MediaWiki:Sidebar

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="en">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikimedia Incubator</sitename>
    <dbname>incubatorwiki</dbname>
    <base>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Incubator:Main_Page</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Incubator</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Incubator talk</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1198" case="first-letter">Translations</namespace>
      <namespace key="1199" case="first-letter">Translations talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaWiki:Sidebar</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3678</id>
    <revision>
      <id>7363077</id>
      <parentid>577156</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Syunsyunminmin</username>
        <id>2576388</id>
      </contributor>
      <comment>** specialpages-url|specialpages</comment>
      <origin>7363077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="481" sha1="fy4e2feptfbrh3au5n4eeyhar9ktje4" xml:space="preserve">* navigation
** sidebar-mainpage-url|mainpage-description
** sidebar-wikis-url|wminc-listwikis
** portal-url|portal
** {{fullurl:Special:RecentChanges|rc-testwiki-project=none}}|wminc-recentchanges-all
** specialpages-url|specialpages
** sidebar-help-url|help
** sidebar-manual-url|wminc-manual
** sidebar-sitesupport-url|sitesupport
* sidebar-testwiki
** sidebar-testwiki-mainpage|mainpage-description
** recentchanges-url|recentchanges
** Special:RandomByTest|randompage
* SEARCH</text>
      <sha1>fy4e2feptfbrh3au5n4eeyhar9ktje4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Incubator:Site creation log</title>
    <ns>4</ns>
    <id>42862</id>
    <revision>
      <id>7362597</id>
      <parentid>7277803</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jon Harald Søby</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Wp/wlx and Wv/ml approved</comment>
      <origin>7362597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22552" sha1="cfwzu81athmd98wtpf8x38x6zge5m4i" xml:space="preserve">{{Shortcut|I:SCL}}
&lt;div style=&quot;clear: right; float:right&quot;&gt;__TOC__&lt;/div&gt;
This page lists all created content wikis since late 2006 and current open tasks for new wikis. It also coordinates the [[Incubator:Importing from Incubator|importing from Incubator to the new wikis]]. Note that real importing coordination has only been happening since the beginning of 2008.

''Italic'' lines are wikis that didn't have a test project on Incubator, but came from the [[oldwikisource:|Multilingual Wikisource]] or [[betawikiversity:|Wikiversity Beta]].

See '''[[Incubator:Site creation log/maps]]''' for a geographical view of new language editions per year.

You can stay informed of new wikis by watching this page, by watching the [[phab:project/profile/2941/|Wiki-Setup project]] at the Wikimedia Phabricator, or by subscribing to the [[Mail:newprojects|newprojects]] mailing list.

==Statistics==
Number of creations from Incubator, Multilingual Wikisource and BetaWikiversity per year.&lt;!--The current total for 2026 includes abstract.wp. If it is removed from the list below, please also remove it from the stats in this section.--&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize  = width:650 height:500
PlotArea   = height:400 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify

DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:26
TimeAxis   = orientation:horizontal
AlignBars  = justify
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:0

PlotData=
  bar:% color:brightgreen width:18 fontsize:M  mark:(line,white) align:left
  bar:next from:start till:3 text:&quot;3&quot; color:orange
  bar:2026 from:start till:9 text:&quot;9&quot; color:green
  bar:2025 from:start till:14 text:&quot;14&quot;
  bar:2024 from:start till:26 text:&quot;26&quot; color:green
  bar:2023 from:start till:22 text:&quot;22&quot;
  bar:2022 from:start till:12 text:&quot;12&quot; color:green
  bar:2021 from:start till:18 text:&quot;18&quot;
  bar:2020 from:start till:14 text:&quot;14&quot; color:green
  bar:2019 from:start till:10 text:&quot;10&quot;
  bar:2018 from:start till:13 text:&quot;13&quot; color:green
  bar:2017 from:start till:10 text:&quot;10&quot; 
  bar:2016 from:start till:5 text:&quot;5&quot; color:green
  bar:2015 from:start till:3 text:&quot;3&quot; 
  bar:2014 from:start till:4 text:&quot;4&quot; color:green
  bar:2013 from:start till:14 text:&quot;14&quot;
  bar:2012 from:start till:7 text:&quot;7&quot; color:green
  bar:2011 from:start till:12 text:&quot;12&quot;
  bar:2010 from:start till:14 text:&quot;14&quot; color:green
  bar:2009 from:start till:10 text:&quot;10&quot;
  bar:2008 from:start till:20 text:&quot;20&quot; color:green
  bar:2007 from:start till:12 text:&quot;12&quot;
  bar:2006 from:start till:17 text:&quot;17&quot; color:green
&lt;/timeline&gt;

== Upcoming ==
This section lists wikis that have been approved by the [[meta:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee (Langcom)]], but are not yet created. You can &quot;watch&quot; the [[phab:project/profile/2941/|Wiki-Setup project]] on Phabricator to get notified of wiki creations and closures.
&lt;!--format: ([[phab:T12345|T12345]]) {{/upc|abc|wx}}--&gt;
&lt;!--* ''none currently''--&gt;
* ([[phab:T429189|T429189]]) {{/upc|nyn|wp}}
* ([[phab:T441168|T441168]]) {{/upc|wlx|wp}}
* ([[phab:T441169|T441169]]) {{/upc|ml|wv}}

==2026==
*'''21 July'''
** ([[phab:T429921|T429921]]) {{/l|bol|wp|Sotiale}}
*'''8 July'''
** ([[phab:T429922|T429922]]) {{/l|min|wq|Sotiale}}
*'''23 June'''
** ([[phab:T429920|T429920]]) {{/l|isv|wp|Jon Harald Søby}}
*'''18 June'''
** ([[phab:T428266|T428266]]) {{/l|mag|wp|Sotiale}}
*'''18 March'''
** ([[phab:T411723|T411723]]) '''[[:w:abstract:|Abstract Wikipedia]]''' launches (see [[:m:Abstract Wikipedia]])&lt;!--Not from here, but e.g. new ws and wv domains are listed here, so a new wp seems reasonable--&gt;
*'''6 March'''
** ([[phab:T414234|T414234]]) {{/l|kai|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T415960|T415960]]) {{/l|ur|ws|Jon Harald Søby}}
*'''29 January'''
** ([[phab:T413273|T413273]]) {{/l|ppl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''26 January'''
** ([[phab:T413283|T413283]]) {{/l|kaj|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2025 ==
*'''26 November'''
** ([[phab:T404457|T404457]]) {{/l|tok|wp|Taavi}} (via XML dump)
*'''28 October'''
** ([[phab:T408317|T408317]]) {{/l|min|ws|Jon Harald Søby}}
** ([[phab:T408318|T408318]]) {{/l|pcm|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''18 September'''
** ([[phab:T404698|T404698]]) {{/l|ms|wq|MF-Warburg|deleted}}
*'''20 August'''
** ([[phab:T402130|T402130]]) {{/l|bew|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''11 August'''
** ([[phab:T399684|T399684]]) {{/l|zgh|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T395452|T395452]]) {{/l|min|wb|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T392490|T392490]]) {{/l|rki|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T391747|T391747]]) {{/l|mad|ws|Jon Harald Søby}}
*'''7 August'''
** ([[phab:T388639|T388639]]) {{/l|tl|ws|Jon Harald Søby}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T390384|T390384]]) {{/l|nup|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''25 February'''
** ([[phab:T386441|T386441]]) {{/l|syl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 February'''
** ([[phab:T386619|T386619]]) {{/l|sat|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 January'''
** ([[phab:T385181|T385181]]) {{/l|knc|wp|Amire80|deleted}}

== 2024 ==
* '''12 December'''
** ([[phab:T381377|T381377]]) {{/l|tig|wp|Amire80|deleted}}
* '''2 December'''
** ([[phab:T380726|T380726]]) {{/l|id|wy|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 October'''
** ([[phab:T377919|T377919]]) {{/l|tcy|ws|Amire80}}
** ([[phab:T377922|T377922]]) {{/l|tcy|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''14 October'''
** ([[phab:T374963|T374963]]) {{/l|rsk|wp|Amire80|deleted}} (part of the [[mw:Future of Language Incubation|Future of Language Incubation]] experiment)
** ([[phab:T375087|T375087]]) {{/l|nr|wp|Jon Harald Søby|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T375422|T375422]]) {{/l|tdd|wp|Sotiale|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T376332|T376332]]) {{/l|ann|wp|MF-Warburg|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T376568|T376568]]) {{/l|iba|wp|Jon Harald Søby|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T377084|T377084]]) {{/l|bcl|ws|MF-Warburg}}
* '''24 September'''
** ([[phab:T375430|T375430]]) {{/l|shn|wn|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T375088|T375088]]) {{/l|gor|wq|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T363538|T363538]]) {{/l|mos|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T374813|T374813]]) {{/l|kge|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T374968|T374968]]) {{/l|mad|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''6 August'''
** ([[phab:T371757|T371757]]) {{/l|bdr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''25 July'''
** ([[phab:T370905|T370905]]) {{/l|cs|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''21 June'''
** ([[phab:T368038|T368038]]) {{/l|btm|wp|Sotiale|deleted}}
* '''28 May'''
** ([[phab:T365220|T365220]]) {{/l|dtp|wp|Sotiale|deleted}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T357866|T357866]]) {{/l|bew|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T359757|T359757]]) {{/l|kus|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T361085|T361085]]) {{/l|my|ws|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T361644|T361644]]) {{/l|igl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T362135|T362135]]) {{/l|kaa|wt|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T363039|T363039]]) {{/l|ms|ws|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T363085|T363085]]) {{/l|ka|ws|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2023 ==
* '''6 November'''
** ([[phab:T350216|T350216]]) {{/l|zgh|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T350217|T350217]]) {{/l|bjn|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T350218|T350218]]) {{/l|dga|wp|MF-Warburg|user2=Jon Harald Søby}}
** ([[phab:T350320|T350320]]) {{/l|bbc|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''3 October'''
** ([[phab:T347935|T347935]]) {{/l|fon|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 August'''
** ([[phab:T345166|T345166]]) {{/l|tly|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''16 August'''
** ([[phab:T343539|T343539]]) {{/l|su|ws|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T343540|T343540]]) {{/l|blk|wt|Sotiale|deleted}}
* '''26 July'''
** ([[phab:T335216|T335216]]) {{/l|btm|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''5 July'''
** ([[phab:T335969|T335969]]) {{/l|gpe|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''20 April'''
** ([[phab:T334394|T334394]]) {{/l|guw|wn|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T334730|T334730]]) {{/l|kcg|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T335016|T335016]]) {{/l|fat|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T333266|T333266]]) {{/l|kbd|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''29 March'''
** ([[phab:T331831|T331831]]) {{/l|ckb|wt|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''22 March'''
** ([[phab:T332115|T332115]]) {{/l|anp|wp|Sotiale|user2=Jon Harald Søby|deleted}}
* '''27 February'''
** ([[phab:T321880|T321880]]) {{/l|guc|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T327813|T327813]]) {{/l|gur|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''4 January'''
** ([[phab:T321246|T321246]]) {{/l|as|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T321247|T321247]]) {{/l|guw|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T321248|T321248]]) {{/l|shn|wb|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T326137|T326137]]) {{/l|gor|wt|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2022 ==
* '''10 October'''
** ([[phab:T314635|T314635]]) {{/l|ig|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T314636|T314636]]) {{/l|ig|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T316453|T316453]]) {{/l|bcl|wq|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T317107|T317107]]) {{/l|tl|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T319183|T319183]]) {{/l|bn|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''17 August'''
** ([[phab:T310776|T310776]]) {{/l|pcm|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T309054|T309054]]) {{/l|guw|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T312209|T312209]]) {{/l|bjn|wt|Sotiale|deleted}}
* '''19 July'''
** ([[phab:T310777|T310777]]) {{/l|blk|wp|Sotiale|deleted}}
* '''16 May'''
** ([[phab:T305279|T305279]]) {{/l|kcg|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''23 March'''
** ([[phab:T302797|T302797]]) {{/l|shn|wy|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T303727|T303727]]) {{/l|guw|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2021 ==
* '''28 October'''
** ([[phab:T291390|T291390]]) {{/l|lmo|wt|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T292414|T292414]]) {{/l|ami|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T292415|T292415]]) {{/l|pwn|wp|Sotiale|deleted}}
* '''4 August'''
** ([[phab:T286241|T286241]]) {{/l|jv|ws|Sotiale}}
* '''30 June'''
** ([[phab:T284450|T284450]]) {{/l|dag|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T284885|T284885]]) {{/l|shi|wp|Martin Urbanec|deleted}}
** ([[phab:T284389|T284389]]) {{/l|ban|ws|Sotiale}}
* '''16 March'''
** ([[phab:T276125|T276125]]) {{/l|mnw|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T276246|T276246]]) {{/l|trv|wp|Martin Urbanec|deleted}}
** ([[phab:T275803|T275803]]) {{/l|tay|wp|Martin Urbanec|deleted}}
* '''22 February'''
** ([[phab:T271980|T271980]]) {{/l|alt|wp|Martin Urbanec|user2=Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T273457|T273457]]) {{/l|mni|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T273456|T273456]]) {{/l|mni|wp|Martin Urbanec|user2=MF-Warburg|deleted}}
* '''19 January'''
** ([[phab:T271260|T271260]]) {{/l|tr|wy|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''11 January'''
** ([[phab:T270408|T270408]]) {{/l|nia|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T270409|T270409]]) {{/l|nia|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T270274|T270274]]) {{/l|bcl|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T270275|T270275]]) {{/l|diq|wt|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2020 ==
* '''15 December'''
** ([[phab:T269437|T269437]]) {{/l|mad|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T269431|T269431]]) {{/l|wa|ws|MF-Warburg}}
** ([[phab:T269426|T269426]]) {{/l|eo|wy|Jon Harald Søby|user2=MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T268410|T268410]]) {{/l|skr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T268448|T268448]]) {{/l|skr|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 October'''
** ([[phab:T264859|T264859]]) {{/l|smn|wp|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''27 August'''
** ([[phab:T260320|T260320]]) {{/l|ja|wy|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''17 August'''
** ([[phab:T259432|T259432]]) {{/l|lld|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''29 July'''
** ([[phab:T257943|T257943]]) {{/l|avk|wp|Jon Harald Søby|user2=MF-Warburg|deleted}}
* '''20 July'''
** ([[phab:T257674|T257674]]) {{/l|ary|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T257672|T257672]]) {{/l|lij|ws|MF-Warburg}}
* '''22 June'''
** ([[phab:T253029|T253029]]) {{/l|shn|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''20 May'''
** ([[phab:T249506|T249506]]) {{/l|gom|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T251371|T251371]]) {{/l|awa|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2019 ==
* '''22 November'''
** [[phab:T238105|(T238105)]] {{/l|shy|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** [[phab:T238104|(T238104)]] {{/l|gcr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''21 November'''
** [[phab:T236861|(T236861)]] {{/l|min|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** [[phab:T237369|(T237369)]] {{/l|szy|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''4 November'''
** [[phab:T235739|(T235739)]] {{/l|mnw|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 October'''
** [[phab:T234768|(T234768)]] {{/l|ban|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''26 September'''
** [[phab:T230359|(T230359)]] {{/l|nqo|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 September'''
** [[phab:T218155|(T218155)]] {{/l|hi|ws|Jon Harald Søby}}
* '''15 August'''
** [[phab:T210752|(T210752)]] {{/l|nap|ws|Jon Harald Søby}}
* '''4 April'''
** [[phab:T212597|(T212597)]] {{/l|hyw|wp|MF-Warburg|deleted}} (most content was from hy.wikipedia)

== 2018 ==
* '''14 November'''
** [[phab:T205546|(T205546)]] {{/l|yue|wt|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T205710|(T205710)]] {{/l|li|wn|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T206777|(T206777)]] {{/l|shn|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''2 August'''
** [[phab:T198400|(T198400)]] {{/l|sat|wp|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T199577|(T199577)]] {{/l|zh|wv|MF-Warburg}}
* '''8 June'''
** [[phab:T196360|(T196360)]] {{/l|sah|wq|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T194879|(T194879)]] {{/l|pms|ws|MF-Warburg}}
** [[phab:T196357|(T196357)]] {{/l|bn|wy|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T183706|(T183706)]] {{/l|ps|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''18 April'''
** ([[phab:T184374|T184374]]) {{/l|inh|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T189109|T189109]]) {{/l|gor|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T183561|T183561]]) {{/l|lfn|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T189465|T189465]]) {{/l|eu|ws|MF-Warburg}}

== 2017 ==
* '''6 November'''
** ([[phab:T173643|T173643]]) {{/l|hif|wt|MF-Warburg|deleted}}
* '''25 September'''
** ([[phab:T173013|T173013]]) {{/l|hi|wy|SPQRobin|deleted}}
* '''21 August'''
** ([[phab:T173471|T173471]]) {{/l|ba|wb|MF-Warburg|deleted}} (wiki re-opened)
* '''3 August'''
** ([[phab:T168765|T168765]]) {{/l|hi|wv|MF-Warburg}}
* '''12 July'''
** ([[phab:T168518|T168518]]) {{/l|din|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''5 July'''
** ([[phab:T168764|T168764]]) {{/l|nl|wn|MF-Warburg|deleted|reopen=yes}}
* '''23 June'''
** ([[phab:T160868|T160868]]) {{/l|kbp|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 June'''
** ([[phab:T167714|T167714]]) {{/l|atj|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T161529|T161529]]) {{/l|dty|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 April'''
** ([[phab:T149522|T149522]]) {{/l|pa|ws|MF-Warburg}}

== 2016 ==
* '''1 December'''
** ([[phab:T151570|T151570]]) {{/l|fi|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''7 October'''
** ([[phab:T146612|T146612]]) {{/l|olo|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''4 August'''
** ([[phab:T140898|T140898]]) {{/l|tcy|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''2 May'''
** ([[phab:T134017|T134017]]) {{/l|jam|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''11 February'''
** ([[phab:T125501|T125501]]) {{/l|ady|wp|MF-Warburg|deleted}}

== 2015 ==
* '''22 July'''
** ([[phab:T106305|T106305]]) {{/l|azb|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''16 June'''
** ([[phab:T96468|T96468]]) {{/l|gom|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T102026|T102026]]) {{/l|lrc|wp|MF-Warburg|deleted}} (closed and content deleted in 2021 following a [[m:Proposals for closing projects/Closure of Northern Luri Wikipedia|closing proposal]])

== 2014 ==
* '''6 November'''
**([[bugzilla:72346|72346]]) {{/l|mai|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''20 October'''
**([[bugzilla:71875|71875]]) {{/l|or|ws|MF-Warburg}}
* '''2 October'''
**([[bugzilla:71382|71382]]) {{/l|fa|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 January'''
**([[bugzilla:59077|59077]]) {{/l|zh|wy|SPQRobin|deleted}}

== 2013 ==
* '''11 August'''
**([[bugzilla:49328|49328]]) {{/l|tyv|wp|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:52034|52034]]) {{/l|vi|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''16 May'''
**([[bugzilla:48412|48412]]) {{/l|vec|wt|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:48413|48413]]) {{/l|el|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''27 March'''
**([[bugzilla:46416|46416]]) {{/l|he|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:46417|46417]]) {{/l|uk|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''6 February'''
**([[bugzilla:43812|43812]]) {{/l|sa|wq|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44413|44413]]) {{/l|ro|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44414|44414]]) {{/l|pl|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44460|44460]]) {{/l|ko|wv|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:44462|44462]]) {{/l|min|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''3 January'''
**([[bugzilla:43129|43129]]) {{/l|as|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:42933|42933]]) {{/l|es|wy|MF-Warburg|deleted}}; [[User:Vogone|Vogone]] and [[:de:User:Steinsplitter|Steinsplitter]] helped importing
**([[bugzilla:42934|42934]]) {{/l|pt|wy|MF-Warburg|deleted}}; [[User:Mh7kJ|Mh7kJ]] helped importing

== 2012 ==
* '''27 March'''
**([[bugzilla:34223|34223]]) {{/l|lez|wp|SPQRobin|deleted}}
**([[bugzilla:34351|34351]]) {{/l|be|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:35138|35138]]) {{/l|gu|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:35290|35290]]) {{/l|sl|wv|MF-Warburg}}
* '''1 February'''
**([[bugzilla:32510|32510]]) {{/l|vep|wp|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:32511|32511]]) {{/l|pnb|wt|SPQRobin|deleted}}
**([[bugzilla:33907|33907]]) {{/l|mr|ws|MF-Warburg}}

== 2011 ==
* '''29 October'''
**([[bugzilla:30882|30882]]) {{/l|nso|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''28 September'''
** ([[bugzilla:31166|31166]]) {{/l|or|wt|SPQRobin|deleted}} (first to be re-opened)
* '''12 July'''
** ([[bugzilla:29456|29456]]) {{/l|xmf|wp|Abigor|deleted}}
** ([[bugzilla:29796|29796]]) {{/l|ar|wv|Abigor|deleted}}
* '''9 April'''
** ([[bugzilla:28139|28139]]) {{/l|el|wn|Hydriz|deleted}}
* '''18 March'''
** ([[bugzilla:28022|28022]]) {{/l|sq|wn|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:28003|28003]]) {{/l|kbd|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:27631|27631]]) {{/l|sa|ws|Shijualex}}
** ([[bugzilla:27557|27557]]) {{/l|sah|ws|Prince Kassad|done}}
** ([[bugzilla:27379|27379]]) {{/l|ltg|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:26136|26136]]) {{/l|eo|ws|Castelobranco}}
* '''23 January'''
** ([[bugzilla:25924|25924]]) {{/l|rue|wp|SPQRobin|deleted}}

== 2010 ==
* '''14 November'''
** ([[bugzilla:25904|25904]]) {{/l|sv|wv|Kaj|deleted}}
* '''13 November'''
** ([[bugzilla:25871|25871]]) {{/l|pfl|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25774|25774]]) {{/l|eo|wn|Arseny1992|deleted}}
** ([[bugzilla:25773|25773]]) {{/l|li|wb|MF-Warburg|deleted}}
** ([[bugzilla:25743|25743]]) {{/l|br|ws|MF-Warburg}}
** ([[bugzilla:25696|25696]]) {{/l|vec|ws|SPQRobin|done}}
** ([[bugzilla:25569|25569]]) {{/l|gag|wp|Arseny1992|deleted}}
* '''17 October'''
** ([[bugzilla:25056|25056]]) {{/l|fa|wn|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25130|25130]]) {{/l|koi|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25307|25307]]) {{/l|bjn|wp|Arseny1992|deleted}}
** ([[bugzilla:25544|25544]]) {{/l|mrj|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''19 August'''
** ([[bugzilla:24663|24663]]) {{/l|frr|wp|Abigor|deleted}}
** ([[bugzilla:24776|24776]]) {{/l|ko|wn|Abigor|deleted}}
* '''19 March'''
** ([[bugzilla:22657|22657]]) {{/l|krc|wp|SPQRobin|deleted}}

== 2009 ==
* '''24 December''' ([[bugzilla:21634|21634]])
** {{/l|pcd|wp|Catrope|deleted}}
* '''12 November''' &lt;!-- ([[bugzilla:214??|]]) probably --&gt;
** {{/l|ru|wv|VasilievVV}}
* '''12 August''' ([[bugzilla:20181|20181]])
** {{/l|ckb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|pnb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|mwl|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|ace|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|tr|wn|SPQRobin|deleted}} (closed in 2020 by decision of developers on Phabricator following a &quot;local&quot; request ([[phab:T247330]]), no import to Incubator requested)
* '''9 July''' ([[bugzilla:19515|19515]])
** {{/l|mhr|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''6 April''' ([[bugzilla:16977|16977]])
** {{/l|fi|wv|RobH}}
* '''5 March''' (bug [[bugzilla:16955|16955]])
** {{/l|pnt|wp|MF-Warburg|deleted}}

== 2008 ==
* '''24 November''' (bug [[bugzilla:15013|15013]])
** {{/l|arz|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''26 May''' (bugs [[bugzilla:13264|13264]], [[bugzilla:14252|14252]])
** {{/l|cs|wn|Danny B.|deleted}}
** {{/l|hu|wn|MF-Warburg|deleted}} (was later closed and imported to Incubator again, [[Wn/hu]])
** {{/l|ext|wp|MF-Warburg|deleted}}
** {{/l|gan|wp|Az1568|deleted}}
** {{/l|hif|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|kaa|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|mdf|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|myv|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|sah|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|srn|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|szl|wp|Wpedzich|deleted}}
** {{/l|li|ws|VasilievVV|deleted}}
** {{/l|cs|wv|Danny B.|deleted}}
** {{/l|ja|wv|VasilievVV|deleted}}
** {{/l|pt|wv|VasilievVV|deleted}}
* '''12 January''' (bugs [[bugzilla:12502|12502]], [[bugzilla:12399|12399]], [[bugzilla:12181|12181]], [[bugzilla:12587|12587]])
** {{/l|dsb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|crh|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|stq|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|el|wv|MF-Warburg|deleted}}

== 2007 ==
* '''24 November''' (bugs [[bugzilla:11840|11840]], [[bugzilla:11949|11949]], [[bugzilla:11760|11760]], [[bugzilla:12017|12017]], [[bugzilla:12052|12052]])
** {{/l|bcl|wp||copied|deleted}}
** {{/l|br|wq|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|li|wq||copied|deleted}}
** {{/l|hy|ws|Teak}}
** {{/l|fi|wn|Pathoschild|deleted}}
* '''25 September''' (bugs [[bugzilla:10907|10907]], [[bugzilla:11306|11306]])
** {{/l|bn|ws|Bellayet}}
** {{/l|hsb|wt||copied|deleted}}
* '''27 May''' (bug [[bugzilla:10041|10041]])
** {{/l|hak|wp||copied|deleted}}
* '''25 May''' (bug [[bugzilla:9883|9883]])
** {{/l|it|wv|Wim b}} (from [[b:it:Wikiversità]])
* '''8 May''' (bug [[bugzilla:9831|9831]])
** {{/l|ta|ws|கோபி|copied}}
* '''6 May''' (bug [[bugzilla:9699|9699]])
** {{/l|kab|wp||copied|deleted}}
* '''27 March'''
** {{/l|be|wp||copied|deleted}}

== 2006 ==
* '''30 September'''
** {{/l|bar|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|bpy|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|bxr|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cdo|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cbk-zam|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cu|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|diq|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|eml|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|hsb|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|mzn|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|nov|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|new|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|pag|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|roa-tara|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|wuu|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|zea|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|zh-classical|wp|Incubator import|deleted}}
* '''2 June'''
** &lt;span style=&quot;color:green;font-weight:bold;&quot;&gt;Start of Wikimedia Incubator&lt;/span&gt;

[[Category:Incubator:(all)]]</text>
      <sha1>cfwzu81athmd98wtpf8x38x6zge5m4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362634</id>
      <parentid>7362597</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NZXNV1</username>
        <id>2573290</id>
      </contributor>
      <comment>/* Upcoming */ Fix</comment>
      <origin>7362634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22552" sha1="2ovwrvw3lkdtzyhkgyaxvobna12f07n" xml:space="preserve">{{Shortcut|I:SCL}}
&lt;div style=&quot;clear: right; float:right&quot;&gt;__TOC__&lt;/div&gt;
This page lists all created content wikis since late 2006 and current open tasks for new wikis. It also coordinates the [[Incubator:Importing from Incubator|importing from Incubator to the new wikis]]. Note that real importing coordination has only been happening since the beginning of 2008.

''Italic'' lines are wikis that didn't have a test project on Incubator, but came from the [[oldwikisource:|Multilingual Wikisource]] or [[betawikiversity:|Wikiversity Beta]].

See '''[[Incubator:Site creation log/maps]]''' for a geographical view of new language editions per year.

You can stay informed of new wikis by watching this page, by watching the [[phab:project/profile/2941/|Wiki-Setup project]] at the Wikimedia Phabricator, or by subscribing to the [[Mail:newprojects|newprojects]] mailing list.

==Statistics==
Number of creations from Incubator, Multilingual Wikisource and BetaWikiversity per year.&lt;!--The current total for 2026 includes abstract.wp. If it is removed from the list below, please also remove it from the stats in this section.--&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize  = width:650 height:500
PlotArea   = height:400 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify

DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:26
TimeAxis   = orientation:horizontal
AlignBars  = justify
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:0

PlotData=
  bar:% color:brightgreen width:18 fontsize:M  mark:(line,white) align:left
  bar:next from:start till:3 text:&quot;3&quot; color:orange
  bar:2026 from:start till:9 text:&quot;9&quot; color:green
  bar:2025 from:start till:14 text:&quot;14&quot;
  bar:2024 from:start till:26 text:&quot;26&quot; color:green
  bar:2023 from:start till:22 text:&quot;22&quot;
  bar:2022 from:start till:12 text:&quot;12&quot; color:green
  bar:2021 from:start till:18 text:&quot;18&quot;
  bar:2020 from:start till:14 text:&quot;14&quot; color:green
  bar:2019 from:start till:10 text:&quot;10&quot;
  bar:2018 from:start till:13 text:&quot;13&quot; color:green
  bar:2017 from:start till:10 text:&quot;10&quot; 
  bar:2016 from:start till:5 text:&quot;5&quot; color:green
  bar:2015 from:start till:3 text:&quot;3&quot; 
  bar:2014 from:start till:4 text:&quot;4&quot; color:green
  bar:2013 from:start till:14 text:&quot;14&quot;
  bar:2012 from:start till:7 text:&quot;7&quot; color:green
  bar:2011 from:start till:12 text:&quot;12&quot;
  bar:2010 from:start till:14 text:&quot;14&quot; color:green
  bar:2009 from:start till:10 text:&quot;10&quot;
  bar:2008 from:start till:20 text:&quot;20&quot; color:green
  bar:2007 from:start till:12 text:&quot;12&quot;
  bar:2006 from:start till:17 text:&quot;17&quot; color:green
&lt;/timeline&gt;

== Upcoming ==
This section lists wikis that have been approved by the [[meta:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee (Langcom)]], but are not yet created. You can &quot;watch&quot; the [[phab:project/profile/2941/|Wiki-Setup project]] on Phabricator to get notified of wiki creations and closures.
&lt;!--format: ([[phab:T12345|T12345]]) {{/upc|abc|wx}}--&gt;
&lt;!--* ''none currently''--&gt;
* ([[phab:T429189|T429189]]) {{/upc|nyn|wp}}
* ([[phab:T441168|T441168]]) {{/upc|wlx|wp}}
* ([[phab:T441169|T441169]]) {{/upc|ml|wy}}

==2026==
*'''21 July'''
** ([[phab:T429921|T429921]]) {{/l|bol|wp|Sotiale}}
*'''8 July'''
** ([[phab:T429922|T429922]]) {{/l|min|wq|Sotiale}}
*'''23 June'''
** ([[phab:T429920|T429920]]) {{/l|isv|wp|Jon Harald Søby}}
*'''18 June'''
** ([[phab:T428266|T428266]]) {{/l|mag|wp|Sotiale}}
*'''18 March'''
** ([[phab:T411723|T411723]]) '''[[:w:abstract:|Abstract Wikipedia]]''' launches (see [[:m:Abstract Wikipedia]])&lt;!--Not from here, but e.g. new ws and wv domains are listed here, so a new wp seems reasonable--&gt;
*'''6 March'''
** ([[phab:T414234|T414234]]) {{/l|kai|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T415960|T415960]]) {{/l|ur|ws|Jon Harald Søby}}
*'''29 January'''
** ([[phab:T413273|T413273]]) {{/l|ppl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''26 January'''
** ([[phab:T413283|T413283]]) {{/l|kaj|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2025 ==
*'''26 November'''
** ([[phab:T404457|T404457]]) {{/l|tok|wp|Taavi}} (via XML dump)
*'''28 October'''
** ([[phab:T408317|T408317]]) {{/l|min|ws|Jon Harald Søby}}
** ([[phab:T408318|T408318]]) {{/l|pcm|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''18 September'''
** ([[phab:T404698|T404698]]) {{/l|ms|wq|MF-Warburg|deleted}}
*'''20 August'''
** ([[phab:T402130|T402130]]) {{/l|bew|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
*'''11 August'''
** ([[phab:T399684|T399684]]) {{/l|zgh|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T395452|T395452]]) {{/l|min|wb|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T392490|T392490]]) {{/l|rki|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T391747|T391747]]) {{/l|mad|ws|Jon Harald Søby}}
*'''7 August'''
** ([[phab:T388639|T388639]]) {{/l|tl|ws|Jon Harald Søby}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T390384|T390384]]) {{/l|nup|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''25 February'''
** ([[phab:T386441|T386441]]) {{/l|syl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 February'''
** ([[phab:T386619|T386619]]) {{/l|sat|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 January'''
** ([[phab:T385181|T385181]]) {{/l|knc|wp|Amire80|deleted}}

== 2024 ==
* '''12 December'''
** ([[phab:T381377|T381377]]) {{/l|tig|wp|Amire80|deleted}}
* '''2 December'''
** ([[phab:T380726|T380726]]) {{/l|id|wy|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 October'''
** ([[phab:T377919|T377919]]) {{/l|tcy|ws|Amire80}}
** ([[phab:T377922|T377922]]) {{/l|tcy|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''14 October'''
** ([[phab:T374963|T374963]]) {{/l|rsk|wp|Amire80|deleted}} (part of the [[mw:Future of Language Incubation|Future of Language Incubation]] experiment)
** ([[phab:T375087|T375087]]) {{/l|nr|wp|Jon Harald Søby|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T375422|T375422]]) {{/l|tdd|wp|Sotiale|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T376332|T376332]]) {{/l|ann|wp|MF-Warburg|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T376568|T376568]]) {{/l|iba|wp|Jon Harald Søby|deleted}} (part of WMF experiment)
** ([[phab:T377084|T377084]]) {{/l|bcl|ws|MF-Warburg}}
* '''24 September'''
** ([[phab:T375430|T375430]]) {{/l|shn|wn|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T375088|T375088]]) {{/l|gor|wq|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T363538|T363538]]) {{/l|mos|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T374813|T374813]]) {{/l|kge|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T374968|T374968]]) {{/l|mad|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''6 August'''
** ([[phab:T371757|T371757]]) {{/l|bdr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''25 July'''
** ([[phab:T370905|T370905]]) {{/l|cs|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''21 June'''
** ([[phab:T368038|T368038]]) {{/l|btm|wp|Sotiale|deleted}}
* '''28 May'''
** ([[phab:T365220|T365220]]) {{/l|dtp|wp|Sotiale|deleted}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T357866|T357866]]) {{/l|bew|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T359757|T359757]]) {{/l|kus|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T361085|T361085]]) {{/l|my|ws|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T361644|T361644]]) {{/l|igl|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T362135|T362135]]) {{/l|kaa|wt|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T363039|T363039]]) {{/l|ms|ws|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T363085|T363085]]) {{/l|ka|ws|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2023 ==
* '''6 November'''
** ([[phab:T350216|T350216]]) {{/l|zgh|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T350217|T350217]]) {{/l|bjn|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T350218|T350218]]) {{/l|dga|wp|MF-Warburg|user2=Jon Harald Søby}}
** ([[phab:T350320|T350320]]) {{/l|bbc|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''3 October'''
** ([[phab:T347935|T347935]]) {{/l|fon|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''30 August'''
** ([[phab:T345166|T345166]]) {{/l|tly|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''16 August'''
** ([[phab:T343539|T343539]]) {{/l|su|ws|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T343540|T343540]]) {{/l|blk|wt|Sotiale|deleted}}
* '''26 July'''
** ([[phab:T335216|T335216]]) {{/l|btm|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''5 July'''
** ([[phab:T335969|T335969]]) {{/l|gpe|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''20 April'''
** ([[phab:T334394|T334394]]) {{/l|guw|wn|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T334730|T334730]]) {{/l|kcg|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T335016|T335016]]) {{/l|fat|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T333266|T333266]]) {{/l|kbd|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''29 March'''
** ([[phab:T331831|T331831]]) {{/l|ckb|wt|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''22 March'''
** ([[phab:T332115|T332115]]) {{/l|anp|wp|Sotiale|user2=Jon Harald Søby|deleted}}
* '''27 February'''
** ([[phab:T321880|T321880]]) {{/l|guc|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T327813|T327813]]) {{/l|gur|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''4 January'''
** ([[phab:T321246|T321246]]) {{/l|as|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T321247|T321247]]) {{/l|guw|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T321248|T321248]]) {{/l|shn|wb|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T326137|T326137]]) {{/l|gor|wt|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2022 ==
* '''10 October'''
** ([[phab:T314635|T314635]]) {{/l|ig|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T314636|T314636]]) {{/l|ig|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T316453|T316453]]) {{/l|bcl|wq|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T317107|T317107]]) {{/l|tl|wq|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T319183|T319183]]) {{/l|bn|wq|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''17 August'''
** ([[phab:T310776|T310776]]) {{/l|pcm|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T309054|T309054]]) {{/l|guw|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T312209|T312209]]) {{/l|bjn|wt|Sotiale|deleted}}
* '''19 July'''
** ([[phab:T310777|T310777]]) {{/l|blk|wp|Sotiale|deleted}}
* '''16 May'''
** ([[phab:T305279|T305279]]) {{/l|kcg|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''23 March'''
** ([[phab:T302797|T302797]]) {{/l|shn|wy|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T303727|T303727]]) {{/l|guw|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2021 ==
* '''28 October'''
** ([[phab:T291390|T291390]]) {{/l|lmo|wt|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T292414|T292414]]) {{/l|ami|wp|Sotiale|deleted}}
** ([[phab:T292415|T292415]]) {{/l|pwn|wp|Sotiale|deleted}}
* '''4 August'''
** ([[phab:T286241|T286241]]) {{/l|jv|ws|Sotiale}}
* '''30 June'''
** ([[phab:T284450|T284450]]) {{/l|dag|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T284885|T284885]]) {{/l|shi|wp|Martin Urbanec|deleted}}
** ([[phab:T284389|T284389]]) {{/l|ban|ws|Sotiale}}
* '''16 March'''
** ([[phab:T276125|T276125]]) {{/l|mnw|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T276246|T276246]]) {{/l|trv|wp|Martin Urbanec|deleted}}
** ([[phab:T275803|T275803]]) {{/l|tay|wp|Martin Urbanec|deleted}}
* '''22 February'''
** ([[phab:T271980|T271980]]) {{/l|alt|wp|Martin Urbanec|user2=Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T273457|T273457]]) {{/l|mni|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T273456|T273456]]) {{/l|mni|wp|Martin Urbanec|user2=MF-Warburg|deleted}}
* '''19 January'''
** ([[phab:T271260|T271260]]) {{/l|tr|wy|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''11 January'''
** ([[phab:T270408|T270408]]) {{/l|nia|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T270409|T270409]]) {{/l|nia|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T270274|T270274]]) {{/l|bcl|wt|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T270275|T270275]]) {{/l|diq|wt|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2020 ==
* '''15 December'''
** ([[phab:T269437|T269437]]) {{/l|mad|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T269431|T269431]]) {{/l|wa|ws|MF-Warburg}}
** ([[phab:T269426|T269426]]) {{/l|eo|wy|Jon Harald Søby|user2=MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T268410|T268410]]) {{/l|skr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T268448|T268448]]) {{/l|skr|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 October'''
** ([[phab:T264859|T264859]]) {{/l|smn|wp|Jon Harald Søby|user2=Sotiale|deleted}}
* '''27 August'''
** ([[phab:T260320|T260320]]) {{/l|ja|wy|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''17 August'''
** ([[phab:T259432|T259432]]) {{/l|lld|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''29 July'''
** ([[phab:T257943|T257943]]) {{/l|avk|wp|Jon Harald Søby|user2=MF-Warburg|deleted}}
* '''20 July'''
** ([[phab:T257674|T257674]]) {{/l|ary|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T257672|T257672]]) {{/l|lij|ws|MF-Warburg}}
* '''22 June'''
** ([[phab:T253029|T253029]]) {{/l|shn|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''20 May'''
** ([[phab:T249506|T249506]]) {{/l|gom|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** ([[phab:T251371|T251371]]) {{/l|awa|wp|Jon Harald Søby|deleted}}

== 2019 ==
* '''22 November'''
** [[phab:T238105|(T238105)]] {{/l|shy|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** [[phab:T238104|(T238104)]] {{/l|gcr|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''21 November'''
** [[phab:T236861|(T236861)]] {{/l|min|wt|Jon Harald Søby|deleted}}
** [[phab:T237369|(T237369)]] {{/l|szy|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''4 November'''
** [[phab:T235739|(T235739)]] {{/l|mnw|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 October'''
** [[phab:T234768|(T234768)]] {{/l|ban|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''26 September'''
** [[phab:T230359|(T230359)]] {{/l|nqo|wp|Jon Harald Søby|deleted}}
* '''19 September'''
** [[phab:T218155|(T218155)]] {{/l|hi|ws|Jon Harald Søby}}
* '''15 August'''
** [[phab:T210752|(T210752)]] {{/l|nap|ws|Jon Harald Søby}}
* '''4 April'''
** [[phab:T212597|(T212597)]] {{/l|hyw|wp|MF-Warburg|deleted}} (most content was from hy.wikipedia)

== 2018 ==
* '''14 November'''
** [[phab:T205546|(T205546)]] {{/l|yue|wt|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T205710|(T205710)]] {{/l|li|wn|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T206777|(T206777)]] {{/l|shn|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''2 August'''
** [[phab:T198400|(T198400)]] {{/l|sat|wp|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T199577|(T199577)]] {{/l|zh|wv|MF-Warburg}}
* '''8 June'''
** [[phab:T196360|(T196360)]] {{/l|sah|wq|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T194879|(T194879)]] {{/l|pms|ws|MF-Warburg}}
** [[phab:T196357|(T196357)]] {{/l|bn|wy|MF-Warburg|deleted}}
** [[phab:T183706|(T183706)]] {{/l|ps|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''18 April'''
** ([[phab:T184374|T184374]]) {{/l|inh|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T189109|T189109]]) {{/l|gor|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T183561|T183561]]) {{/l|lfn|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T189465|T189465]]) {{/l|eu|ws|MF-Warburg}}

== 2017 ==
* '''6 November'''
** ([[phab:T173643|T173643]]) {{/l|hif|wt|MF-Warburg|deleted}}
* '''25 September'''
** ([[phab:T173013|T173013]]) {{/l|hi|wy|SPQRobin|deleted}}
* '''21 August'''
** ([[phab:T173471|T173471]]) {{/l|ba|wb|MF-Warburg|deleted}} (wiki re-opened)
* '''3 August'''
** ([[phab:T168765|T168765]]) {{/l|hi|wv|MF-Warburg}}
* '''12 July'''
** ([[phab:T168518|T168518]]) {{/l|din|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''5 July'''
** ([[phab:T168764|T168764]]) {{/l|nl|wn|MF-Warburg|deleted|reopen=yes}}
* '''23 June'''
** ([[phab:T160868|T160868]]) {{/l|kbp|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 June'''
** ([[phab:T167714|T167714]]) {{/l|atj|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''24 April'''
** ([[phab:T161529|T161529]]) {{/l|dty|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 April'''
** ([[phab:T149522|T149522]]) {{/l|pa|ws|MF-Warburg}}

== 2016 ==
* '''1 December'''
** ([[phab:T151570|T151570]]) {{/l|fi|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''7 October'''
** ([[phab:T146612|T146612]]) {{/l|olo|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''4 August'''
** ([[phab:T140898|T140898]]) {{/l|tcy|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''2 May'''
** ([[phab:T134017|T134017]]) {{/l|jam|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''11 February'''
** ([[phab:T125501|T125501]]) {{/l|ady|wp|MF-Warburg|deleted}}

== 2015 ==
* '''22 July'''
** ([[phab:T106305|T106305]]) {{/l|azb|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''16 June'''
** ([[phab:T96468|T96468]]) {{/l|gom|wp|MF-Warburg|deleted}}
** ([[phab:T102026|T102026]]) {{/l|lrc|wp|MF-Warburg|deleted}} (closed and content deleted in 2021 following a [[m:Proposals for closing projects/Closure of Northern Luri Wikipedia|closing proposal]])

== 2014 ==
* '''6 November'''
**([[bugzilla:72346|72346]]) {{/l|mai|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''20 October'''
**([[bugzilla:71875|71875]]) {{/l|or|ws|MF-Warburg}}
* '''2 October'''
**([[bugzilla:71382|71382]]) {{/l|fa|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''14 January'''
**([[bugzilla:59077|59077]]) {{/l|zh|wy|SPQRobin|deleted}}

== 2013 ==
* '''11 August'''
**([[bugzilla:49328|49328]]) {{/l|tyv|wp|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:52034|52034]]) {{/l|vi|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''16 May'''
**([[bugzilla:48412|48412]]) {{/l|vec|wt|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:48413|48413]]) {{/l|el|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''27 March'''
**([[bugzilla:46416|46416]]) {{/l|he|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:46417|46417]]) {{/l|uk|wy|MF-Warburg|deleted}}
* '''6 February'''
**([[bugzilla:43812|43812]]) {{/l|sa|wq|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44413|44413]]) {{/l|ro|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44414|44414]]) {{/l|pl|wy|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:44460|44460]]) {{/l|ko|wv|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:44462|44462]]) {{/l|min|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''3 January'''
**([[bugzilla:43129|43129]]) {{/l|as|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:42933|42933]]) {{/l|es|wy|MF-Warburg|deleted}}; [[User:Vogone|Vogone]] and [[:de:User:Steinsplitter|Steinsplitter]] helped importing
**([[bugzilla:42934|42934]]) {{/l|pt|wy|MF-Warburg|deleted}}; [[User:Mh7kJ|Mh7kJ]] helped importing

== 2012 ==
* '''27 March'''
**([[bugzilla:34223|34223]]) {{/l|lez|wp|SPQRobin|deleted}}
**([[bugzilla:34351|34351]]) {{/l|be|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:35138|35138]]) {{/l|gu|ws|MF-Warburg}}
**([[bugzilla:35290|35290]]) {{/l|sl|wv|MF-Warburg}}
* '''1 February'''
**([[bugzilla:32510|32510]]) {{/l|vep|wp|MF-Warburg|deleted}}
**([[bugzilla:32511|32511]]) {{/l|pnb|wt|SPQRobin|deleted}}
**([[bugzilla:33907|33907]]) {{/l|mr|ws|MF-Warburg}}

== 2011 ==
* '''29 October'''
**([[bugzilla:30882|30882]]) {{/l|nso|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''28 September'''
** ([[bugzilla:31166|31166]]) {{/l|or|wt|SPQRobin|deleted}} (first to be re-opened)
* '''12 July'''
** ([[bugzilla:29456|29456]]) {{/l|xmf|wp|Abigor|deleted}}
** ([[bugzilla:29796|29796]]) {{/l|ar|wv|Abigor|deleted}}
* '''9 April'''
** ([[bugzilla:28139|28139]]) {{/l|el|wn|Hydriz|deleted}}
* '''18 March'''
** ([[bugzilla:28022|28022]]) {{/l|sq|wn|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:28003|28003]]) {{/l|kbd|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:27631|27631]]) {{/l|sa|ws|Shijualex}}
** ([[bugzilla:27557|27557]]) {{/l|sah|ws|Prince Kassad|done}}
** ([[bugzilla:27379|27379]]) {{/l|ltg|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:26136|26136]]) {{/l|eo|ws|Castelobranco}}
* '''23 January'''
** ([[bugzilla:25924|25924]]) {{/l|rue|wp|SPQRobin|deleted}}

== 2010 ==
* '''14 November'''
** ([[bugzilla:25904|25904]]) {{/l|sv|wv|Kaj|deleted}}
* '''13 November'''
** ([[bugzilla:25871|25871]]) {{/l|pfl|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25774|25774]]) {{/l|eo|wn|Arseny1992|deleted}}
** ([[bugzilla:25773|25773]]) {{/l|li|wb|MF-Warburg|deleted}}
** ([[bugzilla:25743|25743]]) {{/l|br|ws|MF-Warburg}}
** ([[bugzilla:25696|25696]]) {{/l|vec|ws|SPQRobin|done}}
** ([[bugzilla:25569|25569]]) {{/l|gag|wp|Arseny1992|deleted}}
* '''17 October'''
** ([[bugzilla:25056|25056]]) {{/l|fa|wn|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25130|25130]]) {{/l|koi|wp|SPQRobin|deleted}}
** ([[bugzilla:25307|25307]]) {{/l|bjn|wp|Arseny1992|deleted}}
** ([[bugzilla:25544|25544]]) {{/l|mrj|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''19 August'''
** ([[bugzilla:24663|24663]]) {{/l|frr|wp|Abigor|deleted}}
** ([[bugzilla:24776|24776]]) {{/l|ko|wn|Abigor|deleted}}
* '''19 March'''
** ([[bugzilla:22657|22657]]) {{/l|krc|wp|SPQRobin|deleted}}

== 2009 ==
* '''24 December''' ([[bugzilla:21634|21634]])
** {{/l|pcd|wp|Catrope|deleted}}
* '''12 November''' &lt;!-- ([[bugzilla:214??|]]) probably --&gt;
** {{/l|ru|wv|VasilievVV}}
* '''12 August''' ([[bugzilla:20181|20181]])
** {{/l|ckb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|pnb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|mwl|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|ace|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|tr|wn|SPQRobin|deleted}} (closed in 2020 by decision of developers on Phabricator following a &quot;local&quot; request ([[phab:T247330]]), no import to Incubator requested)
* '''9 July''' ([[bugzilla:19515|19515]])
** {{/l|mhr|wp|MF-Warburg|deleted}}
* '''6 April''' ([[bugzilla:16977|16977]])
** {{/l|fi|wv|RobH}}
* '''5 March''' (bug [[bugzilla:16955|16955]])
** {{/l|pnt|wp|MF-Warburg|deleted}}

== 2008 ==
* '''24 November''' (bug [[bugzilla:15013|15013]])
** {{/l|arz|wp|SPQRobin|deleted}}
* '''26 May''' (bugs [[bugzilla:13264|13264]], [[bugzilla:14252|14252]])
** {{/l|cs|wn|Danny B.|deleted}}
** {{/l|hu|wn|MF-Warburg|deleted}} (was later closed and imported to Incubator again, [[Wn/hu]])
** {{/l|ext|wp|MF-Warburg|deleted}}
** {{/l|gan|wp|Az1568|deleted}}
** {{/l|hif|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|kaa|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|mdf|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|myv|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|sah|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|srn|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|szl|wp|Wpedzich|deleted}}
** {{/l|li|ws|VasilievVV|deleted}}
** {{/l|cs|wv|Danny B.|deleted}}
** {{/l|ja|wv|VasilievVV|deleted}}
** {{/l|pt|wv|VasilievVV|deleted}}
* '''12 January''' (bugs [[bugzilla:12502|12502]], [[bugzilla:12399|12399]], [[bugzilla:12181|12181]], [[bugzilla:12587|12587]])
** {{/l|dsb|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|crh|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|stq|wp|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|el|wv|MF-Warburg|deleted}}

== 2007 ==
* '''24 November''' (bugs [[bugzilla:11840|11840]], [[bugzilla:11949|11949]], [[bugzilla:11760|11760]], [[bugzilla:12017|12017]], [[bugzilla:12052|12052]])
** {{/l|bcl|wp||copied|deleted}}
** {{/l|br|wq|SPQRobin|deleted}}
** {{/l|li|wq||copied|deleted}}
** {{/l|hy|ws|Teak}}
** {{/l|fi|wn|Pathoschild|deleted}}
* '''25 September''' (bugs [[bugzilla:10907|10907]], [[bugzilla:11306|11306]])
** {{/l|bn|ws|Bellayet}}
** {{/l|hsb|wt||copied|deleted}}
* '''27 May''' (bug [[bugzilla:10041|10041]])
** {{/l|hak|wp||copied|deleted}}
* '''25 May''' (bug [[bugzilla:9883|9883]])
** {{/l|it|wv|Wim b}} (from [[b:it:Wikiversità]])
* '''8 May''' (bug [[bugzilla:9831|9831]])
** {{/l|ta|ws|கோபி|copied}}
* '''6 May''' (bug [[bugzilla:9699|9699]])
** {{/l|kab|wp||copied|deleted}}
* '''27 March'''
** {{/l|be|wp||copied|deleted}}

== 2006 ==
* '''30 September'''
** {{/l|bar|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|bpy|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|bxr|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cdo|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cbk-zam|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|cu|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|diq|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|eml|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|hsb|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|mzn|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|nov|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|new|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|pag|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|roa-tara|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|wuu|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|zea|wp|Incubator import|deleted}}
** {{/l|zh-classical|wp|Incubator import|deleted}}
* '''2 June'''
** &lt;span style=&quot;color:green;font-weight:bold;&quot;&gt;Start of Wikimedia Incubator&lt;/span&gt;

[[Category:Incubator:(all)]]</text>
      <sha1>2ovwrvw3lkdtzyhkgyaxvobna12f07n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Soft redirect</title>
    <ns>10</ns>
    <id>52176</id>
    <revision>
      <id>7362872</id>
      <parentid>7180053</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55285-87</username>
        <id>2716595</id>
      </contributor>
      <origin>7362872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="l39gwwvhyyawcwh80494s9sfinc03y6" xml:space="preserve">Use prefixed copy|Soft redirect}}[[ arrow without text.svg|#REDIRECT|link=|class=skin-invert-image]]&lt;span class=&quot;&quot; id=&quot;&quot; {{#:{{b|}}}|yes|style=&quot;font-weight:bold;font-size:120%;&quot;|}}&gt;[[:{{{1}}}|{{{2|{{{1}}}}}}]]&lt;/span&gt;&lt; /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%; padding-left:48px;&quot;&gt;{{#switch:{{int:lang}}
|en|#default = This page is a [[m:Soft redirect|soft redirect]].
|fr = Cette page   [[meta:Redirection redirection ]].
|nl =   is  [[meta:Indirecte | ]].
|ru =   — [[meta:Мягкое | ]].
|sk =   je [[m:Soft redirect| ]].
|cs =   je [[m:Soft | ]]
}}&lt;/span&gt;&lt;&gt;&lt;br /&gt;&lt; /&gt;
'''Usage note:''' Add &lt;code&gt;|b=yes&lt;/code&gt; to make the target of the redirect come out in large, bold lettering.
[[Category:Templates:(all)
&gt;</text>
      <sha1>l39gwwvhyyawcwh80494s9sfinc03y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Kosom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100451</id>
    <revision>
      <id>7362725</id>
      <parentid>7356402</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="877" sha1="2lwmhteidfk0t2toi1asnsfbvnmrh82" xml:space="preserve">* Káastlan t'aan: ''Golondrina''.

[[Image:Barn Swallow 800.jpg|thumb|254x254px|right|Kosom]]
[[File:Hirundo rustica gutturalis nest and 5 eggs.jpg|thumb|U k'u' yétel u je'ob]]
'''Kosom''' yéetel '''kusam,''' juntúul ch'íich' ku k'ek'exik u kaajtalil, ma' jach nojoch u wíinkilal,u xiik'o'obe' boxch'oj u boonil, wej chak u boonil ku ba'pachtik u chan kaal, chan chawak u neejil, uts tu t'aan nojoch tu'uxo'ob tia'al u xik'naalo'ob, ku jaantiko'ob jejeláas ik'elo'ob, jach suuk u yila'al ti' nojoch kajtalil beeta'an men le w'iiniko'ob, wa mixmáak kaaja'ane', maas ma'alobti', ichil k'íilkab k'iino'ob ku ilalo'ob, juntúul jejeláas ch'íich' kajoltan ti' tuláakal yook'olkab.

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Ch'íich'o'ob]]

{{INTERWIKI|Q25429}}
[[File:Nido de golondrina en Mazatlán, 15 de agosto de 2023 02.jpg|thumb|U k'u' yéetel u chan kosomo'ob|left]]</text>
      <sha1>2lwmhteidfk0t2toi1asnsfbvnmrh82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Incubator:Administrators</title>
    <ns>4</ns>
    <id>102554</id>
    <revision>
      <id>7362962</id>
      <parentid>7362037</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meritkosy</username>
        <id>2651721</id>
      </contributor>
      <comment>/* Current requests for test adminship */ requested for Admin right</comment>
      <origin>7362962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7897" sha1="1nhm203bcyiqf2b7ndlqhm4gh6pjpz7" xml:space="preserve">{{Incubator:Administrators/top}}

&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;
{{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|autoconfirmed={{notice|If you see this message box, the page is currently protected.&lt;br /&gt;Users who are not currently able to edit this page can provide feedback on candidates for permissions on the [[Incubator talk:Administrators|talk page]].}}|#default=}}
=== Current requests for adminship ===

=== Current requests for test adminship ===
{{Shortcut|[[I:RFTA]]|archivelink=I:Administrators/Archive/Test adminship {{CURRENTYEAR}}}}

==== [[User:Arularasan. G|Arularasan. G]] ====

&quot;Wy/ta has been slowly, but steadily and organically expanding towards becoming a full-fledged Wikivoyage sub-domain. There have been verifiable and consistent contributions from multiple users over the past few months, with a surge in the number of articles as well. Being one of the active contributors, I would like to have access privileges of a test admin to avoid often troubling a busy set of community admins. I have gone through the expectations that come with the responsibility and am in full agreement to comply. Thanks in advance.--[[User:Arularasan. G|கு. அருளரசன்]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]]) 05:07, 9 October 2026 (UTC)
:{{support}} [[User:Arularasan. G|கு. அருளரசன்]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]]) has been contributing to various Wikimedia projects for the past several years, and is quite familiar with the nuances of Wiki editing. He has been a regular and consistent contributor to Tamil Wikivoyage currently in the incubator. His request for Test Adminship is well-founded, and very helpful for the consistent growth and maintenance needs of Wy/ta. I strongly support his request. [[User:Sree1959|Sree1959]] ([[User talk:Sree1959|talk]]) 05:36, 9 October 2026 (UTC)
:{{support}} As a consistent contributor, he is eligible for adminship to support new contributors.-[[User:Neechalkaran|Neechalkaran]] ([[User talk:Neechalkaran|talk]]) 10:49, 9 October 2026 (UTC)

==== Wt/ppl ====
'''Solicitud de permisos de administrador de pruebas para Wt/ppl (Wikcionario en náhuat)'''

Hello everyone,

The Nawat Wiktionary project (Wt/ppl) has been expanding steadily through community work, building a solid foundation of vocabulary and entries. As an active contributor leading our documentation efforts, I would like to kindly request permissions as a Test Administrator for our project (Wt/ppl).

Having these privileges will help us efficiently manage page maintenance, organize categories, correct mistakes, remove incorrect or duplicate pages, and support the large group of community members and Wikimedians currently learning how to contribute and create entries. This way, we can avoid constantly disturbing busy community administrators.

I have read the responsibilities that come with this role and I fully agree to comply with them. I view the administrator role not as a position of authority, but as a service to support our community and ensure our Wiktionary grows in a healthy and organized way. Thank you very much in advance.

— [[User: --[[User:TimumachtikanNawat|TimumachtikanNawat]] ([[User talk:TimumachtikanNawat|talk]]) 16:58, 13 October 2026 (UTC) ]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]])

_____

Hola a todos,

El proyecto del Wikcionario en náhuat (Wt/ppl) se ha ido expandiendo de forma constante gracias al trabajo de la comunidad, construyendo una base sólida de vocabulario y entradas. Como colaborador activo que encabeza nuestros esfuerzos de documentación, me gustaría solicitar amablemente privilegios de administrador de pruebas para nuestro proyecto (Wt/ppl).

Tener estos privilegios nos ayudará a gestionar de manera eficiente el mantenimiento de las páginas, organizar categorías, corregir errores, eliminar páginas incorrectas o duplicadas, y apoyar al gran grupo de miembros de la comunidad y wikimedistas que actualmente están aprendiendo a colaborar y crear entradas. De esta manera, podemos evitar molestar constantemente a los administradores de la comunidad, que suelen estar muy ocupados.

He leído las responsabilidades que conlleva este rol y estoy totalmente de acuerdo en cumplirlas. Veo el rol de administrador no como una posición de autoridad, sino como un servicio para apoyar a nuestra comunidad y asegurar que nuestro Wikcionario crezca de manera sana y organizada. Muchas gracias de antemano.

— [[User: --[[User:TimumachtikanNawat|TimumachtikanNawat]] ([[User talk:TimumachtikanNawat|talk]]) 16:58, 13 October 2026 (UTC) ]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]])


*Request for Test Wiki admin rights on Tiv Wikipedia (Wp/tiv)* 

I am an active contributor and project lead for the TIV Wikipedia. I'd like to request these rights so I can help maintain the wiki and grow content in the TIV language. @MF-Warburg, thank you. [[User:Meritkosy|Meritkosy]] ([[User talk:Meritkosy|talk]]) 09:45, 15 October 2026 (UTC)

=== Current requests for bot flags ===
&lt;!-- Put your request below. new requests at the end, please!--&gt;
{{none}}

=== Other requests ===
:'''Note: If you want to translate the interface, Translatewiki is the preferred place: [http://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?group=ext-wikimediaincubator here]. For local translations, see [[Incubator:Translation project]]'''
&lt;!-- Put your request below. new requests at the end, please!--&gt;

====Bot status request for @Lingua Libre Bot====
:''{{user|Lingua Libre Bot}}'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Lingua_Libre_Bot Global rights]
* [[User:Lingua Libre Bot|Lingua Libre Bot]] ([[User talk:Lingua Libre Bot|talk]]) , botmaster [[User:Yug|Yug]] ([[:meta:Lingua Libre]] maintainer). I need bot status or `apihighlimits` in order to feed a client-side dashboard which involves incubators. Bot status would help, read only. [[User:Lingua Libre Bot|Lingua Libre Bot]] ([[User talk:Lingua Libre Bot|talk]]) 00:03, 3 October 2026 (UTC)
:Hello [[User:MF-Warburg]], [[User:Ooswesthoesbes]], I confirm the request above. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 12:01, 5 October 2026 (UTC)
::What is the bot supposed to do exactly? --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:34, 10 October 2026 (UTC)
:::Hello [[User:MF-Warburg|MF-W]],
:::Lingua Libre Bot is a project bot, not mine alone. I currently manage it and would like to use its user rights.
:::I request higher API rights to READ pages and external, toolforge.org hosted, language and user specific dashboard and analysis:
:::* Corpora: API queries fetch 1,000s wikipages' textual contents to create per-language vocabulary lists sorted by frequency.
:::* Activity: API queries on 1,000s wikipages and userpages counting contributions. 
:::No edit on Incubator wikis are expected. This external dashboard website is under developmebt but currently needs 10~30 secs to load its data. Getting bot status will provides high api limit: Mediawiki API query's limit=50 become 500, and those at 500 become 5000. It would speed up data queries and the dashboard by a x10 factor and lower the webpages' waiting time to 1~3secs, therefore user friendly. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 23:31, 10 October 2026 (UTC)
Bot status granted. --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:17, 12 October 2026 (UTC)

==== Bot status request for @Dragons Bot====
:''{{user|Dragons Bot}}'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Dragons_Bot Global rights], [[:c:User:Dragons Bot]]
Same as the request above (Lingua Libre Bot), bot sratus request but this is my personal bot. Depending on group dynamic on the Lingua Libre project it is possible that the lexicographic and dashboarding part will fall to my own private bot. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 06:49, 11 October 2026 (UTC)
:The account does not exist locally. --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:17, 12 October 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1nhm203bcyiqf2b7ndlqhm4gh6pjpz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363076</id>
      <parentid>7362962</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meritkosy</username>
        <id>2651721</id>
      </contributor>
      <comment>/* Current requests for test adminship */</comment>
      <origin>7363076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7920" sha1="3bkt25c7guc8m3m9hknhgfgdf8scma1" xml:space="preserve">{{Incubator:Administrators/top}}

&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;
{{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|autoconfirmed={{notice|If you see this message box, the page is currently protected.&lt;br /&gt;Users who are not currently able to edit this page can provide feedback on candidates for permissions on the [[Incubator talk:Administrators|talk page]].}}|#default=}}
=== Current requests for adminship ===

=== Current requests for test adminship ===
{{Shortcut|[[I:RFTA]]|archivelink=I:Administrators/Archive/Test adminship {{CURRENTYEAR}}}}

==== [[User:Arularasan. G|Arularasan. G]] ====

&quot;Wy/ta has been slowly, but steadily and organically expanding towards becoming a full-fledged Wikivoyage sub-domain. There have been verifiable and consistent contributions from multiple users over the past few months, with a surge in the number of articles as well. Being one of the active contributors, I would like to have access privileges of a test admin to avoid often troubling a busy set of community admins. I have gone through the expectations that come with the responsibility and am in full agreement to comply. Thanks in advance.--[[User:Arularasan. G|கு. அருளரசன்]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]]) 05:07, 9 October 2026 (UTC)
:{{support}} [[User:Arularasan. G|கு. அருளரசன்]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]]) has been contributing to various Wikimedia projects for the past several years, and is quite familiar with the nuances of Wiki editing. He has been a regular and consistent contributor to Tamil Wikivoyage currently in the incubator. His request for Test Adminship is well-founded, and very helpful for the consistent growth and maintenance needs of Wy/ta. I strongly support his request. [[User:Sree1959|Sree1959]] ([[User talk:Sree1959|talk]]) 05:36, 9 October 2026 (UTC)
:{{support}} As a consistent contributor, he is eligible for adminship to support new contributors.-[[User:Neechalkaran|Neechalkaran]] ([[User talk:Neechalkaran|talk]]) 10:49, 9 October 2026 (UTC)

==== Wt/ppl ====
'''Solicitud de permisos de administrador de pruebas para Wt/ppl (Wikcionario en náhuat)'''

Hello everyone,

The Nawat Wiktionary project (Wt/ppl) has been expanding steadily through community work, building a solid foundation of vocabulary and entries. As an active contributor leading our documentation efforts, I would like to kindly request permissions as a Test Administrator for our project (Wt/ppl).

Having these privileges will help us efficiently manage page maintenance, organize categories, correct mistakes, remove incorrect or duplicate pages, and support the large group of community members and Wikimedians currently learning how to contribute and create entries. This way, we can avoid constantly disturbing busy community administrators.

I have read the responsibilities that come with this role and I fully agree to comply with them. I view the administrator role not as a position of authority, but as a service to support our community and ensure our Wiktionary grows in a healthy and organized way. Thank you very much in advance.

— [[User: --[[User:TimumachtikanNawat|TimumachtikanNawat]] ([[User talk:TimumachtikanNawat|talk]]) 16:58, 13 October 2026 (UTC) ]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]])

_____

Hola a todos,

El proyecto del Wikcionario en náhuat (Wt/ppl) se ha ido expandiendo de forma constante gracias al trabajo de la comunidad, construyendo una base sólida de vocabulario y entradas. Como colaborador activo que encabeza nuestros esfuerzos de documentación, me gustaría solicitar amablemente privilegios de administrador de pruebas para nuestro proyecto (Wt/ppl).

Tener estos privilegios nos ayudará a gestionar de manera eficiente el mantenimiento de las páginas, organizar categorías, corregir errores, eliminar páginas incorrectas o duplicadas, y apoyar al gran grupo de miembros de la comunidad y wikimedistas que actualmente están aprendiendo a colaborar y crear entradas. De esta manera, podemos evitar molestar constantemente a los administradores de la comunidad, que suelen estar muy ocupados.

He leído las responsabilidades que conlleva este rol y estoy totalmente de acuerdo en cumplirlas. Veo el rol de administrador no como una posición de autoridad, sino como un servicio para apoyar a nuestra comunidad y asegurar que nuestro Wikcionario crezca de manera sana y organizada. Muchas gracias de antemano.

— [[User: --[[User:TimumachtikanNawat|TimumachtikanNawat]] ([[User talk:TimumachtikanNawat|talk]]) 16:58, 13 October 2026 (UTC) ]] ([[User talk:Arularasan. G|talk]])


*'''Request for Test Wiki admin rights on Tiv Wikipedia (Wp/tiv)'''

I am an active contributor and project lead for the TIV Wikipedia. I'd like to request these rights so I can help maintain the wiki and grow content in the TIV language. [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]], thank you. [[User:Meritkosy|Meritkosy]] ([[User talk:Meritkosy|talk]]) 09:45, 15 October 2026 (UTC)

=== Current requests for bot flags ===
&lt;!-- Put your request below. new requests at the end, please!--&gt;
{{none}}

=== Other requests ===
:'''Note: If you want to translate the interface, Translatewiki is the preferred place: [http://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?group=ext-wikimediaincubator here]. For local translations, see [[Incubator:Translation project]]'''
&lt;!-- Put your request below. new requests at the end, please!--&gt;

====Bot status request for @Lingua Libre Bot====
:''{{user|Lingua Libre Bot}}'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Lingua_Libre_Bot Global rights]
* [[User:Lingua Libre Bot|Lingua Libre Bot]] ([[User talk:Lingua Libre Bot|talk]]) , botmaster [[User:Yug|Yug]] ([[:meta:Lingua Libre]] maintainer). I need bot status or `apihighlimits` in order to feed a client-side dashboard which involves incubators. Bot status would help, read only. [[User:Lingua Libre Bot|Lingua Libre Bot]] ([[User talk:Lingua Libre Bot|talk]]) 00:03, 3 October 2026 (UTC)
:Hello [[User:MF-Warburg]], [[User:Ooswesthoesbes]], I confirm the request above. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 12:01, 5 October 2026 (UTC)
::What is the bot supposed to do exactly? --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:34, 10 October 2026 (UTC)
:::Hello [[User:MF-Warburg|MF-W]],
:::Lingua Libre Bot is a project bot, not mine alone. I currently manage it and would like to use its user rights.
:::I request higher API rights to READ pages and external, toolforge.org hosted, language and user specific dashboard and analysis:
:::* Corpora: API queries fetch 1,000s wikipages' textual contents to create per-language vocabulary lists sorted by frequency.
:::* Activity: API queries on 1,000s wikipages and userpages counting contributions. 
:::No edit on Incubator wikis are expected. This external dashboard website is under developmebt but currently needs 10~30 secs to load its data. Getting bot status will provides high api limit: Mediawiki API query's limit=50 become 500, and those at 500 become 5000. It would speed up data queries and the dashboard by a x10 factor and lower the webpages' waiting time to 1~3secs, therefore user friendly. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 23:31, 10 October 2026 (UTC)
Bot status granted. --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:17, 12 October 2026 (UTC)

==== Bot status request for @Dragons Bot====
:''{{user|Dragons Bot}}'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Dragons_Bot Global rights], [[:c:User:Dragons Bot]]
Same as the request above (Lingua Libre Bot), bot sratus request but this is my personal bot. Depending on group dynamic on the Lingua Libre project it is possible that the lexicographic and dashboarding part will fall to my own private bot. [[User:Yug|Yug]] ([[User talk:Yug|talk]]) 06:49, 11 October 2026 (UTC)
:The account does not exist locally. --&lt;small&gt;[[User:MF-Warburg|MF-W]] ''{a, b}''&lt;/small&gt; 22:17, 12 October 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3bkt25c7guc8m3m9hknhgfgdf8scma1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Kan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103279</id>
    <revision>
      <id>7362732</id>
      <parentid>7356517</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku yutskinta'al ts'íib</comment>
      <origin>7362732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="8vj5d6m2b1y8yo6nxvo4se0hqcbd1sx" xml:space="preserve">[[File:Maya.svg|thumb|Xook ''maya'']]
'''Kan''' (4) yáan jumpel xook ichil [[Wp/yua/Óox|óox]] (3) yéetel [[Wp/yua/Jo'|jo']] (5).

''Kan'' le chan p'éel xook ichil le xook ''maya''. Yaan u yáanal Óox (3) yéetel u táan Jo'o (5). Le ''maya''o'ob úuchben ku meyajtiko'ob le xooko' ichil u k'iino'ob, ti' u xookik máaxo'ob, pak'alo'ob, ba'alo'ob yéetel ichil u tsol meyajil ''astronomía'' yéetel ''matemáticas''. Le xook ''maya'' ku tsola'al tumen jun ''sistema vigesimal'', wa ku xook ti' junkal (20), ba'ax ku ts'áak u páajtalil u beetik noj xooko'ob.

Ti' u ts'íibil xook ''maya'', le ''Kano''' (4) ku ye'esik yéetel kan p'éel t'óol (••••). Le t'óolo'ob ku ye'esik junjun p'éel xook, yéetel tak jo'op'éel ku meyajta'al jump'éel jéets' (''barra''). Le xooka' yaan u noj k'a'abetil tumen ku yáantik u kaambalil le paalalo'ob yéetel u na'atik u noj tuukulil le ''maya''o'ob ti' ''matemáticas'' yéetel u je'ets'el u xook.

Le xooko'ob maya tak xan ku meyajta'al ichil ya'ab najil ka'ansaj uti'al u kanáanta'al le t'aan yéetel u k'ajlayil le máasewal ''maya''. Kaambal le xooko' ku yáantik u k'ajóoltik u yuumilil le ''civilización maya'' yéetel u noj na'at tu meyajil xook, ''astronomía'' yéetel ''ingeniería''.
[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Xooko'ob]]

{{INTERWIKI|Q202}}</text>
      <sha1>8vj5d6m2b1y8yo6nxvo4se0hqcbd1sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Calkiní</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105651</id>
    <revision>
      <id>7362636</id>
      <parentid>7295134</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2426" sha1="jyzvzlmddvbjeb8ljeqcvifucdm1bas" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kalk'iini''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:CalikiniEscudo.png|150px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calkini en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calkiní''', [[Wp/yua/Kampeech|Campeche]], ''Méxic''oe', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj kaaj yaan tu noj lu'umil ''Campeche'', tu xamanil u noj lu'umil ''Yucatán''. Le k'áaba' ''Calkiní'' ku taal ti' u t'aan ''maya''o'ob: ''&quot;Cal&quot;'' ku ya'alik chi' wa u tuuch' ''(garganta)'', yéetel &quot;K'in&quot; ku ya'alik k'iin wa sáasilil k'iin; lela' ku tsolol bey &quot;Chi' k'iin&quot; wa ''&quot;Garganta del Sol&quot;''. 

Le kaaja' yaan u noj k'ajlayil maya, tumen tu tsikbalo'ob ku ya'alik u k'aaba' le Ah Canul, jump'éel ch'iibal maya jach nojoch. Ku ya'ala'al ichil u ts'íibil ''Códice de Calkiní'' yéetel uláak' tsikbalo'ob, le ajawilo'ob Ah Canul tu nojkuunsajo'ob le kúuchilo' ichil le k'iino'ob táanil ti' u k'uchul ''español''. 
[[File:Fuente de los Tres Sombreros, Campeche (21929661898).jpg|thumb|Sayabil ti' le óoxp’éel p’óoko'ob, Bécal]]
Le kaajo' ku k'ajóolta'al tumen u meyajil yéetel u meyajilo'ob máasewal máako'ob. Ti' le kaajo' ku beetik máako'ob jejeláas meyajo'ob je'el bix u beetik ''p’óok ti' jipi'' ti' Bécal, u meyajil k''’''at ti' Tepakán, u meyajil ''petate'' ti' Nunkiní yéetel uláak' meyajo'ob ku kanáantik u yúuchulil u k'ajlayil le kaajo'. 

Ti' u k'áaxil yéetel u paachil le kaajo' yaan ya'ab ba'alo'ob jach k'a'abet, je'el bix u tséenta'al janalilo'ob ''maya''o'ob, u meyajil pak'alo'ob yéetel u kanáanta'al u k'ajlayil u t'aan yéetel u suukil. ''Calkiníe''&lt;nowiki/&gt;' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil maya yéetel u kuxtal ''Campeche''.

Le kaaja' tu k'uchul u ''rango''il ''municipio libre'' ti' ''Campeche'' ichil 1916, yéetel tu ts'áabal u k'aaba' bey noj kaaj ti' 1918.

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|P’óok jipi, (jump’éel xa’an)
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]

{{INTERWIKI|Q1998779}}</text>
      <sha1>jyzvzlmddvbjeb8ljeqcvifucdm1bas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362637</id>
      <parentid>7362636</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2477" sha1="so6qyutx7jizmhqfzr6zkn0u2hqllhz" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kalk'iini''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:CalikiniEscudo.png|150px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calkini en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calkiní''', [[Wp/yua/Kampeech|Campeche]], ''Méxic''oe', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj kaaj yaan tu noj lu'umil ''Campeche'', tu xamanil u noj lu'umil ''Yucatán''. Le k'áaba' ''Calkiní'' ku taal ti' u t'aan ''maya''o'ob: ''&quot;Cal&quot;'' ku ya'alik chi' wa u tuuch' ''(garganta)'', yéetel &quot;K'in&quot; ku ya'alik k'iin wa sáasilil k'iin; lela' ku tsolol bey &quot;Chi' k'iin&quot; wa ''&quot;Garganta del Sol&quot;''. 

Le kaaja' yaan u noj k'ajlayil maya, tumen tu tsikbalo'ob ku ya'alik u k'aaba' le Ah Canul, jump'éel ch'iibal maya jach nojoch. Ku ya'ala'al ichil u ts'íibil ''Códice de Calkiní'' yéetel uláak' tsikbalo'ob, le ajawilo'ob Ah Canul tu nojkuunsajo'ob le kúuchilo' ichil le k'iino'ob táanil ti' u k'uchul ''español''. 
[[File:Fuente de los Tres Sombreros, Campeche (21929661898).jpg|thumb|Sayabil ti' le óoxp’éel p’óoko'ob, Bécal]]
Le kaajo' ku k'ajóolta'al tumen u meyajil yéetel u meyajilo'ob máasewal máako'ob. Ti' le kaajo' ku beetik máako'ob jejeláas meyajo'ob je'el bix u beetik ''p’óok ti' jipi'' ti' Bécal, u meyajil k''’''at ti' Tepakán, u meyajil ''petate'' ti' Nunkiní yéetel uláak' meyajo'ob ku kanáantik u yúuchulil u k'ajlayil le kaajo'. 

Ti' u k'áaxil yéetel u paachil le kaajo' yaan ya'ab ba'alo'ob jach k'a'abet, je'el bix u tséenta'al janalilo'ob ''maya''o'ob, u meyajil pak'alo'ob yéetel u kanáanta'al u k'ajlayil u t'aan yéetel u suukil. ''Calkiníe''&lt;nowiki/&gt;' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil maya yéetel u kuxtal ''Campeche''.

Le kaaja' tu k'uchul u ''rango''il ''municipio libre'' ti' ''Campeche'' ichil 1916, yéetel tu ts'áabal u k'aaba' bey noj kaaj ti' 1918.

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:ExpoIndigenous2015 033.JPG|P’óoko'ob jipi
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|P’óoko'ob jipi, (jump’éel xa’an)
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]

{{INTERWIKI|Q1998779}}</text>
      <sha1>so6qyutx7jizmhqfzr6zkn0u2hqllhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362640</id>
      <parentid>7362637</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="3tjjqnksej3zj5xmpnhrnmlpgo9qqmr" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kalk'iini''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:CalikiniEscudo.png|150px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calkini en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calkiní''', [[Wp/yua/Kampeech|Campeche]], ''Méxic''oe', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj kaaj yaan tu noj lu'umil ''Campeche'', tu xamanil u noj lu'umil ''Yucatán''. Le k'áaba' ''Calkiní'' ku taal ti' u t'aan ''maya''o'ob: ''&quot;Cal&quot;'' ku ya'alik chi' wa u tuuch' ''(garganta)'', yéetel &quot;K'in&quot; ku ya'alik k'iin wa sáasilil k'iin; lela' ku tsolol bey &quot;Chi' k'iin&quot; wa ''&quot;Garganta del Sol&quot;''. 

Le kaaja' yaan u noj k'ajlayil maya, tumen tu tsikbalo'ob ku ya'alik u k'aaba' le Ah Canul, jump'éel ch'iibal maya jach nojoch. Ku ya'ala'al ichil u ts'íibil ''Códice de Calkiní'' yéetel uláak' tsikbalo'ob, le ajawilo'ob Ah Canul tu nojkuunsajo'ob le kúuchilo' ichil le k'iino'ob táanil ti' u k'uchul ''español''. 

Le kaajo' ku k'ajóolta'al tumen u meyajil yéetel u meyajilo'ob máasewal máako'ob. Ti' le kaajo' ku beetik máako'ob jejeláas meyajo'ob je'el bix u beetik ''p’óok ti' jipi'' ti' Bécal, u meyajil k''’''at ti' Tepakán, u meyajil ''petate'' ti' Nunkiní yéetel uláak' meyajo'ob ku kanáantik u yúuchulil u k'ajlayil le kaajo'. 

Ti' u k'áaxil yéetel u paachil le kaajo' yaan ya'ab ba'alo'ob jach k'a'abet, je'el bix u tséenta'al janalilo'ob ''maya''o'ob, u meyajil pak'alo'ob yéetel u kanáanta'al u k'ajlayil u t'aan yéetel u suukil. ''Calkiníe''&lt;nowiki/&gt;' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil maya yéetel u kuxtal ''Campeche''.

Le kaaja' tu k'uchul u ''rango''il ''municipio libre'' ti' ''Campeche'' ichil 1916, yéetel tu ts'áabal u k'aaba' bey noj kaaj ti' 1918.

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:ExpoIndigenous2015 033.JPG|P’óoko'ob jipi Calkiní
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|P’óoko'ob jipi, (jump’éel xa’an)
File:Bécal.jpg|Bécal
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]

{{INTERWIKI|Q1998779}}</text>
      <sha1>3tjjqnksej3zj5xmpnhrnmlpgo9qqmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362665</id>
      <parentid>7362640</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="219nbrr3azjmp13tptsba3mc2zkkr7y" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kalk'iini''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:CalikiniEscudo.png|150px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calkini en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calkiní''', [[Wp/yua/Kampeech|Campeche]], ''Méxic''oe', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj kaaj yaan tu noj lu'umil ''Campeche'', tu xamanil u noj lu'umil ''Yucatán''. Le k'áaba' ''Calkiní'' ku taal ti' u t'aan ''maya''o'ob: ''&quot;Cal&quot;'' ku ya'alik chi' wa u tuuch' ''(garganta)'', yéetel &quot;K'in&quot; ku ya'alik k'iin wa sáasilil k'iin; lela' ku tsolol bey &quot;Chi' k'iin&quot; wa ''&quot;Garganta del Sol&quot;''. 

Le kaaja' yaan u noj k'ajlayil maya, tumen tu tsikbalo'ob ku ya'alik u k'aaba' le Ah Canul, jump'éel ch'iibal maya jach nojoch. Ku ya'ala'al ichil u ts'íibil ''Códice de Calkiní'' yéetel uláak' tsikbalo'ob, le ajawilo'ob Ah Canul tu nojkuunsajo'ob le kúuchilo' ichil le k'iino'ob táanil ti' u k'uchul ''español''. 

Le kaajo' ku k'ajóolta'al tumen u meyajil yéetel u meyajilo'ob máasewal máako'ob. Ti' le kaajo' ku beetik máako'ob jejeláas meyajo'ob je'el bix u beetik ''p’óok ti' jipi'' ti' Bécal, u meyajil k''’''at ti' Tepakán, u meyajil ''petate'' ti' Nunkiní yéetel uláak' meyajo'ob ku kanáantik u yúuchulil u k'ajlayil le kaajo'. 

Ti' u k'áaxil yéetel u paachil le kaajo' yaan ya'ab ba'alo'ob jach k'a'abet, je'el bix u tséenta'al janalilo'ob ''maya''o'ob, u meyajil pak'alo'ob yéetel u kanáanta'al u k'ajlayil u t'aan yéetel u suukil. ''Calkiníe''&lt;nowiki/&gt;' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil maya yéetel u kuxtal ''Campeche''.

Le kaaja' tu k'uchul u ''rango''il ''municipio libre'' ti' ''Campeche'' ichil 1916, yéetel tu ts'áabal u k'aaba' bey noj kaaj ti' 1918.

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Church at Calkiní, Calkiní Municipality, Campeche, Mexico.jpg|Calkiní
File:ExpoIndigenous2015 033.JPG|P’óoko'ob jipi Calkiní
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|P’óoko'ob jipi, (jump’éel xa’an)
File:Becal, Campeche (22200579666).jpg|Bécal
File:Bécal.jpg|U noj naaj Bécal tu’ux káaj u meyajil jipi-japa 
File:Bécal Panama Hat Production.JPG|Bix u beetal
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]

{{INTERWIKI|Q1998779}}</text>
      <sha1>219nbrr3azjmp13tptsba3mc2zkkr7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362669</id>
      <parentid>7362665</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="1435qcruc7kx7390l5n4ghtmhuytg8m" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kalk'iini''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:CalikiniEscudo.png|150px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calkini en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calkiní''', [[Wp/yua/Kampeech|Campeche]], ''Méxic''oe', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj kaaj yaan tu noj lu'umil ''Campeche'', tu xamanil u noj lu'umil ''Yucatán''. Le k'áaba' ''Calkiní'' ku taal ti' u t'aan ''maya''o'ob: ''&quot;Cal&quot;'' ku ya'alik chi' wa u tuuch' ''(garganta)'', yéetel &quot;K'in&quot; ku ya'alik k'iin wa sáasilil k'iin; lela' ku tsolol bey &quot;Chi' k'iin&quot; wa ''&quot;Garganta del Sol&quot;''. 

Le kaaja' yaan u noj k'ajlayil maya, tumen tu tsikbalo'ob ku ya'alik u k'aaba' le Ah Canul, jump'éel ch'iibal maya jach nojoch. Ku ya'ala'al ichil u ts'íibil ''Códice de Calkiní'' yéetel uláak' tsikbalo'ob, le ajawilo'ob Ah Canul tu nojkuunsajo'ob le kúuchilo' ichil le k'iino'ob táanil ti' u k'uchul ''español''. 

Le kaajo' ku k'ajóolta'al tumen u meyajil yéetel u meyajilo'ob máasewal máako'ob. Ti' le kaajo' ku beetik máako'ob jejeláas meyajo'ob je'el bix u beetik ''p’óok ti' jipi'' ti' Bécal, u meyajil k''’''at ti' Tepakán, u meyajil ''petate'' ti' Nunkiní yéetel uláak' meyajo'ob ku kanáantik u yúuchulil u k'ajlayil le kaajo'. 

Ti' u k'áaxil yéetel u paachil le kaajo' yaan ya'ab ba'alo'ob jach k'a'abet, je'el bix u tséenta'al janalilo'ob ''maya''o'ob, u meyajil pak'alo'ob yéetel u kanáanta'al u k'ajlayil u t'aan yéetel u suukil. ''Calkiníe''&lt;nowiki/&gt;' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil maya yéetel u kuxtal ''Campeche''.

Le kaaja' tu k'uchul u ''rango''il ''municipio libre'' ti' ''Campeche'' ichil 1916, yéetel tu ts'áabal u k'aaba' bey noj kaaj ti' 1918.

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:S F Campeche vista del malecon.jpg|''Campeche''
File:Church at Calkiní, Calkiní Municipality, Campeche, Mexico.jpg|Calkiní
File:ExpoIndigenous2015 033.JPG|P’óoko'ob jipi Calkiní
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|P’óoko'ob jipi, (jump’éel xa’an)
File:Becal, Campeche (22200579666).jpg|Bécal
File:Bécal.jpg|U noj naaj Bécal tu’ux káaj u meyajil jipi-japa
File:Bécal Panama Hat Production.JPG|Bix u beetal
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]

{{INTERWIKI|Q1998779}}</text>
      <sha1>1435qcruc7kx7390l5n4ghtmhuytg8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Calakmul (méek'tankaaj)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111285</id>
    <revision>
      <id>7362618</id>
      <parentid>7290797</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2705" sha1="j7j9elqi6vjel27tiztq70o06qjxa5s" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Calakmul'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Coats of arms of None.svg|120px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calakmul en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calakmul''', [[Wp/yua/Kaampech|''Campeche'']], ''México''e', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Calakmul'' jump'éel noj kaaj úuchben maya yaan ichil u k'áaxil noj lu'umil ''Campeche'', tu'ux ku yaantal jump'éel noj kúuchil ''arqueológico'' jach k'a'abet ti' u k'ajlayil le ''civilización maya''. Le k'áaxilo' ku k'aaba'tik ''Reserva de la Biósfera Calakmul'', jump'éel kúuchil ku kanáanta'al tumen yaan ya'ab che'ob, báalche'ob yéetel ch'íich'o'ob jach k'a'abet ti' u kuxtal le yóok'ol kaabo'.
[[File:Un mar de vegetación.jpg|thumb|''Reserva de la Biósfera Calakmul'']]
Le k'áajo' káaj u nojochtal ichil le ''Periodo Clásico maya'' (ja'abo'ob 250 tak 900 D.C.), yéetel tu k'uchul u noj muuk'il ichil le VIII k'iino'ob. ''Calakmul'' jump'éel ti' le máas nojoch ajawilo'ob ''maya'', yéetel ku yúuchul ya'ab ba'alo'ob ichil u tsol meyaj yéetel u nu'ukbesajil yéetel uláak' kaajo'ob je'el bix ''Tikal''. Ti' le kúuchilo' yaan ya'ab ''pirámides, templos, estelas'' yéetel tu'ux ku ts'íibta'al u kuxtal u ajawilo'ob.

Le k'áaba' ''Calakmul'' ku k'áat u ya'alik ichil t'aan maya: &quot;Ka' p'éel báalam k'áak'&quot; wa &quot;Ka' p'éel múuch' báalam&quot; (jump'éel k'áaba' ku ya'alik ka'ap'éel báalam), ba'ale' u tsolol le k'áaba'e' ku k'exik ichil u jejeláas aj ts'íibo'ob. Le k'áaba' ku ya'alik u yila'al u noj muuk'il le kúuchilo'.
[[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|''Tikal''|left]]
[[File:Chiik Nahb murals, Calakmul, Mexico.jpg|left|thumb|U boono’ob Chiik Nahb]]
Ichil u noj k'a'abetil, ''Calakmul'' ku ts'áak u yila'al u nojoch na'at yéetel u meyajil le ''maya''o'ob úuchben, tumen ti' yaan u ts'íibil u kuxtal, u ajawilo'ob, u tsol meyajil yéetel u na'atik u yóok'ol kaab. Bey xan, le ''reserva'' ku kanáantik jump'éel ti' le máas nojoch k'áaxo'ob ''tropica''l ichil ''México'', tu'ux ku kuxtal ya'ab ba'alche'ob je'el bix balam, ''mono araña'' yéetel ch'íich'o'ob jejeláas.

== Paakat te'ela' ==&lt;!--Véase también--&gt;
* [[Wp/yua/Calakmul|Calakmul]]

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U méek'tánkaajil Kaampech]]

{{INTERWIKI|Q2605348}}</text>
      <sha1>j7j9elqi6vjel27tiztq70o06qjxa5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362621</id>
      <parentid>7362618</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="k1zrzhx5jxoow5fngz79toukjn9aex6" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Calakmul'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Coats of arms of None.svg|120px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Calakmul en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''Calakmul''', [[Wp/yua/Kaampech|''Campeche'']], ''México''e', p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij. ''Calakmul'' jump'éel noj kaaj úuchben maya yaan ichil u k'áaxil noj lu'umil ''Campeche'', tu'ux ku yaantal jump'éel noj kúuchil ''arqueológico'' jach k'a'abet ti' u k'ajlayil le ''civilización maya''. Le k'áaxilo' ku k'aaba'tik ''Reserva de la Biósfera Calakmul'', jump'éel kúuchil ku kanáanta'al tumen yaan ya'ab che'ob, báalche'ob yéetel ch'íich'o'ob jach k'a'abet ti' u kuxtal le yóok'ol kaabo'.[[File:Un mar de vegetación.jpg|thumb|''Reserva de la Biósfera Calakmul'']]
Le k'áajo' káaj u nojochtal ichil le ''Periodo Clásico maya'' (ja'abo'ob 250 tak 900 D.C.), yéetel tu k'uchul u noj muuk'il ichil le VIII k'iino'ob. ''Calakmul'' jump'éel ti' le máas nojoch ajawilo'ob ''maya'', yéetel ku yúuchul ya'ab ba'alo'ob ichil u tsol meyaj yéetel u nu'ukbesajil yéetel uláak' kaajo'ob je'el bix ''Tikal''. Ti' le kúuchilo' yaan ya'ab ''pirámides, templos, estelas'' yéetel tu'ux ku ts'íibta'al u kuxtal u ajawilo'ob.

Le k'áaba' ''Calakmul'' ku k'áat u ya'alik ichil t'aan maya: &quot;Ka' p'éel báalam k'áak'&quot; wa &quot;Ka' p'éel múuch' báalam&quot; (jump'éel k'áaba' ku ya'alik ka'ap'éel báalam), ba'ale' u tsolol le k'áaba'e' ku k'exik ichil u jejeláas aj ts'íibo'ob. Le k'áaba' ku ya'alik u yila'al u noj muuk'il le kúuchilo'.
[[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|''Tikal''|left]]
[[File:Chiik Nahb murals, Calakmul, Mexico.jpg|left|thumb|U boono’ob Chiik Nahb]]
Ichil u noj k'a'abetil, ''Calakmul'' ku ts'áak u yila'al u nojoch na'at yéetel u meyajil le ''maya''o'ob úuchben, tumen ti' yaan u ts'íibil u kuxtal, u ajawilo'ob, u tsol meyajil yéetel u na'atik u yóok'ol kaab. Bey xan, le ''reserva'' ku kanáantik jump'éel ti' le máas nojoch k'áaxo'ob ''tropica''l ichil ''México'', tu'ux ku kuxtal ya'ab ba'alche'ob je'el bix balam, ''mono araña'' yéetel ch'íich'o'ob jejeláas.


[[File:Aj waaj, Maya woman offering a plate of tamales, Chiik Nahb murals, Mexico.jpg|thumb|U boono’ob Chiik Nahb]]


== Paakat te'ela' ==&lt;!--Véase también--&gt;
* [[Wp/yua/Calakmul|Calakmul]]

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U méek'tánkaajil Kaampech]]

{{INTERWIKI|Q2605348}}</text>
      <sha1>k1zrzhx5jxoow5fngz79toukjn9aex6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Kaampech (méek'tankaaj)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111293</id>
    <revision>
      <id>7362728</id>
      <parentid>7361188</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5890" sha1="oc8tq3oy8tk0c1lzjq6zvpa1g8mvfm9" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''''Campeche'''''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Coats of arms of None.svg|120px]]
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Campeche en Campeche.svg|300px]]
|}

U méek'tankaajil '''''Campeche''''', [[Wp/yua/Kampeech|''Campeche'']], [[Wp/yua/México|''Méxic''oe']], p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

Jump'éel noj lu'umil yaan tu xaman noholil ''México'', ichil le ''península [[Wp/yua/Yucatán|Yucatán]]''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Yucatán'', ''[[Wp/yua/Quintana Roo|Quintana Roo]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Tabasco|Tabasco]]'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de México''. U noj kaajil leti' ''San Francisco de Campeche'', jump'éel kaaj ku k'ajóolta'al tumen u noj k'ajlayil yéetel u pak'lu'umil ku ts'áaksa'ab ichil le ''época colonial.''

Le lu'umil ''Campeche'' eyaan u ya'ab k'áaxo'ob ''tropicales, petenes, manglares, sabanas'' yéetel ''lagunas'', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob. Ichil le lu'umo' yaan le ''Reserva de la Biósfera Calakmul,'' jump'éel ti' le asab nojoch k'áaxo'ob ''tropicales'' ichil ''México'' yéetel ''Patrimonio Mundial'' tumen u ''UNESCO''. Ti' le ''reserva'' ku kuxtal [[Wp/yua/Báalam|báalam]] (''jaguar''), ''mono araña, mono aullador,'' ''kéejo'ob, pavo ocelado'' yéetel ya'ab jejeláas ch'íich'o'ob yéetel ba'alche'ob.
[[File:15-07-15-Centro histórico de San Francisco de Campeche-RalfR-WMA 0850.jpg|thumb|''Centro Histórico San Francisco, Campeche'']]
''Campeche'' yaan xan u noj k'ajlayil ''maya''. Ti' le lu'umo' yaan ya'ab kúuchilo'ob ''arqueológicos'' je'el bix ''[[Wp/yua/Kalak'muul|Calakmul]], Edzná, [[Wp/yua/Xpujil|Xpuhil]], [[Wp/yua/Becan|Becán]], Chicanná, Hormiguero'' yéetel uláak' kaajo'ob úuchben, tu'ux ku ts'íibta'an u kuxtal, u meyajil yéetel u noj tuukulil le ''maya''o'ob. Le kúuchilo'obo' ku ts'áak u na'atik bix u kuxtalo'ob yéetel bix u meyajto'ob ichil ya'ab ja'abo'ob.
[[File:Calakmul sign in Xpujil (Reserva de la Biósfera Calakmul), Campeche, Mexico.jpg|thumb|''Calakmul'']]
Le meyajilo'ob máas k'a'abet ichil ''Campeche'' leti' pak'al, kaxtal che', kay, ''turismo'' yéetel meyajil ''petróle''o. Ku pak'iko'ob ixi'im, ''arroz, caña de azúcar, kakaw'' (''Theobroma cacao''), ''cítricos'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Bey xan, ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' u meyajil jats'uts meyajil k'aab, je'el bix u meyajil jipi, ché, k’at yéetel chuuy.

Le máasewal ''campechano''&lt;nowiki/&gt;'ob ku kanáantik ya'ab k'ajlayilo'ob ''maya''o'ob je'el bix u paax, u janalilo'ob, u ''fiesta''jo'ob yéetel u t'aano'ob. Tumen lela', ''Campeche'' jump'éel lu'um jach k'a'abet ti' u k'ajlayil, u ''biodiversidad'' yéetel u ''patrimonio cultural'' ichil ''México''.
== K'áaxo'ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Mangrove ciudad del carmen2020.jpg|''Manglar''
File:PETEN CAMPECHE.JPG|Petén
&lt;/gallery&gt;


== Jujump’éel ba’alche'ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Jaguar durmiendo.jpg|Balam
File:Mono araña centroamericano, Ateles geoffroyi (23386502084).jpg|''Mono araña''
File:Saraguato o Mono Aullador Yucateco - panoramio.jpg|''Mono Aullador''
File:Venado Macho.jpg|Kéej
File:Ocellated Turkey (Meleagris ocellata) on the road - Calakmul Biosphere Reserve.jpg|''Pavo ocelado''
File:Camino a Calakmul - panoramio (1).jpg|Kitam
&lt;/gallery&gt;

== Kuchilo'ob ''arqueológicos'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Calakmul Structure 2.jpg|Calakmul
File:15-07-La Gran acrópolis, con el Edificio de los Cinco Pisos, Edzna, Yucatan, Mexico-RalfR-WMA 0700.jpg|Edzná
File:Zona Arqueológica Xpuhil, Xpujil, Campeche, Mexico - 51182834626.jpg|Xpujil
File:Becán - Structure IX.jpg|Bécan
File:Structure 6 - Chicanna Maya site, Campeche Mexico.jpg|Chicanna
File:Structure 2 - Hormiguero Maya site, Campeche 2020.jpg|''Hormiguero''
&lt;/gallery&gt;

== Meyajilo'ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Jugo de ciruela Campeche Atlántico.jpg|Abal yéetel u ja’il abal
File:Productos de la ciruela Campeche Atlántico.jpg|U yich abal yéetel ba’ax ku beetik yéetel
File:Monumento del pescador.jpg|K’a’ajsajil chuk kay
File:Turismo en Campeche.jpg|''Turismo''
File:Plaza Ciruela.jpg|U k’íiwik Abal
File:Departamento de Petroleo Comision - Tecnica. Croquis de Las Regiones Petroliferas de Tabasco Y de Las Limitrofes de Chiapas, Veracruz Y Campeche - 1, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg|U ''dibujo''il kúuchilo’ob tu’ux ku jóok’ol boox yiits lu’um (''petróleo'')
File:Coat of arms of Tenabo.svg|Yuum kaax (ixi'im)
File:Logro Servicios Ejidales 06 02 1980.jpg|''Arroz''
File:ExpoIndigenous2015 035.JPG|Meyajil jipi (p'óok)
File:SurSureste060.jpg|Meyajil ché
File:Artesanias campechanas.jpg|Meyajil chuuy
File:SurSureste062.jpg|''Terno''   
&lt;/gallery&gt;

== K'ajlayilo'ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Baile Campeche Champoton.jpg|Ók'oot
File:Olla con kool del pibipollo.jpg|Kuum yéetel k’óol ti’al píibi''póollo''
File:Fila de pibipollos en espera.jpg|Tsoolil ''pibipollo''’ob ku pa’atik
File:Vaquería Infantil en Tenabo Campeche.jpg|''Vaquería'' ti’al mejen paalal
File:Festival de la Ciruela Campeche Atlántico-2.jpg|U cha’anil Abal
File:Muertos limpios y los herederos de la tradición que no dejaran morir.jpg|K’iinil u K’a’ajsajil Kimeno’ob
File:Toque De Color (68028831).jpeg|Cha’anil boono’ob
&lt;/gallery&gt;

== Paakat te'ela' ==&lt;!--Véase también--&gt;
* [[Wp/yua/Calakmul|Calakmul]]

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U méek'tánkaajil Kaampech]]

{{INTERWIKI|Q2541946}}</text>
      <sha1>oc8tq3oy8tk0c1lzjq6zvpa1g8mvfm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/rej/Natet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113294</id>
    <revision>
      <id>7362819</id>
      <parentid>5812239</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>memperbarui laman utama</comment>
      <origin>7362819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4121" sha1="tpvd3rjf2bbr04rhnlaqozy4oz0hx2q" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat Datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi.
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipedia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt; Wikipedia bahasa Rejang, ensiklopedia bebas dalam bahasa Rejang, disediakan secara gratis oleh [[Wp/rej/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], sebuah organisasi nirlaba. Selain dalam bahasa Rejang, Wikipedia tersedia dalam beberapa bahasa lain yang dipertuturkan di Indonesia: [[:ace:|Aceh]], [[:ban:|Bali]], [[:bjn:|Banjar]], [[:map-bms:|Banyumas]], [[:bbc:|Batak Toba]], [[:bew:|Betawi]], [[:bug:|Bugis]], [[:gor:|Gorontalo]], [[:iba:|Iban]], [[:id:|Indonesia]], [[:jv:|Jawa]], [[:kge:|Komering]], [[:mad:|Madura]], [[:btm:|Batak Mandailing]], [[:ms:|Melayu]], [[:min:|Minangkabau]], [[:nia:|Nias]], [[:su:|Sunda]], dan [[:tet:|Tetun]].
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>tpvd3rjf2bbr04rhnlaqozy4oz0hx2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362821</id>
      <parentid>7362819</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4122" sha1="h24v7o2joez9km8230wokp27fehk8lj" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat Datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi.
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.


Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipedia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt; Wikipedia bahasa Rejang, ensiklopedia bebas dalam bahasa Rejang, disediakan secara gratis oleh [[Wp/rej/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], sebuah organisasi nirlaba. Selain dalam bahasa Rejang, Wikipedia tersedia dalam beberapa bahasa lain yang dipertuturkan di Indonesia: [[:ace:|Aceh]], [[:ban:|Bali]], [[:bjn:|Banjar]], [[:map-bms:|Banyumas]], [[:bbc:|Batak Toba]], [[:bew:|Betawi]], [[:bug:|Bugis]], [[:gor:|Gorontalo]], [[:iba:|Iban]], [[:id:|Indonesia]], [[:jv:|Jawa]], [[:kge:|Komering]], [[:mad:|Madura]], [[:btm:|Batak Mandailing]], [[:ms:|Melayu]], [[:min:|Minangkabau]], [[:nia:|Nias]], [[:su:|Sunda]], dan [[:tet:|Tetun]].
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>h24v7o2joez9km8230wokp27fehk8lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362822</id>
      <parentid>7362821</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="61d9zm61zfg3szfws7nnyf9tfi7tuwq" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat Datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi.
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.&lt;br&gt;
Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipedia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt; Wikipedia bahasa Rejang, ensiklopedia bebas dalam bahasa Rejang, disediakan secara gratis oleh [[Wp/rej/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], sebuah organisasi nirlaba. Selain dalam bahasa Rejang, Wikipedia tersedia dalam beberapa bahasa lain yang dipertuturkan di Indonesia: [[:ace:|Aceh]], [[:ban:|Bali]], [[:bjn:|Banjar]], [[:map-bms:|Banyumas]], [[:bbc:|Batak Toba]], [[:bew:|Betawi]], [[:bug:|Bugis]], [[:gor:|Gorontalo]], [[:iba:|Iban]], [[:id:|Indonesia]], [[:jv:|Jawa]], [[:kge:|Komering]], [[:mad:|Madura]], [[:btm:|Batak Mandailing]], [[:ms:|Melayu]], [[:min:|Minangkabau]], [[:nia:|Nias]], [[:su:|Sunda]], dan [[:tet:|Tetun]].
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>61d9zm61zfg3szfws7nnyf9tfi7tuwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Camerún</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115907</id>
    <revision>
      <id>7362709</id>
      <parentid>7251157</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3830" sha1="ffo6s8jg0tyk31matv4tg2u5j076z6g" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>ffo6s8jg0tyk31matv4tg2u5j076z6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362710</id>
      <parentid>7362709</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3871" sha1="svg9owuqso34ya9xh1ckcywniqb9lld" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>svg9owuqso34ya9xh1ckcywniqb9lld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362712</id>
      <parentid>7362710</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="4knpgkar8wk40h72v4xn93a02ui2rfy" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>4knpgkar8wk40h72v4xn93a02ui2rfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362713</id>
      <parentid>7362712</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="3hgco3n89mipr6w0fuj5hjvemldjpx9" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>3hgco3n89mipr6w0fuj5hjvemldjpx9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362714</id>
      <parentid>7362713</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="6kb019fzau18smi9d5y364a2416v13s" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun''
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>6kb019fzau18smi9d5y364a2416v13s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362716</id>
      <parentid>7362714</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4398" sha1="dbrudzqgxcu1f3lspuzdqhgzuvpq16w" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun''
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’ 
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>dbrudzqgxcu1f3lspuzdqhgzuvpq16w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362717</id>
      <parentid>7362716</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="00ve21ldjj5tuug6ylbsox910oxoqp2" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun''
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>00ve21ldjj5tuug6ylbsox910oxoqp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362718</id>
      <parentid>7362717</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4527" sha1="4entbikgo86icz0nfzi0kpl2i1mircm" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob 
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun''
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>4entbikgo86icz0nfzi0kpl2i1mircm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362719</id>
      <parentid>7362718</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="mjcqfbbxlwlkwi7ssa1eerxj3kuel8p" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>mjcqfbbxlwlkwi7ssa1eerxj3kuel8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362720</id>
      <parentid>7362719</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4862" sha1="2n3b5jw9q6ifh1n4raoh16hv5hn3h6n" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.

== Jujump’éel ba’alche’ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Specimens of roan antelope - Photographer Angelo Casto.jpg|''Antílope''
&lt;/gallery&gt;

== U ''patrimonio cultural yéetel natural'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>2n3b5jw9q6ifh1n4raoh16hv5hn3h6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362721</id>
      <parentid>7362720</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4914" sha1="4utyp7j1ra2j65z3xa0gs74mueapn77" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.

== Jujump’éel ba’alche’ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Specimens of roan antelope - Photographer Angelo Casto.jpg|''Antílope''
File:Chauves-souris à Yaoundé.jpg|Tso’otso’ob
&lt;/gallery&gt;

== U ''patrimonio cultural yéetel natural'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>4utyp7j1ra2j65z3xa0gs74mueapn77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362722</id>
      <parentid>7362721</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="emp4wuuqdba87ysuxiysbk08c4trn4g" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.

== Jujump’éel ba’alche’ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Foto del Chimpancé de Nigeria y Camerún (Pan troglodytes ellioti).png|Chimpancé
File:Specimens of roan antelope - Photographer Angelo Casto.jpg|''Antílope''
File:Chauves-souris à Yaoundé.jpg|Tso’otso’ob
&lt;/gallery&gt;

== U ''patrimonio cultural yéetel natural'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>emp4wuuqdba87ysuxiysbk08c4trn4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362723</id>
      <parentid>7362722</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T19:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5084" sha1="6ud2wjerytdw7o1fs1uo1wrwxir8mit" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.

== Jujump’éel ba’alche’ob yéetel yichilo’ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Foto del Chimpancé de Nigeria y Camerún (Pan troglodytes ellioti).png|Chimpancé
File:Specimens of roan antelope - Photographer Angelo Casto.jpg|''Antílope''
File:Chauves-souris à Yaoundé.jpg|Tso’otso’ob
File:Café du Cameroun à la conquete du monde.jpg|''Café''
&lt;/gallery&gt;

== U ''patrimonio cultural yéetel natural'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>6ud2wjerytdw7o1fs1uo1wrwxir8mit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362724</id>
      <parentid>7362723</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5388" sha1="25mvu1f6n2bz8kgwbduze1b3vb2xa0o" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Camerún'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cameroon.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Coat of arms of Cameroon.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[image:LocationCameroon.svg|300px]]
|}

'''''Camerún''''' (''francés'' t'aan: ''République du Cameroun''; ''inglés'' t'aan: ''Republic of Cameroon'') jump'éel noj lu'um yaan ichil ''[[Wp/yua/África|África]] Central''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''[[Wp/yua/Nigeria|Nigeria]]'', ''[[Wp/yua/Chad|Chad]]'', ''[[Wp/yua/República Centroafricana|República Centroafricana]]'', ''[[Wp/yua/República del Congo|República del Congo]]'', ''[[Wp/yua/Gabón|Gabón]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Guinea Ecuatorial|Guinea Ecuatorial]]''. Yaan xan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Guinea''. U noj kaajil leti' ''[[Wp/yua/Yaundé|Yaundé]]'' (''francés'' t'aane': ''Yaoundé''), ka tu'ux ku yaantal u noj meyajil ''gobierno'', ka tumeen ''Duala'' (''Douala'') leti' u ''maas'' nojoch kaaj yéetel u ''puerto'' jach k'a'abet ti' u meyajil tojol. Le noj lu'umo' yaan u nojlu'umil tu'ux ku kuxtal ya'ab máako'ob yéetel ya'ab jejeláas ba'alche'ob yéetel che'ob.

[[File:Views of Yaounde Cameroon 05.jpg|thumb|''Yaundé'', ''Camerún'']]
''Camerún'' ku k'ajóolta'al bey &quot;''África'' ichil chan lu'um&quot;, tumen ichilo' yaan jejeláas lu'umilo'ob, k'áaxo'ob ''tropicales'', nojoch wiits'o'ob, ''sabanas'', ya'axk'áaxo'ob yéetel chi' k'áak'náab. Ti' le lu'umo' yaan Wiits ''Camerún'' (''Mount Cameroon''), jump'éel wiits k'áak' jach nojoch yéetel jach k'ajóolta'an ichil ''África''. Le k'áaxo'ob ku kanáantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ''[[Wp/yua/Elefante|elefante]]s'', ''[[Wp/yua/Gorila|gorila]]s'', ''[[Wp/yua/Chimpancé|chimpancé]]s'', ''[[Wp/yua/León|leones]]'', ''[[Wp/yua/Hipopótamo|hipopótamo]]s'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob.

[[File:DOUALA City.jpg|thumb|''Douala'']]
Ya'ab t'aano'ob ku t'aano'ob ichil ''Camerún''. Le ''[[Wp/yua/Francés|francés]]'' yéetel ''[[Wp/yua/Inglés|inglés]]'' leti'ob le t'aano'ob ''oficiales'', ba'ale' yaan xan ma'alob ya'ab (''más'' ti' 250) t'aano'ob ''indígenas'' ku t'aano'ob tumen jejeláas máasewalo'ob. Le je'ela' ku ts'áak u yaantal jump'éel noj k'ajlayil yéetel u jejeláas u kuxtalil le máako'ob.

Le meyajilo'ob asab k'a'abet ichil ''Camerún'' leti' [[Wp/yua/Pak'al|pak'al]], meyajil k'áax, kay yéetel noj meyajil tojol. Ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Kakaw|''kakaw'']] (''Theobroma cacao''), ''[[Wp/yua/Café|café]]'' (''Coffea arabica'' yéetel ''Coffea canephora''), ''[[Wp/yua/Algodón|algodón]]'', [[Wp/yua/Ja'as|ja'as]] yéetel uláak' pak'alo'ob. Le ''kakaw'' yéetel ''café'' ku kono'ob ti' ya'ab noj lu'umo'ob yóok'ol kaab.
[[File:Performance Groupe de musique et danse et musique traditionnelle02.jpg|thumb|U ye’esajil jump’éel múuch’ paax yéetel óok’otil úuchben miatsil]]
[[File:Atelier de Dessin pour la Cohésion Sociale au Lycée Bilingue de Logpom 2 (LYBILOG 2) lors du BNC Forum des Danses Urbaines à Douala (1er avril 2026) 01.jpg|thumb|U meyajil xookil boono’ob uti’al u múuch’ul óolal máako’ob, tu najil xook]]
Ti' Camerún yaan u noj k'a'abetil tumen u ya'ab ba'alche'ob, u jejeláas máasewalo'ob yéetel u ''patrimonio''lo'ob ''natural'' yéetel ''cultural''. U kanáantik le k'áaxo'ob yéetel u ba'alche'ob jach k'a'abet uti'al u p'áatal u kuxtal yéetel u ma'alob lu'umil ti' túumben paalalo'ob.

== Jujump’éel ba’alche’ob yéetel yichilo’ob ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Foto del Chimpancé de Nigeria y Camerún (Pan troglodytes ellioti).png|Chimpancé
File:Specimens of roan antelope - Photographer Angelo Casto.jpg|''Antílope''
File:Chauves-souris à Yaoundé.jpg|Tso’otso’ob
File:Café du Cameroun à la conquete du monde.jpg|''Café''
File:Plantains from a local vendor.jpg|Ja'as
&lt;/gallery&gt;

== U ''patrimonio cultural yéetel natural'' ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chesapeake Indians Burial Ceremony (5816417103) (2).jpg|U k’iimbesajil u muuk’il máako’ob ichil u kaajil ''Chesapeake''
File:Danse et passion.jpg|Óok’ot yéetel ki’imak óolal: táankelem ch’úupalalo’ob kaambesajta’an ti’ úuchben óok’ot
File:DANCE TRADITIONNELLE 2.jpg|Úuchben óok’ot
File:Chorale camerounaise 5.jpg|Le múuch’ k’aaynáalo’ob
File:Concours de chant.jpg|K’aay óolal
File:Enfants lutteurs filles.jpg|Ch’úupalal ba’atelnáalo’ob
File:Site touristique des Gorges de Ndoukoula dans le département du Diamaré région de l'extême-nord Cameroun 17.jpg|U kúuchil xíimbal tu jáal nojoch ch’e’enilo’ob ''Ndoukoula''
File:Chute d'eau puissante dans une nature luxuriante.jpg|Chak ja’
File:Bord de mer Lobe.jpg|U jáal ja’ Lobé, tu kaajil ''Kribi''
File:Célébration d’intronisation d’une matriarche. 16.jpg|U k’iimbesajil u kajtal juntúul nojoch ko’olel ti’ u kúuchil ''Bandjoun'' 
&lt;/gallery&gt;
== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Áfrikaa]]

{{INTERWIKI|Q1009}}</text>
      <sha1>25mvu1f6n2bz8kgwbduze1b3vb2xa0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Camboya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115936</id>
    <revision>
      <id>7362683</id>
      <parentid>7295136</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3848" sha1="jtyn3brxip35ujt38c6vnmmitdaa6nc" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik '''''Tonlé Sap''''', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>jtyn3brxip35ujt38c6vnmmitdaa6nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362689</id>
      <parentid>7362683</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3893" sha1="fp2gikjtu3anf1zoddcsjjerpi06arm" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik '''''Tonlé Sap''''', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
&lt;/gallery&gt;


== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>fp2gikjtu3anf1zoddcsjjerpi06arm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362694</id>
      <parentid>7362689</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="ff5c0d20bd44vcv6gls8jsooyqt24ta" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik '''''Tonlé Sap''''', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
File:Elefante, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|''Elefante''
File:Baphuon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 07.jpg|Wakax
File:Gallina y polluelos, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|Kaax yéetel u chan kaaxo’ob
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>ff5c0d20bd44vcv6gls8jsooyqt24ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362696</id>
      <parentid>7362694</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="swoiv0h3tmkkd6vrnnwzhi091iiiq5y" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:CamboyaSimple.svg|thumb|Tu'ux yaan Camboya]]
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik ''Tonlé Sap'', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
File:Elefante, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|''Elefante''
File:Baphuon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 07.jpg|Wakax
File:Gallina y polluelos, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|Kaax yéetel u chan kaaxo’ob
File:20171129 Tonle Sap Cambodia 6072 DxO.jpg|Tonlé Sap
File:Tonle Sap Siem Reap Cambodia Girl-begging-for-money-with-snake-01.jpg|Chan xch’úupal ku wa'atal yéetel jump’éel kaan uti’al u náajaltik taak’in ti’al u yáantaj u láak’tsilo’ob, ti’ jump’éel kaaj tu náachil Tonlé Sap
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>swoiv0h3tmkkd6vrnnwzhi091iiiq5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362697</id>
      <parentid>7362696</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4570" sha1="d2bwh8k95xjzkbvk7q0pzypgyep46vs" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:CamboyaSimple.svg|thumb|Tu'ux yaan Camboya]]
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik ''Tonlé Sap'', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
File:Elefante, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|''Elefante''
File:Baphuon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 07.jpg|Wakax
File:Gallina y polluelos, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|Kaax yéetel u chan kaaxo’ob
File:20171129 Tonle Sap Cambodia 6072 DxO.jpg|Tonlé Sap
File:Cottages on Lake Tonlé Sap in Cambodia.jpg|Yotochilo’ob tu jáal ja’ Tonlé Sap
File:Tonle Sap Siem Reap Cambodia Girl-begging-for-money-with-snake-01.jpg|Chan xch’úupal ku wa'atal yéetel jump’éel kaan uti’al u náajaltik taak’in ti’al u yáantaj u láak’tsilo’ob, ti’ jump’éel kaaj tu náachil Tonlé Sap
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>d2bwh8k95xjzkbvk7q0pzypgyep46vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362699</id>
      <parentid>7362697</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="ld1rfm042u7ei34n20aaj83fo6k0v9l" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:CamboyaSimple.svg|thumb|Tu'ux yaan Camboya]]
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik ''Tonlé Sap'', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
File:Elefante, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|''Elefante''
File:Baphuon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 07.jpg|Wakax
File:Gallina y polluelos, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|Kaax yéetel u chan kaaxo’ob
File:20171129 Tonle Sap Cambodia 6072 DxO.jpg|Tonlé Sap
File:Cottages on Lake Tonlé Sap in Cambodia.jpg|Yotochilo’ob tu jáal ja’ Tonlé Sap
File:A woman fishing on the Tonlé Sap lake (Cambodia).jpg|Le ko’olelo’ ku cho’ik jayp’éel kay ts’u jóok’saj ti’ le ja’o’.
File:Tonle Sap Siem Reap Cambodia Girl-begging-for-money-with-snake-01.jpg|Chan xch’úupal ku wa'atal yéetel jump’éel kaan uti’al u náajaltik taak’in ti’al u yáantaj u láak’tsilo’ob, ti’ jump’éel kaaj tu náachil Tonlé Sap
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>ld1rfm042u7ei34n20aaj83fo6k0v9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362703</id>
      <parentid>7362699</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4859" sha1="pzyiq792pmetxtxdokqn6dqkck6ljsf" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Noj Molay Lu'umile' Camboya'''&lt;br&gt;'''Camboya'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Flag of Cambodia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[File:Royal arms of Cambodia.svg|115px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Lakam
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | Chimal
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

'''Camboya''' u Noj Molay Lu'umile' ''Camboya'' u k'aaba' jump'éel lu'umil ich [[Wp/yua/Asia|''Asia'']]. Xook yéetel 32.604.000 utia'al wíinik.
[[File:CamboyaSimple.svg|thumb|Tu'ux yaan Camboya]]
[[File:Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg|thumb|''Angkor'']]
Jump'éel noj lu'um yaan ichil noj lu'umil ''Sudeste Asiático''. Ku láak'lu'umtak yéetel ''Tailandia, Laos'' yéetel ''Vietnam'', yéetel yaan u chi' k'áak'náabil ti' le ''Golfo de Tailandia''.  

U noj kaajil yéetel u noj meyajil ''gobierno''e' ''Phnom Penh.'' Le noj lu'umo' ku k'ajóolta'al tumen u ya'ab k'ajlayil, u meyajil máasewal Khmer yéetel u yutsil u k'áaxo'ob, ja'o'ob yéetel u noj najilo'ob úuchben. 
[[File:03 Prasat Preah Vihear-nX-06520.jpg|thumb|''Preah Vihear'']]
Ti' ''Camboya''e' ku t'aano'ob máas le t'aan Khmer, jump'éel t'aan ma' yaan ichil u yuumilil ''maya'' t'aano'ob. Ya'ab máako'ob ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ti' meyajil naj, yéetel ti' xíimbalil.  

Le lu'umo' yaan xan u ya'ab nojoch kúuchilo'ob ''arqueológicos'', je'el bix ''Angkor, Preah Vihear, Sambor Prei Kuk'' yéetel ''Koh Ker'', ba'ax ku ts'íibta'an tumen ''UNESCO'' bey ''Patrimonio Mundial'' tumen u noj k'a'abetil ichil u k'ajlayil máak yóok'ol kaab. 
[[File:Prasat Deum Chan, Hindu temple N15, Sambor group 02.jpg|thumb|''Sambor Prei Kuk'']]
[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb|''Koh Ker'']]
Le máasewal Khmer ku kanáantik u jejeláas k'ajlayilo'ob, u paaxilo'ob, u meyajilo'ob yéetel u najil k'u'. Ti' ''Camboya'' yaan xan ya'ab ba'alche'ob yéetel che'o'ob ichil k'áaxo'ob ''tropicales'', ba'ax ku yáantik u je'ets'el u lu'umil yéetel u kuxtal ya'ab jejeláas ba'alche'ob.  

Tumen lela', ''Camboya'' jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an tumen u k'ajlayil, u yutsilil yéetel u noj ''patrimonio cultural'' yéetel ''natural''. 

== Camboya: U Lu'umil yéetel U K'ajlayil ==
Ti' ''Camboya'' yaan xan u noj lu'umil ku k'aaba'tik ''Tonlé Sap'', leti' le máas nojoch áak'al ja' ichil ''Sudeste Asiático''. Le ja'a' ku k'exik u nojchokojil ichil u k'iinil ja' yéetel ichil u k'iinil sak ja', ba'ax ku ts'áak u kuxtal ya'ab kayo'ob, ch'íich'o'ob yéetel uláak' ba'alche'ob. Tumen lela', ya'ab kaajo'ob ku kuxtal tu yéetel le ja'a', ku meyajtiko'ob ti' kay yéetel ti' pak'al. 

Le lu'umo' ku pak'ik ya'ab ixi'im, ''arroz'', kau, ''pimienta'' yéetel uláak' pak'alo'ob. Le pak'al ''arroz'' jach k'a'abet ti' u janalil yéetel u meyajil le máasewal ''Khmer''. Bey xan, le meyajil xíimbalil ku ts'áak ya'ab meyaj tumen ya'ab máako'ob ku taal u yilik ''Angkor'' yéetel uláak' kúuchilo'ob yaan u noj k'ajlayil.

''Camboya''e' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u yuumilil yéetel u k'ajlayil. ''Gobierno'' yéetel ya'ab múuch' meyajilo'ob ku meyajtiko'ob uti'al u kanáantik u najil k'u', u ts'íibilo'ob, u k'áaxo'ob yéetel u jejeláas ba'alche'ob. Bey túuno', le lu'umo' ku much'ik u noj k'ajlayil, u yutsilil u lu'umil yéetel u kuxtalil u máasewal, ba'ax ku beetik jump'éel noj lu'um jach k'ajóolta'an ichil yóok'ol kaab.&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Fruit of Cambodia. img 03.jpg|Yich ''Camboya''
File:Fruit of Cambodia. img 04.jpg|Chak bojonja’
File:Elefante, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|''Elefante''
File:Baphuon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 07.jpg|Wakax
File:Gallina y polluelos, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 01.jpg|Kaax yéetel u chan kaaxo’ob
File:20171129 Tonle Sap Cambodia 6072 DxO.jpg|Tonlé Sap
File:Cottages on Lake Tonlé Sap in Cambodia.jpg|Yotochilo’ob tu jáal ja’ Tonlé Sap
File:A woman fishing on the Tonlé Sap lake (Cambodia).jpg|Le ko’olelo’ ku cho’ik jayp’éel kay ts’u jóok’saj ti’ le ja’o’.
File:20191211 Tonlé Sap catfish farm-17.jpg|Boox kayo’ob ku tséenta’al tu jump’éel kúuchil ku kanáanta’al kay, tu ja’il Tonlé Sap
File:Tonle Sap Siem Reap Cambodia Girl-begging-for-money-with-snake-01.jpg|Chan xch’úupal ku wa'atal yéetel jump’éel kaan uti’al u náajaltik taak’in ti’al u yáantaj u láak’tsilo’ob, ti’ jump’éel kaaj tu náachil Tonlé Sap
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==&lt;!--Referencias--&gt;
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Asia]]

{{INTERWIKI|Q424}}</text>
      <sha1>pzyiq792pmetxtxdokqn6dqkck6ljsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Kanasín</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122483</id>
    <revision>
      <id>7362737</id>
      <parentid>7356519</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="l222ebgxtiunx2aua2p23ny0d7ubyjw" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>l222ebgxtiunx2aua2p23ny0d7ubyjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362738</id>
      <parentid>7362737</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4101" sha1="tec98fowpcq6qffut8knbelpmp35f4g" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>tec98fowpcq6qffut8knbelpmp35f4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362739</id>
      <parentid>7362738</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>ku</comment>
      <origin>7362739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4171" sha1="siydr34jjfurrzjgz598f8fhczg3t3x" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Xiol Mayan Archaeological Site.jpg|Úuchben maaya kúuchil Xiol
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>siydr34jjfurrzjgz598f8fhczg3t3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362740</id>
      <parentid>7362739</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4210" sha1="7iwdk62gvsgi57jifbjv6dcvda6v0hj" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Xiol Mayan Archaeological Site.jpg|Úuchben maaya kúuchil Xiol
File:XiolPlaza.jpg|U k’íiwikil Xiol
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>7iwdk62gvsgi57jifbjv6dcvda6v0hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362741</id>
      <parentid>7362740</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="i1ft29pae80xgmonbf5oa35bwwb6g5d" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Xiol Mayan Archaeological Site.jpg|Úuchben maaya kúuchil Xiol
File:XiolPlaza.jpg|U k’íiwikil Xiol
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
File:Gfot0008.jpg|U najil ku' ''Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>i1ft29pae80xgmonbf5oa35bwwb6g5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362742</id>
      <parentid>7362741</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="9llkpibwxt6hhc80ya3aqvukutawjpr" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' San Pedro Nohpat|left]]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 

Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]] yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.


== Uláak’ kúuchilo’ob ==

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Xiol Mayan Archaeological Site.jpg|Úuchben maaya kúuchil Xiol
File:XiolPlaza.jpg|U k’íiwikil Xiol
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
File:Gfot0008.jpg|U yotocj k'uj ''Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción''
File:Templo San José 2012-09-16 23-46-27.jpg|U yotoch k'uj ''San José''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>9llkpibwxt6hhc80ya3aqvukutawjpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362743</id>
      <parentid>7362742</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T21:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku ts'a'abal jump'éel oochel</comment>
      <origin>7362743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4493" sha1="ar3g01blhi3hhoypxxh9pt9pmfv9ljg" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=275 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Kanasín'''&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=center colspan=2 |
|-
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Kanasin en Yucatan.svg|275px]]
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | Wíiniko'ob
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 10.363 (2010)&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Preliminares2010.aspx? Resultados preliminares del Censo de 2010. Yucatán]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;&quot; | ''Código INEGI''
| style=&quot;border-top: solid 1px #f5f9f9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top&quot; | 31003
|}

'''Kanasín''' yaan jun [[Wp/yua/Kuchkabal|kuchkabal]] ti' [[Wp/yua/Yúukatan|''Yucatán'']] ichil [[Wp/yua/México|''México''e']],&lt;ref&gt;Instituto Nacional de Estadística y Geografía. «[https://web.archive.org/web/20110722225830/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estados/yuc/divismpal.cfm?c=1206&amp;e=31&amp;CFID=1993439&amp;CFTOKEN=83113576 Aspectos geográficos de Yucatán. Divisón Municipal]». Káastlan t'aan.&lt;/ref&gt; p'aatal tu xaman-lak'inil Noj A'almaj t'aanil u méek'tankaaj, tu'ux kutal u ts'oko'ol u pa'ak'al kij.

''Kanasín'' jump'éel ''municipio'' yéetel noj kaaj yaan ichil u noj lu'umil ''Yucatán'', tu xaman noholil ''México''. Yaan u náachil ma' ya'ab tu noj kaajil ''[[Wp/yua/Jo', Yucatán|Mérida]]'', tumen lela' yaan u noj ts'áakil yéetel le ''región metropolitana'' wa ''conurbada''. Le k'áaba' ''Kanasín'' ku tsolik tumen u t'aan ''maya'', yéetel yaan jejeláas tuukulilo'ob ichil u paakat aj ts'íibo'ob; juntúul ku ya'alik u taal ti' kan (kann, &quot;''recia''&quot; wa &quot;''fuerte''&quot;), ''a'' (&quot;''tu''&quot;) yéetel zin (&quot;''tesar''&quot; wa &quot;''tender''&quot;). 
[[File:Plaza principal de Kanasín.jpg|thumb|U noj k’íiwikil ''Kanasín'']]
[[File:Teya (Kanasín), Yucatán (01).JPG|thumb|''Hacienda'' Teya]]
Le kaaja' ma' yaan u jach jets' ja'abil u káajal, ba'ale' u tsikbalil ku ya'alik ka tu káajal tu p'áatal le ''conquista española''. Ichil le ''sigloil'' XVIII yaan ''encomiendas''o'ob ichilo', yéetel tu ja'ab 1825 tu p'áat u páajtal ichil ''Partido de Mérida''. Ti' le k'iino'oba', ''Kanasín'' jump'éel ti' le 106 ''municipios'' u lu'umil ''Yucatán''. 
[[File:San Pedro Nohpat, Yucatán (08).JPG|thumb|''Hacienda'' ''San Pedro Nohpat'']]
Le lu'umil ''Kanasín'' jach máanil, yaan u lu'umil ''kárstico'' je'el bix tuláakal le ''península Yucatán''. Ma' yaan nojoch yo'ok ja'ob tu yóok'ol lu'um, ba'ale' yaan ts'ono'oto'ob yéetel ''aguadas'' tumen le ja' ku much'ul ichil u lu'um. Le k'áaxo'ob yaan ichilo' ku yaantik che'ob je'el bix ya'axché', chaká, jabín, caoba yéetel pochote, yéetel ba'alche'ob je'el bix ku'uk, túul, ''mapache'' yéetel ya'ab ch'íich'o'ob. 
[[File:Dzoyolá (Kanasín), Yucatán (02).jpg|thumb|Dzoyolá]]
Le máasewalo'ob ti' ''Kanasín'' ku meyajtiko'ob ti' konol'', servicios, industria'' chanbéey yéetel pak'al. Ya'ab máako'ob ku t'aanik maya yéetel ku kanáantiko'ob u janalilo'ob, u paaxilo'ob yéetel u súukilo'ob. Ichil le ''municipio'' yaan xan naj k'u' ku ts'áabalo'ob ti' ''San José'' yéetel ya'ab úuchben ''hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob je'el bix [[Wp/yua/Teya|Teya]], Dzoyolá  yéetel ''San Pedro Nohpat'', ba'ax ku ye'esik u k'ajlayil le kaajo'.

== ''Hacienda''&lt;nowiki/&gt;'ob ==

== Uláak’ kúuchilo’ob ==

&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Kanasín, Yucatán (06).jpg|U k’ajóolil le ''payaso''’o’.
File:Xiol Mayan Archaeological Site.jpg|Úuchben maaya kúuchil Xiol
File:XiolPlaza.jpg|U k’íiwikil Xiol
File:Vestigios mayas de la Colonia Francisco Villa Oriente, Kanasín, Yucatán (02).JPG|Úuchben ''maaya'' kúuchilo’ob
File:Monumento a los jaraneros en Kanasin.jpg|U k’ajóolil ''jaraneros''
File:Gfot0008.jpg|U yotocj k'uj ''Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción''
File:Templo San José 2012-09-16 23-46-27.jpg|U yotoch k'uj ''San José''
&lt;/gallery&gt;

== Tu'ux ch'a'aba'an lela' ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/U kaajilo'ob Yucatán]]

{{INTERWIKI|Q527371}}</text>
      <sha1>ar3g01blhi3hhoypxxh9pt9pmfv9ljg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/yua/Canasayab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124325</id>
    <revision>
      <id>7362734</id>
      <parentid>7356518</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jorge F. Victoria Puerto</username>
        <id>2658048</id>
      </contributor>
      <comment>Ku yutskinta'al ts'íib</comment>
      <origin>7362734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="m0zaxuh4fcddcp15lunt3rsmeo2yrdx" xml:space="preserve">[[File:Campeche state and its neighbors, with new border.svg|thumb|''Campeche'']]
'''Canasayab''' leti' jump'éel chan kaaj yaan ichil u méektankaajil ''[[Wp/yua/Champotón (méek'tankaaj)|Champotón]]'', tu noj lu'umil [[Wp/yua/Kaampech|''Campeche'']], tu lu'umil ''[[Wp/yua/México|México]]''. Le kaaja' yaan ichil u k'áaxil ''península [[Wp/yua/Yucatán|Yucatán]]'', tu'ux ku yaantal ya'ab che'ob, pak'alo'ob yéetel jejeláas ba'alche'ob. Le k'áaba' ''Canasayab'' yaan ichil ya'ab úuchben ts'íibo'ob yéetel ''censo'ob'' ti' ''Campeche'', ba'ax ku ye'esik u yaantal yáax kaajil ichil le lu'umila'. 
[[File:Stop in Champoton - Giant Letters.jpg|thumb|Champotón]]
[[File:Champotón River, Campeche state, Mexico May 2021 - 03.jpg|thumb|''Río'' Champotón]]

Le máasewalo'ob ti' ''Canasayab'' ku meyajtiko'ob ti' pak'al, ku pak'iko'ob [[Wp/yua/Ixi'im|ixi'im,]] [[Wp/yua/Xpelón|xpelón]], [[Wp/yua/K'úum|k'úum]] yéetel uláak' pak'alo'ob ku ts'áaik u janalilo'ob yéetel u kuxtalo'ob. Bey xan, ya'ab máako'ob ku kanáantik u t'aan ''maya'', u janalilo'ob yéetel u jejeláas suukilo'ob ku taal tu yuumilo'ob. Le kaajo' ku p'áatal bey jump'éel kúuchil tu'ux ku much'ik u k'ajlayil yéetel u kuxtalil le máasewal ''maya''.

Ichil u lu'umil ''Canasayab'' yaan ya'ab che'ob yéetel ba'alche'ob ku yáantik u je'ets'el u yóok'ol kaab. Le kuxtal ichilo' ku much'ik u meyajil máako'ob yéetel u kanáantik u lu'um, tumen le k'áaxo'ob ku ts'áaik ja', síis yéetel u kúuchil kuxtal ya'ab báalche'ob. Tumen lela', jach k'a'abet u kanáanta'al le ''recursos naturales'' yéetel u k'ajlayil le kaajo'.

Le ''Canasayab'', bey je'el uláak' chan kaajo'ob ichil ''Campeche'', ku ts'áak u yila'al bix u p'áatal u kuxtalil le máasewal ''maya'', tu'ux ku much'ik u t'aan, u meyajil yéetel u noj tuukulilo'ob. Le kaaja' yaan u noj k'a'abetil ti' u kanáantik u ''patrimonio cultural'' yéetel u yáantik túumben paalalo'ob u k'ajóoltik u yuumilil.

== Tu'ux ch'a'abij ==
{{Wp/yua/Reflist}}

[[Category:Wp/yua]]
[[Category:Wp/yua/Kaajo'ob ti' Kaampech]]</text>
      <sha1>m0zaxuh4fcddcp15lunt3rsmeo2yrdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Incubator:Featured wikis</title>
    <ns>4</ns>
    <id>132520</id>
    <revision>
      <id>7362631</id>
      <parentid>7361589</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jon Harald Søby</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <origin>7362631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2302" sha1="iwhw3mqaen1oimcxvuk98unx41ggfda" xml:space="preserve">{|class=&quot;mw-content-ltr&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;margin:.6em 0;&quot;
|-valign=&quot;top&quot;&lt;!--

CONTRIBUTORS: if your test wiki is very active, you are allowed to add it to the appropriate section; but only up to 10 projects should be featured per column at the same time.

TRANSLATORS: please do not mark this page for translation, as it is a frequently updated page.
The messages used within it can be translated on Translatewiki: https://translatewiki.net/wiki/Special:Translate/ext-wikimediaincubator-onwiki

--&gt;
|width=&quot;25%&quot;| [[Incubator:Site creation log|{{int:wminc-custom-featuredwikis-approved}}]]
* '''{{localised wiki name|Wp|nyn|Runyankore}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|wlx|Wali}}'''
* '''{{localised wiki name|Wy|ml|Malajalam}}'''

|style=&quot;min-width:1em&quot;|&amp;nbsp;&lt;!--larger separator--&gt;
|width=&quot;50%&quot;| {{int:wminc-custom-featuredwikis-active}}
{|border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;margin:0;&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{int:Wikibase-sitelinks-wikipedia}}&lt;!--please sort languages alphabetically per ISO code--&gt;
* '''{{localised wiki name|Wp|bom|Berom}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|hil|Hiligaynon}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|lua|Luba-Kasai}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|mfa|Kelantan-Pattani Malay}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|mrt|Central Marghi}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|sas|Sasak}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|jax|Jambi}}'''
* '''{{localised wiki name|wp|yua|Yukatan Maya}}'''

|
{{int:Wikibase-sitelinks-wiktionary}}
* '''{{localised wiki name|Wt|bug|Buginese}}'''
* '''{{localised wiki name|Wt|iba|Iban}}'''
* '''{{localised wiki name|Wt|jax|Jambi}}'''
* '''{{localised wiki name|Wt|sas|Sasak}}'''
* '''{{localised wiki name|Wt|rki|Rakhine}}'''
{{int:Wikibase-sitelinks-wikiquote}}
{{int:Wikibase-sitelinks-wikivoyage}}
* '''{{localised wiki name|Wy|ar|Arabic}}'''
* '''{{localised wiki name|Wy|ta|Tamil}}'''
|}


|style=&quot;min-width:1em&quot;|&amp;nbsp;&lt;!--larger separator--&gt;
|width=&quot;25%&quot;| {{int:wminc-custom-featuredwikis-permanent}}
* '''{{localised wiki name|Wp|cnr|Montenegrin}}'''
* '''{{localised wiki name|Wy|afb|Emirati Arabic}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|cop|Coptic}}'''
* '''{{localised wiki name|Wp|grc|Ancient Greek}}'''
|}&lt;noinclude&gt;

[[Category:Incubator:(all)|Featured wikis]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iwhw3mqaen1oimcxvuk98unx41ggfda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/grc/Ἴστρος</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136161</id>
    <revision>
      <id>7362489</id>
      <parentid>7359171</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PastelKos</username>
        <id>2547710</id>
      </contributor>
      <comment>/* Σύνδεσμοι Ἐξώτεροι */</comment>
      <origin>7362489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4012" sha1="nqgdzg29oofoxi1dxo3jnm1k8pe45gd" xml:space="preserve">{{Wp/grc/Ποταμός
|Ὄνομα=Ἴστρος
|Εἰκών=View_from_Gellért_Hill_to_the_Danube,_Hungary_-_Budapest_(28493220635).jpg
|Εἰκόνος περιγραφή=Ὁ Ἴστρος ἐν [[Wp/grc/Βουδαπέστη|Βουδαπέστῃ]]
|Πίναξ=Danube_basin.png
|Πίνακος περιγραφή=Πίναξ τῆς λεκάνης ἀπορροῆς τοῦ Ἴστρου
|Χῶραι=[[File:Flag of Germany.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Γερμανία|Γερμανία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Austria.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Αὐστρία|Αὐστρία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Slovakia.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Σλοβακία|Σλοβακία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Hungary.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Οὑγγαρία|Οὑγγαρία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Croatia.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Χροατία|Χροατία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Serbia.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Σερβία|Σερβία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Romania.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Δακία|Δακία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Bulgaria.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Βουλγαρία|Βουλγαρία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Moldova.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Μολδαυία|Μολδαυία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Ukraine.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Οὐκρανία|Οὐκρανία]]
|Πόλεις=[[Wp/grc/Ῥατισβόνη|Ῥατισβόνη]], [[Wp/grc/Ἰνγολστάδιον|Ἰνγολστάδιον]], [[Wp/grc/Παταυία|Παταυία]], [[Wp/grc/Λεντία|Λεντία]], [[Wp/grc/Οὐινδόβονα|Οὐινδόβονα]], [[Wp/grc/Ἰστρόπολις|Ἰστρόπολις]], [[Wp/grc/Βουδαπέστη|Βουδαπέστη]], [[Wp/grc/Σιγγίδουνον|Σιγγίδουνον]]
|Πηγή=[[Wp/grc/Μέλας Δρυμός|Μέλας Δρυμός]]
|Ἐκβολή=[[Wp/grc/Εὔξεινος Πόντος|Εὔξεινος Πόντος]]
|Μῆκος=2.850&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Danube-River &quot;Danube River&quot;]. Encyclopædia Britannica&lt;/ref&gt;
|Μέσος Ἔκρους=1.920-6.452&lt;ref&gt;[https://www.limnology.ro/wrw2023/proceedings.html &quot;THE DANUBE RIVER AND ITS DELTA, HYDROGEOGRAPHYC CHARACTERISTICS-ACTUAL SYNTHESIS&quot;]. limnology.ro&lt;/ref&gt;
|Ἐκβάλλοντες=[[Wp/grc/Αἶνος|Αἶνος]], [[Wp/grc/Μάρος|Μάρος]], [[Wp/grc/Δράβος|Δράβος]], [[Wp/grc/Σάος|Σάος]], [[Wp/grc/Πάθισσος|Πάθισσος]], [[Wp/grc/Ἄλυτος|Ἄλυτος]], [[Wp/grc/Ἱερασός|Ἱερασός]], [[Wp/grc/Πυρετός (ποταμός)|Πυρετός]]
}}

Ὁ '''Ἴστρος''' ἢ '''Δανούβιος''' ([[Wp/grc/Γερμανικὴ Γλῶσσα|γερμανιστί]]: ''Donau'' {{Wp/grc/IPA|[ˈdoːnaʊ]}}, [[Wp/grc/Οὑγγρικὴ Γλῶσσα|οὑγγριστί]]: ''Duna'' {{Wp/grc/IPA|[ˈdunɒ]}}, [[Wp/grc/Σερβικὴ Γλῶσσα|σερβιστί]]: ''Дунав'' {{Wp/grc/IPA|[dǔnav]}}, [[Wp/grc/Δακορωμανικὴ Γλῶσσα|δακορωμανιστί]]: ''Dunărea'' {{Wp/grc/IPA|[ˈdunəre̯a]}}) [[Wp/grc/Ποταμός|ποταμὸς]] ὁ δεύτερος μέγιστος ἐν τῇ [[Wp/grc/Εὐρώπη|Εὐρώπῃ]] ἐστίν.

==Πηγαί==
&lt;references/&gt;

== Σύνδεσμοι Ἐξώτεροι ==
{{Wp/grc/Κοινά|Danube|Ἴστρος}}
{{Wp/grc/Ἔκτασις-Ποταμοί}}

[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Αὐστρίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Βουλγαρίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Γερμανίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Δακίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Μολδαυίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Οὐκρανίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Οὑγγαρίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Σερβίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Σλοβακίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Χροατίας]]
[[Category:Wp/grc]]
{{DEFAULTSORT:Ιστρος}}

{{INTERWIKI|Q1653}}</text>
      <sha1>nqgdzg29oofoxi1dxo3jnm1k8pe45gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/rgn/Ros</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251392</id>
    <revision>
      <id>7362826</id>
      <parentid>7361338</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="044skr7httebzlw19t18vz2u8c3m8rr" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}
'''Ros''' ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)cumõn ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>044skr7httebzlw19t18vz2u8c3m8rr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362827</id>
      <parentid>7362826</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="ayuzxbu36q0ncvoumo1d6srukiahxmz" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}
'''Ros''' ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>ayuzxbu36q0ncvoumo1d6srukiahxmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362828</id>
      <parentid>7362827</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="5zsmndtl92yvuk3yco7i57qujq8m6ys" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}
'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>5zsmndtl92yvuk3yco7i57qujq8m6ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362830</id>
      <parentid>7362828</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1192" sha1="e04uwachcijwumvqgpeim0scm051nff" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=|Alt=|Sup=|Sit=|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>e04uwachcijwumvqgpeim0scm051nff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362831</id>
      <parentid>7362830</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="2czsa25sf5oolokvtfvtyser9xypdad" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=|Alt=13|Sup=46.26|Sit=|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>2czsa25sf5oolokvtfvtyser9xypdad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362832</id>
      <parentid>7362831</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="7wmedi25hdoy1h9doqru92yf5e952vl" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=Torre civica Russi.jpg|Alt=13|Sup=46.26|Sit=|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>7wmedi25hdoy1h9doqru92yf5e952vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362833</id>
      <parentid>7362832</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="kv3dx35ipbfzyseu1dvogapvpgpqbif" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=Torre civica Russi.jpg|Alt=13|Sup=46.26|Sit=https://www.comune.russi.ra.it/|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>kv3dx35ipbfzyseu1dvogapvpgpqbif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362834</id>
      <parentid>7362833</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="3j7s3u63zadb8po8appa2jnadua4yxy" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=Torre civica Russi.jpg|Alt=13|Sup=46.26|Sit=https://www.comune.russi.ra.it/|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]|cun=[[Wp/rgn/Bagnacaval|Bagnacaval]], [[Wp/rgn/Fẽnza|Fẽnza]], [[Wp/rgn/Furlè|Furlè]] (FC), [[Wp/rgn/Ravèna|Ravèna]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>3j7s3u63zadb8po8appa2jnadua4yxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362835</id>
      <parentid>7362834</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="qhrpxy70cy2ocz2hx1y5p9lnwm7c8oy" xml:space="preserve">{{Wp/rgn/S}}{{Wp/rgn/Diviṣiõn aministrativa|Gra amm=3|Div sup={{Wp/rgn/Band div|ITA|Ravenna|2}}|Div sup2={{Wp/rgn/Band div|ITA|Emilia-Romagna|1}}|Map=Map of comune of Russi (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|Did map=Pusiziõn de' Cumõn d Ros int la Pruvẽnza d Ravèna.|Abi=12361|Sta=ITA|Data Abi=31-06-2026&lt;ref name=&quot;ab&quot; /&gt;|Img=Torre civica Russi.jpg|Alt=13|Sup=46.26|Sit=https://www.comune.russi.ra.it/|Len ufz=[[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]|Elt len=[[Wp/rgn/Lengua rumagnòla|rumagnôl]]|Cun=[[Wp/rgn/Bagnacaval|Bagnacaval]], [[Wp/rgn/Fẽnza|Fẽnza]], [[Wp/rgn/Furlè|Furlè]] (FC), [[Wp/rgn/Ravèna|Ravèna]]}}

'''Ros'''&lt;ref&gt;{{Wp/rgn/Zita lìvar|aut=Alberto Giovannini|tit=A voj imparê e' Rumagnôl|ann=2025|edi=Tempo al Libro|loc=[[Wp/rgn/Fënza|Fẽnza]]|vol=I|pag=114|isb=979-12-81307-40-7}}&lt;/ref&gt; ([[Wp/rgn/Italien|itagliãn]]: ''Russi'') l'è un [[Wp/rgn/Cumõn (Itaglia)|cumõn]] [[Wp/rgn/Italien|itagliãn]] ch'l à {{formatnum:12361}} abitẽnt.&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{Wp/rgn/Zita web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B|acc=12.10.2026|sit=demo.istat.it|tit=Bilancio demografico mensile}}&lt;/ref&gt; L è sota la [[Wp/rgn/Pruvẽnza d Ravèna|pruvẽnza d Ravèna]].

== Sucitê ==

=== Ṣvilòp dla pupulaziõn ===

{{Wp/rgn/Demografia/Russi}}


== Armẽnd ==
&lt;references /&gt;
{{INTERWIKI|Q52988}}{{Wp/rgn/ProvRAVENNA}}
[[Category:Wp/rgn]]</text>
      <sha1>qhrpxy70cy2ocz2hx1y5p9lnwm7c8oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ne/मुख्य पृष्ठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528819</id>
    <revision>
      <id>7362627</id>
      <parentid>7359043</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nirjal stha</username>
        <id>714983</id>
      </contributor>
      <comment>सुधार</comment>
      <origin>7362627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6115" sha1="qiw4t6gp9s5ai7lnujht2x2nevyg2xd" xml:space="preserve">__NOEDITSECTION____NOTOC__
&lt;templatestyles src=&quot;Template:wy/ne/मुख्य पृष्ठ/styles.css&quot; /&gt;
&lt;templatestyles src=&quot;Template:wy/ne/मुख्यपृष्ठ/styles.css&quot; /&gt;
{{Wy/ne/Mapbanner
| title=&lt;span class=&quot;withoutlink&quot; style=&quot;font-size:40px&quot; &gt;[[Wy/ne/विकियात्राःपरिचय|विकियात्रा]]मा [[Wy/ne/विकियात्राःस्वशिक्षा|स्वागत]] छ। &lt;/span&gt;
| tagline=तपाईंले सम्पादन गर्न सक्ने स्वतन्त्र विश्वव्यापी यात्रा मार्गदर्शक&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:smaller&quot;&gt;विश्वभरका दर्शनीय स्थल, गतिविधि, खानपान र आवाससम्बन्धी जानकारी प्रदान गर्ने विकिपिडियाको आधिकारिक, गैर-व्यावसायिक सहपरियोजना।&lt;/span&gt;
| touristoffice=कुनै विशेष प्रश्न छ? त्यसलाई [[Wy/ne/विकियात्रा:यात्रा फोरम|यात्रा फोरम]]मा सोध्नुहोस्। 
| morelinks=&lt;span class=&quot;withoutlink&quot;&gt;थप हेर्नुहोस्: [[Wy/ne/गन्तव्यहरू|गन्तव्यहरू]] &amp;bull; [[Wy/ne/यात्रा कार्यक्रमहरू|यात्रा कार्यक्रमहरू]] &amp;bull; [[Wy/ne/संवाद पुस्तिका|संवाद पुस्तिका]] &amp;bull; [[Wy/ne/यात्रा विषयहरू|यात्रा विषयहरू]] &amp;bull; [[Wy/ne/विकियात्रा:यात्री चौतारी|यात्री चौतारी]]&lt;/span&gt;
}}

&lt;!-- मुख्य नेभिगेसन तथा अन्वेषण बक्सहरू --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; gap: 15px; margin: 5px 0;&quot;&gt;

  &lt;!-- गन्तव्य खोज्नुहोस् --&gt;
  &lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 10px; box-shadow: 0 2px 5px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size: 1.2em; font-weight: bold; color: #005689; border-bottom: 2px solid #36c; padding-bottom: 5px; margin-bottom: 5px;&quot;&gt;
      🗺️ गन्तव्यहरू खोज्नुहोस्
    &lt;/div&gt;
    &lt;p style=&quot;font-size: 0.95em; color: #555;&quot;&gt;नेपाल तथा संसारभरिका विभिन्न सुन्दर स्थानहरूको यात्रा जानकारी:&lt;/p&gt;
    &lt;ul style=&quot;line-height: 1.8em; margin-left: 20px;&quot;&gt;
      &lt;li&gt;'''नेपाल:''' [[Wy/ne/काठमाडौँ|काठमाडौँ]] · [[Wy/ne/पोखरा|पोखरा]] · [[Wy/ne/चितवन|चितवन]] · [[Wy/ne/लुम्बिनी|लुम्बिनी]] · [[Wy/ne/मुस्ताङ|मुस्ताङ]] · [[Wy/ne/इलाम|इलाम]] · [[Wy/ne/जनकपुर|जनकपुर]] &lt;/li&gt;
      &lt;li&gt;'''देशहरू:''' [[Wy/ne/भारत|भारत]] · [[Wy/ne/चीन|चीन]] · [[Wy/ne/थाईल्याण्ड|थाईल्याण्ड]] · [[Wy/ne/फ्रान्स|फ्रान्स]] · [[Wy/ne/भुटान|भुटान]] · [[Wy/ne/बङ्गलादेश|बङ्गलादेश]]&lt;/li&gt;
      &lt;li&gt;'''महादेशहरू:''' [[Wy/ne/एसिया|एसिया]] · [[Wy/ne/युरोप|युरोप]] · [[Wy/ne/अफ्रिका|अफ्रिका]] · [[Wy/ne/उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिका]]&lt;/li&gt;
    &lt;/ul&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- यात्रा योजना र सुझाव --&gt;
  &lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 10px; box-shadow: 0 2px 5px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size: 1.2em; font-weight: bold; color: #005689; border-bottom: 2px solid #36c; padding-bottom: 5px; margin-bottom: 5px;&quot;&gt;
      🧭 यात्रा योजना
    &lt;/div&gt;
    &lt;p style=&quot;font-size: 0.95em; color: #555;&quot;&gt;यात्रालाई सुरक्षित, सहज र स्मरणीय बनाउन उपयोगी टिप्सहरू:&lt;/p&gt;
    &lt;ul style=&quot;line-height: 1.8em; margin-left: 20px;&quot;&gt;
      &lt;li&gt;[[Wy/ne/पदयात्रा|पदयात्रा र ट्रेकिङ गाइड]]&lt;/li&gt;
      &lt;li&gt;[[Wy/ne/सुरक्षा|सुरक्षित यात्राका उपायहरू]]&lt;/li&gt;
      &lt;li&gt;[[Wy/ne/बजेट यात्रा|कम खर्चमा कसरी यात्रा गर्ने?]]&lt;/li&gt;
      &lt;li&gt;[[Wy/ne/यात्राका लागि आधारभूत पक्षहरू|यात्राका लागि आधारभूत पक्षहरू]]&lt;/li&gt;

    &lt;/ul&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- सहकार्य / योगदान --&gt;
  &lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px; background: #f8f9fa; border: 1px dashed #36c; border-radius: 8px; padding: 15px; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size: 1.2em; font-weight: bold; color: #202122; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;
      ✍️ तपाईंको सहभागिता
    &lt;/div&gt;
    &lt;p style=&quot;font-size: 0.9em; color: #54595d; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
      तपाईंलाई कुनै नयाँ ठाउँको बारेमा थाहा छ? विकियात्रामा जानकारी थप्नुहोस् र अरूलाई मद्दत गर्नुहोस्!
    &lt;/p&gt;
{{Wy/ne/नयाँ पृष्ठ}}
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;br/&gt;
{{Wy/ne/WikivoyageSister}}
&lt;hr&gt;
&lt;br/&gt;
&lt;div class=&quot;nomobile&quot;&gt;{{Wy/ne/Wikivoyagelang}}&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;nomobile&quot; margin-top:-1em;&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
{{Wy/ne/Title-Index page}}
[[Category:Wy/ne]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>qiw4t6gp9s5ai7lnujht2x2nevyg2xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/தமிழ்நாடு</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559389</id>
    <revision>
      <id>7362487</id>
      <parentid>7361313</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* கடற்கரை */ தனிப்பக்கம் மெரினாவுக்கு அவசியமில்லை</comment>
      <origin>7362487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107766" sha1="8llmyz3ql1zkoh3jlfwje2cfsrzvt2a" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], [[Wy/ta/ஆனைமலை|ஆனைமலை]], [[Wy/ta/பழநி மலை|பழநி மலை]], மற்றும் [[Wy/ta/பொதிகை மலை|பொதிகை மலை]] ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் [[Wy/ta/தொட்டபெட்டா|தொட்டபெட்டா]] (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* [[Wy/ta/ஜவ்வாது மலை|ஜவ்வாது மலை]], [[Wy/ta/சேர்வராயன் மலை|சேர்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கல்வராயன் மலை|கல்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் [[Wy/ta/பச்சைமலை|பச்சைமலை]] ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. [[Wy/ta/வேளாங்கண்ணி|வேளாங்கண்ணி]], [[Wy/ta/சாந்தோம்|சாந்தோம்]] தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இஸ்லாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். [[Wy/ta/நாகூர் தர்கா|நாகூர் தர்கா]], ஏர்வாடி போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''[[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகத்தில்]]''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;[[Wy/ta/வட இந்தியா|வட இந்திய]] எதிர்ப்பு&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>8llmyz3ql1zkoh3jlfwje2cfsrzvt2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362488</id>
      <parentid>7362487</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சமயம் */ சிற்சில மாற்றங்கள் செய்யப்பட்டன</comment>
      <origin>7362488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107658" sha1="7pwr6ak1rdjqosq8yarx2o203ijk4jj" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], [[Wy/ta/ஆனைமலை|ஆனைமலை]], [[Wy/ta/பழநி மலை|பழநி மலை]], மற்றும் [[Wy/ta/பொதிகை மலை|பொதிகை மலை]] ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் [[Wy/ta/தொட்டபெட்டா|தொட்டபெட்டா]] (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* [[Wy/ta/ஜவ்வாது மலை|ஜவ்வாது மலை]], [[Wy/ta/சேர்வராயன் மலை|சேர்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கல்வராயன் மலை|கல்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் [[Wy/ta/பச்சைமலை|பச்சைமலை]] ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''[[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகத்தில்]]''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;[[Wy/ta/வட இந்தியா|வட இந்திய]] எதிர்ப்பு&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>7pwr6ak1rdjqosq8yarx2o203ijk4jj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362492</id>
      <parentid>7362488</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* மதிப்பு அளியுங்கள் */ சிறிய மாற்றம்</comment>
      <origin>7362492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107598" sha1="431zttkkiv4pdyhmsv3uc6uh3rkagyh" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], [[Wy/ta/ஆனைமலை|ஆனைமலை]], [[Wy/ta/பழநி மலை|பழநி மலை]], மற்றும் [[Wy/ta/பொதிகை மலை|பொதிகை மலை]] ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் [[Wy/ta/தொட்டபெட்டா|தொட்டபெட்டா]] (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* [[Wy/ta/ஜவ்வாது மலை|ஜவ்வாது மலை]], [[Wy/ta/சேர்வராயன் மலை|சேர்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கல்வராயன் மலை|கல்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் [[Wy/ta/பச்சைமலை|பச்சைமலை]] ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''[[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகத்தில்]]''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>431zttkkiv4pdyhmsv3uc6uh3rkagyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362493</id>
      <parentid>7362492</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள் */ சிறிய மாற்றம்</comment>
      <origin>7362493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107535" sha1="0z49vtemsapkualsmmcvdy55dno19o5" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], [[Wy/ta/ஆனைமலை|ஆனைமலை]], [[Wy/ta/பழநி மலை|பழநி மலை]], மற்றும் [[Wy/ta/பொதிகை மலை|பொதிகை மலை]] ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் [[Wy/ta/தொட்டபெட்டா|தொட்டபெட்டா]] (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* [[Wy/ta/ஜவ்வாது மலை|ஜவ்வாது மலை]], [[Wy/ta/சேர்வராயன் மலை|சேர்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கல்வராயன் மலை|கல்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் [[Wy/ta/பச்சைமலை|பச்சைமலை]] ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''சென்னைத் துறைமுகத்தில்''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>0z49vtemsapkualsmmcvdy55dno19o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362526</id>
      <parentid>7362493</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை */ சிறிய மாற்றங்கள்</comment>
      <origin>7362526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107396" sha1="g7ndfeuk8k3bmo4c5zmvuwoow3bg939" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], ஆனைமலை, பழநி மலை, மற்றும் பொதிகை மலை ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் '''தொட்டபெட்டா''' (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* [[Wy/ta/ஜவ்வாது மலை|ஜவ்வாது மலை]], [[Wy/ta/சேர்வராயன் மலை|சேர்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கல்வராயன் மலை|கல்வராயன் மலை]], [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் [[Wy/ta/பச்சைமலை|பச்சைமலை]] ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''சென்னைத் துறைமுகத்தில்''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>g7ndfeuk8k3bmo4c5zmvuwoow3bg939</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362529</id>
      <parentid>7362526</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை */ சில மாற்றங்கள் செய்யப்பட்டன</comment>
      <origin>7362529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107220" sha1="iyzuw45zwy5b0q6ydm07fv3re758s91" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], ஆனைமலை, பழநி மலை, மற்றும் பொதிகை மலை ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் '''தொட்டபெட்டா''' (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* ஜவ்வாது மலை, சேர்வராயன் மலை, கல்வராயன் மலை, [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் பச்சைமலை ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது [[Wy/ta/சோழமண்டலக் கடற்கரை|சோழமண்டலக் கடற்கரை]] என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''சென்னைத் துறைமுகத்தில்''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>iyzuw45zwy5b0q6ydm07fv3re758s91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362547</id>
      <parentid>7362529</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* கடற்கரைச் சமவெளிகள் */ சிறிய மாற்றம்</comment>
      <origin>7362547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107163" sha1="jgwhyirq6v83tyqeq8vcko497k9hyh6" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], ஆனைமலை, பழநி மலை, மற்றும் பொதிகை மலை ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் '''தொட்டபெட்டா''' (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* ஜவ்வாது மலை, சேர்வராயன் மலை, கல்வராயன் மலை, [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் பச்சைமலை ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது '''சோழமண்டலக் கடற்கரை''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான [[Wy/ta/சென்னைத் துறைமுகம்|சென்னைத் துறைமுகம்]] மற்றும் [[Wy/ta/வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்|வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்]] (தூத்துக்குடி) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''சென்னைத் துறைமுகத்தில்''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>jgwhyirq6v83tyqeq8vcko497k9hyh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362548</id>
      <parentid>7362547</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள் */ சில சிறிய மாற்றங்கள்</comment>
      <origin>7362548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107075" sha1="3ts2pk52q4s2zb2pefi64dfp27a6oln" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Tamil Nadu banner.jpg|pgname=தமிழ்நாடு|caption=தென்மேற்குத் தமிழ்நாடு, பழனி மலைப்பகுதி}}
[[Image:Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg|thumb|right|சிவப்பு நிறத்தில் தமிழ்நாடு நிலப்படத்தில் காட்டப்பட்டுள்ளது]]
[[file:Mamallapuram view.jpg|thumb|கடற்கரைக் கோயில், இடம்: மாமல்லபுரம்]]
'''தமிழ்நாடு''' என்பது தென்னிந்தியாவின் ஒரு மாநிலமாகும். பண்டைய காலத்தில் சேர, சோழ, பாண்டிய, பல்லவர்களின் நாடாகும். இதன் தலைநகரம் [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] ஆகும். இம்மாநிலத்தில் தமிழ் மொழி அதிகமாகப் பேசப்படுகிறது. தமிழ்நாடு மாநிலத்திற்கு வடக்கில் [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], வடமேற்கில் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]], கிழக்கில் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடா]], தெற்கில் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடல்]], மேற்கில் [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ஆகியவை இதன் எல்லைகளாக விளங்குகின்றன. இதன் கோயில்கள், கட்டிடக்கலை, உணவு, திரைப்படங்கள், செவ்வியல் இந்திய நடனம் மற்றும் கர்நாடக இசை ஆகியவற்றிற்காகப் இம்மாநிலம் புகழ்பெற்றது.

== பிராந்தியங்கள் ==
{{Wy/ta/Regionlist
|region1name = [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாடு]]
|region1color={{Wy/ta/StdColor|t1}}
|region1items= கோயம்புத்தூர், தருமபுரி, திண்டுக்கல், ஈரோடு, கரூர், கிருட்டிணகிரி, நாமக்கல், நீலகிரி, சேலம், திருப்பூர்
|region1description= கேரளத்துடனான மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை எல்லைப் பகுதியைக் கொண்டுள்ளது.

|region2name = [[Wy/ta/சோழ நாடு|சோழ நாடு]]
|region2color={{Wy/ta/StdColor|t2}}
|region2items= அரியலூர், மயிலாடுதுறை, நாகபட்டினம், பெரம்பலூர், புதுக்கோட்டை, தஞ்சாவூர், திருவாரூர், திருச்சிராப்பள்ளி
|region2description= வளமான காவிரி ஆற்றுப் படுகை, பழமையான சோழப் பேரரசின் தாயகமாகும்.

|region3name = [[Wy/ta/வட தமிழ்நாடு|வட தமிழ்நாடு]]
|region3color={{Wy/ta/StdColor|t3}}
|region3items= செங்கல்பட்டு, சென்னை, கடலூர், கள்ளக்குறிச்சி, காஞ்சீபுரம், இராணிப்பேட்டை, திருப்பத்தூர், திருவள்ளூர், திருவண்ணாமலை, வேலூர், விழுப்புரம்
|region3description= சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு ஏற்றது: சென்னையில் கடற்கரைகளும் கோயில்களும் ஏராளமாக உள்ளன.

|region4name = [[Wy/ta/பாண்டிய நாடு|பாண்டிய நாடு]]
|region4color={{Wy/ta/StdColor|t4}}
|region4items= கன்னியாகுமரி, மதுரை, இராமநாதபுரம், சிவகங்கை, தென்காசி, தேனி, தூத்துக்குடி, திருநெல்வேலி, விருதுநகர்
|region4description= இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியின் தென்கோடி முனையையும், கைவிடப்பட்ட மணல் திட்டு நகரமான தனுஷ்கோடியையும் இது கொண்டுள்ளது.
}}

=== மாவட்டங்கள் ===
{{Wy/ta/Div col|colwidth=15em|rules=yes}}
# [[Wy/ta/அரியலூர் (மாவட்டம்)|அரியலூர்]]
# [[Wy/ta/செங்கல்பட்டு (மாவட்டம்)|செங்கல்பட்டு]]
# [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)|கோயம்புத்தூர்]]
# [[Wy/ta/கடலூர் (மாவட்டம்)|கடலூர்]]
# [[Wy/ta/தருமபுரி (மாவட்டம்)|தருமபுரி]]
# [[Wy/ta/திண்டுக்கல் (மாவட்டம்)|திண்டுக்கல்]]
# [[Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)|ஈரோடு]]
# [[Wy/ta/கள்ளக்குறிச்சி (மாவட்டம்)|கள்ளக்குறிச்சி]]
# [[Wy/ta/காஞ்சிபுரம் (மாவட்டம்)|காஞ்சிபுரம்]]
# [[Wy/ta/கன்னியாகுமரி (மாவட்டம்)|கன்னியாகுமரி]]
# [[Wy/ta/கரூர் (மாவட்டம்)|கரூர்]]
# [[Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)|கிருஷ்ணகிரி]]
# [[Wy/ta/மதுரை (மாவட்டம்)|மதுரை]]
# [[Wy/ta/மயிலாடுதுறை (மாவட்டம்)|மயிலாடுதுறை]]
# [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)|நாகப்பட்டினம்]]
# [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல்]]
# [[Wy/ta/நீலகிரி (மாவட்டம்)|நீலகிரி]]
# [[Wy/ta/பெரம்பலூர் (மாவட்டம்)|பெரம்பலூர்]]
# [[Wy/ta/புதுக்கோட்டை (மாவட்டம்)|புதுக்கோட்டை]]
# [[Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)|இராமநாதபுரம்]]
# [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை (மாவட்டம்)|இராணிப்பேட்டை]]
# [[Wy/ta/சேலம் (மாவட்டம்)|சேலம்]]
# [[Wy/ta/சிவகங்கை (மாவட்டம்)|சிவகங்கை]]
# [[Wy/ta/தென்காசி (மாவட்டம்)|தென்காசி]]
# [[Wy/ta/தஞ்சாவூர் (மாவட்டம்)|தஞ்சாவூர்]]
# [[Wy/ta/தேனி (மாவட்டம்)|தேனி]]
# [[Wy/ta/தூத்துக்குடி (மாவட்டம்)|தூத்துக்குடி]]
# [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி (மாவட்டம்)|திருச்சிராப்பள்ளி]]
# [[Wy/ta/திருநெல்வேலி (மாவட்டம்)|திருநெல்வேலி]]
# [[Wy/ta/திருப்பத்தூர் (மாவட்டம்)|திருப்பத்தூர்]]
# [[Wy/ta/திருப்பூர் (மாவட்டம்)|திருப்பூர்]]
# [[Wy/ta/திருவள்ளூர் (மாவட்டம்)|திருவள்ளூர்]]
# [[Wy/ta/திருவண்ணாமலை (மாவட்டம்)|திருவண்ணாமலை]]
# [[Wy/ta/திருவாரூர் (மாவட்டம்)|திருவாரூர்]]
# [[Wy/ta/வேலூர் (மாவட்டம்)|வேலூர்]]
# [[Wy/ta/விழுப்புரம் (மாவட்டம்)|விழுப்புரம்]]
# [[Wy/ta/விருதுநகர் (மாவட்டம்)|விருதுநகர்]]
{{Wy/ta/Div col end}}

== நகரங்கள் ==
[[File:Chennai Kathipara bridge.jpg|thumb|250px|[[Wy/ml/சென்னை|சென்னை]], மிகப்பெரிய நகரம் மற்றும் தலைநகரம்]]
[[File:Ooty hill view.jpg|thumb|250px|ஊட்டி மலையின் காட்சி]]

இதோ மிகவும் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்பது நகரங்கள்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]|wikidata=Q1352}} (''மெட்ராஸ்'') &amp;mdash; &quot;இந்தியாவின் டெட்ராய்ட்&quot; என அழைக்கப்படும், தமிழ்நாட்டின் தலைநகரமும் மிகப்பெரிய நகரமுமான இது, ஒரு உலகளாவிய தகவல் தொழில்நுட்பம் மற்றும் பிபிஓ மையமாகவும், உலகின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரை படகுத்துறையாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோயம்புத்தூர்]]|wikidata=Q9885}} (''கோவை'') &amp;mdash; 'தென்னிந்தியாவின் மான்செஸ்டர்' என்று அழைக்கப்படும் இவ்விடத்தில், பல சுவாரஸ்யமான அருங்காட்சியகங்கள் உள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள், பால் மற்றும் ஜவுளி ஆகியவற்றின் முக்கிய உற்பத்தியாளர்கள்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]|wikidata=Q228405}} &amp;mdash; வரலாற்று மற்றும் கலாச்சார முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடம்; தமிழ்நாட்டின் மிகப் பழமையான நகரம் (கி.மு. 4 ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து பதிவு செய்யப்பட்டுள்ளது). சுவாரஸ்யமான கலவை உணவு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') &amp;mdash; தமிழ்நாட்டின் ஒரு முக்கிய மலைவாழிடம். நீலகிரியில் அமைந்துள்ள இது, ஒரு காலத்தில் மெட்ராஸ் பிரசிடென்சியின் கோடைகாலத் தலைமையகமாக இருந்தது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/சேலம்|சேலம்]]|wikidata=Q9863}} &amp;mdash; ஒரு முக்கிய தொழில் மையம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]|wikidata=Q41562}}  &amp;mdash; ஒரு முக்கிய துறைமுகம். நீர் விளையாட்டு பொழுதுபோக்குகள், பறவைக் காட்சிகள், காலனித்துவ மரபு.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சிராப்பள்ளி]]|wikidata=Q207754}} (''திருச்சி'') &amp;mdash; விவசாய மற்றும் சமய முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நகரம்
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]|wikidata=Q836527}} &amp;mdash; உலகளாவிய ஜவுளி மற்றும் பின்னல் ஆடை மையம்

== பிற பயண இலக்குகள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=ஆனைமலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q1661434}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, இந்திய இருவாச்சி மற்றும் சிங்கவால் குரங்கு போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இந்தப் பூங்கா ஆனைமலை மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=கிண்டி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q648548}} &amp;mdash; இது இந்தியாவின் மிகச்சிறிய பூங்காக்களில் ஒன்றாகும்; இது சென்னை நகருக்குள் அமைந்துள்ளது. பாம்புப் பூங்கா கிண்டி தேசிய பூங்காவிற்கு அருகில் உள்ளது, மேலும் இப்பூங்காவிற்குள்ளேயே ஒரு சிறுவர் பூங்காவும் (விலங்குக் காட்சிச்சாலை) அமைந்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q5617576}} &amp;mdash; சதுப்புநிலக் காடுகள், அழிவின் விளிம்பில் உள்ள கடல் பாலூட்டியான கடற்பசுவிற்கு முக்கியமான உணவுத் தளங்களை வழங்குகின்றன. இந்தப் பூங்காவின் கடல், ஓத மற்றும் கடலோர வாழ்விடங்களில் பலவகையான தாவரங்களும் விலங்குகளும் உள்ளன. கண்ணாடித் தளம் கொண்ட படகுகளுக்கு மட்டுமே இங்கு அனுமதி உண்டு. பவள அகழ்வாராய்ச்சி இந்தப் பூங்காவின் சில பகுதிகளைச் சீரழித்துள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முதுமலை தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2372700}} &amp;mdash; பல்வேறு வகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களையும், அத்துடன் யானை சவாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=முகுர்த்தி தேசிய பூங்கா|wikidata=Q2985390}} &amp;mdash; முன்பு நீலகிரி வரையாடு தேசியப் பூங்கா என்று அழைக்கப்பட்ட இது, அழிந்துவரும் நிலையில் உள்ள பல உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகவும், பாலூட்டி இனத்தைச் சேர்ந்த நீலகிரி வரையாடு எனும் ஈர்ப்பின் மையமாகவும் திகழ்கிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=பழனி மலை வனவிலங்கு சரணாலயம் மற்றும் தேசிய பூங்கா|wikidata=Q3696260}} &amp;mdash; இந்தப் பூங்காவில் பல மலைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும், அத்துடன் பல்வேறு வகையான தாவரங்கள், பாலூட்டிகள், ஊர்வன மற்றும் இருவாழ்விகள் ஆகியவை உள்ளன. 12 ஆண்டுகளுக்கு ஒருமுறை பூக்கும் குறிஞ்சி மலர் இங்கு காணப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=சத்தியமங்கலம் புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q2226064}} &amp;mdash; நீலகிரி உயிர்க்கோளக் காப்பகத்தின் ஒரு பகுதியாகத் திகழும் இச்சரணாலயம், நாட்டிலேயே அதிக எண்ணிக்கையிலான யானைகளைக் கொண்டுள்ளது. மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள இப்பூங்காவில், கணிசமான எண்ணிக்கையிலான புலிகளும் சிறுத்தைகளும் காணப்படுகின்றன.
* {{Wy/ta/Marker|name=களக்காடு முண்டந்துறை புலிகள் காப்பகம்|wikidata=Q3936889}} &amp;mdash; இது வங்கப் புலி, இந்திய யானை, சிங்கவால் குரங்கு, சிறுத்தை மற்றும் அரிதான மலபார் அணில் போன்ற பல்வேறு உயிரினங்களின் இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது. இப்பூங்கா திருநெல்வேலி மற்றும் கன்னியாகுமரி மாவட்டங்களில் உள்ள தெற்கு மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்க ==
தமிழ் மொழியானது உலகின் மிகப் பழமையான உயிருள்ள மொழிகளுள் ஒன்றாகும். மேலும், தமிழ் கலாச்சாரம் நீண்டதும் தொடர்ச்சியானதுமான ஒரு வரலாற்றில் ஆழமாக வேரூன்றியுள்ளது. இப்பிராந்தியமானது பல முக்கியப் பேரரசுகளின் இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்துள்ளது. அவற்றுள், இந்திய வரலாற்றிலேயே மிகவும் செல்வாக்குமிக்க வம்சாவளிகளுள் ஒன்றாகக் கருதப்படும் சோழப் பேரரசு குறிப்பிடத்தக்கதாகும்.

நவீனகாலத் தமிழ்நாட்டின் அரசியல், 'திராவிட இயக்கம்' எனும் அரசியல் சித்தாந்தத்தால் கணிசமாக வடிவமைக்கப்பட்டுள்ளது. வட இந்தியர்களிடமிருந்து மாறுபட்டு, தென் இந்தியர்களின் தனித்துவமான பண்பாட்டு அடையாளத்தை இச்சித்தாந்தம் வலியுறுத்துகிறது. இச்சித்தாந்தம் இம்மாநிலத்தின் அரசியல் களத்தைத் தொடர்ந்து ஆதிக்கம் செலுத்தி வருகிறது.

20-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், தமிழ்நாட்டைச் சேர்ந்த சில அரசியல் தலைவர்கள், திராவிட மொழிகள் பேசும் மாநிலங்கள் அனைத்தையும் ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், 'திராவிட நாடு' எனும் தனி நாட்டை உருவாக்கும்படி வலியுறுத்தினர். இருப்பினும், இம்முயற்சி தமிழ்நாட்டிற்கு வெளியே போதிய ஆதரவைப் பெறவில்லை. மேலும், இந்திய அரசாங்கம் மாநிலங்களை மொழிவாரியாக மறுசீரமைத்த பிறகு, காலப்போக்கில் இம்முயக்கம் தனது உத்வேகத்தை இழந்தது.

1960-ஆம் ஆண்டுகளில், இந்திய அரசு இந்தியை ஒரே அலுவல் மொழியாக மாற்ற முன்மொழிந்ததைத் தொடர்ந்து, தமிழ்நாட்டில் பரவலான போராட்டங்கள் வெடித்தன. இம்மாநிலத்தைச் சேர்ந்த பலர் இதனைத் தங்கள் மொழி மற்றும் பண்பாட்டு அடையாளத்திற்கு ஏற்பட்ட அச்சுறுத்தலாகக் கருதினர். இந்தியாவின் மொழிசார் கொள்கையை வடிவமைப்பதில் இப்போராட்டங்கள் முக்கியப் பங்காற்றின. இதன் விளைவாகவே, இறுதியில் இந்திய அலுவல் மொழிகளாக இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய இரண்டுமே தக்கவைக்கப்பட்டன.

பிரிவினைவாத இயக்கங்கள் காலப்போக்கில் மங்கிப்போயிருந்தாலும், தமிழ்நாடு தொடர்ந்து ஒரு வலுவான பிராந்திய அடையாளத்தைப் பேணி வருகிறது. தற்போது இந்தியாவின் பொருளாதார ரீதியாக மிகவும் வளர்ந்த மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழும் இம்மாநிலம், தனது வலுவான தொழில் தளம், உயர்ந்த எழுத்தறிவு விகிதம் மற்றும் செழுமையான கலாச்சாரப் பாரம்பரியத்திற்காக அறியப்படுகிறது. 

=== வரலாறு ===
====சங்க காலம் ''(வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலம் – கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டு)''==== 
இது தமிழ் கலாச்சாரத்தின் அடித்தளக் காலமாகும்.

* '''மூவேந்தர்கள்:''' மூவேந்தர்கள் என அறியப்படும் ''சேர, சோழ, பாண்டிய'' மன்னர்களின் ஆட்சியால் இப்பகுதி நிர்வகிக்கப்பட்டது.
* '''கலாச்சாரம் மற்றும் வணிகம்:''' ''தொல்காப்பியம்'' போன்ற இலக்கண நூல்களும், உன்னதமான சங்க இலக்கியங்களும் தோன்றின. ''பூம்புகார்'' போன்ற பண்டைய துறைமுகங்கள் வழி உரோமானியப் பேரரசு, எகிப்து மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியாவுடன் நறுமணப் பொருட்கள், முத்துக்கள் மற்றும் ஆடைகள் பெருமளவில் வர்த்தகம் செய்யப்பட்டன.

====களப்பிரர் காலம் ''(கி.பி. 3 – 6-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
மூவேந்தர்களின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, களப்பிரர்கள் தமிழகத்தைக் கைப்பற்றினர். முந்தைய வரலாற்று ஆய்வாளர்களால் இது ''இருண்ட காலம்'' என்று அழைக்கப்பட்டாலும், சமண மற்றும் பௌத்த மதங்களின் செல்வாக்கோடு ஐம்பெருங்காப்பியங்கள் உள்ளிட்ட பல சிறந்த இலக்கியங்கள் உருவான காலகட்டமாக இது கருதப்படுகிறது.

====பேரரசுகளின் பொற்காலம் ''(கி.பி. 6 – 13-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
இக்காலகட்டத்தில் தமிழகத்தின் கலை, கட்டிடக்கலை மற்றும் ஆன்மீகம் உச்சத்தை எட்டின.
* '''பல்லவர்கள்''' ''(கி.பி. 6–9-ஆம் நூற்றாண்டு)'': காஞ்சிபுரத்தைத் தலைநகராகக் கொண்டு ஆண்டனர். மாமல்லபுரத்தின் குடைவரை மற்றும் ஒற்றைக்கல் ரதங்கள் மூலம் திராவிடக் கட்டிடக்கலைக்கு அடித்தளமிட்டனர். நாயன்மார்களும் ஆழ்வார்களும் பக்தி இயக்கத்தை வளர்த்தெடுத்தனர்.
* '''பிற்காலச் சோழர்கள்''' ''(கி.பி. 9–13-ஆம் நூற்றாண்டு)'': முதலாம் ராஜராஜன் மற்றும் முதலாம் ராஜேந்திரன் ஆகியோரின் கீழ் சோழர்கள் ஒரு பெரும் கடற்படைப் பேரரசாக உருவெடுத்தனர். இலங்கை, மலேசியா, இந்தோனேசியா வரை தங்கள் ஆதிக்கத்தை விரிவுபடுத்தியதோடு, தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற கட்டிடக்கலை அதிசயங்களையும் உருவாக்கினர்.
* '''பிற்காலப் பாண்டியர்கள்:''' 13-ஆம் நூற்றாண்டில் சோழர்களை வென்று மதுரையை மீண்டும் ஒரு சிறந்த வணிக மற்றும் கலாச்சார மையமாக மாற்றினர்.

====நாயக்கர் ஆட்சி மற்றும் பிராந்திய அரசுகள் ''(கி.பி. 14 – 18-ஆம் நூற்றாண்டு)''====
டெல்லி சுல்தான்களின் படையெடுப்புகளுக்குப் பிறகு, தென்னகத்தைக் காக்க விஜயநகரப் பேரரசு எழுச்சி பெற்றது. தமிழகப் பகுதிகள் இவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் வந்தன.
* விஜயநகர அரசர்களால் நியமிக்கப்பட்ட நாயக்க மன்னர்கள் (மதுரை, தஞ்சாவூர், செஞ்சி) பின்னர் சுதந்திர ஆட்சியாளர்களாக மாறினர்.
* கோட்டைகளை வலுப்படுத்துவதிலும், கர்நாடக இசை மற்றும் பரதநாட்டியக் கலையை ஆதரிப்பதிலும் இவர்கள் முக்கியப் பங்கு வகித்தனர்.

====காலனித்துவ காலம் மற்றும் சென்னை மாகாணம் ''(கி.பி. 18-ஆம் நூற்றாண்டு – 1947)''====
18-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் சென்னை புனித ஜார்ஜ் கோட்டையைத் தங்களின் முதன்மைத் தளமாக மாற்றியது.
* பிரெஞ்சுக்காரர்கள் மற்றும் உள்ளூர் பாளையக்காரர்களுடன் (வீரபாண்டிய கட்டபொம்மன், மருது சகோதரர்கள் போன்றோர்) போரிட்டு ஒட்டுமொத்தப் பகுதியையும் ஆங்கிலேயர்கள் தங்கள் கட்டுப்பாட்டில் கொண்டு வந்து, அதனைப் பரந்த சென்னை மாகாணமாக மாற்றினர்.
* இந்திய விடுதலைப் போராட்டத்தில் இப்பகுதி முக்கியப் பங்காற்றியது. சுப்பிரமணிய பாரதி, வ. உ. சிதம்பரம் பிள்ளை, சி. ராஜகோபாலாச்சாரி போன்ற தலைவர்கள் இங்கிருந்து உருவானார்கள்.

====விடுதலைக்குப் பிந்தைய காலம் &amp; மொழிவாரி மாநிலம் ''(1947 – தற்போது வரை)''====
இந்திய விடுதலைக்குப் பின் 'மெட்ராஸ் மாகாணம்' (Madras State) உருவானது. தொடர்ந்த சமூக-அரசியல் இயக்கங்கள் நவீன தமிழ்நாட்டின் அடையாளத்தை வடிவமைத்தன.
* '''1956:''' மொழிவாரி மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டத்தின்படி, தமிழ் பேசும் பகுதிகள் பிரிக்கப்பட்டு மெட்ராஸ் மாநிலத்தின் எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன.
* '''1969:''' பேரறிஞர் சி. என். அண்ணாதுரை தலைமையிலான திராவிட இயக்க ஆட்சியின் கீழ், இம்மாநிலத்திற்கு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தமிழ்நாடு&quot; என்று பெயர் சூட்டப்பட்டது.

இன்று, தமிழ்நாடு இந்தியாவின் மிகச் சிறந்த தொழில்மயமான, பொருளாதார ரீதியாக முன்னேறிய மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது; அதே வேளையில் தனது தொன்மையான மொழி மற்றும் பண்பாட்டு மரபையும் மிக உறுதியாகப் பாதுகாத்து வருகிறது.

=== புவியியல் ===
தமிழ்நாட்டின் நிலப்பரப்பை முக்கியமாக நான்கு பிரிவுகளாகப் பிரிக்கலாம்:
====மேற்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மாநிலத்தின் மேற்கு எல்லையாக அமைந்துள்ள இந்த மலைத்தொடர், அடர்ந்த காடுகளையும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்தையும் கொண்டது.
* [[Wy/ta/நீலகிரி|நீலகிரி]], ஆனைமலை, பழநி மலை, மற்றும் பொதிகை மலை ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
* தமிழ்நாட்டின் மிக உயர்ந்த சிகரம் '''தொட்டபெட்டா''' (2,637 மீட்டர்) நீலகிரியில் உள்ளது.

====கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலை====
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையைப் போலத் தொடர்ச்சியாக இல்லாமல், ஆங்காங்கே ஆறுகளால் பிரிக்கப்பட்ட குன்றுகளாக இவை காணப்படுகின்றன.
* ஜவ்வாது மலை, சேர்வராயன் மலை, கல்வராயன் மலை, [[Wy/ta/கொல்லி மலை|கொல்லி மலை]] மற்றும் பச்சைமலை ஆகியவை இதில் முக்கியமானவை.

====பீடபூமிகள்====
மேற்கு மற்றும் கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலைகளுக்கு இடையே தக்காண பீடபூமியின் ஒரு பகுதியாக தமிழ்நாட்டின் பீடபூமி அமைந்துள்ளது. பாராமஹால் பீடபூமி, கோயம்புத்தூர் பீடபூமி மற்றும் மதுரை பீடபூமி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.

====கடற்கரைச் சமவெளிகள்====
கிழக்கே வங்காள விரிகுடாவை ஒட்டி அமைந்துள்ள பரந்த சமவெளிப் பகுதி. இது '''சோழமண்டலக் கடற்கரை''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. காவிரியின் படுகை இப்பகுதியின் மிக வளமான சமவெளியாகும் (தமிழகத்தின் நெற்களஞ்சியம்).

====முக்கிய ஆறுகள்====
தமிழ்நாட்டின் ஆறுகள் பெரும்பாலும் பருவமழையை நம்பியிருக்கும் ஆறுகள் ஆகும்.
* '''காவிரி:''' தமிழ்நாட்டின் மிக முக்கியமான மற்றும் நீளமான ஆறு. இது [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகத்தில்]] உற்பத்தியாகி தமிழகத்தை வளப்படுத்துகிறது.
* '''பிற ஆறுகள்:''' ''பாலாறு'', ''செய்யாறு'', ''தென்பெண்ணை'', ''வெள்ளாறு'', ''வைகை'', மற்றும் ''தாமிரபரணி''. (இதில் தாமிரபரணி மட்டுமே தமிழகத்தின் வற்றாத ஜீவநதி ஆகும்).

====கடற்கரை====
தமிழ்நாடு சுமார் 1,076 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள நீண்ட கடற்கரையைக் கொண்டுள்ளது. இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிக நீளமான கடற்கரையாகும். [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] '''மெரினா கடற்கரை''', உலகிலேயே மிக நீளமான இயற்கை கடற்கரைகளில் ஒன்றாகும்.

=== வானிலை ===
தமிழ்நாடு பொதுவாக அயனமண்டல காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.
* '''கோடைகாலம்:''' மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும்.
* '''மழைக்காலம்:''' இந்தியாவின் பிற பகுதிகள் தென்மேற்கு பருவமழையால் அதிக மழை பெற்றாலும், தமிழ்நாடு அதன் மழை மறைவுப் பிரதேசத்தில் இருப்பதால், அக்டோபர் முதல் டிசம்பர் வரை வீசும் வடகிழக்கு பருவமழை மூலமே 48% க்கும் அதிகமான மழையைப் பெறுகிறது.

=== சமயம் ===
தமிழ்நாட்டில் ஆன்மிகமும் சமயமும் மக்களின் வாழ்வியலோடு ஆழமாகப் பிணைந்துள்ளன.
* '''இந்து சமயம்:''' மக்கள் தொகையில் 87% க்கும் அதிகமானோர் இந்துக்கள். சைவம், வைணவம் ஆகியவற்றுடன், கிராமிய தெய்வ வழிபாடும் (முருகன், மாரியம்மன்) இங்கு மிக பிரபலம். சோழ, பல்லவ காலத்துக் பிரம்மாண்டக் கோயில்கள் மாநிலத்தின் ஆன்மிக அடையாளங்கள்.
* '''கிறிஸ்தவம்:''' மக்கள் தொகையில் சுமார் 6% பேர் கிறிஸ்தவர்கள். தூய தோமா வருகை தந்த பாரம்பரியம் கொண்டது. ''வேளாங்கண்ணி'', ''சாந்தோம்'' தேவாலயங்கள் முக்கிய வழிபாட்டுத் தலங்கள்.
* '''இசுலாம்:''' சுமார் 6% மக்கள் இஸ்லாமியர்கள். ''நாகூர் தர்கா'', ''ஏர்வாடி'' போன்ற இடங்கள் மத நல்லிணக்கத்திற்குச் சான்றாகத் திகழ்கின்றன.
* '''பிற மதங்கள்:''' சமணமும், பௌத்தமும் வரலாற்று ரீதியாகத் தமிழ்நாட்டில் பெரும் செல்வாக்கு செலுத்தின. இன்றும் சமணர்கள் சிறுபான்மையினராக வாழ்கின்றனர்.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் ஆன்மிகக் களம் பன்முகத்தன்மையும், ஆழமான பக்தி மரபும், சகிப்புத்தன்மையும் கொண்ட ''மத நல்லிணக்கப் பூமி'' ஆகும்.

=== பண்பாடு ===
தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் பழமையான, தனித்துவமான பாரம்பரியம் கொண்டது.

* '''கலை, இசை:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''''பரதநாட்டியம்''''' மற்றும் ஆன்மிக உணர்வைத் தூண்டும் '''''கர்நாடக இசை''''' இங்கு உருவானவை.
* '''கட்டிடக்கலை:''' தஞ்சைப் பெரிய கோயில் போன்ற பிரம்மாண்ட திராவிடக் கட்டிடக்கலைத் தூண்கள் தமிழரின் திறமைக்குச் சான்று.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் பண்பாடு பழைமையும் புதுமையும் இணைந்த ஒரு துடிப்பான பண்பாடாகும்.

=== நிகழ்த்துக் கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் நிகழ்த்துகலைகள் மிக நீண்ட, செழுமையான பாரம்பரியத்தைக் கொண்டவை:
* '''செவ்வியல் கலைகள்:''' உலகப் புகழ்பெற்ற '''பரதநாட்டியம்''' (''செவ்வியல் நடனம்'') மற்றும் பக்தி மரபை வளர்க்கும் '''கர்நாடக இசை''' ஆகியவை மாநிலத்தின் முதன்மை அடையாளங்கள் ஆகும்.
* '''நாட்டுப்புறக் கலைகள்:''' மக்களின் வாழ்வியலைப் பிரதிபலிக்கும் '''கரகாட்டம்''', '''மயிலாட்டம்''', '''ஒயிலாட்டம்''', '''பொய்க்கால் குதிரையாட்டம்''', மற்றும் தாள நயமிக்க '''தப்பாட்டம்''' ஆகியவை பரவலாக ஆடப்படுகின்றன.
* '''நாடகக் கலை:''' கதைகளை இசையோடும் நடனத்தோடும் கூறும் பாரம்பரிய '''தெருக்கூத்து''' இன்றும் கிராமங்களில் உயிர்ப்போடு உள்ளது.

சுருக்கமாக, தமிழ்நாட்டின் கலைகள் பக்தி, கலாச்சாரம் மற்றும் பொழுதுபோக்கின் அரிய கலவையாகும்.

=== தற்காப்பு கலைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் தற்காப்புக் கலைகள் நீண்ட வரலாற்றுப் பாரம்பரியமும் வீரமும் கொண்டவை:
* '''சிலம்பம்:''' மூங்கில் கம்புகளைப் பயன்படுத்திச் சுழற்றப்படும் மிகப்பழைமையான, முதன்மையான ஆயுதத் தற்காப்புக் கலை.
* '''அடிமுறை:''' ஆயுதங்களின்றி வெறும் கைகளால் எதிரியை வீழ்த்தும் கலை. இது மனித உடலின் முக்கியப் புள்ளிகளைத் தாக்கும் வர்மக் கலையோடு தொடர்புடையது.
* '''குத்து வரிசை:''' சிலம்பத்தின் ஒரு பகுதியாக, வெறும் கைகள் மற்றும் கால்களைக் கொண்டு தற்காத்துக் கொள்ளும் முறை.
* '''மல்யுத்தம்:''' சங்க காலம் தொட்டே தமிழர்கள் போற்றி வளர்த்த பாரம்பரிய மற்போர் முறை.

சுருக்கமாக, தமிழரின் தற்காப்புக் கலைகள் வெறும் உடற்பயிற்சி மட்டுமல்லாமல், மனவலிமையையும் ஒழுக்கத்தையும் வளர்க்கும் வீர அடையாளங்களாகும்.

=== பாரம்பரிய ஆடைகள் ===
தமிழ்நாட்டின் பாரம்பரிய ஆடைகள் எளிமையையும் கலாச்சார நேர்த்தியையும் பிரதிபலிக்கின்றன:

'''ஆண்கள்:''' ஆண்கள் பொதுவாக வேட்டி மற்றும் சட்டை அல்லது மேல் துண்டு (அங்கவஸ்திரம்) அணிவர். விசேஷ நாட்களில் தூய வெள்ளை அல்லது பட்டு வேட்டிகள் உடுத்தப்படுகின்றன.

'''பெண்கள்:''' பெண்கள் பாரம்பரியமாகப் புடவை அணிகின்றனர். விசேஷ காலங்களில் உலகப் புகழ்பெற்ற மங்கலகரமான '''காஞ்சிபுரம் பட்டுப்புடவைகள்''' இவர்களின் முதன்மைத் தேர்வாகும்.

'''இளம்பெண்கள்:''' சிறுமிகள் பாவாடை சட்டை மற்றும் இளம்பெண்கள் தாவணி அணிவது மரபாகும்.

தமிழரின் ஆடைகள் நெசவுக் கலைத் திறனையும், காலநிலைக்கு ஏற்ற வசதியையும் ஒருசேரக் கொண்டவை.

=== பொருளாதாரம் ===
தமிழ்நாட்டின் பொருளாதாரம் இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய மற்றும் மிகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்ட பொருளாதாரமாகும். விவசாயம், தொழில் மற்றும் சேவைத் துறைகளின் சமச்சீர் வளர்ச்சியே இதன் பலம்.

* '''தொழில்துறை:''' தமிழ்நாடு இந்தியாவின் ''ஆட்டோமொபைல் தலைநகரம்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. வாகன உற்பத்தி, லாரி கட்டமைப்பு மற்றும் உதிரிபாகங்கள் தயாரிப்பில் முன்னணி வகிக்கிறது. [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]], [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]], [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]], [[Wy/ta/ஓசூர்|ஓசூர்]] ஆகியவை முக்கிய தொழில் மண்டலங்கள் ஆகும்.

* '''ஜவுளி மற்றும் தோல் துறை:''' [[Wy/ta/திருப்பூர்|திருப்பூர்]]  (''பின்னலாடை''), [[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|, [[Wy/ta/கரூர்|கரூர்]] ஆகியவை நாட்டின் ஜவுளி ஏற்றுமதியில் பெரும்பங்கு வகிக்கின்றன. [[Wy/ta/இராணிப்பேட்டை|இராணிப்பேட்டை]] மற்றும் [[Wy/ta/ஆம்பூர்|ஆம்பூர்]] தோல் பொருட்கள் உற்பத்திக்கு உலகப் புகழ்பெற்றவை.

* '''சேவை மற்றும் தகவல் தொழில்நுட்பம்:''' [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]] இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மென்பொருள் மற்றும் நிதிச் சேவை மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.

* '''விவசாயம் மற்றும் புதுப்பிக்கத்தக்க ஆற்றல்:''' ''நெல், கரும்பு, மஞ்சள்'' மற்றும் ''வாழை'' சாகுபடியில் முன்னணியில் உள்ளது. மேலும், இந்தியாவின் ''காற்றாலை'' மற்றும் ''சூரிய ஆற்றல்'' உற்பத்தியில் தமிழ்நாடு முதலிடத்தில் உள்ளது.

உயர்ந்த நகரமயமாக்கல், சிறந்த உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மனிதவள மேம்பாடு ஆகியவற்றின் காரணமாக, இந்தியாவின் மிக வேகமாக வளர்ந்து வரும் வலுவான பொருளாதார மாநிலமாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.

=== பார்வையாளர் தகவல் ===
அதிகாரப்பூர்வ இணையதளங்கள்:
* [https://tn.gov.in/ தமிழ்நாடு அரசு]
* [https://ttdconline.com/ தமிழ்நாடு சுற்றுலாத் துறை]

== பேச்சு மொழி ==
3,000 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட, இன்றும் பயன்பாட்டில் உள்ள மிகச் சில செம்மொழிகளில் ஒன்றான '''''தமிழ்''''' மொழியின் மீது தமிழர்கள் மிகுந்த பெருமை கொண்டுள்ளனர். இது வட இந்திய மொழிகளிலிருந்து முற்றிலும் மாறுபட்டது; மாறாக, '''தெலுகு''', '''மலையாளம்''' மற்றும் '''கன்னடம்''' போன்ற மொழிகளை உள்ளடக்கிய திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது. தமிழ் மொழியில் சில வார்த்தைகளைக் கற்றுக்கொள்வது, உள்ளூர் மக்களிடம் உங்களை நிச்சயம் நெருக்கமாக்கும்.

இந்தியாவின் பல பகுதிகளைப் போலன்றி, இங்குள்ள மக்களிடையே '''இந்தி''' மொழி பரவலாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுவதில்லை. '''ஆங்கிலம்''' பொதுவாக அதிகம் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது மற்றும் நகர்ப்புறங்களில் வசிப்பவர்களில் பெரும்பாலோர் ஆங்கிலம் பேசக்கூடியவர்கள் என்பதால், பார்வையாளர்கள் ஆங்கிலத்தை மட்டுமே பயன்படுத்திச் சமாளிப்பதில் எந்தச் சிரமமும் இருக்காது.

== சென்று அடைக ==

=== வானூர்தியில் ===
தமிழ்நாட்டில் ஐந்து வானூர்தி நிலையங்கள் உள்ளன:
* சென்னை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|MAA}}), [[Wy/ta/சென்னை|சென்னை]]
* கோயம்புத்தூர் சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|CJB}}), [[Wy/ta/கோயம்புத்தூர்|கோவை]]
* மதுரை சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|IXM}}), [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]]
* திருச்சிராப்பள்ளி சர்வதேச வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TRZ}}), [[Wy/ta/திருச்சிராப்பள்ளி|திருச்சி]]
* தூத்துக்குடி வானூர்தி நிலையம் ({{Wy/ta/IATA|TCR}}), [[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]

=== தொடருந்தில் ===
தமிழ்நாடு '''தெற்கு ரயில்வே'''யால் சேவை செய்யப்படுகிறது; மேலும், இது நாடு முழுவதும் உள்ள அனைத்து முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களுடனும் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. '''சென்னை, கோயம்புத்தூர், ஈரோடு, சேலம், மதுரை, திருச்சிராப்பள்ளி''' மற்றும் '''திருநெல்வேலி''' ஆகியவை இங்குள்ள முக்கிய தொடருந்து சந்திப்புகளாகும்.

===சாலை வழியாக===
====பேருந்து சேவை====
பொதுப் போக்குவரத்து அமைப்பு சிறப்பாக உள்ளது; அரசுக்குச் சொந்தமான போக்குவரத்துக் கழகம் தென்னிந்தியாவிற்குள் பல்வேறு இடங்களுக்குப் பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது. முக்கிய இடங்களுக்கு இடையே பல தனியார் நிறுவனங்களும் குளிர்சாதன வசதி கொண்ட பேருந்துகளை இயக்குகின்றன. நகரங்களுக்கு இடையிலான பெரும்பாலான பேருந்துகள் முழுமையாக நிரம்பிவிடுவதால், முன்கூட்டியே பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வது சிறந்தது. முக்கிய நகரங்களுக்குள் மலிவு விலையில் பயணிக்க 'மெட்ரோபாலிட்டன் டிரான்ஸ்போர்ட் கார்ப்பரேஷன்' (MTC) பேருந்துகள் உள்ளன. 

அரசுப் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.tnstc.in/OTRSOnline/ '''தமிழ்நாடு அரசு போக்குவரத்துக் கழகம்'''] இணையதளம் மூலமாகவும், தனியார் பேருந்துகளுக்கான பயணச்சீட்டுகளை [https://www.redbus.in '''ரெட்பஸ்'''] மற்றும் [https://www.abhibus.com '''அபிபஸ்'''] போன்ற தளங்கள் மூலமாகவும் நீங்கள் முன்பதிவு செய்யலாம்.

====பிற சாலை வாகனங்கள்====
இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களை இணைக்கும் நெடுஞ்சாலைகளின் வலைப்பின்னலான '''தங்க நாற்கரச் சாலைத் திட்டத்தின்''' முனைகளில் ஒன்றாகச் சென்னை விளங்குகிறது. மற்ற முக்கிய நகரங்களும் தேசிய மற்றும் மாநில நெடுஞ்சாலைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளன.

===நீர் வழியாக ===
குறிப்பிட்ட பயணிகள் முனையங்கள் மற்றும் படகுச் சேவைகள் மூலம் மாநிலத்தை உள்நாட்டிலும் சர்வதேச அளவிலும் இணைக்கும் வகையிலான, கடல் வழியாகத் தமிழ்நாட்டை வந்தடைவதற்கான செயல்பாட்டிலுள்ள கடல்வழிப் பாதைகள் உள்ளன.
====இந்தியா-இலங்கை சர்வதேசக் கப்பல் வழித்தடம்====
மிக முக்கியமான சர்வதேசக் கடல் வழித்தடமானது, பாக் நீரிணை வழியாக இலங்கையின் வடக்குப் பகுதிக் கடற்கரையையும் தமிழகக் கடற்கரையையும் இணைக்கிறது.
* '''நாகப்பட்டினம் – காங்கேசன்துறை (யாழ்ப்பாணம்) வழித்தடம்:''' அதிவேகப் பயணிகள் படகுச் சேவை (''எச்எஸ்ஸி செரியபானி'' போன்ற கப்பல்கள் மற்றும் ''சுபம் ஃபெர்ரி'' போன்ற நிறுவனங்களின் சேவைகளை உள்ளடக்கியது) [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திற்கு]] அருகிலுள்ள '''காங்கேசன்துறை''' யைத் தமிழ்நாட்டின் [[Wy/ta/நாகப்பட்டினம்|நாகப்பட்டினம்]] துறைமுகத்துடன் நேரடியாக இணைக்கிறது. இந்தப் பயணத்திற்கு ஏறக்குறைய 3.5 முதல் 4 மணி நேரம் வரை ஆகிறது.
* '''வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க/எதிர்கால வழித்தடங்கள்:''' எதிர்காலத்தில் பயணிகள் போக்குவரத்தை மீண்டும் தொடங்குவதற்கான சாத்தியக்கூறுகளை ஆராயும் வகையில், '''''ராமேஸ்வரம்–தலைமன்னார் வழித்தடம்''''' போன்ற பாரம்பரியப் பாதைகளில் உள்கட்டமைப்பு சார்ந்த மதிப்பீடுகள் மேற்கொள்ளப்பட்டு வருகின்றன.

====உள்நாட்டுப் பெருநிலப்பகுதி-தீவு இடையிலான கப்பல் போக்குவரத்து வழித்தடங்கள்====
[[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவில்]] உள்ள [[Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்|அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகளை]] இந்தியாவின் பிரதான நிலப்பகுதியுடன் இணைக்கும் ஒரு முக்கிய கடல்சார் நுழைவாயிலாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது.
* '''சென்னை மற்றும் தூத்துக்குடி வழித்தடங்கள்:''' ''கப்பல் போக்குவரத்து சேவைகள் இயக்குநரகத்தின்'' கீழ் இயங்கும் வழக்கமான பயணிகள் மற்றும் சரக்குக் கப்பல்கள், [[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (மற்றும் பிற தெற்குத் தீவுக் குழுக்கள்) மற்றும் தமிழ்நாட்டின் முக்கியத் துறைமுகங்களான ''சென்னைத் துறைமுகம்'' மற்றும் ''வ.உ.சிதம்பரனார் துறைமுகம்'' ([[Wy/ta/தூத்துக்குடி|தூத்துக்குடி]]) ஆகியவற்றிற்கு இடையே இயக்கப்படுகின்றன. இவை வணிக ரீதியான போக்குவரத்து, பாதுகாப்புப் படைப் பணியாளர்களின் பயணம் மற்றும் சிக்கனமான பயணங்களுக்காகப் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படும் நீண்ட தூரக் கடல் பயணங்களாகும்.

====பொழுதுபோக்குக் கப்பல் பயண வழித்தடங்கள்====
* '''சென்னைத் துறைமுகத்தில்''' நவீனமான, பிரத்யேகமான கப்பல் முனையம் ஒன்று உள்ளது. ''கார்டீலியா குரூஸஸ்'' போன்ற வர்த்தகக் கப்பல்கள், தமிழ்நாட்டைப் [[Wy/ta/புதுச்சேரி|புதுச்சேரி]], [[Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்|விசாகப்பட்டினம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]] போன்ற இடங்களுடன் இணைக்கும் கிழக்குக் கடற்கரை வழித்தடத்தில் பயணிகளை ஏற்றிச் செல்வதற்காக, சென்னையைத் தங்கள் தொடக்கத் துறைமுகமாகவோ அல்லது உள்நாட்டு உல்லாசப் பயணங்களின் முக்கிய நிறுத்தமாகவோ பயன்படுத்துகின்றன.

== சுற்றிக் காண்க ==
[[File:An aerial view of Madurai city from atop of Meenakshi Amman temple.jpg|thumb|250px|தமிழ்நாட்டில் [[Wy/ta/மதுரை|மதுரை]] மீனாட்சி அம்மன் கோயில் போன்ற பெரிய கோயில்கள் உள்ளன.]]
[[File:Brihadeeswara temple Thanjavur vista1.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/தஞ்சாவூர்|தஞ்சை]] கோயில் ஒரு யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமாகும்.]]
[[File:Ooty, India a scenic beauty.jpg|thumb|250px|[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]] அல்லது ஊட்டி &quot;மலைவாழிடங்களின் ராணி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது.]]
=== பேருந்தில் ===
தமிழ்நாடு அரசுப் போக்குவரத்துக் கழகம் (டிஎன்எசுடிசி), தமிழ்நாட்டிற்குள் உள்ள நகரங்களுக்கு இடையிலான பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

புதுச்சேரி சாலைப் போக்குவரத்துக் கழகமும் (பிஆர்டிசி) புதுச்சேரி மற்றும் காரைக்காலில் இருந்து பேருந்து சேவைகளை இயக்குகிறது.

== கண்டு களிக்க ==

=== சுற்றுலா ஈர்ப்புகள் ===

=== வரலாற்று நினைவுச்சின்னங்கள் ===

=== சூழல்-சுற்றுலா ===

== செய்க ==
[[File:Thai Pongal1.jpg|thumb|250px|பொங்கல், ஒரு முக்கியத் தமிழ்த் திருவிழா]]
[[File:A bull being tamed in Jallikattu held in palamedu.jpg|thumb|250px|பொங்கல் பண்டிகையின் போது நடத்தப்படும் பாரம்பரியத் தமிழர்களின் காளை அடக்கும் விளையாட்டான ஜல்லிக்கட்டு.]]

=== பண்டிகைகள் ===
* '''ஆடிப் பெருக்கு''' (தமிழ் மாதமான ஆடியின் 18-ஆம் நாள்) காவிரி ஆற்றில் பெருக்கெடுத்து வரும் நீரை வரவேற்கும் விதமாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.
* '''அக்‌ஷயத் திரிதியை''': தமிழ் புத்தாண்டுக்குப் பிறகு வரும் அமாவாசைக்கு அடுத்த மூன்றாவது நாளில் இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில் செய்யப்படும் எந்தவொரு செயலும் ஆயிரம் மடங்கு பலனைத் தரும் என்றும், இந்நாளில் தங்கம் வாங்குவது வாழ்நாள் முழுவதும் செழிப்பை உறுதி செய்யும் என்றும் மக்கள் நம்புகின்றனர்.
* '''தீபாவளி''': ஒளித் திருநாளான இது, பகவான் கிருஷ்ணரால் நரகாசுரன் என்ற அரக்கன் வதம் செய்யப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. தீமை அழிந்ததைக் கொண்டாடும் விதமாக, மக்கள் எண்ணெய் தேய்த்துக் குளித்தல், பட்டாசு வெடித்தல், இனிப்புகளைப் பரிமாறிக் கொள்ளுதல் மற்றும் புத்தாடை அணிதல் ஆகியவற்றின் மூலம் தங்கள் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகின்றனர்.
* '''கார்த்திகை தீபம்''': ஒளியின் வருகையைக் குறிக்கும் வகையில் மக்கள் தங்கள் வீடுகளில் ஏராளமான எண்ணெய் விளக்குகளை ஏற்றி வழிபடும் திருநாள்.
* '''கிருஷ்ண ஜெயந்தி''' அல்லது '''கோகுலாஷ்டமி''': பகவான் கிருஷ்ணரின் பிறந்தநாளைக் கொண்டாடும் விழா.
* '''நவராத்திரி''': துர்கை (வலிமை), லட்சுமி (செல்வம்), சரஸ்வதி (கல்வி) ஆகிய மூன்று தேவியரைப் போற்றும் வகையில் ஒன்பது நாட்கள் கொண்டாடப்படும் விழா. நவராத்திரிக்கு அடுத்த நாள் '''விஜயதசமி''' ஆகும்; இது புதிய முயற்சிகளைத் தொடங்க மிகவும் உகந்த நாளாகக் கருதப்படுகிறது.
* '''பொங்கல்''': தமிழ்நாட்டின் அறுவடைத் திருநாளான இது, தமிழ் மாதமான '''தை'''யில் (கிரிகோரியன் நாட்காட்டியில் ஜனவரி மாத மத்தியில்) கொண்டாடப்படுகிறது. இது மதம் கடந்து தமிழ்நாட்டு மக்களுக்கும், குறிப்பாக விவசாயிகளுக்கும் ஒரு முக்கியமான பண்டிகையாகும். இது நான்கு நாட்கள் கொண்டாடப்படுகிறது. பருவ அறுவடைக்காக சூரிய பகவானுக்கு (ஒளிக்காக), கால்நடைகளுக்கு (உழைப்பிற்காக) மற்றும் நண்பர்கள் மற்றும் சக ஊழியர்களுக்கு (ஆதரவிற்காக) நன்றி தெரிவிக்கும் விழாவாக இது அமைகிறது.
** '''போகிப் பொங்கல்''' (முதல் நாள்): புதிய அறுவடையை வரவேற்கும் விதமாக வீட்டில் உள்ள பழைய பொருட்களை அகற்றும் நாளாக இது அமைகிறது. இந்நாளில், சூரிய உதயத்திற்கு முன் தேவையற்ற வீட்டுப் பொருட்கள் (துடைப்பம், பாய் போன்றவை) எரிக்கப்படுகின்றன மற்றும் கடவுளுக்குச் சிறப்பு உணவுகள் படைக்கப்படுகின்றன.
** '''உழவர் திருநாள்''' (இரண்டாம் நாள்): சூரிய பகவானுக்கு அவரது ஒளிக்காக நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது கொண்டாடப்படுகிறது. இந்நாளில், அரிசி மற்றும் பருப்பு கலந்த 'வெண் பொங்கல்' மண் பானைகளில் சமைக்கப்பட்டு, அதன் இனிப்பு வகையான 'சர்க்கரைப் பொங்கல்' உடன் சேர்த்து இறைவனுக்குப் படைக்கப்படுகிறது.
** '''மாட்டுப் பொங்கல்''' (மூன்றாம் நாள்): இது கால்நடைகளுக்கு மரியாதை செலுத்தும் நாளாகும். பசுக்கள் மற்றும் காளைகள் குளிப்பாட்டப்பட்டு, அவற்றின் கொம்புகள் வர்ணம் பூசி அலங்கரிக்கப்படுகின்றன; பின்னர் அவை அருகிலுள்ள கோவிலுக்கு அழைத்துச் செல்லப்படுகின்றன. காளைகளை அடக்கும் வீர விளையாட்டான 'ஜல்லிக்கட்டு' போட்டிகளும் இந்நாளில் நடத்தப்படுகின்றன.
** '''காணும் பொங்கல்''' (நான்காம் நாள்): இந்நாளில் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள் நேரில் சந்தித்து மகிழ்கின்றனர்; வீட்டுப் பணியாளர்களுக்குப் புத்தாடைகள் வழங்கப்படுகின்றன. சக மனிதர்களின் ஆதரவிற்கு நன்றி தெரிவிக்கும் நாளாக இது அமைகிறது.
* '''தமிழ் புத்தாண்டு''' (தமிழ் வருடப் பிறப்பு): இது தமிழ் மாதமான சித்திரையின் முதல் நாளாகும். வழக்கமாக இந்நாள் ஏப்ரல் 14 அல்லது 15-ஆம் தேதிகளில் வருகிறது.
* '''விநாயக சதுர்த்தி''': இது விநாயகப் பெருமானின் பிறந்தநாளாகக் கொண்டாடப்படும் விழாவாகும்.

=== ஏனைய நிகழ்ச்சிகள்===
* '''நாட்டியஞ்சலி:''' பிப்ரவரி மாத இறுதியில் மற்றும் மார்ச் மாத தொடக்கத்தில் பல கோவில்களில் 'நாட்டியஞ்சலி' கொண்டாடப்படுகிறது. இதில் தினசரி பாரம்பரிய இந்திய நடனம் மற்றும் இசை நிகழ்ச்சிகள் இடம்பெறுகின்றன.
* '''புத்தாண்டு நிகழ்ச்சிகள்:''' புத்தாண்டுக்கு முந்தைய நாள் கொண்டாட்டங்கள் நடத்தப்படுகின்றன. தேவாலயங்களில் சிறப்புப் பிரார்த்தனைகள் செய்யப்படுகின்றன.
** '''கால்பந்து:''' இந்தியன் சூப்பர் லீக்கில் விளையாடும் சென்னையின் எஃப்சி கால்பந்து அணி சென்னையில் அமைந்துள்ளது.
** '''கிரிக்கெட்:''' எம்.ஏ. சிதம்பரம் மைதானம், இந்திய கிரிக்கெட் அணியின் சர்வதேசப் போட்டிகளையும், இந்திய உள்ளூர் கிரிக்கெட்டில் தமிழ்நாடு அணியின் போட்டிகளையும், இந்தியன் பிரீமியர் லீக் டி20 தொடரில் சென்னை சூப்பர் கிங்ஸ் அணியின் போட்டிகளையும் நடத்துகிறது.

== உண்ணுங்கள் ==
[[File:Masala Dosa as served in Tamil Nadu,India.JPG|thumb|250px|தமிழ்நாட்டின் உணவுகளில் ஒன்றான தோசை]]
தமிழ்நாடு வருகை தரும் பயணிகளுக்கு, சைவ மற்றும் அசைவ உணவுகளில் பலவிதமான சுவையான தேர்வுகளை வழங்குகிறது. இருப்பினும், இங்குள்ள உணவுகளில் பெரும்பாலும் தானியங்கள், பருப்பு வகைகள், அரிசி மற்றும் காய்கறிகளே முக்கியப் பங்கு வகிக்கின்றன. உணவிற்குத் தனித்துவமான சுவையூட்ட மசாலாப் பொருட்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன. காலை உணவில் இட்லி, தோசை, வடை, பொங்கல்  மற்றும் உப்புமா ஆகியவை அடங்கும்.

மதிய உணவில் வழக்கமாக சாதத்துடன் சாம்பார், ரசம் மற்றும் தயிர் ஆகியவை பலவிதமான காரமான துணை உணவுகளுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இது '''மீல்சு''' என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஒரு நல்ல தரமான மதிய உணவின் விலை பெரும்பாலும் இரண்டு அமேரிக்க டாலருக்கும் குறைவாகவே இருக்கும்.

சில பிரபலமான உணவுகள் பின்வருமாறு:
* '''தோசை''' - இது பிரெஞ்சு ''கிரேப்ஸ்'' வகைக்கு இணையான ஒரு இந்திய உணவாகும். உண்மையில், அந்தப் பிரெஞ்சு உணவு அறிமுகமாவதற்கு வெகு காலத்திற்கு முன்பே இது இந்தியாவில் புழக்கத்தில் இருந்தது. இது அரிசி மற்றும் உளுந்து மாவு கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. தோசைகள் பல்வேறு வடிவங்களிலும் அளவுகளிலும் கிடைக்கின்றன. உருளைக்கிழங்கு மசாலா உள்ளே வைத்து மடிக்கப்பட்ட தோசை '''மசாலா தோசை''' எனப்படும். அரிசி மாவு மற்றும் ரவை கொண்டு செய்யப்படும் தோசை '''ரவா தோசை''' எனப்படும். இட்லியைப் போலவே, தோசையும் பொதுவாகத் தேங்காய் சட்னி, தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் உண்ணப்படுகிறது.
* '''பால் பாயசம்''' - இது அரிசி மற்றும் கெட்டியான பால் கொண்டு செய்யப்படும் ஒரு இனிப்பு வகையாகும்.
* '''சாதாரண இட்லி''' - இவை அரிசி மாவினால் செய்யப்படும் ஒரு வகை வேகவைத்த உணவாகும். இவை தேங்காய் சட்னி (தேங்காய் துருவல் அல்லது துண்டுகளுடன் மசாலா சேர்த்து அரைக்கப்பட்டது), தக்காளி சட்னி, புதினா சட்னி மற்றும் சாம்பார் ஆகியவற்றுடன் பரிமாறப்படுகின்றன. இட்லிகள் சூடாகப் பரிமாறப்படுகின்றன. இவற்றை கையால் தொட்டு உண்பதே சிறந்தது.
* '''பூரி மசாலா''' - கோதுமை மாவு மற்றும் நீர் கலவையால் செய்யப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவு இது. இது உருளைக்கிழங்கு மசாலாவுடன் காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ பரிமாறப்படுகிறது.
* '''வடை''' - இது பல்வேறு பருப்பு வகைகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்பட்டு எண்ணெயில் பொரித்தெடுக்கப்படும் உணவாகும். இதைச் சட்னி மற்றும் சாம்பாருடனோ அல்லது இல்லாமலோ உண்ணலாம். இது காலை உணவாகவோ அல்லது மாலை நேர சிற்றுண்டியாகவோ உட்கொள்ளப்படுகிறது. உளுத்தம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மெது வடை''' மற்றும் துவரம் பருப்பால் செய்யப்படும் '''மசாலா வடை''' உள்ளிட்ட பல்வேறு வகையான வடைகள் தயாரிக்கப்படுகின்றன.
* '''இடியாப்பம்''' - இது ஒரு முக்கியமான காலை உணவு வகையாகும். இது இரண்டு பெயர்களில் அழைக்கப்படுகிறது; இரண்டு பெயர்களிலும் இரண்டாவது சொல் ''பான்கேக்'' அல்லது தட்டையான அப்பம் போன்ற உணவைக் குறிக்கிறது. பெயரின் முதல் பகுதி ''அடித்தல்'' அல்லது ''பிசைதல்'' என்ற பொருளைத் தரும் தமிழ்ச் சொல்லிலிருந்து வந்தது.

== பருகுங்கள் ==
* '''ஜிகர்தண்டா''' — இப்பானம் பால், பாதாம் மரப் பிசின் (தொடக்கத்தில் பயன்படுத்தப்பட்டது) அல்லது அதற்கு மாற்றாக கடல் பாசி, சர்சபரில்லா சிரப் மற்றும் பனிக்கூழ் (வெண்ணிலா சுவை சிறந்தது) ஆகியவற்றைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படுகிறது. இது மதுரை நகரில் மிகவும் பிரபலமான ஒரு பானமாகும்.
* '''ஃபில்டர் காபி''' தமிழ்நாட்டிற்கே உரித்தான மற்றும் மிகவும் பிரபலமான, தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட காபி கொட்டைகளைக் கொண்டு கவனமாகத் தயாரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கொட்டைகள் அவற்றின் இயல்பான நறுமணம் மாறாமல் இருக்க வறுக்கப்படுகின்றன. பின்னர் வறுக்கப்பட்ட கொட்டைகள் பொடியாக்குகப்படுகின்றன. காபி பொடியிலிருந்து அதன் சுவை முழுமையாக வெளிப்பட, அதனுடன் சேர்க்கப்படும் நீர் கொதிநிலையில் இருக்க வேண்டும். மிதமான சூடுள்ள நீரைக் கொண்டு இவ்வகையான காபியைத் தயாரிக்க முடியாது.
* '''பருத்திப் பால்''' என்பது இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டில் மிகவும் பிரபலமான, சத்துக்கள் நிறைந்த ஒரு பானமாகும். புரதம், அத்தியாவசிய கொழுப்பு அமிலங்கள் மற்றும் சர்க்கரைச் சத்துக்கள் ஆகியவற்றின் சிறந்த மூலமாகத் திகழ்வதால், '''பருத்திப் பால்''' &quot;மும்மடங்கு சத்து&quot; கொண்டதாகக் கருதப்படுகிறது; மேலும் இதனை ஒரு ஆற்றல் தரும் பானம் என்றும் அழைக்கலாம்.

== உறங்குங்கள் ==
சொகுசு வசதிகளை விரும்புவோர் முதல் சிக்கனமாகப் பயணம் செய்யும் பயணிகள் வரை, அனைவருக்கும் ஏற்ற பல்வேறு வகையான தங்கும் வசதிகளைத் தமிழ்நாடு கொண்டுள்ளது. சுற்றுலாப் பயணிகளின் தேவைகளைக் கவனித்துக்கொள்ள வீட்டு உரிமையாளர்களுக்கு உதவியாளர்களின் சேவை தேவைப்படுகிறது. இதுமட்டுமின்றி, தமிழ்நாடு சுற்றுலா வளர்ச்சிக் கழகம் (டிடிடிசி) மாநிலம் முழுவதும் 36 விடுதிகளைக் கொண்டுள்ளது. இவை சுகாதாரமான சூழலைக் கொண்டிருப்பதோடு, குறைந்த மற்றும் நடுத்தர நிதிநிலையுடன் பயணிப்பவர்களுக்கும் ஏற்றவையாக உள்ளன.

=== மலிவான தங்கும் வசதி ===
₹300 முதல் ₹700 வரையிலான கட்டணத்தில் நல்ல தங்கும் வசதிகள் கிடைக்கின்றன. இதில் குறைந்தபட்ச கட்டணத்தில் (₹300 அளவில்), தமிழ்நாட்டின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் வளிப்பதன வசதி இல்லாத, ஆனால் சுத்தமான படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் தனிப்பட்ட குளியலறை கொண்ட அறையைப் பெறலாம். அதிகபட்ச கட்டணத்தில் (₹700 அளவில்), வளிப்பதன வசதியுடன் கூடிய தனிநபர் அறை மற்றும் தொலைக்காட்சி, படுக்கை, அறை சேவை போன்ற அடிப்படை வசதிகளுடன் கூடிய அறையைப் பெறலாம். தம்பதியினராகப் பயணம் செய்தால், ₹500 முதல் ₹1100 வரை செலவாகலாம். இந்த கட்டணப் பிரிவில் ஆங்கிலம் பேசும் வரவேற்பாளர் கிடைப்பது அரிதாக இருந்தாலும், தமிழ் மற்றும் ஆங்கிலம் கலந்த மொழிநடையில் பேசும் பலரை நீங்கள் காணலாம். சற்று கூர்ந்து கவனித்தால் இதைப் புரிந்துகொள்வது எளிது. உங்கள் உடைமைகள், முக்கிய ஆவணங்கள் மற்றும் பணம் ஆகியவற்றின் பாதுகாப்பில் கவனம் செலுத்துங்கள். அறையில் பணத்தை விட்டுச் செல்லாதீர்கள். உங்கள் கடவுச்சீட்டை எப்போதும் உங்களுடனேயே வைத்துக்கொள்ளுங்கள். உங்கள் உடைமைகளுக்கும் ஓட்டல் அறை கதவுக்கும் பயன்படுத்த நல்ல பூட்டுகளை எடுத்துச் செல்லுங்கள். மடிக்கணினி அல்லது ஒளிப்படக்கருவிகளை வைத்திருந்தால், அவற்றை உங்களுடன் எடுத்துச் செல்லாத நேரங்களில் பாதுகாப்பாகப் பூட்டி வையுங்கள்.

=== நடுத்தர வரம்பு ===
நடுத்தர வகையிலான ஓட்டல் அறைகளை ₹1,500 முதல் ₹4,000 வரையிலான கட்டணத்தில் பெறலாம். இவை பொதுவாக 2 முதல் 4 நட்சத்திர அந்தஸ்து கொண்டவையாக இருக்கும். இந்தியத் தரநிலைகளின்படி நன்கு அமைக்கப்பட்ட, வளிப்பதனப்படுத்தப்பட்ட அறை உங்களுக்குக் கிடைக்கும். இதில் நல்ல வெளிச்சம், படுக்கை, தொலைக்காட்சி மற்றும் குளியல் தொட்டியுடன் கூடிய இணைந்த குளியலறை ஆகியவை இடம்பெற்றிருக்கும். வெதுவெதுப்பான நீர் பெரும்பாலும் கிடைக்கும்; சூடான நீர் காலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும், மாலை 6 முதல் 10 மணி வரையிலும் வழங்கப்படும். சிறந்த வரவேற்பு உதவியாளரும் இருப்பார் (அவரைச் சந்தித்தவுடனேயே ''டிப்ஸ்'' அல்லது சன்மானம் அளித்தால் அவர் உங்களுக்குச் சிறப்பாகச் சேவை செய்வார். கடைசி நேரத்தில் கொடுப்பதைத் தவிர்க்கவும்). சன்மானம் அளிப்பதில் இந்த முறையைப் பின்பற்றவும்: இதற்கென ஒரு தொகையை நீங்கள் ஒதுக்கியிருந்தால், அதில் 20%-ஐ ஆரம்பத்திலேயே கொடுத்துவிடவும்; மீதமுள்ள தொகையை அடுத்தடுத்த முறைகளில் பிரித்து வழங்கவும், இறுதியாக 20%-ஐ கடைசி சன்மானமாக அளிக்கவும். எல்லா நேரங்களிலும் ஒரே நிலையான தொகையைச் சன்மானமாக வழங்க வேண்டாம். இவ்வகை ஓட்டல்கள் பாதுகாப்பானவை என்றாலும், விலையுயர்ந்த பொருட்களை வைத்திருக்கும்போது சற்று எச்சரிக்கையாக இருப்பது நல்லது. பாதுகாப்பு என்பது நிலையான ஒன்றல்ல; அது நீங்கள் செல்லும் நகரம் மற்றும் தங்கும் ஓட்டலைப் பொறுத்து மாறுபடும். இவ்வகை ஓட்டல்களில் பெரும்பாலானவற்றில் உணவகம் மற்றும் மதுபானக் கூடம் ஆகியவை இருக்கும். அதிர்ஷ்டவசமாகவோ அல்லது சரியானதைத் தேர்ந்தெடுப்பதன் மூலமோ, நகரின் இரவு வாழ்க்கையின் மையமாகத் திகழும் குடிமனை மற்றும் இரவு விடுதி வசதி கொண்ட ஓட்டல்களின் அறைகளையும் நீங்கள் பெறலாம். இருப்பினும், இத்தகைய ஓட்டல்கள் முக்கிய நகரங்களில் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லும் பயணங்களுக்கு இடையே தங்குவதற்கு இவை ஏற்ற இடங்களாக அமையும். காலை உணவு விழைவூண் முறையில் இலவசமாக வழங்கப்படும் என்று எதிர்பார்க்கலாம். இந்த நிதிநிலைக்குள் கடற்கரை விடுதிகளில் தனித்தனி அறைத்தொகுதிகளையும் பெற முடியும்.

=== ஆடம்பர தங்கும் வசதி ===
நீங்கள் 5-நட்சத்திர மற்றும் 5-நட்சத்திர உயர்தர ஓட்டல்களில் தங்க அதிக செலவு செய்ய வேண்டியிருக்கும். இவற்றின் கட்டணம் ₹5,000 முதல் ₹20,000 வரை இருக்கும். இவை பொதுவாக சர்வதேச நிறுவனங்களால் நிர்வகிக்கப்படுவதால், இவற்றைப் பற்றி விரிவாக விவரிக்கத் தேவையில்லை. ஏனெனில், சான் பிரான்சிசுகோ அல்லது ஆமரிதடத்தில் உள்ள இத்தகைய ஓட்டல்களில் தங்குவதற்கும், இங்கு தங்குவதற்கும் பெரிய வித்தியாசம் ஏதுமில்லை. இத்தகைய ஓட்டல்கள் பெரும்பாலும் சென்னை நகரத்திலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும், மற்றும் ஒரு சில கோயம்புத்தூரிலும் மட்டுமே அமைந்துள்ளன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
இந்தியாவிலேயே மிகவும் பாதுகாப்பான மாநிலங்களில் ஒன்றாகத் தமிழ்நாடு விளங்குகிறது. இருப்பினும், உங்களைச் சுற்றியுள்ள சூழல் குறித்து விழிப்புடனும் எச்சரிக்கையுடனும் இருங்கள்.

இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, இங்கும் பொதுவெளியில் அன்பை வெளிப்படுத்துவது (எ.கா. முத்தமிடுதல் அல்லது கட்டிப்பிடித்தல்) சமூகத்தால் விரும்பப்படுவதில்லை; இது தேவையற்ற கவனத்தை ஈர்க்கக்கூடும்.

நீங்கள் ஒரு இலங்கைச் சிங்களவர் என்றால், அந்த விவரத்தை ஒருபோதும் வெளிப்படுத்தாதீர்கள். அவ்வாறு செய்வது, தமிழ் தேசியவாதிகள் அல்லது இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் குறித்துக் கடுமையான கருத்துக்களைக் கொண்டவர்களிடமிருந்து தேவையற்ற கவனத்தையோ அல்லது சிக்கலையோ உங்களுக்கு ஏற்படுத்தக்கூடும்.

== ஆரோக்கியமாக இருங்கள் ==
இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைப் போலவே, தமிழ்நாட்டிலும் மாசுபாடு மற்றும் சுகாதாரம் சார்ந்த சிக்கல்கள் உள்ளன. திறந்தவெளிகளில் குப்பைகளை எரிப்பதும் கொட்டுவதும் மிகவும் பரவலாகக் காணப்படுகிறது. குறிப்பாகச் சிறிய நகரங்களில் இச்சிக்கல் இன்னும் தீவிரமாக உள்ளது. எனவே, நீங்கள் செல்லத் திட்டமிட்டுள்ள நகரத்தின் ''காற்றுத் தரக் குறியீட்டை''க் கவனிப்பதும், முடிந்தால் முகக்கவசம் அணிவதும் நல்லது.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
{{Wy/ta/Seealso|இந்தியா#மதிப்பு அளியுங்கள்}}
தமிழர்கள் பெரும்பாலும் &quot;[[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] எதிர்ப்பு&quot; அல்லது &quot;''வட இந்தியா''&quot; (அல்லது இவை இரண்டுமே கொண்டவர்கள்) என்ற எதிர்மறையான பிம்பத்துடன் சித்தரிக்கப்படுகிறார்கள். இத்தகைய பிம்பங்கள் பெருமளவுக்கு மிகைப்படுத்தப்பட்டவை. பெரும்பாலான சாதாரண மக்களுக்கு இந்தி மொழி மீதோ (தமிழ்நாட்டின் சில பள்ளிகளில் இம்மொழி கற்பிக்கப்படுகிறது) அல்லது இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்த மக்கள் மீதோ எந்தவிதமான வெறுப்புணர்வும் இல்லை.

தாங்கள் சிறுபான்மையினராக வாழும் ஒரு நாட்டில், தங்களை மற்றவர்களிடமிருந்து தனித்துவமாக அடையாளப்படுத்திக்கொள்வது முக்கியம் என்று தமிழர்கள் கருதுகிறார்கள்.

இலங்கை மற்றும் இலங்கை உள்நாட்டுப் போர் ஆகியவை சில தரப்பினரிடையே உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் சர்ச்சைக்குரிய தலைப்புகளாக உள்ளன. தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் ஒரு பயங்கரவாத அமைப்பு என்று நீங்கள் கூறினால், அது சிலருக்கு மனக்கசப்பை ஏற்படுத்தக்கூடும்.

=== பெயர்கள் ===
தமிழ் பெயர்கள் &quot;சொந்தப் பெயர் + தந்தையின் பெயர்&quot; அல்லது &quot;தந்தையின் பெயர் + சொந்தப் பெயர்&quot; என்ற அமைப்பைக் கொண்டுள்ளன.

உதாரணமாக, &quot;அரங்கநாதன்&quot; என்பவருக்கு &quot;மாதவன்&quot; என்ற மகன் இருந்தால், அந்த மகனின் பெயர் &quot;மாதவன் அரங்கநாதன்&quot; என்றோ அல்லது &quot;ஆர். மாதவன்&quot; என்றோ எழுதப்படும். ஒரு தமிழரை அழைக்கும்போது, ​​எப்போதும் அவருடைய சொந்தப் பெயரையே பயன்படுத்த வேண்டும். ஒருவரை அவருடைய குடும்பப் பெயரை (கடைசிப் பெயரை) வைத்து அழைப்பது பொருத்தமற்றதாகவோ அல்லது சங்கடமானதாகவோ அமையலாம்.

மதிப்பிற்குரிய ஒரு ஆணைக் குறிப்பிடும்போது அவருக்கு முன்னால் &quot;திரு&quot; என்பதையும், மதிப்பிற்குரிய ஒரு பெண்ணைக் குறிப்பிடும்போது &quot;திருமதி&quot; என்பதையும் பயன்படுத்தவும்.

== அடுத்த இலக்கு ==
* நீங்கள் [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கைக்கு]]இலங்கைக்கு வானூர்தி மூலம் செல்லலாம். அங்குள்ள கணிசமான தமிழ்ச் மக்கள் தொகையின் காரணமாக, சென்னை மற்றும் திருச்சியிலிருந்து [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] ஆகிய நகரங்களுக்கு வானூர்தி சேவைகள் உள்ளன. மேலும், '''கோயம்புத்தூர்''' மற்றும் மதுரையிலிருந்தும் கொழும்புக்கு வானூர்தியில் செல்லலாம்.

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]

{{INTERWIKI|Q1445}}
{{Wy/ta/Geo|11.65|78.166666666667|zoom=7}}

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}</text>
      <sha1>3ts2pk52q4s2zb2pefi64dfp27a6oln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அம்பி (கருநாடகம்)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599592</id>
    <revision>
      <id>7362638</id>
      <parentid>7361312</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* புவியியல் ஆள்கூறுகள் */ புவியியல் அளபுருக்கள் மற்றும் வழித்தட வார்ப்புருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5045" sha1="600lidzbre8p6krhdyb8mzpdh1ft3fh" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Hampi Elephant House.jpg|unesco=yes|pgname=அம்பி (கருநாடகம்)}}
[[Image:Hampi virupaksha temple.jpg|thumb|350px|அம்பி விருபாட்சர் கோயில்]]

'''அம்பி''' என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியா]]வின் [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடக]] மாநிலத்தின் வடக்குப் பகுதியில், துங்கபத்திரை ஆற்றங்கரையில் உள்ள ஓர் ஊர் ஆகும். அம்பி, விஜயநகரப் பேரரசின் தலைநகரமான விஜயநகரத்தின் அழிபாடுகளிடையே அமைந்துள்ளது. விஜயநகரத்துக்கும் முந்திய காலப்பகுதியைச் சேர்ந்ததாக இருக்கக்கூடிய இவ்வூர், இன்றும் ஒரு முக்கியமான சமயச் சிறப்புவாய்ந்த இடமாகத் தொடர்ந்து வருகிறது. புகழ்பெற்ற விருபாட்சர் கோயில் இவ்விடத்திலேயே உள்ளது. அம்பி, விஜயநகரத்தோடு தொடர்புடைய மேலும் பல நினைவுச் சின்னங்களையும் தன்னகத்தே கொண்டுள்ளது. இவ்வூர் பழைய நகரத்தின் வீதிகளிலும் விரிவடைந்து உள்ளது. இது பழைய நகரத்தின் மையப் பகுதியில் இருப்பதனால், இதனால் இதையும் அழிந்த நகரத்தையும் ஒன்றாக எண்ணிக் குழம்பும் நிலை உள்ளது. விஜய நகரத்தின் நினைவுச் சின்னங்கள், ''அம்பியில் உள்ள நினைவுச் சின்னங்களின் தொகுதி'' என்ற பெயரில் யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியக் களமாகப் பட்டியலிடப்பட்டுள்ளது.

==சென்று அடையுங்கள்==
=== சாலை வழியாக ===
*[https://web.archive.org/web/20130531192141/http://www.ksrtc.in/ கருநாடக மாநில சாலை போக்குவரத்து கழகம்] பெங்களூரு மற்றும் மைசூரிலிருந்து ஒசுபேட் வரை நாள்தோறும் பேருந்து வசதி உள்ளது. பிறகு அங்கிருந்து உள்ளூர் பேருந்துகள் மூலம் அம்பியை அடையலாம்.

*பெங்களூரு - 350 கி.மீ.

*ஐதராபாத்து - 360 கி.மீ.

== கண்டுகளியுங்கள் ==
அம்பி யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியக் களமாக இருப்பதால் இங்கு நிறைய வெளிநாட்டினர் வருகின்றனர். இங்கு ஏகப்பட்ட இடங்கள் இருப்பதால் நன்றாக சுற்றிப்பார்க்க வழிகாட்டிகளை பயன்படுத்திக்கொள்வது மிகவும் பயனுள்ளதாக இருக்கும். விஜயநகரப் பேரரசின் காலத்தில் இங்கு பல கோயில்கள் தோன்றின. பம்பபதி கோயில் (விருப்பாக்சர் கோயில்), அசரா இராமர் கோயில், உக்கிர நரசிம்ம சுவாமி கோயில், விட்டலர் கோயில் என்பவற்றின் அழிபாடுகள் ஆகியவை விஜயநகரப் பேரரசின் எச்சங்களாகக் காணப்படுகின்றன.

== அடுத்த இலக்கு ==
*துங்கபத்திரை அணை மற்றும் பூங்கா

*பர்டோலி

*கக்காபே


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கருநாடகம்}}
{{Wy/ta/Geo|15.3397623|76.4558490}}
[[Category:Wy/ta/வரலாற்றுச் சிறப்பு மிக்கவை]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/ஆன்மிகத் தலங்கள்]]

{{INTERWIKI|Q26732}}</text>
      <sha1>600lidzbre8p6krhdyb8mzpdh1ft3fh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ml</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607236</id>
    <revision>
      <id>7362630</id>
      <parentid>4569738</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jon Harald Søby</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>approved</comment>
      <origin>7362630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="0qma21phorermk8jqbhvjhi0ug1gar0" xml:space="preserve">{{test wiki
| status = approved1
| bug = T441169
| language = Malayalam
| meta = yes
}}

[[Category:Incubator:Test wikis of languages of India|ml]]
[[Category:Wy/ml]]</text>
      <sha1>0qma21phorermk8jqbhvjhi0ug1gar0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:East Hawk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1286340</id>
    <revision>
      <id>7362609</id>
      <parentid>2034270</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Itti</username>
        <id>35756</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Itti moved page [[User talk:R eddiotos]] to [[User talk:East Hawk]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/R eddiotos|R eddiotos]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/East Hawk|East Hawk]]&quot;</comment>
      <origin>2034270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1274" sha1="h2bzwl5xtw0q0jde92mj2v1s1lgbrnj" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float={{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|left|right}}
}}
{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;div class=&quot;rtl-text&quot;&gt;|}}
Welcome to Wikimedia Incubator!
{{#ifeq:|yes|If you haven't already, please consider creating yourself an account to be able to do more.  It's free.&lt;br&gt;}}
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand it!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and [[translatewiki:Special:FirstSteps|follow the instructions]].

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;/div&gt;|}}&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 10:56, 25 May 2014 (UTC)</text>
      <sha1>h2bzwl5xtw0q0jde92mj2v1s1lgbrnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:Renamed user 5a9689f3816986718c5adde1ade42b1e</title>
    <ns>3</ns>
    <id>2608940</id>
    <revision>
      <id>7362924</id>
      <parentid>4450128</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M7</username>
        <id>82</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>M7 moved page [[User talk:LittleLess]] to [[User talk:Renamed user 5a9689f3816986718c5adde1ade42b1e]] without leaving a redirect: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/LittleLess|LittleLess]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 5a9689f3816986718c5adde1ade42b1e|Renamed user 5a9689f3816986718c5adde1ade42b1e]]&quot;</comment>
      <origin>3545503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="k7njymwa9kngbov50biivcfzqvnro48" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float={{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|left|right}}
}}
{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;div class=&quot;rtl-text&quot;&gt;|}}
Welcome to Wikimedia Incubator!
{{#ifeq:|yes|If you haven't already, please consider creating yourself an account to be able to do more.  It's free.&lt;br&gt;}}
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand it!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and [[translatewiki:Special:FirstSteps|follow the instructions]].

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;/div&gt;|}}&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 21:31, 12 November 2015 (UTC)</text>
      <sha1>k7njymwa9kngbov50biivcfzqvnro48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:Microeggplant</title>
    <ns>3</ns>
    <id>2639022</id>
    <revision>
      <id>7362701</id>
      <parentid>3578699</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leaderboard</username>
        <id>628408</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Leaderboard moved page [[User talk:Marianoberna]] to [[User talk:Microeggplant]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Marianoberna|Marianoberna]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Microeggplant|Microeggplant]]&quot;</comment>
      <origin>3578699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="kx1xljx8rn82d53jwcq56vr7ne45hol" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float={{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|left|right}}
}}
{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;div class=&quot;rtl-text&quot;&gt;|}}
Welcome to Wikimedia Incubator!
{{#ifeq:|yes|If you haven't already, please consider creating yourself an account to be able to do more.  It's free.&lt;br&gt;}}
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand it!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and [[translatewiki:Special:FirstSteps|follow the instructions]].

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].{{#ifeq:{{lc:ltr}}|rtl|&lt;/div&gt;|}}&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 18:39, 24 November 2015 (UTC)</text>
      <sha1>kx1xljx8rn82d53jwcq56vr7ne45hol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/広岡達朗</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2725563</id>
    <revision>
      <id>7362546</id>
      <parentid>5684336</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="juaevrbw418xw8qgdvakdb7wcjpi0f8" xml:space="preserve">[[File:Weeklybaseball 1958 04 16 (Hirooka).jpg|thumb|ちら]]
'''広岡達郎'''（ひろおか たつろう）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ[[Wp/ryu/野球|野球]]選手やいびーん。[[Wp/ryu/広島県|広島県]][[Wp/ryu/呉市|呉市]]んまり。
{{Wp/ryu/Commonscat|Tatsuro Hirooka}}
{{DEFAULTSORT:ひろおかたつろう}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ野球選手]]
[[Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q846356}}</text>
      <sha1>juaevrbw418xw8qgdvakdb7wcjpi0f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2725564</id>
    <revision>
      <id>7362541</id>
      <parentid>4208867</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/広島県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362552</id>
      <parentid>7362541</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="agm1fgphmzq4njiol0iugrjbvfx9tl0" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:ひろしまけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>agm1fgphmzq4njiol0iugrjbvfx9tl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/金本知憲</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2734297</id>
    <revision>
      <id>7362550</id>
      <parentid>5643569</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="rloa40eg2v4m4duab7s4bsxfq4wkvz3" xml:space="preserve">[[File:HT-Tomoaki-Kanemoto.jpg|thumb|ちら]]
'''金本知憲'''（かねもと ともあき）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ元[[Wp/ryu/野球|野球]]選手やいびーん。[[Wp/ryu/阪神タイガース|阪神タイガース]]ぬ監督。
{{Wp/ryu/Commonscat|Tomoaki Kanemoto}}
{{DEFAULTSORT:かねもと ともあき}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ野球選手]]
[[Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/韓国・朝鮮系日本人]]
{{INTERWIKI|Q704487}}</text>
      <sha1>rloa40eg2v4m4duab7s4bsxfq4wkvz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/佐藤栄作</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2772232</id>
    <revision>
      <id>7362508</id>
      <parentid>5758931</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="fn8kzz2acwzas9ltjvz6aee3gtwosul" xml:space="preserve">'''佐藤栄作'''（さとうえいさく）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ官僚、政治家やいびーん。

{{DEFAULTSORT:さとうえいさく}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ政治家]]
[[Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬノーベル賞受賞者]]

{{INTERWIKI|Q179871}}</text>
      <sha1>fn8kzz2acwzas9ltjvz6aee3gtwosul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2772233</id>
    <revision>
      <id>7362506</id>
      <parentid>4208880</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/山口県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362512</id>
      <parentid>7362506</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="9qscltfp9xry1wfj3wquwre3ujft7n8" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:やまくちけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>9qscltfp9xry1wfj3wquwre3ujft7n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/星野仙一</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2801045</id>
    <revision>
      <id>7362521</id>
      <parentid>5663425</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="lc2s04d055l74i8ya174chh859ldakp" xml:space="preserve">[[File:Hoshino_sennichi.jpg|thumb|270px|星野仙一]]
'''星野仙一'''（[[Wp/ryu/大和口|大和口]]：ほしのせんいち）ぇー、[[Wp/ryu/やまとぅ|やまとぅ]]ぬ野球ッチュ、監督やいびーん。

==監督チーム==
[[Wp/ryu/阪神タイガース|阪神タイガース]]とぅ[[Wp/ryu/中日ドラゴンズ|中日ドラゴンズ]]、[[Wp/ryu/東北楽天ゴールデンイーグルス|楽天]]やん。

==まーし==
[[Wp/ryu/2018年|2018年]][[Wp/ryu/1月|1月]]んかい、[[Wp/ryu/膵臓がん|膵臓がん]]っしまーさびたん。

{{DEFAULTSORT:ほしのせんいち}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ野球選手]]
[[Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q906189}}</text>
      <sha1>lc2s04d055l74i8ya174chh859ldakp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2801046</id>
    <revision>
      <id>7362519</id>
      <parentid>4208882</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/岡山県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362523</id>
      <parentid>7362519</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="7qmjbqi0j27qgnnjwxdjv9tvkrv4pdh" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:おかやまけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>7qmjbqi0j27qgnnjwxdjv9tvkrv4pdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/鈴木善幸</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2801059</id>
    <revision>
      <id>7362532</id>
      <parentid>3764441</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="20rvstn37zzgphrk58q3rfl2dp50v7k" xml:space="preserve">'''鈴木善幸'''（すずき ぜんこう）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ政治家、[[Wp/ryu/内閣総理大臣|内閣総理大臣]]やいびーん。[[Wp/ryu/自民党|自民党]]所属。

{{DEFAULTSORT:すずきせんこう}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]
{{INTERWIKI|Q315551}}</text>
      <sha1>20rvstn37zzgphrk58q3rfl2dp50v7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2801061</id>
    <revision>
      <id>7362524</id>
      <parentid>4208883</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/岩手県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362533</id>
      <parentid>7362524</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="bxoc6duaji195f11y4th7eh3ifarh4u" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:いわてけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>bxoc6duaji195f11y4th7eh3ifarh4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2831241</id>
    <revision>
      <id>7362649</id>
      <parentid>7357144</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sivakosaran</username>
        <id>526860</id>
      </contributor>
      <origin>7362649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43199" sha1="j30bcxj5vyshsly27q0mjg4iyfdvvlz" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Jaffna banner Kandasamy temple.jpg|pgname=யாழ்ப்பாணம்}}

'''யாழ்ப்பாணம்''' இலங்கையின் [[Wy/ta/வட மாகாணம் (இலங்கை)|வட மாகாணத்தின்]] தலைநகரமும், இலங்கையின் முக்கியமான தமிழ்ப் பண்பாட்டு மையங்களில் ஒன்றுமாகும். நல்லூர் கந்தசுவாமி கோவில், யாழ்ப்பாணக் கோட்டை, யாழ்ப்பாணப் பொது நூலகம், இந்துக் கோவில்கள், தீவுகள், பனை மரங்கள் மற்றும் தனித்துவமான உணவுப் பண்பாடு ஆகியவற்றிற்காக யாழ்ப்பாணம் அறியப்படுகிறது.

யாழ்ப்பாண நகரத்தைத் தவிர, யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டிலும் அதனைச் சுற்றியுள்ள தீவுகளிலும் பயணிகள் பார்வையிடக்கூடிய பல இடங்கள் உள்ளன.

== புரிதல் ==

யாழ்ப்பாணம் இலங்கையின் வடபகுதியில் அமைந்துள்ள முக்கிய நகரமாகும். யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் பெரும்பாலான மக்கள் தமிழ் மொழியைப் பேசுகின்றனர்.

இப்பகுதி பல நூற்றாண்டுகளாகத் தமிழ்ப் பண்பாடு, கல்வி, சமயம் மற்றும் வர்த்தகத்தின் முக்கிய மையமாக இருந்து வருகிறது. நல்லூர் இடைக்கால யாழ்ப்பாண இராச்சியத்தின் தலைநகரமாக விளங்கியது.

17ஆம் நூற்றாண்டின் ஆரம்பத்தில் போர்த்துக்கேயர் யாழ்ப்பாண இராச்சியத்தைக் கைப்பற்றினர். பின்னர் இப்பகுதி ஒல்லாந்தரின் கட்டுப்பாட்டிலும் அதன்பின் பிரித்தானியரின் ஆட்சியிலும் இருந்தது.

இலங்கை உள்நாட்டுப் போரின்போது யாழ்ப்பாணமும் அதன் சுற்றுப்புறப் பகுதிகளும் பெரிதும் பாதிக்கப்பட்டன. போர் முடிவடைந்த பின்னர் நகரிலும் குடாநாட்டிலும் குறிப்பிடத்தக்க மீள்கட்டுமானம் இடம்பெற்றுள்ளது.

பனை மரம் யாழ்ப்பாணத்தின் முக்கிய அடையாளங்களில் ஒன்றாகும். பனை மரத்தின் பழம், கிழங்கு, கருப்பட்டி, ஓலை உள்ளிட்ட பல பகுதிகள் உணவு, கைவினைப் பொருட்கள் மற்றும் அன்றாடத் தேவைகளுக்குப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன.

டிசம்பர் முதல் மார்ச் வரையான காலத்தில் வெப்பநிலை ஒப்பீட்டளவில் குறைவாக இருப்பதால் யாழ்ப்பாணத்துக்குச் சுற்றுலா செல்ல ஏற்ற காலமாகும். ஆண்டின் பிற மாதங்களில் பகல் நேரம் மிகவும் வெப்பமாக இருக்கலாம்.

== எப்படிச் செல்வது ==

=== விமானம் வழியாக ===

{{Wy/ta/Go
| name=யாழ்ப்பாணம் சர்வதேச விமான நிலையம்
| alt=பலாலி விமான நிலையம்
| address=பலாலி
| directions=யாழ்ப்பாண நகரிலிருந்து சுமார் 16 கி.மீ. வடக்கே
| wikidata=Q7390742
| content=யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டிற்குச் சேவை வழங்கும் சர்வதேச விமான நிலையம். இந்தியாவின் சில நகரங்களுக்கும் கொழும்புப் பகுதிக்கும் விமானச் சேவைகள் இயக்கப்படுகின்றன. சேவைகளும் நேர அட்டவணைகளும் மாறக்கூடியவை என்பதால் பயணத்திற்கு முன் தற்போதைய தகவல்களைச் சரிபார்க்கவும்.
| lastedit=2026-09
}}

=== தொடருந்து வழியாக ===

{{Wy/ta/Go
| name=யாழ்ப்பாணம் தொடருந்து நிலையம்
| address=நிலைய வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| lat=9.665194
| long=80.020694
| wikidata=Q140666
| content=[[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]] மற்றும் யாழ்ப்பாணம் இடையே வடக்குத் தொடருந்துப் பாதையில் நாளாந்தத் தொடருந்துச் சேவைகள் உள்ளன. பயண நேரங்களும் சேவைகளும் மாறக்கூடியவை என்பதால் முன்கூட்டியே தற்போதைய நேர அட்டவணையைச் சரிபார்க்கவும்.
| lastedit=2026-09
}}

=== பேருந்து வழியாக ===

[[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பு]], [[Wy/ta/திருகோணமலை|திருகோணமலை]], வவுனியா, மன்னார் மற்றும் வடக்கு மாகாணத்தின் ஏனைய நகரங்களிலிருந்து யாழ்ப்பாணத்துக்கு அரச மற்றும் தனியார் பேருந்துச் சேவைகள் உள்ளன.

கொழும்பிலிருந்து இரவு நேரப் பேருந்துச் சேவைகளும் இயக்கப்படுகின்றன.

யாழ்ப்பாணத்துக்கும் [[Wy/ta/திருகோணமலை|திருகோணமலைக்கும்]] இடையில் இலங்கை போக்குவரத்துச் சபையின் பேருந்துச் சேவையும் உள்ளது. இந்தப் பயணம் பல மணித்தியாலங்கள் எடுக்கக்கூடியது.

=== கப்பல் வழியாக ===

காங்கேசன்துறை துறைமுகத்துக்கும் இந்தியாவின் தமிழ்நாட்டிலுள்ள நாகப்பட்டினத்துக்கும் இடையே பயணிகள் கப்பல் சேவை இயக்கப்படுகிறது. சேவைகள் வானிலை மற்றும் இயக்க நிலைமைகளுக்கு ஏற்ப மாறக்கூடியவை என்பதால் பயணத்தைத் திட்டமிடுவதற்கு முன் தற்போதைய சேவை நிலையைச் சரிபார்க்கவும்.

காங்கேசன்துறை யாழ்ப்பாண நகரிலிருந்து சுமார் 20 கி.மீ. வடக்கே அமைந்துள்ளது.

== சுற்றிப் பார்ப்பது ==

யாழ்ப்பாண நகரின் மத்திய பகுதியிலுள்ள பல இடங்களுக்கு நடந்தே செல்லலாம். ஆனால் நல்லூர் மற்றும் குடாநாட்டின் பிற பகுதிகளுக்குச் செல்ல முச்சக்கர வண்டி, பேருந்து அல்லது தனிப்பட்ட வாகனம் வசதியானது.

=== முச்சக்கர வண்டி ===

முச்சக்கர வண்டிகள் நகரம் முழுவதும் எளிதாகக் கிடைக்கின்றன. மீட்டர் பயன்படுத்தப்படாவிட்டால் பயணத்தைத் தொடங்குவதற்கு முன் கட்டணத்தை உறுதிப்படுத்திக்கொள்வது நல்லது.

=== பேருந்து ===

யாழ்ப்பாண நகரையும் குடாநாட்டின் பல பகுதிகளையும் இணைக்கும் அரச மற்றும் தனியார் பேருந்துச் சேவைகள் உள்ளன. காரைநகர், ஊர்காவற்றுறை, பருத்தித்துறை, காங்கேசன்துறை போன்ற பகுதிகளுக்கும் பேருந்துகள் இயக்கப்படுகின்றன.

=== மிதிவண்டி மற்றும் மோட்டார் சைக்கிள் ===

யாழ்ப்பாணக் குடாநாடு பெரும்பாலும் சமதரையாக இருப்பதால் மிதிவண்டியில் சுற்றிப் பார்ப்பதற்கும் ஏற்றது. சில தங்குமிடங்களிலும் வாடகை நிலையங்களிலும் மிதிவண்டிகள் மற்றும் மோட்டார் சைக்கிள்கள் கிடைக்கலாம்.

== பார்க்க ==

{{Wy/ta/See
| name=நல்லூர் கந்தசுவாமி கோவில்
| address=நல்லூர், யாழ்ப்பாணம்
| lat=9.67457
| long=80.02966
| wikidata=Q2607851
| phone=+94 21 221 9353
| content=யாழ்ப்பாணத்தின் மிக முக்கியமான அடையாளங்களில் ஒன்றான புகழ்பெற்ற முருகன் கோவில். தற்போதைய ஆலயம் 18ஆம் நூற்றாண்டில் உருவாக்கப்பட்டு பின்னர் பலமுறை விரிவுபடுத்தப்பட்டுள்ளது. வருடாந்த நல்லூர்த் திருவிழா யாழ்ப்பாணத்தின் மிகப்பெரிய சமய மற்றும் பண்பாட்டு நிகழ்வுகளில் ஒன்றாகும். ஆலயத்திற்குள் செல்லும்போது காலணிகளை அகற்ற வேண்டும். ஆண்கள் மேலாடையை அகற்ற வேண்டும் என்ற ஆலய மரபும் உள்ளது.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=யாழ்ப்பாணக் கோட்டை
| address=கோட்டை வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| content=17ஆம் நூற்றாண்டில் போர்த்துக்கேயர்களால் கட்டப்பட்டு பின்னர் ஒல்லாந்தர்களால் பெரிதும் விரிவுபடுத்தப்பட்ட நட்சத்திர வடிவிலான கோட்டை. இலங்கையில் எஞ்சியுள்ள பெரிய ஒல்லாந்தர் காலக் கோட்டைகளில் இதுவும் ஒன்று. உள்நாட்டுப் போரின்போது பெரிதும் சேதமடைந்த இது பின்னர் பகுதியளவில் புனரமைக்கப்பட்டுள்ளது. கோட்டையின் மதில்களிலிருந்து யாழ்ப்பாணக் கடலேரியையும் நகரின் சில பகுதிகளையும் காணலாம். மாலை நேரத்தில் உள்ளூர் மக்களும் அதிகமாக வருகை தருகின்றனர்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=யாழ்ப்பாணப் பொது நூலகம்
| address=மணிக்கூட்டு வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| lat=9.659167
| long=80.016111
| wikidata=Q15962212
| phone=+94 21 222 6028
| url=http://www.jaffnalibrary.lk/
| hours=செவ்வாய்–ஞாயிறு 08:30–18:00; திங்கள் மற்றும் பொது விடுமுறை நாட்களில் மூடப்படும்
| content=1933-இல் நிறுவப்பட்ட யாழ்ப்பாணத்தின் முக்கிய அடையாளங்களில் ஒன்று. ஒரு காலத்தில் பெருமளவான நூல்களையும் அரிய ஆவணங்களையும் கொண்டிருந்த நூலகம் 1981-இல் தீக்கிரையாக்கப்பட்டது. பின்னர் மீளக் கட்டப்பட்டு மீண்டும் திறக்கப்பட்டது. நூலகத்தின் சில பகுதிகள் மட்டுமே சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் திறந்திருக்கும்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=யாழ்ப்பாணத் தொல்லியல் அருங்காட்சியகம்
| address=நல்லூர், யாழ்ப்பாணம்
| lat=9.668858
| long=80.024261
| wikidata=Q11310066
| content=யாழ்ப்பாணம் மற்றும் வட இலங்கையின் வரலாறு தொடர்பான தொல்பொருட்களைக் கொண்ட சிறிய அருங்காட்சியகம். நல்லூரைப் பார்வையிடும்போது இதனையும் சேர்த்துக்கொள்ளலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=பழைய பூங்கா
| alt=கச்சேரி இடிபாடுகள்
| address=பழைய பூங்கா வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| content=19ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த பிரித்தானிய அரசாங்க அதிபரின் இல்லத்தின் இடிபாடுகள். உள்நாட்டுப் போரின்போது இப்பகுதி சேதமடைந்தது. தற்போது மரங்கள் சூழ்ந்த இடிபாடுகளைக் காணலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=குருநகர் மீன் சந்தை
| address=மீட்பு வீதி, குருநகர், யாழ்ப்பாணம்
| hours=பொதுவாக 06:00–10:00
| content=யாழ்ப்பாணக் கடற்பகுதியில் பிடிக்கப்படும் மீன் மற்றும் கடலுணவுகள் விற்பனை செய்யப்படும் பரபரப்பான காலைச் சந்தை. உள்ளூர் மீன்பிடி வாழ்க்கையைப் பார்ப்பதற்கு ஏற்ற இடம்.
| lastedit=2026-09
}}

=== குடாநாட்டில் ===

{{Wy/ta/See
| name=செல்வச்சந்நிதி முருகன் கோவில்
| alt=தொண்டைமானாறு செல்வச்சந்நிதி
| address=தொண்டைமானாறு
| content=யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் புகழ்பெற்ற முருகன் ஆலயங்களில் ஒன்று. வருடாந்தத் திருவிழாக் காலத்தில் பெருமளவிலான பக்தர்கள் வருகை தருகின்றனர்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=கீரிமலை
| address=கீரிமலை
| directions=யாழ்ப்பாண நகரிலிருந்து வடக்கே
| content=கடற்கரையோர நன்னீர் ஊற்று மற்றும் அருகிலுள்ள சமயத் தலங்களுக்காக அறியப்படும் இடம். காங்கேசன்துறையுடன் இணைத்து ஒரே பயணத்தில் பார்வையிடலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=காங்கேசன்துறை
| alt=கே.கே.எஸ்.
| address=காங்கேசன்துறை
| directions=யாழ்ப்பாண நகரிலிருந்து சுமார் 20 கி.மீ. வடக்கே
| content=யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் வடக்குக் கடற்கரையில் அமைந்துள்ள துறைமுக நகரம். இந்தியாவுக்கான பயணிகள் கப்பல் சேவை, இலங்கையின் வடக்குப் பகுதியிலுள்ள தொடருந்து நிலையம், கடற்கரை மற்றும் அருகிலுள்ள கீரிமலை ஆகியவற்றுக்காக அறியப்படுகிறது.
| lastedit=2026-09
}}

=== தீவுகள் ===

யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் மேற்கிலும் தென்மேற்கிலும் பல தீவுகள் உள்ளன. வேலணை, காரைநகர், நயினாதீவு மற்றும் நெடுந்தீவு ஆகியவை பயணிகளிடையே குறிப்பிடத்தக்கவை.

சில தீவுகள் தரைப்பாலங்களால் குடாநாட்டுடன் இணைக்கப்பட்டுள்ளன; நயினாதீவு மற்றும் நெடுந்தீவு போன்ற இடங்களுக்குப் படகில் செல்ல வேண்டும்.

{{Wy/ta/See
| name=நயினாதீவு
| alt=நாகதீபம்
| address=நயினாதீவு
| lat=9.60000
| long=79.76667
| wikidata=Q920529
| content=இந்துக்களுக்கும் பௌத்தர்களுக்கும் முக்கியமான சிறிய தீவு. நயினாதீவு நாகபூசணி அம்மன் கோவிலும் நாக விகாரையும் இங்கு அமைந்துள்ளன. குறிகட்டுவான் இறங்குதுறையிலிருந்து படகில் செல்லலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=நயினாதீவு நாகபூசணி அம்மன் கோவில்
| address=நயினாதீவு
| lat=9.61906
| long=79.77428
| wikidata=Q6959710
| phone=+94 21 320 7785
| content=நயினாதீவிலுள்ள முக்கியமான இந்து ஆலயம். நாகபூசணி அம்மனை முதன்மைத் தெய்வமாகக் கொண்ட இவ்வாலயம் உயரமான இராசகோபுரத்திற்காகவும் வருடாந்தத் திருவிழாவிற்காகவும் அறியப்படுகிறது.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=நயினாதீவு நாக விகாரை
| alt=நாகதீப புராண விகாரை
| address=நயினாதீவு
| lat=9.61275
| long=79.77397
| wikidata=Q6958314
| phone=+94 21 321 3356
| content=இலங்கைப் பௌத்தர்களின் முக்கிய புனிதத் தலங்களில் ஒன்றாகக் கருதப்படும் விகாரை. நயினாதீவு நாகபூசணி அம்மன் கோவிலுடன் இணைத்து ஒரே பயணத்தில் பார்வையிடலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=கசூரினா கடற்கரை
| address=காரைநகர்
| directions=யாழ்ப்பாண நகரிலிருந்து காரைநகர் நோக்கிச் செல்லலாம்
| content=யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் பிரபலமான கடற்கரைகளில் ஒன்று. ஆழம் குறைந்த கடற்பகுதியைக் கொண்டதால் உள்ளூர் மக்களிடையே பிரபலமானது.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/See
| name=சாட்டிக் கடற்கரை
| address=வேலணை
| content=வேலணைத் தீவில் அமைந்துள்ள அமைதியான கடற்கரை. தரைப்பாலம் வழியாக யாழ்ப்பாணத்திலிருந்து செல்லலாம்.
| lastedit=2026-09
}}

== செய்ய ==

=== திருவிழாக்கள் ===

{{Wy/ta/Do
| name=நல்லூர்க் கந்தசுவாமி கோவில் வருடாந்தத் திருவிழா
| address=நல்லூர், யாழ்ப்பாணம்
| lat=9.67457
| long=80.02966
| wikidata=Q2607851
| content=பொதுவாக சூலை–ஆகத்து காலத்தில் நடைபெறும் யாழ்ப்பாணத்தின் மிகப்பெரிய வருடாந்த சமய விழாக்களில் ஒன்று. பல நாட்கள் நடைபெறும் திருவிழாவின் முக்கிய நிகழ்வுகளில் தேர்த்திருவிழாவும் ஒன்றாகும். இலங்கையின் பல பகுதிகளிலிருந்தும் வெளிநாடுகளிலிருந்தும் பெருமளவிலான பக்தர்கள் வருகை தருகின்றனர்.
}}

'''தைப்பொங்கல்''' சனவரி மாதத்தில் யாழ்ப்பாணம் முழுவதும் கொண்டாடப்படுகிறது. வீடுகளிலும் கோவில்களிலும் பொங்கல் தயாரித்தல் மற்றும் சிறப்பு வழிபாடுகள் நடைபெறுகின்றன.

'''தீபாவளி''' இந்து மக்களால் பரவலாகக் கொண்டாடப்படுகிறது.

'''தமிழ்–சிங்களப் புத்தாண்டு''' ஏப்ரல் மாதத்தில் கொண்டாடப்படுகிறது.

=== தீவுகளைச் சுற்றிப் பார்த்தல் ===

யாழ்ப்பாணத்தைச் சுற்றியுள்ள தீவுகளைப் பார்வையிடுவது இப்பகுதியின் தனித்துவமான பயண அனுபவங்களில் ஒன்றாகும்.

'''வேலணை''' தரைப்பாலம் மூலம் யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டுடன் இணைக்கப்பட்டுள்ளது. ஊர்காவற்றுறை மீன்பிடிக் கிராமம் மற்றும் சாட்டிக் கடற்கரை இப்பகுதியில் உள்ளன.

'''காரைநகர்''' தரைப்பாலம் மூலம் செல்லக்கூடிய மற்றொரு தீவாகும். கசூரினா கடற்கரை இதன் முக்கியமான சுற்றுலா இடமாகும்.

'''நயினாதீவு''' செல்ல குறிகட்டுவானிலிருந்து படகைப் பயன்படுத்த வேண்டும். நாகபூசணி அம்மன் கோவிலும் நாக விகாரையும் இத்தீவின் முக்கிய இடங்கள்.

'''[[Wy/ta/நெடுந்தீவு|நெடுந்தீவு]]''' யாழ்ப்பாணத்தின் தொலைதூரத் தீவுகளில் ஒன்று. காட்டு குதிரைகள், பவளக்கற்களால் கட்டப்பட்ட மதில்கள், பழைய கோட்டையின் இடிபாடுகள் மற்றும் அமைதியான கிராமப்புறச் சூழலுக்காக அறியப்படுகிறது.

== வாங்க ==

{{Wy/ta/Buy
| name=யாழ்ப்பாணச் சந்தை
| address=யாழ்ப்பாண மத்திய பேருந்து நிலையத்திற்கு மேற்கே
| hours=ஞாயிறு தவிர ஏனைய நாட்களில் திறந்திருக்கும்
| content=யாழ்ப்பாணத்தின் பரபரப்பான பாரம்பரியச் சந்தை. பழங்கள், காய்கறிகள், மசாலாப் பொருட்கள், பனை சார்ந்த உற்பத்திகள் மற்றும் பல்வேறு உள்ளூர் பொருட்கள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

பனங்கட்டி, பனாட்டு, பனை சார்ந்த கைவினைப் பொருட்கள், நல்லெண்ணெய், உள்ளூர் மசாலாப் பொருட்கள் போன்றவை யாழ்ப்பாணத்தில் வாங்கக்கூடிய பிராந்திய உற்பத்திகளில் சிலவாகும்.

== சாப்பிட ==

யாழ்ப்பாணம் தனித்துவமான உணவுப் பண்பாட்டைக் கொண்டுள்ளது. யாழ்ப்பாணக் கூழ் இப்பகுதியின் மிகவும் அறியப்பட்ட உணவுகளில் ஒன்று. பலவகையான கடலுணவுகளைக் கொண்டு தயாரிக்கப்படும் காரமான கூழாக இது உள்ளது.

நண்டு, இறால், கணவாய் மற்றும் பலவகையான மீன் உணவுகளும் பிரபலமானவை. சைவ உணவுகளை விரும்புபவர்களுக்கு நகரத்தில் பல பாரம்பரியத் தமிழ் சைவ உணவகங்கள் உள்ளன.

{{Wy/ta/Eat
| name=அட்சயா / நிலா
| address=60, ஸ்ரான்லி வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 21 221 9946
| content=தமிழ்ச் சைவ உணவுகளுக்காக அறியப்படும் உணவகம். மதிய நேரத்தில் சைவ உணவுத் தெரிவுகள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=மலாயன் கஃபே
| address=சி. பொன்னம்பலம் வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 21 222 2373
| hours=பொதுவாக 07:30–21:00
| content=யாழ்ப்பாணத்தின் பழமையான மற்றும் பிரபலமான சைவ உணவகங்களில் ஒன்று. தோசை, இடியப்பம், வடை மற்றும் பிற தென்னிந்திய, யாழ்ப்பாண உணவு வகைகள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=மாங்கோஸ்
| address=129, பிரதான வீதி, யாழ்ப்பாணம் 40000
| phone=+94 77 766 1083
| hours=தினமும் 11:00–23:00
| content=தோசை, உத்தப்பம், கொத்து பரோட்டா மற்றும் லஸ்ஸி உள்ளிட்ட இந்தியச் சைவ உணவு வகைகளுக்காக அறியப்படும் உணவகம்.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=நல்லூர் பவன் சைவ உணவகம்
| address=250, கோவில் வீதி, நல்லூர்
| content=நல்லூர் கந்தசுவாமி கோவிலுக்கு அருகிலுள்ள சைவ உணவகம். தமிழ் மற்றும் தென்னிந்திய உணவு வகைகள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=ரைஸ் அண்ட் ஸ்பைஸ்
| address=321, கஸ்தூரியார் வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| hours=தினமும் 07:30–21:30
| content=சோறு, கறி மற்றும் பிரியாணி உள்ளிட்ட இலங்கை மற்றும் உள்ளூர் உணவு வகைகள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=ரியோ ஐஸ்கிறீம்
| address=யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 21 222 7224
| hours=தினமும் 09:00–22:00
| content=யாழ்ப்பாணத்தின் பிரபலமான ஐஸ்கிறீம் நிலையங்களில் ஒன்று. பலவகையான ஐஸ்கிறீம் மற்றும் இனிப்பு வகைகள் கிடைக்கின்றன.
| lastedit=2026-09
}}

== குடிக்க ==

குழாய் நீரை நேரடியாகக் குடிப்பதைத் தவிர்த்து, பாதுகாப்பான குடிநீரைப் பயன்படுத்துவது நல்லது.

யாழ்ப்பாணத்தில் புதிதாகத் தயாரிக்கப்படும் பழச்சாறுகள் பரவலாகக் கிடைக்கின்றன. நெல்லிக்காய்ச் சாறு மற்றும் நெல்லிக்காய் கோடியல் போன்ற பானங்களையும் முயற்சிக்கலாம்.

பனை மற்றும் தென்னை மரங்களிலிருந்து தயாரிக்கப்படும் '''கள்''' இப்பகுதியின் பாரம்பரிய பானங்களில் ஒன்றாகும். பனங்கள்ளுக்கு தனித்துவமான சுவை உள்ளது.

யாழ்ப்பாணத்தில் இரவு நேரப் பொழுதுபோக்கு இடங்கள் ஒப்பீட்டளவில் குறைவாக உள்ளன.

== தங்க ==

யாழ்ப்பாண நகரில் மலிவான விருந்தினர் இல்லங்கள் முதல் உயர்தர விடுதிகள் வரை பல வகையான தங்குமிடங்கள் உள்ளன. தொடருந்து நிலையம், நல்லூர் மற்றும் நகர மையத்தைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகள் தங்குவதற்கு வசதியானவை.

=== மலிவு ===

{{Wy/ta/Sleep
| name=டோனீஸ் கார்டன் ஹவுஸ் பாக்பேக்கர்ஸ் இன்
| address=215, ஓல்ட் பார்க் வீதி, யாழ்ப்பாணம் 40000
| directions=தொடருந்து நிலையத்திற்கு அருகில், பழைய பூங்காவுக்கு எதிரில்
| phone=+94 77 033 9879
| content=பயணிகளிடையே பிரபலமான சிறிய விருந்தினர் இல்லம். நகரின் முக்கிய இடங்களுக்கும் தொடருந்து நிலையத்துக்கும் அருகில் அமைந்துள்ளது.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=தில்கோ சிட்டி ஹோட்டல்
| address=70/6, காங்கேசன்துறை வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 21 720 0707
| email=[info@tilkohotels.com](mailto:info@tilkohotels.com)
| content=நகர மையத்திற்கு அருகிலுள்ள தங்கும் விடுதி. உணவகம் உள்ளிட்ட வசதிகள் உள்ளன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=உதயன் விருந்தினர் இல்லம்
| address=392/6, நாவலர் வீதி, நல்லூர்
| directions=நல்லூர் கந்தசுவாமி கோவிலுக்கு அருகில்
| phone=+94 21 567 7608
| content=நல்லூரில் அமைந்துள்ள எளிமையான விருந்தினர் இல்லம்.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=நல்லூர் ரெசிடென்ஸ்
| address=நல்லூர், யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 77 244 6241
| content=அமைதியான சூழலில் அமைந்துள்ள சிறிய தங்குமிடம். உணவு வசதியும் கிடைக்கிறது.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=தம்பு இல்லம்
| address=107, பிறவுண் வீதி, யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 76 455 0644
| content=நீச்சல் குளம் மற்றும் உணவு வசதியைக் கொண்ட சிறிய தங்குமிடம்.
| lastedit=2026-09
}}

=== நடுத்தர மற்றும் உயர்தர ===

{{Wy/ta/Sleep
| name=ஜெட்விங் யாழ்ப்பாணம்
| address=37, மகாத்மா காந்தி வீதி, யாழ்ப்பாணம் 40000
| phone=+94 21 221 5571
| url=https://www.jetwinghotels.com/jetwingjaffna/
| content=யாழ்ப்பாண நகர மையத்தில் அமைந்துள்ள உயர்தர விடுதி. உணவகம் மற்றும் நகரக் காட்சியைக் காணக்கூடிய மேற்கூரைப் பகுதி உள்ளிட்ட வசதிகள் உள்ளன.
| lastedit=2026-09
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=மார்கோசா வில்லா
| address=யாழ்ப்பாணம்
| phone=+94 21 224 0242
| content=யாழ்ப்பாண நகருக்கும் விமான நிலையத்துக்கும் இடைப்பட்ட பகுதியில் அமைந்துள்ள சிறிய பூட்டிக் விடுதி.
| lastedit=2026-09
}}

=== வித்தியாசமான அனுபவம் ===

{{Wy/ta/Sleep
| name=போர்ட் ஹம்மன்ஹீல்
| address=காரைநகர்
| directions=காரைநகருக்கு அருகிலுள்ள சிறிய தீவில்
| content=ஒல்லாந்தர் காலத்தில் பயன்படுத்தப்பட்ட தீவுக் கோட்டையில் அமைந்துள்ள தனித்துவமான தங்குமிடம். அறைகளைவிட வரலாற்றுச் சூழலும் தீவில் தங்கும் அனுபவமுமே இதன் முக்கிய ஈர்ப்பு.
| lastedit=2026-09
}}

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

யாழ்ப்பாணம் மற்றும் குடாநாட்டின் பெரும்பாலான சுற்றுலாப் பகுதிகளில் வழக்கமான பயணப் பாதுகாப்பு முன்னெச்சரிக்கைகளைப் பின்பற்றுவது போதுமானது.

வெப்பமான காலங்களில் பகல் நேரத்தில் வெப்பம் அதிகமாக இருக்கும். போதுமான அளவு தண்ணீர் அருந்துவதுடன், தொப்பி மற்றும் சூரியப் பாதுகாப்பைப் பயன்படுத்துவது நல்லது.

கிராமப்புறங்களிலும் தீவுகளிலும் சுற்றும்போது தனியார் காணிகள், இராணுவப் பகுதிகள் மற்றும் அணுகல் தடை செய்யப்பட்ட பகுதிகளுக்குள் அனுமதியின்றி செல்ல வேண்டாம். அறிவிப்புப் பலகைகளைக் கவனிக்கவும்.

கடற்கரைகளில் நீந்துவதற்கு முன் உள்ளூர் கடல் நிலைமைகளைச் சரிபார்க்கவும்.

கோவில்கள் மற்றும் பிற சமயத் தலங்களுக்குச் செல்லும்போது அங்குள்ள ஆடை மற்றும் நடத்தை தொடர்பான மரபுகளை மதிக்கவும்.

== அடுத்து செல்ல ==

* '''[[Wy/ta/நெடுந்தீவு|நெடுந்தீவு]]''' — யாழ்ப்பாணத்தின் மேற்கே அமைந்துள்ள தொலைதூரத் தீவு. காட்டு குதிரைகள், பவளக்கல் மதில்கள் மற்றும் காலனித்துவக் கால இடிபாடுகளுக்காக அறியப்படுகிறது.
* '''நயினாதீவு''' — நாகபூசணி அம்மன் கோவிலும் நாக விகாரையும் அமைந்துள்ள புனிதத் தீவு.
* '''காரைநகர்''' — கசூரினா கடற்கரைக்காக அறியப்படும் தீவு.
* '''காங்கேசன்துறை''' — யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டின் வடக்குக் கடற்கரை, துறைமுகம் மற்றும் இந்தியாவுக்கான பயணிகள் கப்பல் இணைப்பைக் கொண்ட நகரம்.
* '''[[Wy/ta/மன்னார்|மன்னார்]]''' — கடற்கரைகள், பறவைகள் மற்றும் வரலாற்றுச் சின்னங்களுக்காக அறியப்படும் வடமேற்கு நகரம்.
* '''[[Wy/ta/கிளிநொச்சி|கிளிநொச்சி]]''' — யாழ்ப்பாணத்திலிருந்து தெற்கே A9 வீதியில் அமைந்துள்ள நகரம்.
* '''[[Wy/ta/திருகோணமலை|திருகோணமலை]]''' — கிழக்குக் கடற்கரையில் அமைந்துள்ள துறைமுக நகரம்.

{{Wy/ta/Geo|9.6680|80.0250}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/வட மாகாணம் (இலங்கை)}}

[[Category:Wy/ta/இலங்கை]]

[[Category:Wy/ta]]

{{INTERWIKI|Q215277}}</text>
      <sha1>j30bcxj5vyshsly27q0mjg4iyfdvvlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அங்கோலா</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2834386</id>
    <revision>
      <id>7362807</id>
      <parentid>7297585</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10089" sha1="1ltfawdctuzwluok6xb83u8b90jun0s" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Malange (Angola) banner Kalandula waterfalls of the Lucala River.jpg|pgname=அங்கோலா|caption=மாலாங்கே நீர்வீழ்ச்சி}}
[[File:Kaavi Kala.jpg|thumbnail|இலட்சுமி நாராயண் மகாமாயா கோவில், அங்கோலா]]
'''அங்கோலா''' என்பது மத்திய ஆப்பிரிக்காவில் அமைந்துள்ள, அழகிய நீர்வீழ்ச்சிகள், ஆறுகள், தேசியப் பூங்காக்கள் மற்றும் கடற்கரைகளைக் கொண்ட அழகான நாடாகும். இங்கு காண்பதற்கும் செய்வதற்கும் ஏராளமான அம்சங்கள்  உள்ளன.

==பிராந்தியங்கள்==
{{Wy/ta/Regionlist
| regionmap=Angola Regions map.png
| regionmaptext=
| regionmapsize=451px

| region1name=[[Wy/ta/கிரேட்டர் லுவாண்டா|கிரேட்டர் லுவாண்டா]]
| region1color=#69999f
| region1items=
| region1description=நாட்டின் மக்கள்தொகை மையம் மற்றும் தலைநகர் [[Wy/ta/லுவாண்டா|லுவாண்டா]] அமைந்துள்ள இடம்

| region2name=[[Wy/ta/வடக்கு அங்கோலா|வடக்கு அங்கோலா]]
| region2color=#5bab67
| region2items=
| region2description=[[Wy/ta/காங்கோ ஜனநாயகக் குடியரசு|காங்கோ ஜனநாயகக் குடியரசின்]] எல்லையில் அமைந்துள்ள வடக்குப் பகுதி, குறிப்பிடத்தக்க மழைக்காடுகளைக் கொண்டுள்ளது.

| region3name=[[Wy/ta/மத்திய அங்கோலா|மத்திய அங்கோலா]]
| region3color=#72aed4
| region3items=
| region3description=அட்லாண்டிக் கடற்கரையில் உள்ள நாட்டின் சிறந்த கடற்கரைகளுக்கு செங்குத்தாகச் செல்லும் தொடர்ச்சியான ஒழுங்கற்ற, உயரமான சரிவுகள்.

| region4name=[[Wy/ta/தென்மேற்கு அங்கோலா|தென்மேற்கு அங்கோலா]]
| region4color=#daa354
| region4items=
| region4description=சவன்னா சமவெளிகள் மற்றும் நமீபிய பாலைவனத்தின் வடக்கு தொடர்ச்சியைக் கொண்ட நாட்டின் மிகவும் வறண்ட பகுதி.

| region5name=[[Wy/ta/கிழக்கு அங்கோலா|கிழக்கு அங்கோலா]]
| region5color=#b5d29f
| region5items=
| region5description=அங்கோலாவின் &quot;வெற்று&quot; பகுதி, ஐந்து பெரிய ஆறுகளால் வெட்டப்படும் சவன்னா சமவெளிகள்.

| region6name=[[Wy/ta/கபிண்டா|கபிண்டா]]
| region6color=#b773b7
| region6items=
| region6description=நாட்டின் எண்ணெய் இருப்புக்களின் பெரும் பகுதி, அழகிய மழைக்காடுகள் மற்றும் தீவிரமான பிரிவினைவாத இயக்கம் ஆகியவற்றைக் கொண்ட அட்லாண்டிக் பெருங்கடலில் உள்ள வடக்குப் பகுதி.
}}
===மாநிலங்களும் மாகாணங்களும்===

== நகரங்கள் ==
* '''லூவாண்ட''': அங்கோலா வின் தலைநகரமும், மிகப்பெரிய நகரமும், மிக முக்கியமான வர்த்தக நகரமும் ஆகும்

==பிற பயண இலக்குகள்==

==புரிதல்==
அங்கோலா மக்கள் மிகுந்த மன உறுதியும் சகிப்புத்தன்மையும் கொண்டவர்கள். அவர்கள் பொறுமையின் ஆழமான தன்மையை உணர்ந்தவர்கள்.  நாட்டின் தற்போதைய சிரமங்களுக்குப் போரே காரணம் என்று குறை கூறுவதைத் தவிர்க்கிறார்கள். உண்மையில், போர் ஒவ்வொரு அங்கோலரின் மனதிலும் ஆழமாகப் பதிந்திருந்தாலும், அவர்கள் போர் நடக்காதது போலவே இயல்பாக நடந்துகொள்கிறார்கள். இசை என்பது அங்கோலா மக்களின் உயிர்நாடி; எங்கும் இசையை ஒலிப்பதைக் கேட்கலாம். மேலும் எதைக் காரணமாகக் கொண்டாவது அவர்கள் கொண்டாட்டங்களில் ஈடுபடுவார்கள். அந்நாட்டில் குடுரோ, கிசோம்பா, செம்பா  மற்றும் டாராச்சின்கா  போன்ற பல்வேறு வகையான இசை வடிவங்கள் உள்ளன; இதில் டாராச்சின்கா ​​மற்ற அனைத்தையும் விட அதிக உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் கவர்ச்சியான பாணியைக் கொண்டது. மொத்தத்தில், அங்கோலா மக்கள் மகிழ்ச்சியை விரும்புபவர்கள், அன்பானவர்கள் மற்றும் வாழ்க்கையின் இன்பங்களை முழுமையாக அனுபவிக்கத் துடிப்பவர்கள் என்று உறுதியாகச் சொல்லலாம்.

2002-ஆம் ஆண்டில் அங்கோலாவின் கொடூரமான மற்றும் பயங்கரமான உள்நாட்டுப் போர் முடிவுக்கு வந்ததிலிருந்து, அந்நாட்டு அரசாங்கம் தனது பன்னாட்டு பிம்பத்தை மேம்படுத்தவும், உலகிற்குத் தன்னைத் திறந்து காட்டவும் மிகுந்த ஆர்வம் காட்டி வருகிறது. இங்கு சுற்றுலாத்துறை இன்னும் ஆரம்ப நிலையிலேயே உள்ளது.  நிலைமை முழுமையாகச் சீரடையச் சிறிது காலம் பிடிக்கும். போரின்போது அந்நாட்டின் தேசியப் பூங்காக்கள் கடுமையாகப் பாதிக்கப்பட்டன.  கட்டுப்பாடற்ற வேட்டையாடல் காரணமாக, ஆப்பிரிக்காவின் பிற நாடுகளுடன் ஒப்பிடுகையில் அங்கோலாவில் பெரிய அளவிலான வனவிலங்குகளின் எண்ணிக்கை மிகக் குறைவாகவே உள்ளது.

இந்நாட்டின் சுற்றுலாத் துறை சீராக வளர்ந்து வருகிறது. ஆண்டுதோறும் 5,00,000 முதல் 6,00,000 வரையிலான மக்களை ஈர்க்கிறது. அங்கோலா, நமீபியா, சாம்பியா மற்றும் இரண்டு காங்கோ நாடுகளுடன் தனது எல்லைகளைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது.

==பேச்சு மொழி==

==சென்று அடையவும்==

===வானூர்தி வழியாக===

===இரயில் வழியாக===

===சாலை வழியாக===

===கடல் வழியாக===

==சுற்றிப் பார்க்கவும்==

===பொது போக்குவரத்து===

===தனியார் வாகனங்கள்===

==கண்டு களிக்கவும்==
* லூவாண்ட
** மூசோலோ தீவு

==செய்யவும்==

==வாங்கவும்== 

==சாப்பிடவும்==

==குடிக்கவும்==

==தூங்கவும்==

==பாதுகாப்பாக இருக்கவும்==

==ஆரோக்கியமாக இருக்கவும்==

==மரியாதை அளிக்கவும்==

==தொடர்பு கொள்ளவும்==

==அடுத்த பயணம்==

{{INTERWIKI|Q916}}
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Country articles]]
[[Category:Wy/ta/ஆப்பிரிக்க நாடுகள்]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/மத்திய ஆப்பிரிக்கா}}
{{INTERWIKI|Q916}}</text>
      <sha1>1ltfawdctuzwluok6xb83u8b90jun0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362838</id>
      <parentid>7362807</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் அளவுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10123" sha1="4jfnob8jrefqdd0c9kbyo88ybof11g0" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Malange (Angola) banner Kalandula waterfalls of the Lucala River.jpg|pgname=அங்கோலா|caption=மாலாங்கே நீர்வீழ்ச்சி}}
[[File:Kaavi Kala.jpg|thumbnail|இலட்சுமி நாராயண் மகாமாயா கோவில், அங்கோலா]]
'''அங்கோலா''' என்பது மத்திய ஆப்பிரிக்காவில் அமைந்துள்ள, அழகிய நீர்வீழ்ச்சிகள், ஆறுகள், தேசியப் பூங்காக்கள் மற்றும் கடற்கரைகளைக் கொண்ட அழகான நாடாகும். இங்கு காண்பதற்கும் செய்வதற்கும் ஏராளமான அம்சங்கள்  உள்ளன.

==பிராந்தியங்கள்==
{{Wy/ta/Regionlist
| regionmap=Angola Regions map.png
| regionmaptext=
| regionmapsize=451px

| region1name=[[Wy/ta/கிரேட்டர் லுவாண்டா|கிரேட்டர் லுவாண்டா]]
| region1color=#69999f
| region1items=
| region1description=நாட்டின் மக்கள்தொகை மையம் மற்றும் தலைநகர் [[Wy/ta/லுவாண்டா|லுவாண்டா]] அமைந்துள்ள இடம்

| region2name=[[Wy/ta/வடக்கு அங்கோலா|வடக்கு அங்கோலா]]
| region2color=#5bab67
| region2items=
| region2description=[[Wy/ta/காங்கோ ஜனநாயகக் குடியரசு|காங்கோ ஜனநாயகக் குடியரசின்]] எல்லையில் அமைந்துள்ள வடக்குப் பகுதி, குறிப்பிடத்தக்க மழைக்காடுகளைக் கொண்டுள்ளது.

| region3name=[[Wy/ta/மத்திய அங்கோலா|மத்திய அங்கோலா]]
| region3color=#72aed4
| region3items=
| region3description=அட்லாண்டிக் கடற்கரையில் உள்ள நாட்டின் சிறந்த கடற்கரைகளுக்கு செங்குத்தாகச் செல்லும் தொடர்ச்சியான ஒழுங்கற்ற, உயரமான சரிவுகள்.

| region4name=[[Wy/ta/தென்மேற்கு அங்கோலா|தென்மேற்கு அங்கோலா]]
| region4color=#daa354
| region4items=
| region4description=சவன்னா சமவெளிகள் மற்றும் நமீபிய பாலைவனத்தின் வடக்கு தொடர்ச்சியைக் கொண்ட நாட்டின் மிகவும் வறண்ட பகுதி.

| region5name=[[Wy/ta/கிழக்கு அங்கோலா|கிழக்கு அங்கோலா]]
| region5color=#b5d29f
| region5items=
| region5description=அங்கோலாவின் &quot;வெற்று&quot; பகுதி, ஐந்து பெரிய ஆறுகளால் வெட்டப்படும் சவன்னா சமவெளிகள்.

| region6name=[[Wy/ta/கபிண்டா|கபிண்டா]]
| region6color=#b773b7
| region6items=
| region6description=நாட்டின் எண்ணெய் இருப்புக்களின் பெரும் பகுதி, அழகிய மழைக்காடுகள் மற்றும் தீவிரமான பிரிவினைவாத இயக்கம் ஆகியவற்றைக் கொண்ட அட்லாண்டிக் பெருங்கடலில் உள்ள வடக்குப் பகுதி.
}}
===மாநிலங்களும் மாகாணங்களும்===

== நகரங்கள் ==
* '''லூவாண்ட''': அங்கோலா வின் தலைநகரமும், மிகப்பெரிய நகரமும், மிக முக்கியமான வர்த்தக நகரமும் ஆகும்

==பிற பயண இலக்குகள்==

==புரிதல்==
அங்கோலா மக்கள் மிகுந்த மன உறுதியும் சகிப்புத்தன்மையும் கொண்டவர்கள். அவர்கள் பொறுமையின் ஆழமான தன்மையை உணர்ந்தவர்கள்.  நாட்டின் தற்போதைய சிரமங்களுக்குப் போரே காரணம் என்று குறை கூறுவதைத் தவிர்க்கிறார்கள். உண்மையில், போர் ஒவ்வொரு அங்கோலரின் மனதிலும் ஆழமாகப் பதிந்திருந்தாலும், அவர்கள் போர் நடக்காதது போலவே இயல்பாக நடந்துகொள்கிறார்கள். இசை என்பது அங்கோலா மக்களின் உயிர்நாடி; எங்கும் இசையை ஒலிப்பதைக் கேட்கலாம். மேலும் எதைக் காரணமாகக் கொண்டாவது அவர்கள் கொண்டாட்டங்களில் ஈடுபடுவார்கள். அந்நாட்டில் குடுரோ, கிசோம்பா, செம்பா  மற்றும் டாராச்சின்கா  போன்ற பல்வேறு வகையான இசை வடிவங்கள் உள்ளன; இதில் டாராச்சின்கா ​​மற்ற அனைத்தையும் விட அதிக உணர்வுப்பூர்வமான மற்றும் கவர்ச்சியான பாணியைக் கொண்டது. மொத்தத்தில், அங்கோலா மக்கள் மகிழ்ச்சியை விரும்புபவர்கள், அன்பானவர்கள் மற்றும் வாழ்க்கையின் இன்பங்களை முழுமையாக அனுபவிக்கத் துடிப்பவர்கள் என்று உறுதியாகச் சொல்லலாம்.

2002-ஆம் ஆண்டில் அங்கோலாவின் கொடூரமான மற்றும் பயங்கரமான உள்நாட்டுப் போர் முடிவுக்கு வந்ததிலிருந்து, அந்நாட்டு அரசாங்கம் தனது பன்னாட்டு பிம்பத்தை மேம்படுத்தவும், உலகிற்குத் தன்னைத் திறந்து காட்டவும் மிகுந்த ஆர்வம் காட்டி வருகிறது. இங்கு சுற்றுலாத்துறை இன்னும் ஆரம்ப நிலையிலேயே உள்ளது.  நிலைமை முழுமையாகச் சீரடையச் சிறிது காலம் பிடிக்கும். போரின்போது அந்நாட்டின் தேசியப் பூங்காக்கள் கடுமையாகப் பாதிக்கப்பட்டன.  கட்டுப்பாடற்ற வேட்டையாடல் காரணமாக, ஆப்பிரிக்காவின் பிற நாடுகளுடன் ஒப்பிடுகையில் அங்கோலாவில் பெரிய அளவிலான வனவிலங்குகளின் எண்ணிக்கை மிகக் குறைவாகவே உள்ளது.

இந்நாட்டின் சுற்றுலாத் துறை சீராக வளர்ந்து வருகிறது. ஆண்டுதோறும் 5,00,000 முதல் 6,00,000 வரையிலான மக்களை ஈர்க்கிறது. அங்கோலா, நமீபியா, சாம்பியா மற்றும் இரண்டு காங்கோ நாடுகளுடன் தனது எல்லைகளைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது.

==பேச்சு மொழி==

==சென்று அடையவும்==

===வானூர்தி வழியாக===

===இரயில் வழியாக===

===சாலை வழியாக===

===கடல் வழியாக===

==சுற்றிப் பார்க்கவும்==

===பொது போக்குவரத்து===

===தனியார் வாகனங்கள்===

==கண்டு களிக்கவும்==
* லூவாண்ட
** மூசோலோ தீவு

==செய்யவும்==

==வாங்கவும்== 

==சாப்பிடவும்==

==குடிக்கவும்==

==தூங்கவும்==

==பாதுகாப்பாக இருக்கவும்==

==ஆரோக்கியமாக இருக்கவும்==

==மரியாதை அளிக்கவும்==

==தொடர்பு கொள்ளவும்==

==அடுத்த பயணம்==

{{INTERWIKI|Q916}}
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Country articles]]
[[Category:Wy/ta/ஆப்பிரிக்க நாடுகள்]]
{{Wy/ta/Geo|-12.35|17.35|zoom=6}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/மத்திய ஆப்பிரிக்கா}}
{{INTERWIKI|Q916}}</text>
      <sha1>4jfnob8jrefqdd0c9kbyo88ybof11g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அங்கேரி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2834670</id>
    <revision>
      <id>7362806</id>
      <parentid>7297584</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24548" sha1="msjym3u2r1d8arj6q5pkmd3kik5f5js" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Budaors_banner.jpg|pgname=அங்கேரி|caption=புடார்சின் மலைத்தொடர்|}}

'''அங்கேரி''' என்பது தென்கிழக்கு மத்திய ஐரோப்பாவில் அமைந்துள்ள ஒரு சிறிய, நிலத்தால் சூழப்பட்ட நாடு. புடாபெசுட்டு என்ற தலைநகரத்தையும், மத்திய ஐரோப்பாவின் மிகப்பெரிய ஏரியான பாலட்டானையும் கொண்டுள்ளது. வடமேற்கில் ஒப்பீட்டளவில் தாழ்வான மலைகள், கிழக்கில் பெரும் சமவெளி, அனைத்து வகையான ஏரிகள் மற்றும் ஆறுகள், மேலும் பல அழகான சிறிய கிராமங்கள் மற்றும் மறைந்திருக்கும் இரத்தினம் போன்ற நகரங்கள். ஐரோப்பாவின் மையத்தில் அமைந்துள்ள அங்கேரியின் எளிதான அணுகல், துடிப்பான பண்பாடு மற்றும் பொருளாதாரம் ஆகியவற்றுடன், அங்கேரி நிச்சயமாகப் பார்க்க வேண்டிய இடமாக அமைகிறது.

==புரிதல்==
[[File:Kurultáj - Vágta, 2014.08.09 (3).JPG|250px|thumb|பெரும் அங்கேரியச் சமவெளியில் அமைந்துள்ள புகாக்கில் நடைபெறும், ஆண்டுதோறும் நிகழ்த்தப்படும் வரலாற்று மீளுருவாக்க குருல்தாச்சு விழாவில் பங்கேற்ற குதிரைவீரர்கள்.]]

அங்கேரி உலகின் மிகவும் பிரபலமான 15 சுற்றுலாத் தலங்களில் ஒன்றாகும். இதன் தலைநகரமும் உலகின் மிக அழகான நகரங்களில் ஒன்றாகக் கருதப்படுகிறது. ஒப்பீட்டளவில் சிறிய பரப்பளவைக் கொண்டிருந்தாலும், அங்கேரி ஏராளமான உலகப் பாரம்பரியத் தளங்கள், யுனெசுகோ உயிர்க்கோளக் காப்பகங்கள், உலகின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய வெந்நீர் ஏரி (எவிசு ஏரி), மத்திய ஐரோப்பாவின் மிகப்பெரிய ஏரி (பாலட்டன் ஏரி) மற்றும் ஐரோப்பாவின் மிகப்பெரிய இயற்கைப் புல்வெளிப் பகுதி (ஓர்டோபாகி) ஆகியவற்றைக் கொண்டுள்ளது. கட்டிடக்கலையைப் பொறுத்தவரை, அங்கேரி ஐரோப்பாவின் மிகப்பெரிய யூத வழிபாட்டுத்தலம், ஐரோப்பாவின் மிகப்பெரிய மருத்துவக் குளியல் மையம், ஐரோப்பாவின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய தேவாலயம், உலகின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய பிராந்தியத் துறவிமடம், உலகின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய பரோக் பாணி கோட்டை மற்றும் இத்தாலிக்கு வெளியே அமைந்துள்ள மிகப்பெரிய ஆரம்பகால கிறித்தவப் புதைகாட்டகம்  ஆகியவற்றிற்கு இருப்பிடமாகத் திகழ்கிறது.

பாதுகாப்பான உணவு மற்றும் நீர், சிறந்த பாதுகாப்புச் சூழல் மற்றும் பொதுவாக ஒரு நிலையான அரசியல் சூழல் ஆகியவற்றை இங்கு எதிர்பார்க்கலாம்.

அங்கேரி நாடு தனது தோற்றம் முதலே இனரீதியாகப் பன்முகத்தன்மை கொண்டதாகத் திகழ்ந்து வருகிறது. இன்று இந்நாட்டு மக்கள் தொகையில் 90 சதவீதத்திற்கும் அதிகமானோர் இனத்தால் அங்கேரியர்களாக இருந்தாலும், நாட்டின் பல்வேறு பகுதிகளில் சுலோவாக்கியர்கள், உருமேனியர்கள், செருமானியர்கள், ரோமானி/சிந்தி மக்கள் மற்றும் பிற இனத்தவர் எனப் பல இன மற்றும் பண்பாட்டுக் குழுக்கள் ஆங்காங்கே பரவி வாழ்கின்றனர். முதலாம் உலகப் போருக்குப் பிந்தைய அங்கேரியின் எல்லை மாற்றங்களின் காரணமாக, 2 மில்லியனுக்கும் அதிகமான இன மற்றும் கலாச்சார அங்கேரியர்கள் அண்டை நாடுகளிலும் வசித்து வருகின்றனர். 'மாக்யார்கள்'  என்றும் அழைக்கப்படும் அங்கேரியர்கள், மத்திய ஆசியாவைச் சேர்ந்த பல்வேறு பழங்குடியினரின் வழித்தோன்றல்களாவர். இவர்கள் 9-ஆம் நூற்றாண்டில் மத்திய ஐரோப்பாவிற்கு வந்தடைந்த, போர்க்குணம் மிக்க நாடோடி குதிரைவீரர்கள் என்று நம்பப்படுகிறது.

ரோமன் கத்தோலிக்கமே அங்கேரிய மக்களின் பாரம்பரிய மதமாகும் (கிழக்குப் பகுதி தவிர; அங்குப் பலர் கால்வினிசுட்டுகளாக உள்ளனர்). இருப்பினும், நவீன அங்கேரி பெரும்பாலும் ஒரு மதச்சார்பற்ற சமூகமாகவே திகழ்கிறது.  மேலும், 20 சதவீதத்திற்கும் குறைவான அங்கேரியர்களே தேவாலயத்திற்குத் தவறாமல் செல்கின்றனர்.

==வரலாறு==
இன்றைய அங்கேரி அமைந்துள்ள பகுதி, செல்ட்டுகள், ரோமானியர்கள், ஊன்கள், கோத்துகள், அவார்கள் மற்றும் சுலாவ்கள் உள்ளிட்ட பல்வேறு மக்களால் நிரம்பியிருக்கிறது. ஆர்பாத்து என்பவரின் தலைமையில் இயங்கிய, ஃபின்னோ-உக்ரிக் இனத்தைச் சேர்ந்த நாடோடிப் பழங்குடியினரான மாகியார்கள், கார்பத்தியன் வடிநிலப் பகுதிக்குள் குடியேறினர். இதுவே அங்கேரிய தேசத்தின் அடித்தளமாகக் கருதப்படுகிறது.

அங்கேரி, இலத்தீன் கிறித்தவ உலகின் ஒரு பகுதியாகத் திகழ்ந்து, ஒரு வலிமைமிக்க ஐரோப்பிய இராச்சியமாக உருவெடுத்தது. இது மங்கோலியப் படையெடுப்புகளையும், பிற்காலத்தில் உதுமானியப் பேரரசையும் எதிர்த்துப் போரிட்டது. 1526-ஆம் ஆண்டில் உதுமானியர்களிடம் இந்நாடு அடைந்த தோல்வியானது, 1848-ஆம் ஆண்டு நடைபெற்ற புரட்சி வரை நீடித்த ஒரு வம்சாவளி நெருக்கடிக்கு அழைத்துச் சென்றது.

முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் இருந்து, அங்கேரி தனது நிலப்பரப்பையும் மக்கள்தொகையையும் இழந்தது, இது ஆழ்ந்த தேசிய அதிர்ச்சியை உருவாக்கியது. இரண்டாம் உலகப் போரின் பெரும்பகுதியில் அது நாச்சி செருமனியுடன் கூட்டணி வைத்திருந்தது. 1945 ஆம் ஆண்டில் சோவியத்துகளால் கொடூரமாக ஆக்கிரமிக்கப்பட்டது. அதன்பின்னர் விரைவில் கம்யூனிசுட்டுகளால் கைப்பற்றப்பட்டது. 1956-ஆம் ஆண்டில் இம்ரே நாகி தலைமையில் சோவியத் ஆட்சிக்கு எதிரான ஒரு கிளர்ச்சியின் களமாக நாடு மாறியது.  ஆனால் கிளர்ச்சி நசுக்கப்பட்டது. அது 1989-ஆம் ஆண்டில்  சனநாயகத்திற்கு மாறியது. 1999-ஆம் ஆண்டில்  நேட்டோவிலும், 2004-ஆம் ஆண்டில் ஐரோப்பிய ஒன்றியத்திலும் இணைந்தது. 2010 மற்றும் 2026-ஆம் ஆண்டுகளுக்கு இடையில், அங்கேரியை பிரதமர் விக்டர் ஆர்பன் ஆட்சி செய்தார். இவர் நாட்டின் நேட்டோ மற்றும் ஐரோப்பிய ஒன்றியத்துடனான உறவுகளையும் அதன் ஜனநாயகத்தையும் பலவீனப்படுத்தினார்.

==அரசியல்==
ஆளும் கட்சி பீடெசு என்று அழைக்கப்படுகிறது. 2010-ஆம் ஆண்டில் ஒரு மிதவாத வலதுசாரி கட்சியாக ஆட்சிக்கு வந்த இது, சுமார் 2015-ஆம் ஆண்டிலிருந்து தீவிரமடையத் தொடங்கியது. தற்போது இது ஒரு வலதுசாரி மக்கள்வாதக் கட்சிக்குச் சிறந்த உதாரணமாகத் திகழ்கிறது.

எனவே, முக்கியமாக கடந்த 16 ஆண்டுகால ஆட்சிக்காலம் குறித்தே பேச முடியும். இக்காலகட்டம் முழுவதும் 'பிடெசு கட்சியே ஆட்சியில் இருந்தது. தற்போது அது இரண்டாவது பெரிய அரசியல் சக்தியாகத் திகழ்கிறது. 2010-ஆம் ஆண்டில் மிதவாத வலதுசாரிப் போக்குடன் ஆட்சிக்கு வந்த இக்கட்சி, 2015 வாக்கில் தீவிரப் போக்குக்கு மாறத் தொடங்கியது. தற்போது இது வலதுசாரி மக்கள் ஆதரவுவாதக்  கட்சிக்கு ஒரு மிகச்சிறந்த உதாரணமாகத் திகழ்கிறது.

கம்யூனிசத்தின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, ஏறக்குறைய இடைவிடாமல் பெரும் பெரும்பான்மையைத் தக்கவைத்திருக்கும் அவர்கள், நாட்டின் அரசியல் களத்தை வேறெந்த சக்தியும் செய்யாத வகையில் வடிவமைத்துள்ளனர்: 2012-ஆம் ஆண்டில் முழுமையாக மாற்றியமைக்கப்பட்ட புதிய அரசியலமைப்பை அவர்கள் அமல்படுத்தினர். மேலும், பெயரளவில் நடுநிலையானதாக இருக்க வேண்டிய நிறுவனங்களை (குறிப்பாக அரசு ஊடகங்களை) கட்சிக்கு விசுவாசமான நபர்களைக் கொண்டு நிரப்பினர். 'ஊழல் உணர்வுக் குறியீட்டின்' படி, ஐரோப்பிய ஒன்றியத்திலேயே அதிக ஊழல் மலிந்த நாடாக அங்கேரி விளங்குகிறது. அங்கு ஐரோப்பிய ஒன்றியத்தின் நிதியுதவி பெறும் திட்டங்கள், பெரும்பாலும் தலைவர்களுக்கு (அவர்களின் குடும்ப உறுப்பினர்கள் உட்பட) நெருக்கமான தனியார் வணிகங்களுக்கே சென்றடைகின்றன..

முந்தைய அரசாங்கம் உருசிய நிறுவனங்களுடன்—குறிப்பாக நாட்டின் ஒரே அணுமின் நிலையத்தை விரிவுபடுத்துவது போன்ற—பெரிய அளவிலான ஒப்பந்தங்களை மேற்கொண்டிருந்ததால், அவர்களுக்கும் உருசியாவிற்கும் இடையே தொடர்புகள் இருந்திருக்கலாம் என்ற ஊகங்களும் நிலவுகின்றன. உருசியா -உக்ரைன் போர் குறித்த அவர்களின் நிலைப்பாடு தெளிவற்றதாக உள்ளது; இருப்பினும், கடுமையான விமர்சனங்களை முன்வைத்ததைத் தொடர்ந்து, அக்கட்சி இப்போது உக்ரைன் அரசாங்கத்தைத் தொடர்ந்து ஒரு பலிக்கடாவாகப் பயன்படுத்தி வருகிறது (உதாரணமாக, எதிர்க்கட்சியினரை &quot;உக்ரைனிய உளவாளிகள்&quot; என்று முத்திரை குத்துவது). மேலும், உக்ரைன் தொடர்பான ஐரோப்பிய ஒன்றியத்தின் முடிவுகளைத் தடுக்க அடிக்கடி முற்படுவதோடு, அவ்வாறு செய்வதாக அச்சுறுத்தவும் செய்கிறது.

இருப்பினும், பொதுவாகத் தேர்தல்கள் சுதந்திரமாகவும் நியாயமாகவும் நடைபெறுவதாகவே கருதப்படுகின்றன. 2010 முதல் 2022 ஆம் ஆண்டு வரை நடைபெற்ற அனைத்து நாடாளுமன்றத் தேர்தல்களிலும் பிடெசு கட்சி சுமார் 45–55% ஆதரவைப் பெற்றிருந்தது. இது உண்மையான மக்கள் ஆதரவாகக் கருதப்படுகிறது (எனினும், விமர்சகர்கள் இதனை அரசு மற்றும் அரசு சார்ந்த ஊடகங்களின் பெரும் ஆதிக்கத்தின் விளைவு என்று அடிக்கடி குறிப்பிடுகின்றனர்). ஆனால், 2026-ஆம் ஆண்டில் அந்த ஆதரவு 37% ஆகக் குறைந்தது; அதேவேளையில் திசா கட்சி 55% ஆதரவைப் பெற்றது. 'தி எகனாமிசுட்டு' இதழ் அங்கேரியை ஒரு &quot;குறைபாடுள்ள சனநாயகம்&quot; என்று வகைப்படுத்தியுள்ளது.  இதில் அந்நாடு பிலிப்பைன்சைப் போன்றே ஏறக்குறைய அதே மதிப்பீட்டைக் கொண்டுள்ளதுடன், சில ஐரோப்பிய ஒன்றிய உறுப்பு நாடுகளை (எ.கா., ருமேனியா அல்லது குரோசியா) விடச் சிறந்த நிலையிலும் உள்ளது. ஆயினும்கூட, செப்டம்பர் 2022-இல் ஐரோப்பிய நாடாளுமன்றம் நிறைவேற்றிய தீர்மானம் ஒன்றின் மூலம், அந்நாட்டின் நிலை &quot;தேர்தல் சார்ந்த சர்வாதிகாரம்&quot; என்று அறிவிக்கப்பட்டது.

அரசாங்கத்தைப் பகிரங்கமாகக் விமர்சிப்பதற்காக எவரும் சட்ட நடவடிக்கைக்கு உட்படுத்தப்படுவதில்லை (உள்ளூர் மக்கள் பலரும் இதைத் தொடர்ந்து செய்து வருகின்றனர்); அதிகாரம் மாற்றப்பட்ட காலத்திலிருந்தே இந்நிலை மாறாமல் உள்ளது. ஒரு வெளிநாட்டினராக, வேறு எந்த நாட்டிலும் கடைப்பிடிக்கக்கூடிய பொதுவான நடைமுறைகளை நீங்கள் பின்பற்றினால், கவலைப்படத் தேவையில்லை: அதாவது, திடீரென அரசியல் விவாதங்களைத் தொடங்காதீர்கள்; அதேபோல, உங்கள் கருத்துக்களைக் கேட்க மற்றவர்கள் ஆர்வமாக இருக்கிறார்கள் என்று தெரிந்தால் ஒழிய, வலுவான கருத்துக்களை வெளிப்படுத்தாதீர்கள்.

குறிப்பாக பிடெசு கட்சி சட்டவிரோதக் குடியேற்றத்தை தனது தேர்தல் பிரச்சாரத்தின் முக்கிய கருப்பொருளாகக் கையாள்வதால், இனரீதியாக ஐரோப்பியர் அல்லாத தோற்றம் கொண்டவர்களுக்கு எதிராகப் பொதுவான அந்நியர் வெறுப்பு மற்றும் இனவெறி நிலவுவதாகத் தகவல்கள் உள்ளன. இருப்பினும், இவ்வகையில் அங்கேரி நாடானது முன்னாள் 'கிழக்கு முகாம்' நாடுகளின் சராசரி நிலையிலேயே இருப்பதாகத் தெரிகிறது.

===காலநிலை===
அங்கேரியில் ஆண்டு முழுவதும் வெப்பநிலை -20°செல்சியசு முதல் 39°செல்சியசு வரை மாறுபடுகிறது. அந்நாட்டின் கண்டம் சார்ந்த தட்பவெப்பநிலை காரணமாக, மழைப்பொழிவின் பரவலும் நிகழ்வும் கணிக்க முடியாதவையாக உள்ளன. வெப்பமான கோடை நாட்களுக்குப் பிறகு கடுமையான புயல்கள் அடிக்கடி ஏற்படுகின்றன. அதேபோல இலையுதிர் காலத்தில் நீண்ட நாட்களுக்குத் தொடரும் மழையும் பெய்கிறது. நாட்டின் கிழக்குப் பகுதியை விட மேற்குப் பகுதியே பொதுவாக அதிக மழையைப் பெறுகிறது. கோடைக்காலத்தில் கடுமையான வறட்சி ஏற்படவும் வாய்ப்புள்ளது. 'கிரேட் பிளெய்ன்'  எனப்படும் சமவெளிப் பகுதியில் வானிலை நிலைமைகள் குறிப்பாகக் கடுமையாக இருக்கலாம்.  அங்கு வெப்பமான கோடைக்காலம், குளிரான குளிர்காலம் மற்றும் மிகக் குறைந்த மழைப்பொழிவு ஆகியவை நிலவுகின்றன.

==நகரங்கள்==

==பார்க்க==

==சாப்பிட==

==குடிக்க==

==அடுத்து செல்ல==

{{INTERWIKI|Q28}}
[[Category:Wy/ta/ஐரோப்பிய நாடுகள்]]
[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/ஐரோப்பா}}
{{INTERWIKI|Q28}}</text>
      <sha1>msjym3u2r1d8arj6q5pkmd3kik5f5js</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அன்டோரா</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2834684</id>
    <revision>
      <id>7362857</id>
      <parentid>7297587</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் அளவுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7561" sha1="7dxpyjqdp74uqqzb2fzhmt0fhhrk81z" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Andorra banner.jpg|pgname=அன்டோரா}}
'''அன்டோரா''' என்பது மேற்கு ஐரோப்பாவில், பிரான்சு மற்றும் எசுப்பானியாவுக்கு இடையில் பைரனீசு மலைத்தொடரில் அமைந்துள்ள ஒரு சிறிய, மலைப்பாங்கான நாடு. அழகான மலைகள் மற்றும் வசீகரமான பழைய கிராமங்கள் நிறைந்த இந்நாடு, முக்கியமாக அருகிலுள்ள நாடுகளில் இருந்து பொருட்கள் வாங்குதல், பனிச்சறுக்கு, மலையேற்றம் மற்றும் வங்கிச் சேவைகளுக்காக வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளை நம்பி செழித்து வளர்கிறது.

==புரிதல்==
===வரலாறு===
[[File:Building in Ordino. Andorra 216.jpg|thumb|மேனர் ஹவுஸ்]]
1278 முதல் 1993 ஆம் ஆண்டு வரை, 715 ஆண்டுகளாக, அண்டோரா மக்கள் பிரெஞ்சு நாட்டுத் தலைவர் மற்றும் உர்கெல்லின் எசுப்பானிய ஆயர் ஆகியோரால் ஆளப்பட்ட ஒரு தனித்துவமான இணை ஆட்சியின் கீழ் வாழ்ந்தனர். 1993-ஆம் ஆண்டில், இந்த நிலப்பிரபுத்துவ அமைப்பு, பெயரளவிலான நாட்டுத் தலைவர்கள் தக்கவைக்கப்பட்டு மாற்றியமைக்கப்பட்டது. ஆனால் அண்டோரா அரசாங்கம் ஒரு பாராளுமன்ற சனநாயகமாக உருமாறியது. பிரெஞ்சு உரிமை கோரல் போயிக்சின் பிரபுக்களிடமிருந்து தொடங்குகிறது. அவர்களின் உரிமை கோரல் நவாரின் மன்னர்களுக்குச் சென்றது. அவர்கள் 16-ஆம் நூற்றாண்டில் பிரெஞ்சு மன்னர்களானார்கள். பிரான்சு முதல் குடியரசின் போது இந்த உரிமை கோரலைக் கைவிட்டது. ஆனால் நெப்போலியனின் காலத்திலிருந்து, குடியரசுக் அரசாங்கங்களின் கீழும் கூட, இந்த நிலையைத் தொடர்ந்து செயல்படுத்தி வருகிறது. நீண்ட காலமாகத் தனிமைப்படுத்தப்பட்டு வறுமையில் வாடிய, மலைப்பாங்கான அண்டோரா, இரண்டாம் உலகப் போருக்குப் பிறகு அதன் சுற்றுலாத் துறையின் மூலம் கணிசமான செழிப்பை அடைந்தது. வருமான வரி இல்லாத அதன் செழிப்பான பொருளாதாரத்தால் பல புலம்பெயர் தொழிலாளர்கள் (சட்டப்பூர்வமான மற்றும் சட்டவிரோதமான) ஈர்க்கப்படுகிறார்கள்.

===பொருளாதாரம்===
அண்டோராவின் சிறிய, வளமான பொருளாதாரத்தின் முதுகெலும்பான சுற்றுலா, மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் ஏறக்குறைய 80% பங்களிக்கிறது. அண்டோராவின் வரி விலக்கு தகுதி மற்றும் அதன் கோடை, குளிர்கால ஓய்விடங்களால் ஈர்க்கப்பட்டு, ஆண்டுதோறும் சுமார் 9 மில்லியன் சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். அண்டை நாடுகளான பிரான்சு மற்றும் எசுப்பானியாவின் பொருளாதாரங்கள் தாராளமயமாக்கப்பட்டு, பரந்த அளவிலான பொருட்கள் கிடைப்பதற்கும் குறைந்த வரிகளுக்கும் வழிவகுத்ததால், அண்டோராவின் ஒப்பீட்டு சாதகம் குறைந்துவிட்டது. &quot;வரி புகலிடம்&quot; என்ற தகுதி கொண்ட வங்கித் துறையும் பொருளாதாரத்திற்கு கணிசமாகப் பங்களிக்கிறது. விவசாய உற்பத்தி குறைவாகவே உள்ளது—நிலப்பரப்பில் 2% மட்டுமே சாகுபடிக்கு உகந்தது—மேலும் பெரும்பாலான உணவுப் பொருட்கள் இறக்குமதி செய்யப்பட வேண்டும். செம்மறி ஆடு வளர்ப்பே இங்குள்ள முக்கிய கால்நடை வளர்ப்புத் தொழிலாகும். உற்பத்திப் பொருட்களில் முக்கியமாக சிகரெட்டுகள், சுருட்டுகள் மற்றும் மரச்சாமான்கள் உள்ளன. அண்டோரா ஐரோப்பிய ஒன்றிய சுங்க ஒன்றியத்தில் உறுப்பினராக உள்ளது. மேலும், உற்பத்தி செய்யப்பட்ட பொருட்களின் வர்த்தகத்திற்கு (வரிகள் இல்லை) ஐரோப்பிய ஒன்றிய உறுப்பினராகவும், விவசாயப் பொருட்களுக்கு ஐரோப்பிய ஒன்றியம் சாராத உறுப்பினராகவும் கருதப்படுகிறது.

==நகரங்கள்==
* '''லூவண்டா''': அன்டோரா இன் தலைநகரம்

==பார்க்க==

==சாப்பிட==

==குடிக்க==

==அடுத்து செல்ல==

[[Category:Wy/ta/ஐரோப்பிய நாடுகள்]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Country articles]]
{{Wy/ta/Geo|42.5000|1.5167|zoom=11}}
{{INTERWIKI|Q228}}</text>
      <sha1>7dxpyjqdp74uqqzb2fzhmt0fhhrk81z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/錦織圭</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2863372</id>
    <revision>
      <id>7362539</id>
      <parentid>5474183</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="472" sha1="3y8yv1q6t7c30a56hhmwcddiw98il11" xml:space="preserve">[[File:Nishikori WM16 (12) (28385808436).jpg|thumb|ちら]]
'''錦織圭'''（にしこり けい）ぇー、[[Wp/ryu/やまとぅんちゅ|やまとぅんちゅ]]ぬテニス選手やん。[[Wp/ryu/島根県|島根県]][[Wp/ryu/松江市|松江市]]っんまり。
{{Wp/ryu/Commonscat|Kei Nishikori}}

{{DEFAULTSORT:にしこりけい}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬテニス選手]]
{{INTERWIKI|Q311222}}</text>
      <sha1>3y8yv1q6t7c30a56hhmwcddiw98il11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2863373</id>
    <revision>
      <id>7362534</id>
      <parentid>4208893</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/島根県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362540</id>
      <parentid>7362534</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="nrx12uvpgy8fi8475ktijm7j3h44isb" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:しまねけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>nrx12uvpgy8fi8475ktijm7j3h44isb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2868975</id>
    <revision>
      <id>7362671</id>
      <parentid>7196564</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>முகப்புப் படிமம் சேர்க்கப்பட்டு தலைப்பு வழங்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="a2yl7ijolsbc7mf2zhlprjouacrbgr9" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Île Saint-Paul banner.jpg|pgname=இந்தியப் பெருங்கடல்}}
'''இந்தியப் பெருங்கடல்''' அல்லது '''இந்து மகாசமுத்திரம்''' என்பது உலகின் மூன்றாவது பெரிய நீர்த்தொகுதியாகும். இது, உலகப்பரப்பின் 20% பகுதியை உள்ளடக்கிக்கொண்டுள்ளது. இதன் வட பகுதியில் [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியா]] உட்பட [[Wy/ta/ஆசியா|ஆசியா]]; மேற்கில் [[Wy/ta/ஆபிரிக்கா|ஆபிரிக்கா]]; கிழக்கில் ஆஸ்திரேலியா; தெற்கில்  தெற்குப் பெருங்கடல் (அல்லது, அன்டார்க்டிக்கா ஆகியன இதன் எல்லைகளாகும். இந்து சமுத்திரத்தின் முத்து என [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கை]]த் தீவு அழைக்கப்படுகின்றது.

இக்கடல் அகுல்ஹஸ் முனையிலிருந்து தெற்காக ஓடும் 20° கிழக்குத் தீர்க்கரேகை மூலம் அட்லாண்டிக் பெருங்கடலிலிருந்தும், 147° கிழக்குத் தீர்க்கரேகை மூலம் பசிபிக் பெருங்கடலிலிருந்தும் பிரிக்கப்படுகின்றது. இதன் வடகோடி தோராயமாக பாரசீக வளைகுடாவிலுள்ள 30° வடக்கு அட்சரேகையாகும். ஆப்பிரிக்க மற்றும் ஆஸ்திரேலியாவின் தெற்கு முனைகளில் இந்தியப் பெருங்கடலின் அகலம் ஏறக்குறைய 10,000 கி.மீ. ஆகும். செங்கடல் மற்றும் பாரசீக வளைகுடாவை உள்ளடக்கிய இந்தியப் பெருங்கடலின் பரப்பளவு 73,556,000 ச.கி.மீ. ஆகும். சிறிய தீவுகள் கண்டங்களின் எல்லைகளை வரையறுக்கின்றன. மடகாஸ்கர், கொமொறோஸ், சிசிலீஸ், மாலத்தீவு, மொரீஷியஸ், ஆகிய தீவு நாடுகளை இக்கடல் உள்ளடக்குகிறது. [[Wy/ta/இந்தோனேசியா|இந்தோனேசியா]] இதன் ஒரு எல்லைப்பகுதியாக விளங்குகிறது.

[[Category:Wy/ta]]
{{INTERWIKI|Q1239}}</text>
      <sha1>a2yl7ijolsbc7mf2zhlprjouacrbgr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/菅直人</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2884291</id>
    <revision>
      <id>7362510</id>
      <parentid>5642025</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="o6dcxoydq4ylt7viahwjrg4yurgstj2" xml:space="preserve">[[File:Naoto Kan cropped 3 Naoto Kan 2 20110129.jpg|200px|right|thumb|ちら]]
'''菅直人'''（かん なおと、1946年（昭和21年）10月10日 - )や、[[Wp/ryu/民進党|民進党]]所属ぬ[[Wp/ryu/衆議院議員|衆議院議員]]。在任期間	2010年6月8日 から2011年9月2日まで[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ[[Wp/ryu/内閣総理大臣|内閣総理大臣]]やん。

{{DEFAULTSORT:かんなおと}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q47846}}</text>
      <sha1>o6dcxoydq4ylt7viahwjrg4yurgstj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/竹下登</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886317</id>
    <revision>
      <id>7362537</id>
      <parentid>5639694</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="35rvvt5zdvo14uva8thqr0khoxnq4eb" xml:space="preserve">[[File:Noboru Takeshita 19871106.jpg|thumb|ちら]]
'''竹下登'''（たけした のぼる）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ元総理大臣やん。

{{DEFAULTSORT:たけしたのほる}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q315561}}</text>
      <sha1>35rvvt5zdvo14uva8thqr0khoxnq4eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/池田隼人</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886324</id>
    <revision>
      <id>7362549</id>
      <parentid>3976078</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="htcv65zdyts6afgk4sbq3m4y35pptlh" xml:space="preserve">[[File:JFKWHP-KN-C18157 in Hayato Ikeda (cropped).jpg|thumb|ちら]]
'''池田隼人'''（いけだ はやと）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ元総理大臣やん。
{{Wp/ryu/Commonscat|Hayato Ikeda}}

{{DEFAULTSORT:いけた はやと}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]
{{INTERWIKI|Q299142}}</text>
      <sha1>htcv65zdyts6afgk4sbq3m4y35pptlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/岸信介</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886326</id>
    <revision>
      <id>7362509</id>
      <parentid>5603534</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="nkfj9mks2lknjibudgtvrzb1px7anio" xml:space="preserve">'''岸信介'''（きし のぶすけ）や、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬ元総理大臣やん。

{{DEFAULTSORT:きしのふすけ}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ内閣総理大臣]]
[[Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q315572}}</text>
      <sha1>nkfj9mks2lknjibudgtvrzb1px7anio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/中馬馨</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886346</id>
    <revision>
      <id>7362502</id>
      <parentid>5663265</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="oyibu6z01zjh9mmjny59xxrnd9alnd6" xml:space="preserve">'''中馬馨'''（ちゅうま かおる）や、元[[Wp/ryu/大阪市長|大阪市長]]やん。
{{DEFAULTSORT:ちゅうまかおる}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/大阪市長]]

{{INTERWIKI|Q11367851}}</text>
      <sha1>oyibu6z01zjh9mmjny59xxrnd9alnd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2886347</id>
    <revision>
      <id>7362500</id>
      <parentid>4208878</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/宮崎県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362504</id>
      <parentid>7362500</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="bat2y1d4qf1c0tcmzd0zsbvdeq2eemk" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:みやさきけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>bat2y1d4qf1c0tcmzd0zsbvdeq2eemk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/加々美武夫</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886353</id>
    <revision>
      <id>7362517</id>
      <parentid>5608008</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="262" sha1="90hizmpydurtv6fjb5soremajzdcelr" xml:space="preserve">'''加々美武夫'''（かがみ たけお）や、元[[Wp/ryu/大阪市長|大阪市長]]やん。

{{DEFAULTSORT:かかみたけお}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/大阪市長]]

{{INTERWIKI|Q11398448}}</text>
      <sha1>90hizmpydurtv6fjb5soremajzdcelr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2886354</id>
    <revision>
      <id>7362514</id>
      <parentid>4208881</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/山梨県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>4208881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r" xml:space="preserve">[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>d9r5o9uo0s1i7em72drjakmpmr5ag0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362518</id>
      <parentid>7362514</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="kchkd4w2uilsmbx3vbb9vpgbbm23fji" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:やまなしけん}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ各都道府県出身ぬ人物]]</text>
      <sha1>kchkd4w2uilsmbx3vbb9vpgbbm23fji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/大谷翔平</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886415</id>
    <revision>
      <id>7362528</id>
      <parentid>5620671</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="565" sha1="nitrr843ljzpt2pfc2euez9n87d00fp" xml:space="preserve">[[File:Fighters_ohtani_11.jpg|250px|thumb|大谷翔平]]
'''大谷 翔平'''（[[Wp/ryu/大和口|大和口]]：おおたに しょうへい、[[Wp/ryu/1994年|1994年]][[Wp/ryu/7月5日|7月5日]] - ）ぇー、[[Wp/ryu/大和|大和]]ぬプロ野球選手（投手、外野手）やん。[[Wp/ryu/岩手県|岩手県]][[Wp/ryu/奥州市|奥州市]]っんまり。

{{Wp/ryu/Translate}}
{{DEFAULTSORT:おおたにしょうへい}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]
[[Category:Wp/ryu/大和ぬ野球選手]]

{{INTERWIKI|Q4391858}}</text>
      <sha1>nitrr843ljzpt2pfc2euez9n87d00fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/azb/چێن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2903177</id>
    <revision>
      <id>7362823</id>
      <parentid>4044260</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shams948</username>
        <id>77520</id>
      </contributor>
      <comment>Wt/azb/چێن دییشدیریلیر</comment>
      <origin>7362823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1291" sha1="s58zjyuwlpuk1fbrbt0uzrk14b2o1pw" xml:space="preserve">==چێن  ==

{{Wt/azb/آنلام‌لار}}
# {{Wt/azb/دیوان لغات الترک}}دیوان لغات الترک: چێن← انسانین یا بعضی حیوانلارین یوخاری قیسمت بدنی کی ساق غول و چپ غول پاپوشوود← [[Wt/azb/چێنک|چێنک]]، [[Wt/azb/چێندان|چێندان]].
#بعضی حیوانلارین آدی، [[Wt/azb/بیچین|بیچین]]، [[Wt/azb/گؤیرچین|گؤیرچین]]، [[Wt/azb/سێغیرچین|سێغیرچین]].
#قیرماق، دٕرماق، اؤت دَرماق.
{{Wt/azb/یازیلیش‌لار}}
* لاتینجه : çın
* اینگیلیزجه: [[Wt/azb/shoulder|shoulder]]
* تورکییه : چێن
* عربجه :
* فارسجا: کتف، شانه
* باهار دیلی: چِین
{{Wt/azb/کؤکن}}
* اسکی تورکجه
{{Wt/azb/قایناق‌لار}}
# ''دیوان لغات الترک.رامیز عسگر.باکو'' 2006
# ''دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون) 1383''
[[Category:Wt/azb]]
[[Category:Wt/azb/بوتون سؤزجوکلر]]
[[Category:Wt/azb/تورکجه سؤزجوک]]
[[Category:Wt/azb/باهار دیله]]
[[Category:Wt/azb/اسکی تورکجه]]
[[Category:Wt/azb/هارسی دیله]]
[[Category:Wt/azb/دیوان لغات الترک]]
[[En:shoulder]]</text>
      <sha1>s58zjyuwlpuk1fbrbt0uzrk14b2o1pw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/azb/کؤل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2905448</id>
    <revision>
      <id>7362836</id>
      <parentid>4051181</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shams948</username>
        <id>77520</id>
      </contributor>
      <comment>Wt/azb/کؤل دییشدیریلیر</comment>
      <origin>7362836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="sng2ob7n71nrsdah71aaghljpqt659l" xml:space="preserve">==کؤل  ==

{{Wt/azb/آنلام‌لار}}
# {{Wt/azb/دیوان لغات الترک}}دیوان لغات الترک: کؤل← [[Wt/azb/باهار دیله|باهار دیله]] بوتون، تامام، هاممی← [[Wt/azb/کؤلگه|کؤلگه]].
#[[Wt/azb/کول|کول]]← آشغال، [[Wt/azb/زیبیل|زیبیل]]، یازیا آتمالی.
{{Wt/azb/یازیلیش‌لار}}
* لاتینجه : köl
* اینگیلیزجه: [[Wt/azb/total|total]]
* تورکییه : کؤل
* عربجه :
* فارسجا: کُل
* باهار دیلی: کُل
{{Wt/azb/کؤکن}}
* اسکی تورکجه
{{Wt/azb/قایناق‌لار}}
# ''دیوان لغات الترک.رامیز عسگر.باکو'' 2006
# ''دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون) 1383''
[[Category:Wt/azb]]
[[Category:Wt/azb/بوتون سؤزجوکلر]]
[[Category:Wt/azb/تورکجه سؤزجوک]]
[[Category:Wt/azb/باهار دیله]]
[[Category:Wt/azb/اسکی تورکجه]]
[[Category:Wt/azb/دیوان لغات الترک]]
[[En:total]]</text>
      <sha1>sng2ob7n71nrsdah71aaghljpqt659l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/azb/کؤم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2905456</id>
    <revision>
      <id>7362839</id>
      <parentid>4051190</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shams948</username>
        <id>77520</id>
      </contributor>
      <comment>Wt/azb/کؤم دییشدیریلیر</comment>
      <origin>7362839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="2i7vcrwxtafyclo41mmx1yox4yzt86a" xml:space="preserve">== کؤم ==

{{Wt/azb/آنلام‌لار}}
# {{Wt/azb/دیوان لغات الترک}}دیوان لغات الترک: کؤم← بیر عاریضه کی قؤجالیقدا اینسان باشینا گلیر، بؤکولماق، بیل بؤکولماق.
[[File:Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg|thumb|245px|left|بیر اوشاق و قؤجا]]
{{Wt/azb/یازیلیش‌لار}}
* لاتینجه : köm
* اینگیلیزجه: [[Wt/azb/hunchback|hunchback]]
* تورکییه : کؤم
* عربجه :
* فارسجا: پیری
* باهار دیلی: کُم
{{Wt/azb/کؤکن}}
* اسکی تورکجه
{{Wt/azb/قایناق‌لار}}
# ''دیوان لغات الترک.رامیز عسگر.باکو'' 2006
# ''دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون) 1383''
[[Category:Wt/azb]]
[[Category:Wt/azb/بوتون سؤزجوکلر]]
[[Category:Wt/azb/تورکجه سؤزجوک]]
[[Category:Wt/azb/باهار دیله]]
[[Category:Wt/azb/اسکی تورکجه]]
[[Category:Wt/azb/دیوان لغات الترک]]
[[En:hunchback]]</text>
      <sha1>2i7vcrwxtafyclo41mmx1yox4yzt86a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/azb/کؤت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2905525</id>
    <revision>
      <id>7362829</id>
      <parentid>4051295</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shams948</username>
        <id>77520</id>
      </contributor>
      <comment>Wt/azb/کؤت دییشدیریلیر</comment>
      <origin>7362829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1045" sha1="7qaid95yevdfys1bkmekcsbcw6yde5d" xml:space="preserve">==کؤت  ==

{{Wt/azb/آنلام‌لار}}
# {{Wt/azb/دیوان لغات الترک}}دیوان لغات الترک: کؤت← [[Wt/azb/باهار دیله|باهار دیلی]] پالتار، پالتار کی بدنین توتا، [[Wt/azb/کت|کُت]].
#[[Wt/azb/کوت|کوت]]← چیلپاق، عور، بیابان. سؤؤق آغاجلری کؤت ایلماق.
{{Wt/azb/یازیلیش‌لار}}
* لاتینجه : köt
* اینگیلیزجه: [[Wt/azb/coat|coat]]
* تورکییه : کؤت
* عربجه :
* فارسجا: کُت
* باهار دیلی: کُت
{{Wt/azb/کؤکن}}
* اسکی تورکجه
{{Wt/azb/قایناق‌لار}}
# ''دیوان لغات الترک.رامیز عسگر.باکو'' 2006
# ''دکتر حسین محمدزاده صدیق(دوزگون) 1383''
[[Category:Wt/azb]]
[[Category:Wt/azb/بوتون سؤزجوکلر]]
[[Category:Wt/azb/تورکجه سؤزجوک]]
[[Category:Wt/azb/باهار دیله]]
[[Category:Wt/azb/اسکی تورکجه]]
[[Category:Wt/azb/دیوان لغات الترک]]
[[En:coat]]</text>
      <sha1>7qaid95yevdfys1bkmekcsbcw6yde5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wy/ne/Banner</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2948412</id>
    <revision>
      <id>7363089</id>
      <parentid>7328497</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <origin>7363089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="e1rlo1xa67jirtrm0k6bc3ev6tnvs14" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;wy/ne/Banner/styles.css&quot;/&gt;
&lt;div class=&quot;banner-image js-proportonal-resize notheme&quot;&gt;
	[[File:Interactive icon.svg|frameless|link=|class=nolink interactiveIcon]]
	&lt;div class=&quot;mainpage-shadowbox notheme banner-box-2 banner-box-{{{direction|right}}}&quot; style=&quot;width:{{{width|45%}}}&gt;
        &lt;div style=&quot;position:relative; float:{{#ifeq:{{{direction}}}|right|left|right}}; margin:-4px;&quot;&gt;
        {{#switch: {{lc: {{{type}}} }}
          |#default|featured=[[File:OOjs UI icon bookmark-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=Featured article]]
          |event=[[File:OOjs UI icon calendar-ltr-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=Featured event]]
          |dotm =[[File:Yes Check Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Destinations of the Month|alt=DotM]]
          |otbp =[[File:Right turn icon white.svg|frameless|32px|link=Previously Off the beaten path|alt=OtBP]]
          |ftt  =[[File:Writing Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Featured travel topics|alt=FTT]]
          |fools={{#ifeq: {{CURRENTMONTH}} | 04 | [[File:OOjs UI icon flag-ltr-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=April Fools!]] | [[File:Yes Check Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Destinations of the Month|alt=DotM]]}}
          }}&lt;/div&gt;
		&lt;h2 style=&quot;font-size:1.25em;&quot;&gt;{{#switch: {{lc: {{{type}}} }}
          |#default|featured=[[{{{title|Main Page}}}|Featured article]]
          |event=[[Wikivoyage:Past events|Featured event]]
          |dotm =[[Previous Destinations of the month|Destination of the Month]]
          |otbp =[[Previously Off the beaten path|Off the Beaten Path]]
          |ftt  =[[Previous Featured travel topics|Featured Travel Topic]]
          |fools={{#ifeq: {{CURRENTMONTH}} | 04 | [[Wikivoyage:Joke articles|April Fools!]] | [[Previous Destinations of the month|Destination of the Month]]}}
          }}&lt;/h2&gt;
        &lt;h3 style=&quot;font-size:2em;&quot;&gt;[[{{{title|Main Page}}}|{{{alt-title|{{{title|Placeholder}}}}}}]]&lt;/h3&gt;
		&lt;div class=&quot;quote&quot;&gt;[[{{{title|Main Page}}}|{{{quote|This is a placeholder blurb. I have gone ahead and made it especially long, just to make sure that it sits within its allocated space nicely.}}}]]&lt;/div&gt;
	&lt;/div&gt;
	[[File:{{{image|Insert image here.svg}}}|frameless|1700px|link=|{{{title|}}}|class=nolink]]
	[[File:{{{image|Insert image here.svg}}}|frameless|1700px|link={{{title|}}}|{{{title|}}}]]
&lt;/div&gt;
&lt;!-- --&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e1rlo1xa67jirtrm0k6bc3ev6tnvs14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363090</id>
      <parentid>7363089</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2420" sha1="dyh329t0tie2049mjdze9z49e018lw1" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;wy/ne/Banner/styles.css&quot;/&gt;
&lt;div class=&quot;banner-image js-proportonal-resize notheme&quot;&gt;
	[[File:Interactive icon.svg|frameless|link=|class=nolink interactiveIcon]]
	&lt;div class=&quot;mainpage-shadowbox notheme banner-box-2 banner-box-{{{direction|right}}}&quot; style=&quot;width:{{{width|45%}}}&gt;
        &lt;div style=&quot;position:relative; float:{{#ifeq:{{{direction}}}|right|left|right}}; margin:-4px;&quot;&gt;
        {{#switch: {{lc: {{{type}}} }}
          |#default|featured=[[File:OOjs UI icon bookmark-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=Featured article]]
          |event=[[File:OOjs UI icon calendar-ltr-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=Featured event]]
          |dotm =[[File:Yes Check Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Destinations of the Month|alt=DotM]]
          |otbp =[[File:Right turn icon white.svg|frameless|32px|link=Previously Off the beaten path|alt=OtBP]]
          |ftt  =[[File:Writing Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Featured travel topics|alt=FTT]]
          |fools={{#ifeq: {{CURRENTMONTH}} | 04 | [[File:OOjs UI icon flag-ltr-invert.svg|frameless|32px|link=|alt=April Fools!]] | [[File:Yes Check Circle white.svg|frameless|32px|link=Previous Destinations of the Month|alt=DotM]]}}
          }}&lt;/div&gt;
		&lt;h2 style=&quot;font-size:1.25em;&quot;&gt;{{#switch: {{lc: {{{type}}} }}
          |#default|featured=[[{{{title|Main Page}}}|Featured article]]
          |event=[[Wikivoyage:Past events|Featured event]]
          |dotm =[[Previous Destinations of the month|Destination of the Month]]
          |otbp =[[Previously Off the beaten path|Off the Beaten Path]]
          |ftt  =[[Previous Featured travel topics|Featured Travel Topic]]
          |fools={{#ifeq: {{CURRENTMONTH}} | 04 | [[Wikivoyage:Joke articles|April Fools!]] | [[Previous Destinations of the month|Destination of the Month]]}}
          }}&lt;/h2&gt;
        &lt;h3 style=&quot;font-size:2em;&quot;&gt;[[{{{title|Main Page}}}|{{{alt-title|{{{title|Placeholder}}}}}}]]&lt;/h3&gt;
		&lt;div class=&quot;quote&quot;&gt;[[{{{title|Main Page}}}|{{{quote|This is a placeholder blurb. I have gone ahead and made it especially long, just to make sure that it sits within its allocated space nicely.}}}]]&lt;/div&gt;
	&lt;/div&gt;
	[[File:{{{image|Insert image here.svg}}}|frameless|1700px|link=|{{{title|}}}|class=nolink]]
	[[File:{{{image|Insert image here.svg}}}|frameless|1700px|link={{{title|}}}|{{{title|}}}]]
&lt;/div&gt;
&lt;!-- --&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Wy/ne/Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dyh329t0tie2049mjdze9z49e018lw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/rej/Skêdêi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2964729</id>
    <revision>
      <id>7362810</id>
      <parentid>4958005</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2872" sha1="30y3b1w4xi6il9pa41rhlrncuhqsmwg" xml:space="preserve">{{Wp/rej/Wp/rêj/Di'alêk Lɕbong}}

'''Skêdêi''' o gen bungai lêm baso Jang. Bungai skêdêi i'o dau têmboak nêak lêm imbo. Si têmboak coa kulo basing, coa kulo nam tê tmanêm-nê. Skêdêi o dau tun namen kundêi gen Sir Thomas Stamfor Raffles. Si tun Inggris gi pêrnêak alau moi Kulau waktau Kulau masiak ijai wilayah gi knu'aso Inggris. Waktau Bêli'au o nêak kulo, tobo-nê alau moi imbo, ulês-nê ade awêi ekspedisi awêi o. Nah, nêak imbo Kulau Utara -ba tobo o tmau magêa bungai gi kêmbiak lai. Lai-nê nam si 1,1 metêr. Bungai o nggut uyo masiak ijai bungai paling lai nêak dêni'o libêa i'e. 

Gen rafflesi'a o kadêak-nê utuk tmingêt jaso Sir Thomas Stanford Raffles ngen asisten-nê Arnold gi tmaum, lajau mêngênal-kan bungai o moi dêni'o, singgo-nê amên tê madêak rafflesi'a pasêt dau tun namên. Cuman, walau si awêi o, bungai rafflesi'a o sêbênêa-nê bi an têmboak nêak Kulau. Kê-an o-ba tun Jang bi kênal magêa skêdêi. Mujua kêmbiak mujua, uyo KBBI (baso Indonesi'a: Kamus Bêsar Bahasa Indonêsia, baso Jang: Kamus Lai Baso Indonêsi'a) idong ade upayo lok kmayo baso Indonesi'a kundêi mêngêmok kato dêdau-nê kundêi baso-baso da'erah nêak Indonesi'a, têrmasuk-ba baso Jang. Nah, nam tê mêlêi usul supayo gen rafflesi'a o ade sinonim-nê. Tai-nê, kato skêdêi i'o be nam tê mêsoa artai-nê nêak KBBI. 

Bungai skêdêi i'o dau tun gi galok salêak, kmiro bungai i'o sêrai-nê ba'e magêa bungai kibut. Padahal skêdêi ngen kibut o memang si luyên. Amên kibut o ade akar-nê, iso si parasit, skêdêi o si parasit, bêgatung coa tek kiro magêa inang pênan si têmboak. Kibut nam tnanêm, nam tê mênêa bibit-nê. Amên skêdêi, tê manusi'o i'o ati têmau ca-o awêi ipê lok tmanêm bungai skêdêi. 

Skêdêi tmu'an mahkota. Singgo amên tê kêmliak skêdêi pêpa-ok, skêdêi o awêi bungai ni'ên cuman si kêboa ngen lai. Umum-nê kêlopak mahkota skêdêi o ade lêmo. Cuman ade kulo gi tmu'an num kêlopak. Warno bungai skêdêi i'o oren agok milêak-milêak didik. Mbon-nê coa si angit amêk awêi mbon bungai kibut.

Propinsi Kulau gi lêtak-nê rogok sêlatan Pulau Sumatêra i'o dau tun mêdêu-nê sêbagai ''Bumai Rafflesi'a'' (Bumai Skêdêi). Bumai Rafflesi'a o ijai ''brand'' wisata Propinsi Kulau, sêkaligus nakêi nêak organisasi mahasiswa asal Kulau gi alau uak, mêratau moi Plimbang, Jawai (Jakarta, Jog'ja, ddl.), Padang, ngen pênan luyên. Himamira (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsitas Indonesi'a, Ikmabira (Ikatan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsits Sriwijaya, ngen Hiragama (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a Unipêrsitas Gajah Mada) o ba conto organisasi makêi istilah rafflesi'a utuk ijai brand-nê.

[[Wp/rej/Catêgory:Wp/rêj|Catêgory:Wp/rêj]]
[[Wp/rej/Catêgory:Wp/rêj/Têtêmboak|Catêgory:Wp/rêj/Têtêmboak]]

[[Category:Wp/rej]]</text>
      <sha1>30y3b1w4xi6il9pa41rhlrncuhqsmwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362811</id>
      <parentid>7362810</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2784" sha1="164l2b3828ulxw65w6p29pd2wjikaew" xml:space="preserve">{{Wp/rej/Wp/rêj/Di'alek Lɕbong}}

'''Skêdêi''' o gen bungai lêm baso Jang. Bungai skêdêi i'o dau têmboak nêak lêm imbo. Si têmboak coa kulo basing, coa kulo nam tê tmanêm-nê. Skêdêi o dau tun namen kundêi gen Sir Thomas Stamfor Raffles. Si tun Inggris gi pêrnêak alau moi Kulau waktau Kulau masiak ijai wilayah gi knu'aso Inggris. Waktau Bêli'au o nêak kulo, tobo-nê alau moi imbo, ulês-nê ade awêi ekspedisi awêi o. Nah, nêak imbo Kulau Utara -ba tobo o tmau magêa bungai gi kêmbiak lai. Lai-nê nam si 1,1 metêr. Bungai o nggut uyo masiak ijai bungai paling lai nêak dêni'o libêa i'e. 

Gen rafflesi'a o kadêak-nê utuk tmingêt jaso Sir Thomas Stanford Raffles ngen asisten-nê Arnold gi tmaum, lajau mêngênal-kan bungai o moi dêni'o, singgo-nê amên tê madêak rafflesi'a pasêt dau tun namên. Cuman, walau si awêi o, bungai rafflesi'a o sêbênêa-nê bi an têmboak nêak Kulau. Kê-an o-ba tun Jang bi kênal magêa skêdêi. Mujua kêmbiak mujua, uyo KBBI (baso Indonesi'a: Kamus Bêsar Bahasa Indonêsia, baso Jang: Kamus Lai Baso Indonêsi'a) idong ade upayo lok kmayo baso Indonesi'a kundêi mêngêmok kato dêdau-nê kundêi baso-baso da'erah nêak Indonesi'a, têrmasuk-ba baso Jang. Nah, nam tê mêlêi usul supayo gen rafflesi'a o ade sinonim-nê. Tai-nê, kato skêdêi i'o be nam tê mêsoa artai-nê nêak KBBI. 

Bungai skêdêi i'o dau tun gi galok salêak, kmiro bungai i'o sêrai-nê ba'e magêa bungai kibut. Padahal skêdêi ngen kibut o memang si luyên. Amên kibut o ade akar-nê, iso si parasit, skêdêi o si parasit, bêgatung coa tek kiro magêa inang pênan si têmboak. Kibut nam tnanêm, nam tê mênêa bibit-nê. Amên skêdêi, tê manusi'o i'o ati têmau ca-o awêi ipê lok tmanêm bungai skêdêi. 

Skêdêi tmu'an mahkota. Singgo amên tê kêmliak skêdêi pêpa-ok, skêdêi o awêi bungai ni'ên cuman si kêboa ngen lai. Umum-nê kêlopak mahkota skêdêi o ade lêmo. Cuman ade kulo gi tmu'an num kêlopak. Warno bungai skêdêi i'o oren agok milêak-milêak didik. Mbon-nê coa si angit amêk awêi mbon bungai kibut.

Propinsi Kulau gi lêtak-nê rogok sêlatan Pulau Sumatêra i'o dau tun mêdêu-nê sêbagai ''Bumai Rafflesi'a'' (Bumai Skêdêi). Bumai Rafflesi'a o ijai ''brand'' wisata Propinsi Kulau, sêkaligus nakêi nêak organisasi mahasiswa asal Kulau gi alau uak, mêratau moi Plimbang, Jawai (Jakarta, Jog'ja, ddl.), Padang, ngen pênan luyên. Himamira (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsitas Indonesi'a, Ikmabira (Ikatan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsits Sriwijaya, ngen Hiragama (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a Unipêrsitas Gajah Mada) o ba conto organisasi makêi istilah rafflesi'a utuk ijai brand-nê.

[[Category:Wp/rej/Têtêmboak]]
[[Category:Wp/rej]]</text>
      <sha1>164l2b3828ulxw65w6p29pd2wjikaew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362812</id>
      <parentid>7362811</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2776" sha1="1b3gj7netbk0bzreuiu0901f3ezeiec" xml:space="preserve">{{Wp/rej/Di'alek Lɕbong}}

'''Skêdêi''' o gen bungai lêm baso Jang. Bungai skêdêi i'o dau têmboak nêak lêm imbo. Si têmboak coa kulo basing, coa kulo nam tê tmanêm-nê. Skêdêi o dau tun namen kundêi gen Sir Thomas Stamfor Raffles. Si tun Inggris gi pêrnêak alau moi Kulau waktau Kulau masiak ijai wilayah gi knu'aso Inggris. Waktau Bêli'au o nêak kulo, tobo-nê alau moi imbo, ulês-nê ade awêi ekspedisi awêi o. Nah, nêak imbo Kulau Utara -ba tobo o tmau magêa bungai gi kêmbiak lai. Lai-nê nam si 1,1 metêr. Bungai o nggut uyo masiak ijai bungai paling lai nêak dêni'o libêa i'e. 

Gen rafflesi'a o kadêak-nê utuk tmingêt jaso Sir Thomas Stanford Raffles ngen asisten-nê Arnold gi tmaum, lajau mêngênal-kan bungai o moi dêni'o, singgo-nê amên tê madêak rafflesi'a pasêt dau tun namên. Cuman, walau si awêi o, bungai rafflesi'a o sêbênêa-nê bi an têmboak nêak Kulau. Kê-an o-ba tun Jang bi kênal magêa skêdêi. Mujua kêmbiak mujua, uyo KBBI (baso Indonesi'a: Kamus Bêsar Bahasa Indonêsia, baso Jang: Kamus Lai Baso Indonêsi'a) idong ade upayo lok kmayo baso Indonesi'a kundêi mêngêmok kato dêdau-nê kundêi baso-baso da'erah nêak Indonesi'a, têrmasuk-ba baso Jang. Nah, nam tê mêlêi usul supayo gen rafflesi'a o ade sinonim-nê. Tai-nê, kato skêdêi i'o be nam tê mêsoa artai-nê nêak KBBI. 

Bungai skêdêi i'o dau tun gi galok salêak, kmiro bungai i'o sêrai-nê ba'e magêa bungai kibut. Padahal skêdêi ngen kibut o memang si luyên. Amên kibut o ade akar-nê, iso si parasit, skêdêi o si parasit, bêgatung coa tek kiro magêa inang pênan si têmboak. Kibut nam tnanêm, nam tê mênêa bibit-nê. Amên skêdêi, tê manusi'o i'o ati têmau ca-o awêi ipê lok tmanêm bungai skêdêi. 

Skêdêi tmu'an mahkota. Singgo amên tê kêmliak skêdêi pêpa-ok, skêdêi o awêi bungai ni'ên cuman si kêboa ngen lai. Umum-nê kêlopak mahkota skêdêi o ade lêmo. Cuman ade kulo gi tmu'an num kêlopak. Warno bungai skêdêi i'o oren agok milêak-milêak didik. Mbon-nê coa si angit amêk awêi mbon bungai kibut.

Propinsi Kulau gi lêtak-nê rogok sêlatan Pulau Sumatêra i'o dau tun mêdêu-nê sêbagai ''Bumai Rafflesi'a'' (Bumai Skêdêi). Bumai Rafflesi'a o ijai ''brand'' wisata Propinsi Kulau, sêkaligus nakêi nêak organisasi mahasiswa asal Kulau gi alau uak, mêratau moi Plimbang, Jawai (Jakarta, Jog'ja, ddl.), Padang, ngen pênan luyên. Himamira (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsitas Indonesi'a, Ikmabira (Ikatan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsits Sriwijaya, ngen Hiragama (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a Unipêrsitas Gajah Mada) o ba conto organisasi makêi istilah rafflesi'a utuk ijai brand-nê.

[[Category:Wp/rej/Têtêmboak]]
[[Category:Wp/rej]]</text>
      <sha1>1b3gj7netbk0bzreuiu0901f3ezeiec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362813</id>
      <parentid>7362812</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anicyandra moved page [[Wp/rej/Skedei]] to [[Wp/rej/Skêdêi]]</comment>
      <origin>7362812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2776" sha1="1b3gj7netbk0bzreuiu0901f3ezeiec" xml:space="preserve">{{Wp/rej/Di'alek Lɕbong}}

'''Skêdêi''' o gen bungai lêm baso Jang. Bungai skêdêi i'o dau têmboak nêak lêm imbo. Si têmboak coa kulo basing, coa kulo nam tê tmanêm-nê. Skêdêi o dau tun namen kundêi gen Sir Thomas Stamfor Raffles. Si tun Inggris gi pêrnêak alau moi Kulau waktau Kulau masiak ijai wilayah gi knu'aso Inggris. Waktau Bêli'au o nêak kulo, tobo-nê alau moi imbo, ulês-nê ade awêi ekspedisi awêi o. Nah, nêak imbo Kulau Utara -ba tobo o tmau magêa bungai gi kêmbiak lai. Lai-nê nam si 1,1 metêr. Bungai o nggut uyo masiak ijai bungai paling lai nêak dêni'o libêa i'e. 

Gen rafflesi'a o kadêak-nê utuk tmingêt jaso Sir Thomas Stanford Raffles ngen asisten-nê Arnold gi tmaum, lajau mêngênal-kan bungai o moi dêni'o, singgo-nê amên tê madêak rafflesi'a pasêt dau tun namên. Cuman, walau si awêi o, bungai rafflesi'a o sêbênêa-nê bi an têmboak nêak Kulau. Kê-an o-ba tun Jang bi kênal magêa skêdêi. Mujua kêmbiak mujua, uyo KBBI (baso Indonesi'a: Kamus Bêsar Bahasa Indonêsia, baso Jang: Kamus Lai Baso Indonêsi'a) idong ade upayo lok kmayo baso Indonesi'a kundêi mêngêmok kato dêdau-nê kundêi baso-baso da'erah nêak Indonesi'a, têrmasuk-ba baso Jang. Nah, nam tê mêlêi usul supayo gen rafflesi'a o ade sinonim-nê. Tai-nê, kato skêdêi i'o be nam tê mêsoa artai-nê nêak KBBI. 

Bungai skêdêi i'o dau tun gi galok salêak, kmiro bungai i'o sêrai-nê ba'e magêa bungai kibut. Padahal skêdêi ngen kibut o memang si luyên. Amên kibut o ade akar-nê, iso si parasit, skêdêi o si parasit, bêgatung coa tek kiro magêa inang pênan si têmboak. Kibut nam tnanêm, nam tê mênêa bibit-nê. Amên skêdêi, tê manusi'o i'o ati têmau ca-o awêi ipê lok tmanêm bungai skêdêi. 

Skêdêi tmu'an mahkota. Singgo amên tê kêmliak skêdêi pêpa-ok, skêdêi o awêi bungai ni'ên cuman si kêboa ngen lai. Umum-nê kêlopak mahkota skêdêi o ade lêmo. Cuman ade kulo gi tmu'an num kêlopak. Warno bungai skêdêi i'o oren agok milêak-milêak didik. Mbon-nê coa si angit amêk awêi mbon bungai kibut.

Propinsi Kulau gi lêtak-nê rogok sêlatan Pulau Sumatêra i'o dau tun mêdêu-nê sêbagai ''Bumai Rafflesi'a'' (Bumai Skêdêi). Bumai Rafflesi'a o ijai ''brand'' wisata Propinsi Kulau, sêkaligus nakêi nêak organisasi mahasiswa asal Kulau gi alau uak, mêratau moi Plimbang, Jawai (Jakarta, Jog'ja, ddl.), Padang, ngen pênan luyên. Himamira (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsitas Indonesi'a, Ikmabira (Ikatan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a) Unipêrsits Sriwijaya, ngen Hiragama (Himpunan Mahasiswa Bumi Rafflesi'a Unipêrsitas Gajah Mada) o ba conto organisasi makêi istilah rafflesi'a utuk ijai brand-nê.

[[Category:Wp/rej/Têtêmboak]]
[[Category:Wp/rej]]</text>
      <sha1>1b3gj7netbk0bzreuiu0901f3ezeiec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/zea/Wiktionary:Lieste van Swadesh (Limburgs)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3401113</id>
    <revision>
      <id>7362726</id>
      <parentid>7360438</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Steinbach</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>'Assels d'rbie.</comment>
      <origin>7362726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90195" sha1="b4zmfxmrhmn2sf6v01yyuywz9aemuei" xml:space="preserve">'t '''{{Wt/zea/li}}''' is 'n streektaele die-a veraol in de Nederlandse en Belgse provincie Limburg oor gesproke. Ok in 't anleiende gebied in Duusland bin vanous glieksoôrtige dialecten t'ôren. De Limburgse dialecten kunne onder mekaore vreêd verschille. 't Is daerom lônend om ze nessens mekaore te leien. Tegliek bin ze zò verschillend, somties toet op durpsniveau, dat 'n tabelle as de deze nog gin goed idee geef van aolle variaotie in 't Limburgs.

Meedan d'r vee woôrdenboeken van Limburgse dialecten bin, is t'r an materiaol gin gebrek.

{| class=wikitable
|-
! rowspan=2 | no. !! rowspan=2 | Zeêuws !! colspan=2 | Noôrd-Limburgs !! colspan=2 | Oôst-Limburgs !! colspan=3 | Centraol-Limburgs !! colspan=2 | West-Limburgs !! colspan=3 | Zuudoôst-Limburgs
|-
! Horsters !! Venloos !! Roermonds !! Sittards !! Weêrts !! Mestrichts !! Tongers !! Hasselts !! Sint-Truidens !! Heêrlens !! Eupens !! Krefelds
|-
| 1. || ik || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ik|ik]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iech|iech]] || [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iech|iech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iich|iich]], [[Wt/zea/ech|ech]] || [[Wt/zea/ech|ech]]
|-
| 2. || jie || [[Wt/zea/geej|geej]] || [[Wt/zea/dich|dich]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/doe|doe]] || [[Wt/zea/gae|gae]], [[Wt/zea/doe|doe]] || [[Wt/zea/diech|diech]] || [[Wt/zea/zjiè|zjiè]] || [[Wt/zea/djiée|djiée]] || [[Wt/zea/dzjee|dzjee]] || [[Wt/zea/doe|doe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/do|do]], [[Wt/zea/dou|dou]]
|-
| 3. || 'ie || [[Wt/zea/heej|heej]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/hae|hae]] || [[Wt/zea/heer|heer]] || [[Wt/zea/hêe|hêe]] || [[Wt/zea/hiée|(h)iée]] || [[Wt/zea/ee|ee]] || [[Wt/zea/heë|heë]] || [[Wt/zea/héë|héë]], [[Wt/zea/hé|hé]] || [[Wt/zea/hä|hä]]
|-
| 4. || oôns || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/weej|weej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vae|vae]] || [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vêe|vêe]], [[Wt/zea/vêelai|vêelai]] || [[Wt/zea/viée|viée]] || [[Wt/zea/vee|vee]] || [[Wt/zea/vier|vier]] || [[Wt/zea/véër|véër]] || [[Wt/zea/wer|wer]]
|-
| 5. || julder || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/geej|geej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/geer|geer]] || [[Wt/zea/gae|gae]] || [[Wt/zea/geer|geer]] || [[Wt/zea/zjièlai|zjièlai]] || [[Wt/zea/djiéelejs|djiéelejs]] || [[Wt/zea/dzjeeles|dzjeeles]] || [[Wt/zea/dier|dier]], [[Wt/zea/uur|uur]] || [[Wt/zea/déër|déër]] || [[Wt/zea/ühr|ühr]]
|-
| 6. || 'ulder || [[Wt/zea/zeej|zeej]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zie|zie]] || [[Wt/zea/zie|zie]], [[Wt/zea/zij|zij]] || [[Wt/zea/zai|zai]] || [[Wt/zea/zèè|zèè]] || [[Wt/zea/sèè|sèè]], [[Wt/zea/sèèles|sèèles]] || [[Wt/zea/zeë|zeë]] || [[Wt/zea/séï|séï]] || [[Wt/zea/se|se]]
|-
| 7. || deze(n), dit || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dezen|dezen]], [[Wt/zea/deze|deze]], [[Wt/zea/dit|dit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/deze|deze]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dezen|deze(n)]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/dézë|dézë]](n), [[Wt/zea/dées|dées]], [[Wt/zea/dït|dït]] || [[Wt/zea/deze|deze(n)]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/deize|deize(n)]], [[Wt/zea/deis|deis]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/dizze|dizze]], [[Wt/zea/dis|dis]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/déë|déë]], [[Wt/zea/di|di]], [[Wt/zea/dit|dit]] || 
|-
| 8. || die, dat || [[Wt/zea/deen|deen]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dát|dát]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/det|det]] || [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/det|det]] || [[Wt/zea/dee|dee]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/deên|deê(n)]], [[Wt/zea/dai|dai]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/diéen|diée(n)]], [[Wt/zea/dee|dee]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/deen|dee(n)]], [[Wt/zea/dèè|dèè]], [[Wt/zea/da|da]] || [[Wt/zea/deë|deë]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/der|der]]/[[Wt/zea/déë|déë]], [[Wt/zea/di|di]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/dä|dä]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]]
|-
| 9. || 'ier || [[Wt/zea/hee|hee]] || [[Wt/zea/heej|heej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hie|hie]] || [[Wt/zea/heej|heej]] || [[Wt/zea/hei|hei]] || [[Wt/zea/hai|hai]] || [[Wt/zea/hèè|(h)èè]] || [[Wt/zea/èè|èè]] || [[Wt/zea/hei|hei]] || [[Wt/zea/héï|héï]] || [[Wt/zea/hee|hee]]
|-
| 10. || dae || [[Wt/zea/doa|doa]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/dao|dao]] || [[Wt/zea/dóo|dóo]] || [[Wt/zea/doa|doa]] || [[Wt/zea/do|do]] || [[Wt/zea/doa|doa]] || [[Wt/zea/do|do]] || [[Wt/zea/dooe|dooe]]
|-
| 11. || wien || || [[Wt/zea/wae|wae]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/waem|wae(m)]] || [[Wt/zea/weem|weem]] || [[Wt/zea/wee|wee]] || [[Wt/zea/wêe|wêe]] || [[Wt/zea/wiée|wiée]] || [[Wt/zea/wee|wee]] || [[Wt/zea/weë|weë]] || [[Wt/zea/wéëm|wéëm]] || [[Wt/zea/wä|wä]]
|-
| 12. || wat || [[Wt/zea/wát|wát]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/waat|waat]] || [[Wt/zea/wat|wat]] || [[Wt/zea/wóo|wóo]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wa|wa]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wat|wat]]
|-
| 13. || wae || [[Wt/zea/woa|woa]] || [[Wt/zea/wao|wao]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wo|wo]] || [[Wt/zea/woeë|woeë]] || [[Wt/zea/boe|boe]], [[Wt/zea/woe|woe]] || [[Wt/zea/bóo|bóo]] || [[Wt/zea/moe|moe]], [[Wt/zea/mou|mou]] || [[Wt/zea/moe|moe]] || [[Wt/zea/woa|woa]] || [[Wt/zea/wuë|wuë]], [[Wt/zea/wu|wu]] || [[Wt/zea/wooe|wooe]]
|-
| 14. || 'oeneêr || || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wienee|wienee]] || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || [[Wt/zea/wienie|wienie]] || [[Wt/zea/wainé|wainé]] || [[Wt/zea/wèènié|wèènié]] || || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || [[Wt/zea/winië|winië]] || 
|-
| 15. || 'oe || [[Wt/zea/hoe|hoe]], [[Wt/zea/woe|woe]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/weej|weej]] || [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/wai|wai]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wèè|wèè]] || [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/wi|wi]] || [[Wt/zea/wie|wie]] 
|-
| 16. || nie || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/neit|neit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/nïë|nïë]] || [[Wt/zea/ni|ni]] || [[Wt/zea/né|né]] || [[Wt/zea/nit|nit]] || [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/net|net]]
|-
| 17. || aolles || colspan=12 align=center | [[Wt/zea/al|al]], [[Wt/zea/alles|alles]]
|-
| 18. || vee || [[Wt/zea/veul|veul]] || [[Wt/zea/vuuel|vuuel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/väöl|väöl]] || [[Wt/zea/völ|völ]] || [[Wt/zea/väöl|väöl]] || [[Wt/zea/veul|veul]] || [[Wt/zea/veel|veel]] || [[Wt/zea/voul|voul]], [[Wt/zea/vuil|vuil]] || [[Wt/zea/vöal|vöal]] || [[Wt/zea/vöël|vöël]] || [[Wt/zea/vüel|vüel]]
|-
| 19. || somste || || [[Wt/zea/inkele|inkele]] || [[Wt/zea/innige|innige]], [[Wt/zea/sómmige|sómmige]] || || || [[Wt/zea/sommege|sommege]] || || || [[Wt/zea/intigge|intigge]] || [[Wt/zea/sómmige|sómmige]] || [[Wt/zea/männege|männege]] ||  [[Wt/zea/männije|männije]], [[Wt/zea/mennije|mennije]]
|-
| 20. || weinig || [[Wt/zea/wiënig|wiënig]] || [[Wt/zea/weinig|weinig]] || [[Wt/zea/min|min]] || [[Wt/zea/wenig|wenig]] || [[Wt/zea/wieënig|wieënig]] || [[Wt/zea/wieneg|wieneg]] || [[Wt/zea/nün|nün]], [[Wt/zea/wénig|wénig]] || [[Wt/zea/wèènig|wèènig]] || [[Wt/zea/wèèneg|wèèneg]] || [[Wt/zea/wieënig|wieënig]] || [[Wt/zea/wännech|wännech]] || [[Wt/zea/wennig|wennig]]
|-
| 21. || aor, ander || [[Wt/zea/ânder|ânder]] || [[Wt/zea/ander|ander]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/anger|anger]] || [[Wt/zea/aander|a(a)nder]] || [[Wt/zea/aandër|aandër]] || [[Wt/zea/aner|aner]], [[Wt/zea/aander|aander]] || [[Wt/zea/àànder|àànder]] || [[Wt/zea/anger|anger]] || [[Wt/zea/aïnder|aïnder]] || [[Wt/zea/anger|anger]] 
|-
| 22. || êne || [[Wt/zea/iën|iën]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ein|ein]] || [[Wt/zea/èin|èin]] || [[Wt/zea/ien|ien]] || [[Wt/zea/ieën|ieën]] || [[Wt/zea/ing|ing]] || [[Wt/zea/éïn|éïn]] || [[Wt/zea/een|een]], [[Wt/zea/ieen|ieen]]
|-
| 23. || tweêë || [[Wt/zea/twië|twië]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/twee|twee]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || [[Wt/zea/twie|twie]] || [[Wt/zea/twée|twée]] || [[Wt/zea/twej|twej]] || [[Wt/zea/twie|twie]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || [[Wt/zea/twéï|twéï]] || [[Wt/zea/twiee|twiee]]
|-
| 24. || drieë || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/drie|drie]] || [[Wt/zea/drei|drei]] || [[Wt/zea/drai|drai]] || [[Wt/zea/drèè|drèè]] || [[Wt/zea/drèè|drèè]] || [[Wt/zea/drei|drei]] || [[Wt/zea/dréï|dréï]] || [[Wt/zea/dree|dree]]
|-
| 25. || viere || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/veier|veier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vïër|vïër]] || [[Wt/zea/vejer|vejer]] || [[Wt/zea/vier|vier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vier|vier]]
|-
| 26. || vuve || [[Wt/zea/viêf|viêf]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vief|vief]] || [[Wt/zea/vief|vief]], [[Wt/zea/vijf|vijf]] || [[Wt/zea/vaif|vaif]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vèèf|vèèf]] || [[Wt/zea/vief|vief]], [[Wt/zea/vunnef|vunnef]] || [[Wt/zea/voëf|voëf]] || [[Wt/zea/fief|fief]]
|-
| 27. || groôt || [[Wt/zea/groët|groët]] || [[Wt/zea/groeët|groeët]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/groot|groot]] || [[Wt/zea/groeët|groeët]] || [[Wt/zea/groet|groet]] || [[Wt/zea/gróot|gróot]] || [[Wt/zea/groéet|groéet]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/groeët|groeët]] || [[Wt/zea/gruët|gruët]] || [[Wt/zea/jruot|jruot]]
|-
| 28. || lank || [[Wt/zea/lânk|lânk]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/lank|lank]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || [[Wt/zea/laank|laank]] || [[Wt/zea/lank|lank]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || [[Wt/zea/lank|lank]], [[Wt/zea/lang|lang]] || [[Wt/zea/lang|lang]] || [[Wt/zea/lank|lank]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lang|lang]]
|-
| 29. || breêd || [[Wt/zea/briëd|briëd]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/breid|breid]] || [[Wt/zea/brèid|brèid]] || [[Wt/zea/bried|bried]] || || [[Wt/zea/breed|breed]] || [[Wt/zea/bréït|bréït]] || [[Wt/zea/brieet|brieet]]
|-
| 30. || dikke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/diek|diek]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/dïk|dïk]] || [[Wt/zea/diek|diek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/dékk|dékk]] || [[Wt/zea/dick|dick]]
|-
| 31. || zwaer || [[Wt/zea/zwoar|zwoar]] || [[Wt/zea/zwaor|zwaor]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwaor|zjwaor]] || [[Wt/zea/zwaor|zwaor]] || [[Wt/zea/zwoer|zwoer]] || [[Wt/zea/zwóor|zwóor]] || [[Wt/zea/zwoar|zwoar]] || [[Wt/zea/zwoor|zwoor]] || [[Wt/zea/zjwoar|zjwoar]] || [[Wt/zea/schwoër|schwoër]] || [[Wt/zea/schwooer|schwooer]]
|-
| 32. || klein || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/klein|klein]] || [[Wt/zea/klèin|klèin]] || [[Wt/zea/kleen|kleen]] || [[Wt/zea/klein|klein]] || [[Wt/zea/kling|kling]] || [[Wt/zea/kléïn|kléïn]] || [[Wt/zea/klieen|klieen]]
|-
| 33. || kort || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kort|kort]] || [[Wt/zea/kórt|kórt]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/kort|kort]] || [[Wt/zea/kót|kót]] || [[Wt/zea/kort|kort]] || || [[Wt/zea/kórt|kórt]] || [[Wt/zea/korrt|korrt]] || [[Wt/zea/kört|kört]]
|-
| 34. || smaol || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smaal|smaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smaal|smaal]] || [[Wt/zea/smóol|smóol]] || [[Wt/zea/smââl|smââl]] || [[Wt/zea/smoal|smoal]] || [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || [[Wt/zea/schmaal|schmaal]] || [[Wt/zea/schmal|schmal]]
|-
| 35. || dinne || [[Wt/zea/dun|dun]] || [[Wt/zea/smal|smal]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/dun|dun]] || [[Wt/zea/dün|dün]] || [[Wt/zea/din|din]] || || [[Wt/zea/dun|dun]], [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dönn|dönn]]
|-
| 36. || vrouwmens || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] ([[Wt/zea/wiêf|wiêf]]) || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumes|vroumes]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumisj|vroumisj]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumes|vroumes]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]], [[Wt/zea/vróumës|vróumës]] || [[Wt/zea/vreu|vreu]], [[Wt/zea/vreumes|vreumes]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/Vro|Vro]], [[Wt/zea/Vroumännsch|Vroumännsch]] || [[Wt/zea/Frommisch|Frommisch]], [[Wt/zea/Wiev|Wiev]]
|-
| 37. || vint || [[Wt/zea/mân|mân]], [[Wt/zea/kel|kel]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/manskaerel|manskaerel]] || [[Wt/zea/maan|maan]] || [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mansmins|mansmins]] || [[Wt/zea/màn|màn]] || [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/Ma|Ma]], [[Wt/zea/Mannskääl|Mannskääl]] || [[Wt/zea/Mann|Mann]]
|-
| 38. || mens || [[Wt/zea/mîns|mîns]] || [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/miens|miens]] || [[Wt/zea/minsj|minsj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/mïns|mïns]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/Männsch|Männsch]] || [[Wt/zea/Mensch|Mensch]]
|-
| 39. || kind || [[Wt/zea/kiênd|kiênd]] || [[Wt/zea/kind|kind]] || [[Wt/zea/kiendj|kiendj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kèndj|kèndj]] || [[Wt/zea/keend|keend]] || [[Wt/zea/kénd|kénd]] || [[Wt/zea/kènd|kènd]] || [[Wt/zea/ként|ként]] || [[Wt/zea/kink|kink]] || [[Wt/zea/Kaïnt|Kaïnt]] || [[Wt/zea/Kenk|Kenk]]
|-
| 40. || echtevrouwe || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vreu|vreu]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/Vro|Vro]] || [[Wt/zea/Frau|Frau]]
|-
| 41. || echteman || [[Wt/zea/mân|mân]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/miens|miens]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/maan|maan]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/màn|màn]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/Ma|Ma]] || [[Wt/zea/Mann|Mann]]
|-
| 42. || moeder || [[Wt/zea/moder|moder]], [[Wt/zea/mójer|mójer]] || [[Wt/zea/moder|moder]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/moder|moder]], [[Wt/zea/mam|mam]] || [[Wt/zea/moojer|moojer]], [[Wt/zea/ma|ma]] || [[Wt/zea/maa|maa]], [[Wt/zea/méer|méer]], [[Wt/zea/mêm|mêm]], [[Wt/zea/mëmaa|mëmaa]], [[Wt/zea/móiër|móiër]] || [[Wt/zea/moueder|moueder]] ([[Wt/zea/mujjer|mujjer]]) || [[Wt/zea/maa|maa]] || [[Wt/zea/mam|mam]] || [[Wt/zea/Modder|Modder]], [[Wt/zea/Mamm|Mamm]] || [[Wt/zea/Mamm|Mamm]], [[Wt/zea/Modder|Modder]], [[Wt/zea/Muoder|Muoder]], [[Wt/zea/Motter|Motter]]
|-
| 43. || vaoder || [[Wt/zea/vader|vader]], [[Wt/zea/vajer|vajer]] || [[Wt/zea/vader|vader]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vader|vader]], [[Wt/zea/pap|pap]] || [[Wt/zea/vaajer|vaajer]], [[Wt/zea/pa|pa]] || [[Wt/zea/paa|paa]], [[Wt/zea/pëpaa|pëpaa]], [[Wt/zea/peer|peer]], [[Wt/zea/têe|têe]], [[Wt/zea/vóiër|vóiër]] || [[Wt/zea/vâder|vâder]] ([[Wt/zea/vââr|vââr]]) || [[Wt/zea/paa|paa]] || [[Wt/zea/vadder|vadder]], [[Wt/zea/pap|pap]] || [[Wt/zea/Vadder|Vadder]] (Papp?) || [[Wt/zea/Papp|Papp]], [[Wt/zea/Vaader|Vaader]], [[Wt/zea/Vatter|Vatter]]
|-
| 44. || beêste || [[Wt/zea/biëst|biëst]] || [[Wt/zea/bieës|bieës]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bees|bees]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bees|bees]], [[Wt/zea/deier|deier]] || [[Wt/zea/bieëst|bieëst]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bies|bies]] || [[Wt/zea/bés|bés]] || [[Wt/zea/bies|bies]] || || [[Wt/zea/bieës|bieës]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/Biëst|Biëst]], [[Wt/zea/Déër|Déër]] || [[Wt/zea/Biees|Biees]], [[Wt/zea/Dieer|Dieer]]
|-
| 45. || vis || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vis|vis]] || [[Wt/zea/vès|vès]] || [[Wt/zea/vösj|vösj]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vès|vès]] || || [[Wt/zea/vösj|vösj]] || [[Wt/zea/Vésch|Vésch]] || [[Wt/zea/Fieesch|Fieesch]], [[Wt/zea/Fösch|Fösch]]
|-
| 46. || veugel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vogel|vogel]] || [[Wt/zea/vógël|vógël]] || [[Wt/zea/veugel|veugel]]&lt;!--sic, mee geronde eu!--&gt; || || [[Wt/zea/vogel|vogel]] || [[Wt/zea/Voëgel|Voëgel]] || [[Wt/zea/Vuorel|Vuorel]]
|-
| 47. || 'ond || [[Wt/zea/hoond|hoond]] || [[Wt/zea/hónd|hónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/hóndj|hóndj]] || [[Wt/zea/hoond|hoond]] || [[Wt/zea/hónd|hónd]] || [[Wt/zea/hond|(h)ond]] || || [[Wt/zea/hónk|hónk]] || [[Wt/zea/Haunt|Haunt]] || [[Wt/zea/Honk|Honk]]
|-
| 48. || luus || [[Wt/zea/loês|loês]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/loes|loes]] || [[Wt/zea/laus|laus]] || [[Wt/zea/léûs|léûs]] || || [[Wt/zea/loes|loes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Luus|Luus]]
|-
| 49. || slange || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slang|slang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlang|sjlang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slang|slang]] || [[Wt/zea/slang|slang]], [[Wt/zea/sërpênt|sërpênt]] || [[Wt/zea/slang|slang]] || || [[Wt/zea/sjlang|sjlang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Schlang|Schlang]]
|-
| 50. || wurm || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/worm|worm]] || [[Wt/zea/wórm|wórm]] || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || [[Wt/zea/wùrrëm|wùrrëm]] || [[Wt/zea/wèrrem|wèrrem]] || || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || [[Wt/zea/Worrem|Worrem]] || [[Wt/zea/Worm|Worm]], [[Wt/zea/Pirk|Pirk]]
|-
| 51. || boôm || [[Wt/zea/boëm|boëm]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boum|boum]] || [[Wt/zea/bóum|bóum]] || [[Wt/zea/boem|boem]] || [[Wt/zea/boom|boom]] || [[Wt/zea/boeëm|boeëm]] || [[Wt/zea/Bomme|Bomme]], [[Wt/zea/Boom|Boom]] || [[Wt/zea/Buom|Buom]]
|-
| 52. || bos || [[Wt/zea/bos|bos]], [[Wt/zea/bös|bös]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bós|bós]] || [[Wt/zea/bósj|bósj]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/bos|bos]] || || [[Wt/zea/busj|busj]] || [[Wt/zea/Bosch|Bosch]] || [[Wt/zea/Buosch|Buosch]]
|-
| 53. || stok || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stek|stek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtek|sjtek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stek|stek]] || [[Wt/zea/stêk|stêk]] || [[Wt/zea/stek|stek]] || || [[Wt/zea/sjtek|sjtek]] || [[Wt/zea/Schtäkk|Schtäkk]] || [[Wt/zea/Steck|Steck]]
|-
| 54. || vrucht || [[Wt/zea/vrucht|vrucht]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vruch|vruch]] || || [[Wt/zea/vröch|vröch]] || || [[Wt/zea/vrèch|vrèch]] || || [[Wt/zea/vruch|vruch]], [[Wt/zea/vrucht|vrucht]] || [[Wt/zea/Vröët|Vröët]] || [[Wt/zea/Froch|Froch]]
|-
| 55. || zaed || [[Wt/zea/zoad|zoad]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/zaod|zaod]] || [[Wt/zea/zuö'd|zuö'd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zoad|zoad]] || || [[Wt/zea/Soët|Soët]] || [[Wt/zea/Sooet|Sooet]]
|-
| 56. || blad || [[Wt/zea/blád|blád]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/blaad|blaad]] || [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/blââd|blââd]] || || [[Wt/zea/blaad|blaad]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Blatt|Blatt]]
|-
| 57. || wortel || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wortel|wortel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wórtel|wórtel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wortel|wortel]] || [[Wt/zea/wöttël|wöttël]] || [[Wt/zea/wortel|wortel]] || || [[Wt/zea/wórtel|wórtel]] || [[Wt/zea/Worrtel|Worrtel]] || [[Wt/zea/Wortel|Wortel]], [[Wt/zea/Wottel|Wottel]]
|-
| 58. || schosse || [[Wt/zea/schaal|schaal]] || [[Wt/zea/schors|schors]] || [[Wt/zea/bas|bas]] || [[Wt/zea/sjel|sjel]] || || [[Wt/zea/sjors|sjors]], [[Wt/zea/sjèl|sjèl]], [[Wt/zea/bas|bas]] || [[Wt/zea/sjóts|sjóts]] || [[Wt/zea/schors|schors]] || || || || 
|-
| 59. || blomme || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/bloom|bloom]] || [[Wt/zea/bloum|bloum]] || [[Wt/zea/bloom|bloom]] || [[Wt/zea/blom|blom]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bloem|bloem]] || || [[Wt/zea/blóm|blóm]] || [[Wt/zea/Bloum|Bloum]] || [[Wt/zea/Bloom|Bloom]]
|-
| 60. || gos || [[Wt/zea/graâs|graâs]], [[Wt/zea/groos|groos]] || [[Wt/zea/graas|graas]], [[Wt/zea/groos|groos]] || [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/graas|graas]], [[Wt/zea/grous|grous]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/gróos|gróos]] || [[Wt/zea/grââs|grââs]] || || [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/Graas|Graas]] || [[Wt/zea/Jraas|Jraas]]
|-
| 61. || touwe || [[Wt/zea/toew|toew]] || [[Wt/zea/touw|touw]] || colspan=&quot;2&quot; align=center | [[Wt/zea/touw|touw]], [[Wt/zea/zeil|zeil]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/touw|touw]] || [[Wt/zea/lain|lain]] || [[Wt/zea/lèèn|lèèn]] || || [[Wt/zea/touw|touw]] || [[Wt/zea/Réïp|Réïp]], [[Wt/zea/Séïl|Séïl]], [[Wt/zea/Schtrékk|Schtrékk]] || [[Wt/zea/Tau|Tau]], [[Wt/zea/Siel|Siel]]
|-
| 62. || vel || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hoed|hoed]] || [[Wt/zea/vêl|vêl]] || [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hèûd|hèûd]] || || [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hoed|hoed]] || [[Wt/zea/Huut|Huut]], [[Wt/zea/Väll|Väll(e)]] || [[Wt/zea/Höit|Höit]], [[Wt/zea/Huut|Huut]], [[Wt/zea/Pell|Pell]]
|-
| 63. || vleis || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vleis|vleis]] || [[Wt/zea/vleisj|vleisj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vleis|vleis]] || [[Wt/zea/vlèis|vlèis]] || [[Wt/zea/vlies|vlies]] || || [[Wt/zea/vleesj|vleesj]] || [[Wt/zea/Vléïsch|Vléïsch]] || [[Wt/zea/Flieesch|Flieesch]]
|-
| 64. || bloed || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/bloud|bloud]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/blöëd|blöëd]] || [[Wt/zea/bloued|bloued]] || [[Wt/zea/bloet|bloet]] || [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/Blout|Blout]] || [[Wt/zea/Bloot|Bloot]]
|-
| 65. || beên (bot) || [[Wt/zea/knoak|knoak]] || [[Wt/zea/knaok|knaok]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knaok|knaok]], [[Wt/zea/bein|bein]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knook|knook]], [[Wt/zea/bein|bein]] || [[Wt/zea/knuók|knuók]] || [[Wt/zea/bien|bien]], [[Wt/zea/kneuk|kneuk]] || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || [[Wt/zea/knoak|knoak]] || [[Wt/zea/Knoëk|Knoëk]] || [[Wt/zea/Knooek|Knooek]]
|-
| 66. || vet || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vet|vet]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vèt|vèt]] || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vèt|vèt]] || || [[Wt/zea/vet|vet]] || [[Wt/zea/Vétt|Vétt]] || [[Wt/zea/Fett|Fett]]
|-
| 67. || ei || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ei|ei]] || [[Wt/zea/èi|èi]] || [[Wt/zea/ee|ee]] || || [[Wt/zea/ei|ei]] || [[Wt/zea/Éï|Éï]] || [[Wt/zea/Ei|Ei]]
|-
| 68. || 'oôrn || [[Wt/zea/hör|hör]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/häöre|häöre]] || || [[Wt/zea/heure|heure]] || [[Wt/zea/huön|huön]] || [[Wt/zea/heure|(h)eure]] || || [[Wt/zea/heur|heur]] || [[Wt/zea/Hoore|Hoore]] || 
|-
| 69. || staert || [[Wt/zea/stárt|stárt]] || [[Wt/zea/start|start]] || [[Wt/zea/sjtert|sjtert]] || [[Wt/zea/sjtart|sjtart]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/start|start]] || [[Wt/zea/stat|stat]] || [[Wt/zea/start|start]] || || [[Wt/zea/sjtats|sjtats]] || [[Wt/zea/Schtärrt|Schtärrt]] || [[Wt/zea/Steärt|Steärt]], [[Wt/zea/Steärz|Steärz]], [[Wt/zea/Stert|Stert]]
|-
| 70. || plume || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vaer|vaer]], [[Wt/zea/pluum|pluum]] || [[Wt/zea/veer|veer]], [[Wt/zea/pluum|pluum]] || [[Wt/zea/pên|pên]] || [[Wt/zea/plèûm|plèûm]] || || [[Wt/zea/veër|veër]] || [[Wt/zea/Véër|Véër]] || [[Wt/zea/Feär|Feär]]
|-
| 71. || 'aer || [[Wt/zea/hoar|hoar]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/haor|haor]] || [[Wt/zea/huór|huór]] || [[Wt/zea/hoar|(h)oar]] || [[Wt/zea/oor|oor]] || [[Wt/zea/hoar|hoar]] || [[Wt/zea/Hoër|Hoër]] || [[Wt/zea/Hooer|Hooer]], [[Wt/zea/Hoor|Hoor]]
|-
| 72. || 'oôd || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/kop|kop]] ([[Wt/zea/huid|huid]]) || [[Wt/zea/ból|ból]], [[Wt/zea/hüyd|hüyd]], [[Wt/zea/kòp|kòp]] || [[Wt/zea/kop|kop]] ([[Wt/zea/hied|(h)ied]]) || [[Wt/zea/kop|kop]], [[Wt/zea/tatsj|tatsj]] || [[Wt/zea/kop|kop]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Kopp|Kopp]]
|-
| 73. || ôre || [[Wt/zea/oër|oër]] || [[Wt/zea/oeër|oeër]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/oor|oor]] || [[Wt/zea/oeër|oeër]] || [[Wt/zea/oer|oer]] || [[Wt/zea/óor|óor]] || [[Wt/zea/oéer|oéer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/oeër|oeër]] || [[Wt/zea/Uër|Uër]] || [[Wt/zea/Uohr|Uohr]]
|-
| 74. || ôge || [[Wt/zea/oëg|oëg]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/oug|oug]] || [[Wt/zea/öug|öug]] || [[Wt/zea/oeg|oeg]] || ([[Wt/zea/pruit|pruit]]) || [[Wt/zea/oog|oog]] || [[Wt/zea/O|O]] || [[Wt/zea/Oug|Oug]], [[Wt/zea/Uog|Uog]]
|-
| 75. || neuze || [[Wt/zea/naas|naas]] ([[Wt/zea/neus|neus]]) || [[Wt/zea/neus|neus]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/naas|naas]] || [[Wt/zea/neus|neus]], [[Wt/zea/naos|naos]] || [[Wt/zea/nóos|nóos]] || [[Wt/zea/nââs|nââs]] || || [[Wt/zea/naas|naas]] || [[Wt/zea/Naas|Naas]] || [[Wt/zea/Nas|Nas]]
|-
| 76. || mond || [[Wt/zea/moond|moond]] || [[Wt/zea/mónd|mónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/móndj|móndj]] || [[Wt/zea/moond|moond]] || [[Wt/zea/mónd|mónd]] || [[Wt/zea/mond|mond]] || || [[Wt/zea/mónk|mónk]] || [[Wt/zea/Maunt|Maunt]] || [[Wt/zea/Monk|Monk]]
|-
| 77. || tand || [[Wt/zea/tând|tând]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/tandj|tandj]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || [[Wt/zea/taand|taand]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || [[Wt/zea/tàànt|tàànt]] || [[Wt/zea/tank|tank]] || [[Wt/zea/Taïnt|Taïnt]] || [[Wt/zea/Tank|Tank]]
|-
| 78. || toenge || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/tóng|tóng]] || [[Wt/zea/tong|tong]] || [[Wt/zea/tóng|tóng]] || [[Wt/zea/toeng|toeng]] || || [[Wt/zea/tóng|tóng]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Tong|Tong]]
|-
| 79. || naegel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/nogël|nogël]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/noagel|noagel]] || [[Wt/zea/Naagel|Naagel]] || [[Wt/zea/Narel|Narel]]
|-
| 80. || voet || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/vout|vout]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/vöët|vöët]] || [[Wt/zea/vouet|vouet]] || [[Wt/zea/voet|voet]] || [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/Vout|Vout]] || [[Wt/zea/Foot|Foot]]
|-
| 81. || beên || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/bein|bein]] || [[Wt/zea/bèin|bèin]] || [[Wt/zea/bien|bien]] || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || [[Wt/zea/bee|bee]] || [[Wt/zea/Béïn|Béïn]] || [[Wt/zea/Bieen|Bieen]]
|-
| 82. || knie || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/kneen|kneen]] || [[Wt/zea/knei|knei]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/knïë|knïë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knèè|knèè]] || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/Kné|Kné]] || [[Wt/zea/Knie|Knie]]
|-
| 83. || 'and || [[Wt/zea/hând|hând]] || [[Wt/zea/hand|hand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/handj|handj]] || [[Wt/zea/hand|hand]] || [[Wt/zea/haand|haand]] || [[Wt/zea/hand|(h)and]] || [[Wt/zea/àànt|àànt]] || [[Wt/zea/hank|hank]] || [[Wt/zea/Haïnt|Haïnt]] || [[Wt/zea/Hank|Hank]]
|-
| 84. || vleke || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vleugel|vleugel]] || [[Wt/zea/vleugël|vleugël]] || [[Wt/zea/vleegel|vleegel]] || || [[Wt/zea/vluuegel|vluuegel]] || [[Wt/zea/Vlöëgel|Vlöëgel]] || [[Wt/zea/Flöjel|Flöjel]]
|-
| 85. || buuk || [[Wt/zea/boêk|boêk]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/bauk|bauk]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/Bokk|Bokk]] || [[Wt/zea/Buck|Buck]]
|-
| 86. || dermen || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/derm|derm]] || [[Wt/zea/dêr&quot;m|dèrm]] || [[Wt/zea/derrem|derrem]] || || [[Wt/zea/derm|derm]] || [[Wt/zea/Därrem|Därrem]] || [[Wt/zea/Därm|Därm]]
|-
| 87. || nikke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]], [[Wt/zea/genik|genik]] || [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/nak|nak]] || [[Wt/zea/Nakk|Nakk]] || [[Wt/zea/Näck|Näck]]
|-
| 88. || rik || [[Wt/zea/rug|rug]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/rök|rök]] || [[Wt/zea/rögk|rögk]] || [[Wt/zea/rak|rak]] || [[Wt/zea/rèk|rèk]] || || [[Wt/zea/rök|rök]] || [[Wt/zea/Rökk|Rökk]] || [[Wt/zea/Röck|Röck]]
|-
| 89. || bost || [[Wt/zea/bôrs|bôrs]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bórs|bórs]] || [[Wt/zea/brós|brós]] || [[Wt/zea/borst|borst]] || [[Wt/zea/boors|boors]] || [[Wt/zea/bos|bos]] || [[Wt/zea/borst|bors(t)]] || || [[Wt/zea/bros|bros]] || [[Wt/zea/Brosst|Brosst]] || [[Wt/zea/Booerscht|Booerscht]], [[Wt/zea/Bross|Bross]]
|-
| 90. || 'arte || [[Wt/zea/hárt|hárt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hart|hart]] || [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hart|hart]] || [[Wt/zea/hat|hat]] || [[Wt/zea/hart|(h)art]] || [[Wt/zea/àt|àt]] || [[Wt/zea/hats|hats]] || [[Wt/zea/Härrt|Härrt]] || [[Wt/zea/Hert|Hert]]
|-
| 91. || lever || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/laever|laever]] || [[Wt/zea/lever|lever]] || [[Wt/zea/lêvër|lêvër]] || [[Wt/zea/liéever|liéever]] || || [[Wt/zea/leëver|leëver]] || [[Wt/zea/Léëver|Léëver]] || [[Wt/zea/Leäwer|Leäwer]]
|-
| 92. || drienke || [[Wt/zea/drînke|drînke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/drènke|drènke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/drénkë|drénkë]] || [[Wt/zea/drènke|drènke]] || || [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/dränke|dränke]] || [[Wt/zea/drinke|drinke]]
|-
| 93. || ete || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/aete|aete]] || [[Wt/zea/ete|ete]] || [[Wt/zea/êtë|êtë]] || [[Wt/zea/iéete|iéete]] || || [[Wt/zea/eëte|eëte]] || [[Wt/zea/éëte|éëte]] || [[Wt/zea/eäte|eäte]]
|-
| 94. || biete || [[Wt/zea/biête|biête]] || colspan=5 | [[Wt/zea/biete|biete]] || [[Wt/zea/baitë|baitë]] || [[Wt/zea/bèète|bèète]] || || [[Wt/zea/biete|biete]] || [[Wt/zea/biite|biite]] || [[Wt/zea/biete|biete]]
|-
| 95. || zuge || colspan=2 | [[Wt/zea/zuge|zuge]] || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]], [[Wt/zea/zuge|zuge]] || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]] || || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]], [[Wt/zea/zuige|zuige]] || [[Wt/zea/zaukë|zaukë]] || [[Wt/zea/zèûke|zèûke]] || || [[Wt/zea/zoege|zoege]] || [[Wt/zea/sugge|sugge]] || [[Wt/zea/sure|sure]]
|-
| 96. || spieë (uut de mond) || [[Wt/zea/spi-je|spi-je]] || [[Wt/zea/kleke|kleke]], [[Wt/zea/speje|speje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]] || || [[Wt/zea/speie|speie]] || [[Wt/zea/spaië|spaië]] || [[Wt/zea/spèûn|spèûn]] || || [[Wt/zea/sjpuie|sjpuie]] || [[Wt/zea/schpöjje|schpöjje]] || [[Wt/zea/spöie|spöie]], [[Wt/zea/spöi'e|spöi'e]]
|-
| 97. || spieë (uut de maeg) || [[Wt/zea/spi-je|spi-je]] || [[Wt/zea/speje|speje]] || [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]], [[Wt/zea/kótse|kótse]] || [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || || [[Wt/zea/speie|speie]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/spaië|spaië]], [[Wt/zea/broke|broke]] || [[Wt/zea/spèûn|spèûn]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/kòtse|kòtse]] || [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/kottse|kottse]] || 
|-
| 98. || blaeze || [[Wt/zea/bloaze|bloaze]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/blaoze|blaoze]] || [[Wt/zea/bloze|bloze]] || [[Wt/zea/bluózë|bluózë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/bloaze|bloaze]] || [[Wt/zea/bloëse|bloëse]] || [[Wt/zea/blooese|blooese]], [[Wt/zea/puste|puste]]
|-
| 99. || aeseme || [[Wt/zea/oaseme|oaseme]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aoseme|aoseme]] || [[Wt/zea/aome|aome]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aoseme|aoseme]] || [[Wt/zea/öimë|öimë]], [[Wt/zea/uösëmë|uösëmë]] || [[Wt/zea/oaseme|oaseme]] || || [[Wt/zea/oame|oame]] || [[Wt/zea/oëme|oëme]] || [[Wt/zea/ooemschöppe|ooemschöppe]]
|-
| 100. || lache || [[Wt/zea/lâche|lâche]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/lache|lache]] || [[Wt/zea/laachtë|laachtë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/lache|lache]] || [[Wt/zea/laache|laache]] || [[Wt/zea/lache|lache]]
|-
| 101. || zieë || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/zeen|zeen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zïn|zïn]] || [[Wt/zea/zejen|zejen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/séë|séë]] || [[Wt/zea/sieehn|sieehn]]
|-
| 102. || 'ôre || [[Wt/zea/huure|huure]] || [[Wt/zea/hure|hure]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/heure|heure]] || [[Wt/zea/huuere|huuere]] || [[Wt/zea/hure|hure]] || [[Wt/zea/heurë|heurë]] || [[Wt/zea/hiéere|(h)iéere]] || || [[Wt/zea/huuere|huuere]] || [[Wt/zea/hüëre|hüëre]] || [[Wt/zea/hüere|hüere]]
|-
| 103. || wete || [[Wt/zea/wiëte|wiëte]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/weite|weite]] || [[Wt/zea/wete|wete]] || [[Wt/zea/wétë|wétë]] || [[Wt/zea/wete|wete]] || || [[Wt/zea/wete|wete]] || [[Wt/zea/wéïte|wéïte]] || [[Wt/zea/wieete|wieete]]
|-
| 104. || dienke || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dènke|dènke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dénkë|dénkë]] || [[Wt/zea/dènke|dènke]] || || [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dänke|dänke]] || [[Wt/zea/denke|denke]]
|-
| 105. || ruke || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ruke|ruke]] || [[Wt/zea/rükkë|rükkë]] || [[Wt/zea/rieke|rieke]] || || [[Wt/zea/ruke|ruke]] || [[Wt/zea/rüüke|rüüke]] || [[Wt/zea/ruuke|ruuke]]
|-
| 106. || vrêze || [[Wt/zea/schoow|schoow]] zeen || [[Wt/zea/schouw|schouw]], [[Wt/zea/engstig|engstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/engstig|engstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/èngstig|èngstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]] zeen || [[Wt/zea/vreize|vreize]]; [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/benajd|benajd]] zien || [[Wt/zea/vrèizë|vrèizë]] || [[Wt/zea/vrieze|vrieze]] || [[Wt/zea/schrik èbbe|schrik èbbe]] || [[Wt/zea/bang|bang]] zieë, [[Wt/zea/floep han|floep han]] || [[Wt/zea/Flupp|Flupp]]/[[Wt/zea/Flöpp|Flöpp]] haa || [[Wt/zea/Ängs|Ängs]] häbbe, [[Wt/zea/Bäng|Bäng]] häbbe
|-
| 107. || slaope || [[Wt/zea/sloape|sloape]] || [[Wt/zea/slaope|slaope]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlaope|sjlaope]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slaope|slaope]] || [[Wt/zea/sluope|sluope]] || [[Wt/zea/sloape|sloape]] || [[Wt/zea/slòòpe|slòòpe]] || [[Wt/zea/sjloape|sjloape]] || [[Wt/zea/schloëpe|schloëpe]] || [[Wt/zea/schlooepe|schlooepe]]
|-
| 108. || leve || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/laeve|laeve]] || [[Wt/zea/leve|leve]] || [[Wt/zea/lêvë|lêvë]] || [[Wt/zea/liéeve|liéeve]] || [[Wt/zea/leeve|leeve]] || [[Wt/zea/leëve|leëve]] || [[Wt/zea/léëve|léëve]] || [[Wt/zea/leäwe|leäwe]]
|-
| 109. || sterve || || [[Wt/zea/sterve|sterve]], [[Wt/zea/haergaon|haergaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjterve|sjterve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]], [[Wt/zea/euverlije|euverlije]], [[Wt/zea/hiemele|hiemele]] || [[Wt/zea/stêrvë|stêrvë]] || [[Wt/zea/sterreve|sterreve]] || || [[Wt/zea/sjterve|sjterve]] || [[Wt/zea/schtärreve|schtärreve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]]
|-
| 110. || doôddoeë || [[Wt/zea/doëdmake|doëdmake]] || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/doodmake|doodmake]] || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || [[Wt/zea/doeddoen|doeddoen]], [[Wt/zea/doedmake|doedmake]] || [[Wt/zea/óofmókë|óofmókë]] || [[Wt/zea/doéeddouen|doéeddouen]] || || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || [[Wt/zea/duëtmaake|duëtmaake]] || [[Wt/zea/duotmake|duotmake]]
|-
| 111. || vechte || || [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/kampe|kampe]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || [[Wt/zea/vêechtë|vêechtë]], [[Wt/zea/battërë|battërë]] || [[Wt/zea/vechte|vechte]] || || [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/kampe|kampe]] || [[Wt/zea/fächte|fächte]] || 
|-
| 112. || jaege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/jage|jage]] || [[Wt/zea/jógë|jógë]] || [[Wt/zea/jage|jage]] || || [[Wt/zea/jage|jage]] || [[Wt/zea/jaage|jaage]] || [[Wt/zea/jaare|jaare]]
|-
| 113. || slae || [[Wt/zea/sloan|sloan]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/slaon|slaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sjlaon|sjlaon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/slaon|slaon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sloon|sloon]] || [[Wt/zea/slün|slün]], [[Wt/zea/klüynë|klüynë]], [[Wt/zea/motsë|motsë]] || [[Wt/zea/sloan|sloan]], [[Wt/zea/heúen|(h)eúen]] || [[Wt/zea/sloon|sloon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sjloa|sjloa]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/schloë|schloë]] || [[Wt/zea/schlare|schlare]]
|-
| 114. || snieë || [[Wt/zea/sni-je|sni-je]] || [[Wt/zea/snieje|snieje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjnieje|sjnieje]] || [[Wt/zea/snieje|snieje]] || [[Wt/zea/snije|snije]] || [[Wt/zea/snaië|snaië]] || [[Wt/zea/snèèn|snèèn]] || || [[Wt/zea/sjnieje|sjnieje]] || [[Wt/zea/schnijje|schnijje]] || [[Wt/zea/schnie'e|schnie'e]]
|-
| 115. || splête || [[Wt/zea/kluëve|kluëve]], [[Wt/zea/spliëte|spliëte]] || [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/scheie|scheie]] || [[Wt/zea/sjpliete|sjpliete]], [[Wt/zea/sjplitse|sjplitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjeie|sjeie]] || [[Wt/zea/sjplitse|sjplitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjejje|sjejje]] || || [[Wt/zea/splitse|splitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjeie|sjeie]] || [[Wt/zea/splaitë|splaitë]] || [[Wt/zea/splèète|splèète]] || || [[Wt/zea/sjpliete|sjpliete]] || [[Wt/zea/schpliite|schpliite]] || ([[Wt/zea/splettere|splettere]])
|-
| 116. || steke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/staeke|staeke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtaeke|sjtaeke]] || [[Wt/zea/staeke|staeke]] || [[Wt/zea/steke|steke]] || [[Wt/zea/têkkë|têkkë]], [[Wt/zea/stêkë|stêkë]] || [[Wt/zea/stiéeke|stiéeke]] || || [[Wt/zea/sjteëke|sjteëke]] || [[Wt/zea/schtéëke|schtéëke]] || [[Wt/zea/steäke|steäke]]
|-
| 117. || kraeuwe || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kratse|kratse]] || [[Wt/zea/kretse|kretse]] || [[Wt/zea/krabbë|krabbë]], [[Wt/zea/krêtsë|krêtsë]] || [[Wt/zea/kretse|kretse]] || || [[Wt/zea/kratse|kratse]] || [[Wt/zea/krattse|krattse]] || [[Wt/zea/jöcke|jöcke]], [[Wt/zea/schubbele|schubbele]], [[Wt/zea/schure|schure]]
|-
| 118. || delve || [[Wt/zea/grave|grave]], [[Wt/zea/dabbe|dabbe]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/grave|grave]] || [[Wt/zea/graove|graove]] || [[Wt/zea/gróvë|gróvë]] || [[Wt/zea/grave|grave]] || || [[Wt/zea/grave|grave]] || [[Wt/zea/graave|graave]] || [[Wt/zea/jraave|jraave]]
|-
| 119. || zwemme || [[Wt/zea/zwemme|zwemme]] || [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zjwumme|zjwumme]] || [[Wt/zea/zjwömme|zjwömme]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zwüyme|zwüyme]] || [[Wt/zea/zwèmme|zwèmme]] || [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zjwumme|zjwumme]] || [[Wt/zea/schwämme|schwämme]] || [[Wt/zea/schwemme|schwemme]]
|-
| 120. || vliege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vlege|vlege]] || [[Wt/zea/vliëgë|vliëgë]] || [[Wt/zea/vlejge|vlejge]] || || [[Wt/zea/vlege|vlege]] || [[Wt/zea/vleege|vleege]] || [[Wt/zea/fleje|fleje]]
|-
| 121. || gae (steppe) || [[Wt/zea/loëpe|loëpe]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/loupë|loupë]], [[Wt/zea/jallë|jallë]] || [[Wt/zea/goan|goan]], [[Wt/zea/loepe|loepe]] || [[Wt/zea/gón|gón]], [[Wt/zea/loeëpe|loeëpe]] || [[Wt/zea/lope|lope]] || [[Wt/zea/goë|goë]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/luope|luope]]
|-
| 122. || komme || [[Wt/zea/komme|komme]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kómme|kómme]] || [[Wt/zea/koume|koume]] || [[Wt/zea/kómë|kómë]] || [[Wt/zea/keume|keume]] || || [[Wt/zea/kómme|kómme]] || [[Wt/zea/koëme|koëme]] || [[Wt/zea/kuome|kuome]]
|-
| 123. || leie (ligge) || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ligge|ligge]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/ligke|ligke]] || [[Wt/zea/lïggë|lïggë]] || [[Wt/zea/liegge|liegge]] || || [[Wt/zea/ligke|ligke]] || [[Wt/zea/lijje|lijje]] || [[Wt/zea/legge|legge]]
|-
| 124. || zitte || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zitte|zitte]] || [[Wt/zea/zïttë|zïttë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zitte|zitte]] || [[Wt/zea/sétte|sétte]] || [[Wt/zea/sette|sette]]
|-
| 125. || stae || [[Wt/zea/stoan|stoan]] || [[Wt/zea/staon|staon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtaon|sjtaon]] || [[Wt/zea/staon|staon]] || [[Wt/zea/stoon|stoon]] || [[Wt/zea/stun|stun]] || [[Wt/zea/stoan|stoan]] || || [[Wt/zea/sjtoa|sjtoa]] || [[Wt/zea/schtoë|schtoë]] || [[Wt/zea/stooehn|stooehn]]
|-
| 126. || draoie || [[Wt/zea/draeje|draeje]] || [[Wt/zea/dreie|dreie]] || [[Wt/zea/drejje|drejje]] || [[Wt/zea/dreje|dreje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drejje|drejje]] || [[Wt/zea/drêeë|drêeë]], [[Wt/zea/kérë|kérë]] || [[Wt/zea/draan|draan]] || || [[Wt/zea/drieëne|drieëne]] || [[Wt/zea/drijje|drijje]] || [[Wt/zea/driehne|driehne]]
|-
| 127. || vaolle || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/valle|valle]] || [[Wt/zea/vallë|vallë]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/valle|valle]] || [[Wt/zea/falle|falle]]
|-
| 128. || geve || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/gaeve|gaeve]] || [[Wt/zea/geve|geve]] || [[Wt/zea/gêvë|gêvë]] || [[Wt/zea/giéeve|giéeve]] || || [[Wt/zea/geëve|geëve]] || [[Wt/zea/géëve|géëve]] || [[Wt/zea/jeäwe|jeäwe]]
|-
| 129. || vast'ouwe || [[Wt/zea/hâlde|hâlde]] || [[Wt/zea/halde|halde]] || [[Wt/zea/haje|haje]] || [[Wt/zea/hawte|hawte]] || [[Wt/zea/haoje|haoje]] || [[Wt/zea/hawwe|hawwe]] || [[Wt/zea/hougë|hougë]] || [[Wt/zea/hage|(h)age]] ||  [[Wt/zea/ààn|ààn]] || [[Wt/zea/haote|haote]] || [[Wt/zea/hauwe|hauwe]] || [[Wt/zea/halde|halde]]
|-
| 130. || niepe || [[Wt/zea/knîepe|knîepe]] || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]], [[Wt/zea/niepe|niepe]] || [[Wt/zea/pitse|pitse]], [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || [[Wt/zea/pitsje|pitsje]], [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || || [[Wt/zea/pitse|pitse]], [[Wt/zea/niepe|(k)niepe]] || [[Wt/zea/pïtsë|pïtsë]] || [[Wt/zea/pitse|pitse]] || || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || [[Wt/zea/kniipe|kniipe]], [[Wt/zea/péttsche|péttsche]] || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]]
|-
| 131. || vrieve || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/vrieve|vrieve]] || [[Wt/zea/vraivë|vraivë]] || [[Wt/zea/vrèève|vrèève]] || || [[Wt/zea/vrieve|vrieve]] || [[Wt/zea/vriive|vriive]], [[Wt/zea/riive|riive]] || [[Wt/zea/riewe|riewe]]
|-
| 132. || wasse || [[Wt/zea/wâsse|wâsse]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wasse|wasse]] || [[Wt/zea/wesje|wesje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wasse|wasse]] || [[Wt/zea/wassë|wassë]] || [[Wt/zea/wasse|wasse]] || || [[Wt/zea/wesje|wesje]] || [[Wt/zea/waïsche|waïsche]] || [[Wt/zea/wäsche|wäsche]]
|-
| 133. || vaege || [[Wt/zea/kaere|kaere]], [[Wt/zea/vaege|vaege]] || [[Wt/zea/kaere|kaere]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/kaere|kaere]], [[Wt/zea/vaege|vaege]] || [[Wt/zea/kere|kere]], [[Wt/zea/vege|vege]] || [[Wt/zea/karë|karë]], [[Wt/zea/vêgë|vêgë]] || [[Wt/zea/kiéere|kiéere]], [[Wt/zea/viéege|viéege]] || || [[Wt/zea/veëge|veëge]], [[Wt/zea/keëre|keëre]], [[Wt/zea/besseme|besseme]] || [[Wt/zea/véëge|véëge]] || [[Wt/zea/feäje|feäje]]
|-
| 134. || trekke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/trekke|trekke]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/trèkke|trèkke]] || [[Wt/zea/trèkkë|trèkkë]] || [[Wt/zea/trèkke|trèkke]] || || [[Wt/zea/trekke|trekke]] || [[Wt/zea/trékke|trékke]] || [[Wt/zea/trecke|trecke]]
|-
| 135. || douwe || || [[Wt/zea/douwe|douwe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/duje|duje]] || || [[Wt/zea/duie|duie]] || [[Wt/zea/dauë|dauë]] || [[Wt/zea/dèûn|dèûn]] || || [[Wt/zea/duie|duie]] || [[Wt/zea/döjje|döjje]] || [[Wt/zea/döi'e|döi'e]], [[Wt/zea/döie|döie]]
|-
| 136. || goôie || [[Wt/zea/goëje|goëje]] || [[Wt/zea/goeëje|goeëje]] || [[Wt/zea/goje|goje]], [[Wt/zea/sjmiete|sjmiete]] || [[Wt/zea/bruje|bruje]], [[Wt/zea/werpe|werpe]] || || [[Wt/zea/goeje|goeje]], [[Wt/zea/smiete|smiete]] || [[Wt/zea/góië|góië]], [[Wt/zea/smaitë|smaitë]], [[Wt/zea/wêrpë|wêrpë]] || [[Wt/zea/goéeje|goéeje]], [[Wt/zea/smèète|smèète]] || || [[Wt/zea/werpe|werpe]], [[Wt/zea/sjmiete|sjmiete]] || [[Wt/zea/wärrepe|wärrepe]] || [[Wt/zea/schmiete|schmiete]]
|-
| 137. || binde || [[Wt/zea/binge|binge]] || [[Wt/zea/binde|binde]] || [[Wt/zea/binje|binje]] || [[Wt/zea/bènje|bènje]] || || [[Wt/zea/binde|binde]] || [[Wt/zea/bénnë|bénnë]] || [[Wt/zea/bènne|bènne]] || [[Wt/zea/bènge|bènge]], [[Wt/zea/knoeëpe|knoeëpe]] || [[Wt/zea/binge|binge]] || [[Wt/zea/baïnde|baïnde]] || [[Wt/zea/benge|benge]]
|-
| 138. || naoie || [[Wt/zea/naeje|naeje]] || [[Wt/zea/neie|neie]] || [[Wt/zea/nejje|nejje]] || [[Wt/zea/neje|neje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nejje|nejje]] || [[Wt/zea/nêeë|nêeë]] || [[Wt/zea/naan|naan]] || [[Wt/zea/nèèn|nèèn]] || [[Wt/zea/nieëne|nieëne]] || [[Wt/zea/nijje|nijje]] || [[Wt/zea/nieehne|nieehne]]
|-
| 139. || telle || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/telle|telle]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/tèlle|tèlle]] || [[Wt/zea/tèllë|tèllë]] || [[Wt/zea/tèlle|tèlle]] || || [[Wt/zea/telle|telle]] || [[Wt/zea/télle|télle]] || [[Wt/zea/tälle|tälle]]
|-
| 140. || zeie || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zegge|zegge]] || [[Wt/zea/zegke|zegke]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zègke|zègke]] || [[Wt/zea/zèggë|zèggë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zègge|zègge]] || [[Wt/zea/zage|zage]] || [[Wt/zea/saa|saa]] || [[Wt/zea/saare|saare]], [[Wt/zea/sägge|sägge]]
|-
| 141. || zienge || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/zènge|zènge]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/zéngë|zéngë]] || [[Wt/zea/zènge|zènge]] || || [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/sänge|sänge]] || [[Wt/zea/senge|senge]]
|-
| 142. || spele || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/speule|speule]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjpele|sjpele]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/speule|speule]] || [[Wt/zea/spélë|spélë]] || [[Wt/zea/spele|spele]] || [[Wt/zea/spélle|spélle]] || [[Wt/zea/sjpieële|sjpieële]] || [[Wt/zea/schpéële|schpéële]] || [[Wt/zea/spieele|spieele]]
|-
| 143. || drieve || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/drieve|drieve]] || [[Wt/zea/draivë|draivë]] || [[Wt/zea/drèève|drèève]] || || [[Wt/zea/drieve|drieve]] || [[Wt/zea/driive|driive]] || [[Wt/zea/drieve|drieve]]
|-
| 144. || vloeie || || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/struime|struime]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtroume|sjtroume]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/struime|struime]], [[Wt/zea/loupe|loupe]], [[Wt/zea/kaanjele|kaanjele]] || || [[Wt/zea/loepe|loepe]] || || [[Wt/zea/sjtreume|sjtreume]], [[Wt/zea/lope|lope]] || [[Wt/zea/schtrööme|schtrööme]] || 
|-
| 145. || vrieze || || [[Wt/zea/vrere|vrere]] || [[Wt/zea/vreze|vreze]] || [[Wt/zea/vreize|vreize]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrere|vrere]] || [[Wt/zea/vriëzë|vriëzë]] || [[Wt/zea/vrejze|vrejze]] || || [[Wt/zea/vrere|vrere]], [[Wt/zea/vreze|vreze]] || [[Wt/zea/vreese|vreese]] || [[Wt/zea/freese|freese]]
|-
| 146. || zwelle || || [[Wt/zea/zwelle|zwelle]] || [[Wt/zea/zjwölle|zjwölle]] || [[Wt/zea/zjwelle|zjwelle]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zwelle|zwelle]] || [[Wt/zea/zwèllë|zwèllë]] || [[Wt/zea/zwèlle|zwèlle]] || || [[Wt/zea/zjwelle|zjwelle]] || [[Wt/zea/schwélle|schwélle]] || [[Wt/zea/schwelle|schwelle]]
|-
| 147. || zunne || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zón|zón]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zon|zon]] || [[Wt/zea/zón|zón]] || [[Wt/zea/zon|zon]] || || [[Wt/zea/zón|zón]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Sonn|Sonn]]
|-
| 148. || maene || [[Wt/zea/moan|moan]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/maon|maon]] || [[Wt/zea/muon|muon]] || [[Wt/zea/moan|moan]] || || [[Wt/zea/moan|moan]], [[Wt/zea/mond|mond]] || [[Wt/zea/Moën|Moën]] || [[Wt/zea/Mooen|Mooen]]
|-
| 149. || starre || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ster|ster]] || [[Wt/zea/sjter|sjter]] || [[Wt/zea/sjtar|sjtar]] || [[Wt/zea/ster|ster]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/staar|staar]] || || [[Wt/zea/sjter|sjter]] || [[Wt/zea/Schtäär|Schtäär]] || [[Wt/zea/Steär|Steär]]
|-
| 150. || waeter || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/water|water]] || [[Wt/zea/wótter|wótter]] || [[Wt/zea/wâter|wâter]] || || [[Wt/zea/water|water]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Waater|Waater]]
|-
| 151. || regen || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/raegen|raegen]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/raege|raege]], [[Wt/zea/raenge|raenge]] || [[Wt/zea/raengel|raengel]] || [[Wt/zea/rege|rege]] || [[Wt/zea/rêngër|rêngër]] || [[Wt/zea/riéerieng|riéerieng]] || || [[Wt/zea/reëge|reëge]] || [[Wt/zea/Rään|Rään]] || [[Wt/zea/Reäje|Reäje]]
|-
| 152. || riviere || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rivier|rivier]] || [[Wt/zea/reveer|reveer]] || || || [[Wt/zea/revier|revier]] || || || || [[Wt/zea/revier|revier]] || [[Wt/zea/Floss|Floss]] || 
|-
| 153. || meêr || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/pool|pool]], [[Wt/zea/water|water]] ([[Wt/zea/maer|maer]]?) || [[Wt/zea/meer|meer]] || || [[Wt/zea/pouel|pouel]] || || [[Wt/zea/meer|meer]] || [[Wt/zea/Méër|Méër]], [[Wt/zea/Sië|Sië]] || 
|-
| 154. || zeê || || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zee|zee]] || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/zie|zie]] || [[Wt/zea/zée|zée]] || [[Wt/zea/zie|zie]] || || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/Méër|Méër]] || 
|-
| 155. || zout || [[Wt/zea/zâlt|zâlt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zalt|zalt]] || [[Wt/zea/zawt|zawt]] || [[Wt/zea/zaot|zaot]] || [[Wt/zea/zaajt|zaajt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zaat|zaat]] || || [[Wt/zea/zaot|zaot]] || [[Wt/zea/Saut|Saut]] || [[Wt/zea/Salt|Salt]]
|-
| 156. || steên || [[Wt/zea/stiën|stiën]] || [[Wt/zea/stein|stein]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtein|sjtein]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/stein|stein]] || [[Wt/zea/stien|stien]] || || [[Wt/zea/sjtee|sjtee]] || [[Wt/zea/Schtéï|Schtéï(n)]] || [[Wt/zea/Stieen|Stieen]]
|-
| 157. || zand || [[Wt/zea/zând|zând]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zandj|zandj]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || [[Wt/zea/záant|záant]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || || [[Wt/zea/zank|zank]] || [[Wt/zea/Saïnt|Saïnt]] || [[Wt/zea/Sank|Sank]]
|-
| 158. || stof || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stof|stof]] || [[Wt/zea/sjtaof|sjtaof]] || [[Wt/zea/sjtöb|sjtöb]] || || [[Wt/zea/stöb|stöb]] || [[Wt/zea/stub|stub]] || [[Wt/zea/stèp|stèp]] || || [[Wt/zea/sjtöb|sjtöb]] || [[Wt/zea/Schtöpp|Schtöpp]], [[Wt/zea/Mölle|Mölle]] || [[Wt/zea/Mälm|Mälm]], [[Wt/zea/Melm|Melm]]; [[Wt/zea/Stooev|Stooev]]
|-
| 159. || aerde || [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/groond|groond]] || [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/grónd|grónd]] || colspan=3 | [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/gróndj|gróndj]] || [[Wt/zea/eerd|eerd]], [[Wt/zea/groond|groond]] || [[Wt/zea/grónd|grónd]] || [[Wt/zea/jâârd|jâârd]], [[Wt/zea/grond|grond]] || [[Wt/zea/jààt|jààt]] || [[Wt/zea/eëd|eëd]], [[Wt/zea/grónk|grónk]] || [[Wt/zea/Äärt|Äärt]], [[Wt/zea/Graunt|Graunt]] || [[Wt/zea/Eärd|Eärd]], [[Wt/zea/Jronk|Jronk]]
|-
| 160. || wolk || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/wouk|wouk]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/wölk|wölk]] || [[Wt/zea/wollek|wollek]] || || [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/Wouk|Wouk]] || [[Wt/zea/Wolk|Wolk]]
|-
| 161. || mist || [[Wt/zea/nevel|nevel]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/mist|mist]] || [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/nüffël|nüffël]] || [[Wt/zea/mèst|mèst]] || || [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/Névvel|Névvel]] || [[Wt/zea/Neävel|Neävel]]
|-
| 162. || lucht || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/lóch|lóch]] || [[Wt/zea/loch|loch]] || [[Wt/zea/locht|locht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/loch|loch]] || || [[Wt/zea/lóch|lóch]] || [[Wt/zea/Loët|Loët]] || [[Wt/zea/Loff|Loff]], [[Wt/zea/Loot|Loot]]
|-
| 163. || wind || [[Wt/zea/weend|weend]] || [[Wt/zea/wind|wind]] || [[Wt/zea/windj|windj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wèndj|wèndj]] || [[Wt/zea/wind|wind]] || [[Wt/zea/wend|wend]] || [[Wt/zea/wènd|wènd]] || || [[Wt/zea/wink|wink]] || [[Wt/zea/Waïnt|Waïnt]] || [[Wt/zea/Wenk|Wenk]]
|-
| 164. || sneêuw || [[Wt/zea/sniëj|sniëj]] || [[Wt/zea/snieë|snieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjnee|sjnee]] || [[Wt/zea/snieë|snieë]] || [[Wt/zea/snie|snie]] || [[Wt/zea/snau|snau]], [[Wt/zea/snée|snée]] || [[Wt/zea/snèû|snèû]] || || [[Wt/zea/sjnieë|sjnieë]] || [[Wt/zea/Schnië|Schnië]] || [[Wt/zea/Schniee|Schniee]]
|-
| 165. || ies || [[Wt/zea/îes|îes]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ies|ies]] || [[Wt/zea/ais|ais]] || [[Wt/zea/èès|èès]] || || [[Wt/zea/ies|ies]] || [[Wt/zea/Iis|Iis]] || [[Wt/zea/Ies|Ies]]
|-
| 166. || roôk || [[Wt/zea/roëk|roëk]] || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/rouk|rouk]] || [[Wt/zea/roek|roek]] || || [[Wt/zea/rook|rook]] || [[Wt/zea/Rouk|Rouk]] || [[Wt/zea/Rook|Rook]]
|-
| 167. || vier || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veur|veur]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/veur|veur]] || [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/vüur|vüur]] || [[Wt/zea/vejer|vejer]] || || [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/Vüür|Vüür]] || [[Wt/zea/Füer|Füer]]
|-
| 168. || assie || [[Wt/zea/âs|âs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/esj|esj]] || [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/assë|assë]] || [[Wt/zea/as|as]], [[Wt/zea/asse|asse]] || [[Wt/zea/àsse|àsse]] || [[Wt/zea/esj|esj]] || [[Wt/zea/Aïsche|Aïsche]] || [[Wt/zea/Äesch|Äesch]], [[Wt/zea/Eäsch|Eäsch]]
|-
| 169. || brande || [[Wt/zea/brande|brande]] || [[Wt/zea/branne|branne]] || [[Wt/zea/branje|branje]], [[Wt/zea/borre|borre]] || [[Wt/zea/brenne|brenne]], [[Wt/zea/borre|borre]] || || [[Wt/zea/brenne|brenne]] || [[Wt/zea/biènë|biènë]] || [[Wt/zea/branne|branne]] || || [[Wt/zea/brenne|brenne]] || [[Wt/zea/bääre|bääre]] || [[Wt/zea/brenne|brenne]]
|-
| 170. || wegt || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/waeg|waeg]] || [[Wt/zea/weeg|weeg]] || [[Wt/zea/wêeg|wêeg]], [[Wt/zea/boon|boon]] || [[Wt/zea/wiéeg|wiéeg]] || || [[Wt/zea/weëg|weëg]] || [[Wt/zea/Waïch|Waïch]] || [[Wt/zea/Weäg|Weäg]]
|-
| 171. || berg || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/berg|berg]] || [[Wt/zea/bêrg|bêrg]] || [[Wt/zea/berreg|berreg]] || || [[Wt/zea/berg|berg]] || [[Wt/zea/Bärrech|Bärrech]] || [[Wt/zea/Berg|Berg]]
|-
| 172. || roôd || [[Wt/zea/roëd|roëd]] || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || [[Wt/zea/roed|roed]] || [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/roéed|roéed]] || || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || [[Wt/zea/ruë|ruë]] || [[Wt/zea/ruot|ruot]]
|-
| 173. || groen || [[Wt/zea/greûn|greûn]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/gruin|gruin]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/grüun|grüun]] || [[Wt/zea/grejen|grejen]] || || [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/gröün|gröün]] || [[Wt/zea/jröin|jröin]]
|-
| 174. || geêl || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/gael|gael]] || [[Wt/zea/geel|geel]] || [[Wt/zea/gêel|gêel]] || [[Wt/zea/giéel|giéel]] || [[Wt/zea/geel|geel]] || [[Wt/zea/geël|geël]] || [[Wt/zea/géël|géël]] || [[Wt/zea/jeäl|jeäl]]
|-
| 175. || wit || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/wit|wit]] || [[Wt/zea/wït|wït]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wit|wit]] || [[Wt/zea/wétt|wétt]] || [[Wt/zea/witt|witt]]
|-
| 176. || zwart || [[Wt/zea/zwárt|zwárt]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwart|zjwart]] || [[Wt/zea/zwert|zwert]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || [[Wt/zea/zwat|zwat]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || || [[Wt/zea/sjwat|sjwat]] || [[Wt/zea/schwarrt|schwarrt]] || [[Wt/zea/schwart|schwart]], [[Wt/zea/schwatt|schwatt]]
|-
| 177. || nacht || [[Wt/zea/nâcht|nâcht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/nacht|nacht]] || [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/naach|naach]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/Naat|Naat]] || [[Wt/zea/Nait|Nait]], [[Wt/zea/Neit|Neit]]
|-
| 178. || dag || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/dag|dag]] || [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/dóog|dóog]] || [[Wt/zea/daag|daag]] || || [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/Daach|Daach]] || [[Wt/zea/Daach|Daach]], [[Wt/zea/Dag|Dag]]
|-
| 179. || jaer || [[Wt/zea/joar|joar]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/jaor|jaor]] || [[Wt/zea/juór|juór]] || [[Wt/zea/joar|joar]] || [[Wt/zea/joor|joor]] || [[Wt/zea/joar|joar]] || [[Wt/zea/Joër|Joër]] || [[Wt/zea/Johr|Johr]]
|-
| 180. || waerm || [[Wt/zea/wêrm|wêrm]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/werm|werm]] || [[Wt/zea/wêrm|wêrm]] || [[Wt/zea/werrem|werrem]] || || [[Wt/zea/werm|werm]] || [[Wt/zea/wärrem|wärrem]] || [[Wt/zea/wärm|wärm]]
|-
| 181. || koud || [[Wt/zea/kâld|kâld]] || [[Wt/zea/kald|kald]] || [[Wt/zea/kaad|kaad]] || [[Wt/zea/kawd|kawd]] || [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/kaajd|kaajd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kaad|kaad]] || || [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/kout|kout]] || [[Wt/zea/kalt|kalt]]
|-
| 182. || vol || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vol|vol]] || [[Wt/zea/völ|völ]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vol|vol]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/voll|voll]]
|-
| 183. || nieuw || [[Wt/zea/ni-j|ni-j]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/nuuj|nuuj]] || [[Wt/zea/nui|nui]] || [[Wt/zea/nau|nau]] || [[Wt/zea/nèû|nèû]] || [[Wt/zea/nief|nief]] || [[Wt/zea/nui|nui]] || [[Wt/zea/nö|nö]] || [[Wt/zea/nöi|nöi]]
|-
| 184. || oud || [[Wt/zea/âld|âld]] || [[Wt/zea/ald|ald]] || [[Wt/zea/aad|aad]] || [[Wt/zea/awd|awd]] || [[Wt/zea/aod|aod]] || [[Wt/zea/aajd|aajd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aad|aad]] || [[Wt/zea/ààt|ààt]] || [[Wt/zea/aod|aod]] || [[Wt/zea/aut|aut]] || [[Wt/zea/alt|alt]]
|-
| 185. || goed || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/goud|goud]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/göëd|göëd]] || [[Wt/zea/goued|goued]] || || [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/gout|gout]] || [[Wt/zea/joot|joot]]
|-
| 186. || slecht || [[Wt/zea/slecht|slecht]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlech|sjlech]], [[Wt/zea/kwaod|kwaod]] || [[Wt/zea/slecht|slecht]], [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || [[Wt/zea/slêech|slêech]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || || [[Wt/zea/sjlech|sjlech]] || [[Wt/zea/schléët|schléët]] || [[Wt/zea/schleit|schleit]]
|-
| 187. || vrot || [[Wt/zea/voêl|voêl]], [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rót|rót]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rot|rot]], [[Wt/zea/poerri|poerri]] || [[Wt/zea/rot|rot]] || || [[Wt/zea/voel|voel]] || [[Wt/zea/vuul|vuul]] || [[Wt/zea/fuul|fuul]]
|-
| 188. || vuul || [[Wt/zea/fiês|fiês]] || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/voel|voel]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vies|vies]], [[Wt/zea/voel|voel]] || [[Wt/zea/veis|veis]], [[Wt/zea/vojl|vojl]] || [[Wt/zea/vaul|vaul]] || [[Wt/zea/vejs|vejs]], [[Wt/zea/vèûl|vèûl]] || || [[Wt/zea/voel|voel]], [[Wt/zea/drekkig|drekkig]] || [[Wt/zea/viis|viis]] || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/schmäerig|schmäerig]]
|-
| 189. || recht || [[Wt/zea/recht|recht]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rech|rech]], [[Wt/zea/gerich|gerich]] || [[Wt/zea/rech|rech]] ([[Wt/zea/gerichtj|gerichtj]]?) || [[Wt/zea/rech|rech]], [[Wt/zea/geriech|geriech]] || [[Wt/zea/rêech|rêech]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || [[Wt/zea/rècht|rècht]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || [[Wt/zea/graat|graat]] || [[Wt/zea/jrad|jrad]]
|-
| 190. || rond || [[Wt/zea/roond|roond]] || [[Wt/zea/rónd|rónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/róndj|róndj]] || [[Wt/zea/roond|roond]] || [[Wt/zea/rónd|rónd]] || [[Wt/zea/rond|rond]] || || [[Wt/zea/rónk|rónk]] || [[Wt/zea/raunt|raunt]] || [[Wt/zea/ronk|ronk]]
|-
| 191. || scherp || || [[Wt/zea/scherp|scherp]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/scherp|scherp]] || [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/sjêrp|sjêrp]] || [[Wt/zea/scherrep|scherrep]] || [[Wt/zea/schèrrep|schèrrep]] || [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/schärrep|schärrep]] || [[Wt/zea/schärp|schärp]]
|-
| 192. || bot || [[Wt/zea/stoomp|stoomp]], [[Wt/zea/bót|bót]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtómp|sjtómp]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || [[Wt/zea/stoomp|stoomp]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || [[Wt/zea/bot|bot]] || || [[Wt/zea/sjtómp|sjtómp]] || [[Wt/zea/bott|bott]], [[Wt/zea/schtomp|schtomp]] || [[Wt/zea/stomp|stomp]], [[Wt/zea/stupp|stupp]]
|-
| 193. || glad || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/glad|glad]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/glaad|glaad]] || [[Wt/zea/glad|glad]] || [[Wt/zea/glót|glót]] || [[Wt/zea/glettig|glettig]] || || [[Wt/zea/glad|glad]] || [[Wt/zea/glatt|glatt]] || [[Wt/zea/flutschig|flutschig]]
|-
| 194. || nat || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/naat|naat]] || [[Wt/zea/nóot|nóot]] || [[Wt/zea/nâât|nâât]] || || [[Wt/zea/naat|naat]] || [[Wt/zea/natt|natt]] || [[Wt/zea/naat|naat]]
|-
| 195. || drôge || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/druueg|druueg]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dreug|dreug]] || [[Wt/zea/druueg|druueg]] || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/dreug|dreug]] || [[Wt/zea/drieg|drieg]] || || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/drü|drü]] || [[Wt/zea/drüsch|drüsch]]
|-
| 196. || juust || [[Wt/zea/richtig|richtig]] || [[Wt/zea/riechtig|riechtig]] || [[Wt/zea/richtig|richtig]], [[Wt/zea/krek|krek]] || [[Wt/zea/richtig|richtig]], [[Wt/zea/sjus|sjus]] || [[Wt/zea/zjuust|zjuust]] ([[Wt/zea/richtig|richtig]]?) || [[Wt/zea/zjus|zjus]], [[Wt/zea/riechteg|riechteg]] || [[Wt/zea/zjüs|zjüs]] || [[Wt/zea/zjuus|zjuus]] || || [[Wt/zea/richtig|richtig]] || [[Wt/zea/réchtech|réchtech]] || [[Wt/zea/reit|reit]]
|-
| 197. || kortbie || [[Wt/zea/vlakbeej|vlakbeej]], [[Wt/zea/döën beej|döën beej]] || [[Wt/zea/kortbeej|kortbeej]], [[Wt/zea/doeënbeej|doeënbeej]] || [[Wt/zea/kórtbie|kórtbie]], [[Wt/zea/naobie|naobie]], [[Wt/zea/dunbie|dunbie]] || [[Wt/zea/dounbie|doun(bie)]], [[Wt/zea/nej|nej]], [[Wt/zea/kortbie|kortbie]] || || [[Wt/zea/kortbij|kortbij]] || [[Wt/zea/nuó|nuó]] || [[Wt/zea/diechbèè|diechbèè]], [[Wt/zea/naa|naa]] || || [[Wt/zea/kótbij|kótbij]] || [[Wt/zea/növvebéï|növvebéï]] || [[Wt/zea/nooehbee|nooehbee]]
|-
| 198. || varre || [[Wt/zea/wiet|wiet]], [[Wt/zea/wiej|wiej]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/vaer|vaer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wied|wied]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/vaer|vaer]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vàar|vàar]] || [[Wt/zea/vaar|vaar]] || || [[Wt/zea/wied|wied]] || [[Wt/zea/wiit|wiit]] || [[Wt/zea/wiet|wiet]]
|-
| 199. || rechts || [[Wt/zea/rêchs|rêchs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rechts|rechts]] || [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rêechs|rêechs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rätts|rätts]] || [[Wt/zea/reits|reits]]
|-
| 200. || lienks || [[Wt/zea/leenks|leenks]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/links|links]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lènks|lènks]] || [[Wt/zea/links|links]] || [[Wt/zea/lénks|lénks]] || [[Wt/zea/lèngs|lèngs]] || || [[Wt/zea/links|links]] || [[Wt/zea/länks|länks]] || [[Wt/zea/lenks|lenks]]
|-
| 201. || bie || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/beej|beej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bie|bie]] || [[Wt/zea/beej|beej]] || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/bai|bai]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]], [[Wt/zea/bè|bè]] || [[Wt/zea/be|be]] || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/béï|béï]] || [[Wt/zea/bee|bee]]
|-
| 202. || in || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/in|in]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/èn|èn]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/i|i]] || [[Wt/zea/ä|ä]], [[Wt/zea/änn|änn]] || [[Wt/zea/en|en]]
|-
| 203. || mee || [[Wt/zea/mit|mit]] || [[Wt/zea/met|met]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/mit|mit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèt|mèt]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]], [[Wt/zea/bè|bè]] || [[Wt/zea/be|be]] || [[Wt/zea/mit|mit]] || [[Wt/zea/métt|métt]] || [[Wt/zea/möt|möt]]
|-
| 204. || en || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/en|en]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/èn|èn]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/en|en]] || [[Wt/zea/änn|änn]] || [[Wt/zea/on|on]]
|-
| 205. || a || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/as|as]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/es|es]] || [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/es|es]] || colspan=3 align=center |[[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/es|es]] || [[Wt/zea/äss|äss]] || [[Wt/zea/oz|oz]]
|-
| 206. || meedat || [[Wt/zea/umdát|umdát]] || [[Wt/zea/umdet|umdet]] || [[Wt/zea/ómdet|ómdet]] || [[Wt/zea/ómdat|ómdat]] || [[Wt/zea/umdet|umdet]] || [[Wt/zea/umtot|umtot]] || [[Wt/zea/ómdat|ómdat]] || [[Wt/zea/oemda|oemda]], [[Wt/zea/bèda|bèda]] || [[Wt/zea/omda|omda]], [[Wt/zea/verda|verda]] || [[Wt/zea/umdat|umdat]] || [[Wt/zea/ömmdat|ömmdat]], [[Wt/zea/waïl|waïl]] || 
|-
| 207. || naeme || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/naam|naam]] || [[Wt/zea/naom|naom]] || [[Wt/zea/nóom|nóom]] || [[Wt/zea/naam|naam]] || || [[Wt/zea/naam|naam]] || [[Wt/zea/Naam|Naam]] || [[Wt/zea/Nam|Nam]]
|-
| 208. || zesse || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zes|zes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zès|zès]] || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zès|zès]]
|-
| 209. || zevene || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zeve|zeve]] || || [[Wt/zea/zeve|zeve]] || [[Wt/zea/zévë|zévë]] || [[Wt/zea/zeve|zeve]]
|-
| 210. || achte || [[Wt/zea/âcht|âcht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ach|ach]] || [[Wt/zea/acht|acht]] || [[Wt/zea/ach|ach]] || [[Wt/zea/aach|aach]] || [[Wt/zea/ach|ach]]
|-
| 211. || negene || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nege|nege]] || [[Wt/zea/neuge|neuge]] || || [[Wt/zea/nege|nege]] || [[Wt/zea/neugë|neugë]] || [[Wt/zea/nege|nege]] 
|-
| 212. || tiene || [[Wt/zea/tien|tien]] || [[Wt/zea/tieën|tieën]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/teen|teen]] || [[Wt/zea/tieën|tieën]] || [[Wt/zea/tien|tien]] || [[Wt/zea/téen|téen]] || [[Wt/zea/tien|tien]]
|-
| 213. || twintig || colspan=2  align=center | [[Wt/zea/twintig|twintig]] || [[Wt/zea/twintjig|twintjig]] || [[Wt/zea/twintig|twintig]] || || [[Wt/zea/twinteg|twinteg]] || [[Wt/zea/twïntig|twïntig]] || [[Wt/zea/twientsjieg|twientsji(e)g]]
|-
| 214. || 'onderd || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hónderd|hónderd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hóngerd|hóngerd]] || || [[Wt/zea/hoonderd|hoonderd]] || [[Wt/zea/hóndërd|hóndërd]] || [[Wt/zea/honderd|(h)onderd]]
|-
| 215. || 'uus || [[Wt/zea/hoês|hoês]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/hoes|hoes]] || [[Wt/zea/haus|haus]] || [[Wt/zea/héûs|(h)éûs]]
|-
| 216. || durp || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/dörp|dörp]] || [[Wt/zea/dürrëp|dürrëp]] || [[Wt/zea/dèrrep|dèrrep]]
|-
| 217. || mure || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/moer|moer]] || [[Wt/zea/möër|möër]] || [[Wt/zea/mouër|mouër]]
|-
| 218. || land || [[Wt/zea/lând|lând]] || [[Wt/zea/land|land]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/landj|landj]] || [[Wt/zea/land|land]] || [[Wt/zea/laand|laand]] || [[Wt/zea/land|land]]
|-
| 219. || vremden || [[Wt/zea/vraemd|vraemd]]e || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vraemp|vraemp]]de || || [[Wt/zea/vreemp|vreemde]] || [[Wt/zea/vrimp|vrimp]]de || [[Wt/zea/vrimp|vrimde]]
|-
| 220. || vriend || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrind|vrind]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrundj|vrundj]] || || [[Wt/zea/vrund|vrund]] || [[Wt/zea/vrïnd|vrïnd]] || [[Wt/zea/vriend|vriend]]
|-
| 221. || klêren || [[Wt/zea/kliër|kliër]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kleier|kleier]] || [[Wt/zea/spillë|spillë]] || [[Wt/zea/kliër|kliër]]
|-
| 222. || keus || [[Wt/zea/kliëd|kliëd]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kleid|kleid]] || [[Wt/zea/klèid|klèid]] || [[Wt/zea/klied|klied]]
|-
| 223. || god || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/god|god]] || [[Wt/zea/göd|göd]] || [[Wt/zea/god|god]]
|-
| 224. || meziek || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/meziek|meziek]] || [[Wt/zea/mëzïëk|mëzïëk]] || [[Wt/zea/mezejk|mezejk]]
|-
| 225. || fluite || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/fluit|fluit]] || [[Wt/zea/flüyt|flüyt]] || [[Wt/zea/fleet|fleet]]
|-
| 226. || feêste || [[Wt/zea/fiës|fiës]] || [[Wt/zea/fieës|fieës]], [[Wt/zea/fees|fees]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/fees|fees]] || || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/fees|fees]] || [[Wt/zea/fés|fés]] || [[Wt/zea/fies|fies]]
|-
| 227. || taele || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/taal|taal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/taal|taal]], [[Wt/zea/sjpraok|sjpraok]] || || [[Wt/zea/taol|taol]] || [[Wt/zea/tool|tool]] || [[Wt/zea/tââl|tââl]]
|-
| 228. || praote || [[Wt/zea/praote|praote]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kalle|kalle]] || [[Wt/zea/praote|praote]] || [[Wt/zea/kallë|kallë]], [[Wt/zea/prótë|prótë]] || [[Wt/zea/kalle|kalle]]
|-
| 229. || leze || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/laeze|laeze]] || [[Wt/zea/leze|leze]] || [[Wt/zea/lêzë|lêzë]] || [[Wt/zea/liëze|liëze]]
|-
| 230. || boek || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/book|book]] || [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/bouk|bouk]]
|-
| 231. || boer || [[Wt/zea/boor|boor]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boer|boer]] || [[Wt/zea/bóêr|bóêr]] || [[Wt/zea/bouër|bouër]]
|-
| 232. || weie || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/wei|wei]] || [[Wt/zea/wèi|wèi]] || [[Wt/zea/wee|wee]]
|-
| 233. || (bouw)land || [[Wt/zea/lând|lând]] || [[Wt/zea/land|land]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/landj|landj]] || [[Wt/zea/land|land]] || [[Wt/zea/laand|laand]], [[Wt/zea/akkër|akkër]] || [[Wt/zea/akker|akker]]
|-
| 234. || egge || [[Wt/zea/egge|egge]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/aege|aege]] || [[Wt/zea/ege|ege]] || [[Wt/zea/ièggë|ièggë]], [[Wt/zea/jèggë|jèggë]] || [[Wt/zea/ege|ege]]
|-
| 235. || ploege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ploge|ploge]] || [[Wt/zea/ploeggë|ploeggë]] || [[Wt/zea/ploege|ploege]]
|-
| 236. || zaoie || [[Wt/zea/zië|zië]] || [[Wt/zea/zeie|zeie]] || [[Wt/zea/zejje|zejje]] || [[Wt/zea/zejje|zejje]], [[Wt/zea/zeje|zeje]] || || [[Wt/zea/zejje|zejje]] || [[Wt/zea/zêeë|zêeë]] || [[Wt/zea/zaan|zaan]]
|-
| 237. || oeste || [[Wt/zea/oëgste|oëgste]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ougste|ougste]] || [[Wt/zea/oustë|oustë]] || [[Wt/zea/oeëste|oeëste]]
|-
| 238. || zekel || [[Wt/zea/zigt|zigt]]&lt;!--sic--&gt; || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/króm|króm]] || [[Wt/zea/zekel|zekel]] || || [[Wt/zea/ziekel|ziekel]], [[Wt/zea/ziech|ziech]] || [[Wt/zea/zïchël|zïchël]] || [[Wt/zea/zejkel|zejkel]]
|-
| 239. || 'ouwe || [[Wt/zea/hâlde|hâlde]] || [[Wt/zea/halde|halde]] || [[Wt/zea/haje|haje]] || [[Wt/zea/hawte|hawte]] || || [[Wt/zea/hawwe|hawwe]] || [[Wt/zea/hougë|hougë]] || [[Wt/zea/hage|(h)age]]
|-
| 240. || mis || [[Wt/zea/mist|mis(t)]], [[Wt/zea/zeik|zeik]] || [[Wt/zea/mis|mis]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mès|mès]], [[Wt/zea/mas|mas]] || || [[Wt/zea/mès|mès]], [[Wt/zea/mas|mas]], [[Wt/zea/drek|drek]] || [[Wt/zea/mès|mès]] || [[Wt/zea/mèst|mèst]]
|-
| 241. || griepe || || [[Wt/zea/reek|reek]], [[Wt/zea/gaffel|gaffel]] || [[Wt/zea/reek|reek]], [[Wt/zea/raek|raek]] || [[Wt/zea/raek|raek]], [[Wt/zea/gaffel|gaffel]] || || [[Wt/zea/reek|reek]] || [[Wt/zea/rik|rik]] || [[Wt/zea/riek|riek]]
|-
| 242. || voôrjaer || [[Wt/zea/veurjaor|veurjaor]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vreugjaor|vreugjaor]] || [[Wt/zea/vreugjaor|vreugjaor]], [[Wt/zea/veurjaor|veurjaor]] || [[Wt/zea/ópgank|ópgank]] || [[Wt/zea/opgank|opgank]]
|-
| 243. || zeumer || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zomer|zomer]] || [[Wt/zea/zómër|zómër]] || [[Wt/zea/zeumer|zeumer]]
|-
| 244. || baemesse || [[Wt/zea/herfst|herfst]] || colspan=4 align=center]] | [[Wt/zea/naojaor|naojaor]] || [[Wt/zea/hêrrës|hêrrës]], [[Wt/zea/óofgóndë|óofgóndë]] || [[Wt/zea/aafgank|aafgank]]
|-
| 245. || winter || [[Wt/zea/weenter|weenter]] || [[Wt/zea/winter|winter]] || [[Wt/zea/wintjer|wintjer]] || [[Wt/zea/wèntjer|wèntjer]] || || [[Wt/zea/winter|winter]] || [[Wt/zea/wéntër|wéntër]] || [[Wt/zea/wènter|wènter]]
|-
| 246. || reize || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/reis|reis]] || [[Wt/zea/rèis|rèis]] || [[Wt/zea/rees|rees]]
|-
| 247. || rieë (op) || [[Wt/zea/ri-je|ri-je]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/rieje|rieje]] || [[Wt/zea/raië|raië]] || [[Wt/zea/rèèn|rèèn]]
|-
| 248. || rieë (in) || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/ri-je|ri-je]] || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rieje|rieje]] || [[Wt/zea/vare|vare]] || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rieje|rieje]] || || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rije|rije]] || [[Wt/zea/raië|raië]] || [[Wt/zea/rèèn|rèèn]], [[Wt/zea/vâre|vâre]]
|-
| 249. || vaere || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vare|vare]] || [[Wt/zea/vórë|vórë]] || [[Wt/zea/vâre|vâre]]
|-
| 250. || waegen || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/wage|wage]] || [[Wt/zea/wage|wage]], [[Wt/zea/wagel|wagel]] || [[Wt/zea/wógël|wógël]] || [[Wt/zea/wagel|wagel]]
|-
| 251. || wiel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/raad|raad]] || [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/rââd|rââd]]
|-
| 252. || boôt || [[Wt/zea/boët|boët]] || [[Wt/zea/boeët|boeët]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/boot|boot]] || [[Wt/zea/boeët|boeët]] || [[Wt/zea/boet|boet]] || [[Wt/zea/boot|boot]] || [[Wt/zea/boot|boot]] ([[Wt/zea/beuët|beuët]]), [[Wt/zea/scheep|scheep]]
|-
| 253. || katte || [[Wt/zea/kát|kát]] || colspan=7 align=center | [[Wt/zea/kat|kat]]
|-
| 254. || muus || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/moes|moes]] || [[Wt/zea/maus|maus]] || [[Wt/zea/méûs|méûs]]
|-
| 255. || paerd || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/paerd|paerd]] || [[Wt/zea/peerd|peerd]] || [[Wt/zea/pièd|pièd]] || [[Wt/zea/pjâârd|pjâârd]]
|-
| 256. || koeë/rund || [[Wt/zea/koe|koe]] || [[Wt/zea/koej|koej]] || [[Wt/zea/koe|koe]] || [[Wt/zea/kou|kou]] || || [[Wt/zea/kooj|kooj]] || [[Wt/zea/köë|köë]] || [[Wt/zea/kéû|kéû]]
|-
| 257. || geite || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/geit|geit]] || [[Wt/zea/gèit|gèit]] || [[Wt/zea/geet|geet]]
|-
| 258. || schaep || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/schaop|schaop]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjaop|sjaop]] || [[Wt/zea/schaop|schaop]] || [[Wt/zea/sjaop|sjaop]] || [[Wt/zea/sjuóp|sjuóp]] || [[Wt/zea/schoap|schoap]]
|-
| 259. || 'artebeêste || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hirt|hirt]] || || [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hièt|hièt]] || 
|-
| 260. || flêremuus || || [[Wt/zea/vlaermoes|vlaermoes]] || [[Wt/zea/flaermoes|flaermoes]] || [[Wt/zea/vlaermoes|vlaermoes]] || || [[Wt/zea/vleermoes|vleermoes]] || [[Wt/zea/flêrëmaus|flêrëmaus]], [[Wt/zea/vlêermaus|vlêermaus]] || [[Wt/zea/flejerméûs|flejerméûs]]
|-
| 261. || mosse || [[Wt/zea/mus|mus]], [[Wt/zea/kaorezeiker|kaorezeiker]] || [[Wt/zea/flóts|flóts]], [[Wt/zea/paj|paj]] || || [[Wt/zea/mösj|mösj]] || || [[Wt/zea/mösj|mösj]] || [[Wt/zea/müs|müs]] || [[Wt/zea/mès|mès]]
|-
| 262. || ende || || [[Wt/zea/aend|aend]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aenj|aenj]] || [[Wt/zea/aendj|aendj]] || [[Wt/zea/eend|eend]] || [[Wt/zea/ón|ón]] || [[Wt/zea/iënd|iënd]], [[Wt/zea/iëndsj|iëndsj]]
|-
| 263. || meêuwe || || || [[Wt/zea/meew|meew]] || [[Wt/zea/meef|meef]] || || [[Wt/zea/miew|miew]] || || 
|-
| 264. || oôievaer || || [[Wt/zea/oeëjevaar|oeëjevaar]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ojevaar|ojevaar]] || || [[Wt/zea/oejevaar|oejevaar]] || [[Wt/zea/óievöor|óievöor]] || [[Wt/zea/oeëievââr|oeëievââr]]
|-
| 265. || akketisse || [[Wt/zea/aektaes|aektaes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aektes|aektes]] || [[Wt/zea/aes|aes]] || || [[Wt/zea/herdis|herdis]], [[Wt/zea/hagedis|hagedis]] || || 
|-
| 266. || puut || [[Wt/zea/kwekvaors|kwekvaors]] || || [[Wt/zea/kwekkert|kwekkert]], [[Wt/zea/kwakvaors|kwakvaors]] || [[Wt/zea/kwakkert|kwakkert]] || || [[Wt/zea/kwakker|kwakker]] || [[Wt/zea/kwakvrès|kwakvrès]], [[Wt/zea/vors|vors]] || [[Wt/zea/kwaakvos|kwaakvos]]
|-
| 267. || vliege || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vleeg|vleeg]] || [[Wt/zea/vleig|vleig]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vleeg|vleeg]] || [[Wt/zea/vlïêg|vlïêg]] || [[Wt/zea/vlejg|vlejg]]
|-
| 268. || mogge || [[Wt/zea/mug|mug]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mök|mök]] || || [[Wt/zea/mögk|mögk]] || [[Wt/zea/müg|müg]] || [[Wt/zea/mèk|mèk]], [[Wt/zea/mèg|mèg]]
|-
| 269. || bieë || [[Wt/zea/bi-j|bi-j]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bie|bie]] || || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/biën|biën]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]]
|-
| 270. || kapelle || [[Wt/zea/vlinder|vlinder]] || [[Wt/zea/kapel|kapel]] || [[Wt/zea/kepel|kepel]], [[Wt/zea/zomervogel|zomervogel]] || [[Wt/zea/pepel|pepel]], [[Wt/zea/zomervogel|zomervogel]] || || [[Wt/zea/kepelke|kepelke]] || [[Wt/zea/piëpël|piëpël]] || [[Wt/zea/pejpeliër|pejpeliër]]
|-
| 271. || torre || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kaever|kaever]] || [[Wt/zea/kever|kever]] || [[Wt/zea/kêvër|kêvër]] || [[Wt/zea/kejver|kejver]]
|-
| 272. || koppespinne || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/spin|spin]] || [[Wt/zea/sjpin|sjpin]] || [[Wt/zea/sjpèn|sjpèn]] || || [[Wt/zea/spin|spin]] || [[Wt/zea/spén|spén]] || [[Wt/zea/spèn|spèn]]
|-
| 273. || kruud || [[Wt/zea/kroêt|kroêt]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kroed|kroed]] || [[Wt/zea/kraud|kraud]] || [[Wt/zea/kréûd|kréûd]]
|-
| 274. || riest || [[Wt/zea/riest|riest]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ries|ries]] || [[Wt/zea/riest|riest]] || [[Wt/zea/ries|ries]] || [[Wt/zea/rais|rais]] || [[Wt/zea/rèès|rèès]]
|-
| 275. || aerepel || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/patat|patat]] || || [[Wt/zea/eerappel|eerappel]] ([[Wt/zea/petat|petat]]) || [[Wt/zea/ièdappël|ièdappël]], [[Wt/zea/pëtat|pëtat]] || [[Wt/zea/jâârbel|jâârbel]], [[Wt/zea/petát|petát]]
|-
| 276. || terve || [[Wt/zea/weit|weit]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/terf|terf]], [[Wt/zea/weit|weit]] || || [[Wt/zea/terf|terf]], [[Wt/zea/weit|weit]] || [[Wt/zea/têrf|têrf]] || [[Wt/zea/terref|terref]]
|-
| 277. || kôle || [[Wt/zea/koël|koël]], [[Wt/zea/mós|mós]] || [[Wt/zea/koeël|koeël]], [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/keul|keul]], [[Wt/zea/mous|mous]] || || [[Wt/zea/kuul|kuul]], [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/keul|keul]], [[Wt/zea/möës|möës]] || [[Wt/zea/koeël|koeël]]
|-
| 278. || mos || [[Wt/zea/mos|mos]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mós|mós]] || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mós|mós]] || 
|-
| 279. || duvelsbroôdje || || || [[Wt/zea/paddesjtool|paddesjtool]] || || || [[Wt/zea/paddestool|paddestool]] || [[Wt/zea/sjampëljóng|sjampëljóng]] || [[Wt/zea/sjampeljóng|sjampeljóng]]
|-
| 280. || broôd || [[Wt/zea/broëd|broëd]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]] || [[Wt/zea/brood|brood]], [[Wt/zea/wèk|wèk]] || [[Wt/zea/brood|brood]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]] || [[Wt/zea/broed|broed]] || [[Wt/zea/bróod|bróod]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]]
|-
| 281. || melk || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèlk|mèlk]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèlk|mèlk]] || [[Wt/zea/mèllek|mèllek]]
|-
| 282. || bier || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/beer|beer]] || [[Wt/zea/beier|beier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/beer|beer]] || [[Wt/zea/bier|bier]] || [[Wt/zea/bejer|bejer]]
|-
| 283. || koke || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kaoke|kaoke]] || || [[Wt/zea/koke|koke]] || [[Wt/zea/kuókë|kuókë]] || [[Wt/zea/keuke|keuke]]
|-
| 284. || werke || [[Wt/zea/waerke|waerke]] || [[Wt/zea/werke|werke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wirke|wirke]] || || [[Wt/zea/wèrke|wèrke]] || [[Wt/zea/wèrkë|wèrkë]] || [[Wt/zea/wèrreke|wèrreke]]
|-
| 285. || bakke || [[Wt/zea/bákke|bákke]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/bakke|bakke]] || [[Wt/zea/bakkë|bakkë]] || [[Wt/zea/bakke|bakke]]
|-
| 286. || slachte || [[Wt/zea/slagte|slagte]] || [[Wt/zea/slachte|slachte]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlachte|sjlachte]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slachte|slachte]] || [[Wt/zea/slachtë|slachtë]] || [[Wt/zea/slachte|slachte]]
|-
| 287. || spinne || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/spinne|spinne]] || [[Wt/zea/sjpinne|sjpinne]] || [[Wt/zea/sjpènne|sjpènne]] || || [[Wt/zea/spinne|spinne]] || [[Wt/zea/spènnë|spènnë]] || [[Wt/zea/spènne|spènne]]
|-
| 288. || weve || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/waeve|waeve]] || [[Wt/zea/weve|weve]] || [[Wt/zea/wièvë|wièvë]] || [[Wt/zea/wiëve|wiëve]]
|-
| 289. || smid || colspan=2 | [[Wt/zea/smeed|smeed]] || [[Wt/zea/sjmeed|sjmeed]] || [[Wt/zea/sjmeid|sjmeid]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smeed|smeed]] || [[Wt/zea/sméed|sméed]] || [[Wt/zea/smeed|smeed]]
|-
| 290. || zaege || [[Wt/zea/zage|zage]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zaege|zaege]] || [[Wt/zea/zege|zege]] || [[Wt/zea/zêgë|zêgë]] || [[Wt/zea/ziëge|ziëge]]
|-
| 291. || spieker || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/nogël|nogël]] || [[Wt/zea/nagel|nagel]]
|-
| 292. || iezder || [[Wt/zea/iêzer|iêzer]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/iezer|iezer]] || [[Wt/zea/aizër|aizër]] || [[Wt/zea/èèzer|èèzer]]
|-
| 293. || loôd || [[Wt/zea/loëd|loëd]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lood|lood]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]] || [[Wt/zea/loed|loed]] || [[Wt/zea/loot|loot]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]]
|-
| 294. || koper || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/koper|koper]] || || [[Wt/zea/koper|koper]] || [[Wt/zea/kuóper|kuóper]] || [[Wt/zea/keuper|keuper]]
|-
| 295. || zulver || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zilver|zilver]] || || [[Wt/zea/zèlver|zèlver]] || [[Wt/zea/zïlvër|zïlvër]] || [[Wt/zea/zèllever|zèllever]]
|-
| 296. || goud || [[Wt/zea/gôld|gôld]] || [[Wt/zea/gold|gold]] || [[Wt/zea/goldj|goldj]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/goud|goud]] || [[Wt/zea/góud|góud]] || [[Wt/zea/goad|goad]]
|-
| 297. || 'out || [[Wt/zea/hôlt|hôlt]] || [[Wt/zea/holt|holt]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/hout|hout]] || [[Wt/zea/hóut|hóut]] || [[Wt/zea/hoat|(h)oat]]
|-
| 298. || glas || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/glaas|glaas]] || [[Wt/zea/glóos|glóos]] || [[Wt/zea/glââs|glââs]]
|-
| 299. || wolle || [[Wt/zea/wol|wol]] || || [[Wt/zea/wól|wól]] || [[Wt/zea/wol|wol]] || || [[Wt/zea/wol|wol]] || [[Wt/zea/wól|wól]] || [[Wt/zea/wol|wol]]
|-
| 300. || vlas || || || || [[Wt/zea/vlas|vlas]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vlas|vlas]] || 
|-
| 301. || bamboes || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/bessem|bessem]] || [[Wt/zea/bêssëm|bêssëm]] || [[Wt/zea/bessem|bessem]]
|-
| 302. || mes || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/mets|mets]] || [[Wt/zea/mês|mês]] || [[Wt/zea/mes|mes]]
|-
| 303. || pot || colspan=8 align=center | [[Wt/zea/pot|pot]]
|-
| 304. || angezicht || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/gezich|gezich]] || [[Wt/zea/gezichtj|gezichtj]] || [[Wt/zea/geziech|geziech]], [[Wt/zea/visaasj|visaasj]] || [[Wt/zea/gëzïch|gëzïch]] || [[Wt/zea/geziech|geziech]]
|-
| 305. || piele || || [[Wt/zea/pezerik|pezerik]], [[Wt/zea/löl|löl]] || colspan=2 alig=center | [[Wt/zea/pummel|pummel]], [[Wt/zea/lul|lul]] || || [[Wt/zea/pum|pum]], [[Wt/zea/löl|löl]] || [[Wt/zea/pïët|pïët]], [[Wt/zea/pïëmël|pïëmël]] || [[Wt/zea/piemel|piemel]], [[Wt/zea/pie|pie]], [[Wt/zea/sjarel|sjarel]], [[Wt/zea/lul|lul]]
|-
| 306. || trutte || || [[Wt/zea/bachem|bachem]] || [[Wt/zea/sjei|sjei]] || [[Wt/zea/sjej|sjej]], [[Wt/zea/kut|kut]] || || [[Wt/zea/sjei|sjei]], [[Wt/zea/kut|kut]] || || [[Wt/zea/prut|prut]], [[Wt/zea/kont|kont]]
|-
| 307. || konte || [[Wt/zea/koont|koont]], [[Wt/zea/vot|vot]] || [[Wt/zea/kónt|kónt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kóntj|kóntj]], [[Wt/zea/vot|vot]] || || [[Wt/zea/koont|koont]], [[Wt/zea/vot|vot]] || [[Wt/zea/kónt|kónt]] || [[Wt/zea/kont|kont]]
|-
| 308. || tiete || [[Wt/zea/bôrs|bôrs]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bórs|bórs]] || [[Wt/zea/brós|brós]] || [[Wt/zea/borst|borst]] || [[Wt/zea/boors|boors]] || [[Wt/zea/bos|bos]] || [[Wt/zea/borst|bors(t)]] || || [[Wt/zea/bros|bros]] || [[Wt/zea/Brosst|Brosst]] || [[Wt/zea/Booerscht|Booerscht]], [[Wt/zea/Bross|Bross]] 
|-
| 309. || naebel || || [[Wt/zea/navel|navel]], [[Wt/zea/boeknagel|boeknagel]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/navel|navel]] || [[Wt/zea/nógëlbauk|nógëlbauk]] || [[Wt/zea/boeksnagel|boeksnagel]]
|-
| 310. || maege || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/maag|maag]] || [[Wt/zea/maog|maog]] || [[Wt/zea/móog|móog]] || [[Wt/zea/maag|maag]]
|-
| 311. || loenge || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/lóng|lóng]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/long|long]] || [[Wt/zea/loeng|loeng]]
|-
| 312. || niere || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/neer|neer]] || [[Wt/zea/neier|neier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/neer|neer]] || [[Wt/zea/nïër|nïër]] || [[Wt/zea/nejer|nejer]]
|-
| 313. || 'essens || [[Wt/zea/hárre|hárre]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/herses|herses]] || [[Wt/zea/harre|harre]] || || [[Wt/zea/herses|herses]] || [[Wt/zea/hièsë|hièsë]] || [[Wt/zea/hossele|(h)ossele]]
|-
| 314. || schoere || || [[Wt/zea/schouwer|schouwer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjouwer|sjouwer]] || [[Wt/zea/schouwer|schouwer]] || [[Wt/zea/sjouwer|sjouwer]] || [[Wt/zea/assël|assël]] || [[Wt/zea/scheur|scheur]]
|-
| 315. || zwaer (van) || [[Wt/zea/zwânger|zwânger]] || [[Wt/zea/zwanger|zwanger]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwanger|zjwanger]] || [[Wt/zea/zwanger|zwanger]] || [[Wt/zea/zwaanger|zwaanger]] || [[Wt/zea/gróot|gróot]] || 
|-
| 316. || zieke || [[Wt/zea/zeek|zeek]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/krank|krank]] || [[Wt/zea/kraank|kraank]] || [[Wt/zea/zïk|zïk]] || [[Wt/zea/ziek|ziek]]
|-
| 317. || kakke || [[Wt/zea/schiête|schiête]] || [[Wt/zea/schiete|schiete]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjiete|sjiete]] || [[Wt/zea/schiete|schiete]] || [[Wt/zea/sjiete|sjiete]] || [[Wt/zea/kakkë|kakkë]], [[Wt/zea/sjaitë|sjaitë]] || [[Wt/zea/schèète|schèète]], [[Wt/zea/kakke|kakke]]
|-
| 318. || pisse || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/pisse|pisse]] || [[Wt/zea/piese|piese]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/pisse|pisse]] || [[Wt/zea/pïssë|pïssë]] || [[Wt/zea/pisse|pisse]]
|-
| 319. || opa || [[Wt/zea/grótvaajer|grótvaajer]], [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/bèstevader|bèstevader]], [[Wt/zea/grootvader|grootvader]], [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/bèstevader|bèstevader]], [[Wt/zea/grootvader|grootvader]], [[Wt/zea/ba|ba]], [[Wt/zea/böp|böp]] || || [[Wt/zea/bompa|bompa]], [[Wt/zea/ampa|ampa]], [[Wt/zea/grampeer|grampeer]] || [[Wt/zea/graampéer|graampéer]], [[Wt/zea/grótvóiër|grótvóiër]], [[Wt/zea/têe|têe]] || [[Wt/zea/groeëtvâder|groeëtvâder]], [[Wt/zea/bõ|bõ]], [[Wt/zea/grempèèr|grempèèr]]
|-
| 320. || opoe || [[Wt/zea/grótmojer|grótmojer]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bestemoder|bestemoder]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bèstemoder|bèstemoder]], [[Wt/zea/grootmoder|grootmoder]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bèstemoder|bèstemoder]], [[Wt/zea/grootmoder|grootmoder]], [[Wt/zea/bèsj|bèsj]], [[Wt/zea/bomma|bomma]] || || [[Wt/zea/bomma|bomma]], [[Wt/zea/ama|ama]], [[Wt/zea/grameer|grameer]] || [[Wt/zea/graméer|graméer]], [[Wt/zea/grótmóiër|grótmóiër]], [[Wt/zea/mêm|mêm]] || [[Wt/zea/[[groeëtemoueder|[[groeëtemoueder]], [[Wt/zea/bomma|bomma]], [[Wt/zea/mem|mem]]
|-
| 321. || broer || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/broor|broor]] || [[Wt/zea/brouer|brouer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/broor|broor]] || [[Wt/zea/brüur|brüur]] || [[Wt/zea/brejer|brejer]]
|-
| 322. || zuster || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zöster|zöster]] || [[Wt/zea/zustër|zustër]] || [[Wt/zea/zèster|zèster]]
|-
| 323. || drôme || [[Wt/zea/druüme|druüme]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/druime|druime]] || [[Wt/zea/drüyme|drüyme]] || [[Wt/zea/drieme|drieme]]
|-
| 324. || oprieze || [[Wt/zea/ópstaon|ópstaon]] || [[Wt/zea/opstaon|opstaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/opsjtaon|opsjtaon]] || || [[Wt/zea/opstoon|opstoon]] || [[Wt/zea/ópstun|ópstun]] || 
|-
| 325. || schoppe || || colspan=5 | [[Wt/zea/trampe|trampe]] || [[Wt/zea/stampë|stampë]] || [[Wt/zea/schoeppe|schoeppe]]
|-
| 326. || wille || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/wille|wille]] || [[Wt/zea/wèlle|wèlle]] || [[Wt/zea/wïllë|wïllë]] || [[Wt/zea/wille|wille]]
|-
| 327. || kunne || [[Wt/zea/kunne|kunne]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kinne|kinne]] || [[Wt/zea/kènne|kènne]] || || [[Wt/zea/kinne|kinne]] || [[Wt/zea/kónnë|kónnë]] || [[Wt/zea/kunne|kunne]]
|-
| 328. || meuge || || [[Wt/zea/mage|mage]], [[Wt/zea/meuge|meuge]] || [[Wt/zea/moge|moge]] || [[Wt/zea/mage|mage]], [[Wt/zea/darre|darre]] || || [[Wt/zea/mage|mage]] || [[Wt/zea/mógë|mógë]] || [[Wt/zea/meuge|meuge]]
|-
| 329. || moete || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/mótte|mótte]] || || [[Wt/zea/mote|mote]] || [[Wt/zea/móttë|móttë]] || [[Wt/zea/mutte|mutte]]
|-
| 330. || doeë || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/doon|doon]] || || [[Wt/zea/doon|doon]] || [[Wt/zea/dün|dün]] || [[Wt/zea/douen|douen]]
|-
| 331. || è || colspan=2 | [[Wt/zea/hebbe|hebbe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/höbbe|höbbe]] || || [[Wt/zea/höbbe|höbbe]] || [[Wt/zea/hübbë|hübbë]] || [[Wt/zea/hèbbe|(h)èbbe]]
|-
| 332. || weze || [[Wt/zea/zeen|zeen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zeen|zeen]] || || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zïn|zïn]] || [[Wt/zea/zèn|zèn]]
|-
| 333. || ok || [[Wt/zea/ok|ok]] || [[Wt/zea/ouk|ouk]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/ouch|ouch]] || [[Wt/zea/öuk|öuk]], [[Wt/zea/ök|ök]] || [[Wt/zea/euch|euch]]
|}

{{Wt/zea/Swadeshliesten}}
[[Category:Wt/zea]]
[[Category:Wt/zea/Liesten|Swadesh (Limburgs)]]
[[Category:Wt/zea/Limburgse woôrden| ]]</text>
      <sha1>b4zmfxmrhmn2sf6v01yyuywz9aemuei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362727</id>
      <parentid>7362726</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Steinbach</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90191" sha1="8lznk5k9wk1rgv46fzz6gslwvwvpres" xml:space="preserve">'t '''{{Wt/zea/li}}''' is 'n streektaele die-a veraol in de Nederlandse en Belgse provincie Limburg oor gesproke. Ok in 't anleiende gebied in Duusland bin vanous glieksoôrtige dialecten t'ôren. De Limburgse dialecten kunne onder mekaore vreêd verschille. 't Is daerom lônend om ze nessens mekaore te leien. Tegliek bin ze zò verschillend, somties toet op durpsniveau, dat 'n tabelle as de deze nog gin goed idee geef van aolle variaotie in 't Limburgs.

Meedan d'r vee woôrdenboeken van Limburgse dialecten bin, is t'r an materiaol gin gebrek.

{| class=wikitable
|-
! rowspan=2 | no. !! rowspan=2 | Zeêuws !! colspan=2 | Noôrd-Limburgs !! colspan=2 | Oôst-Limburgs !! colspan=3 | Centraol-Limburgs !! colspan=2 | West-Limburgs !! colspan=3 | Zuudoôst-Limburgs
|-
! Horsters !! Venloos !! Roermonds !! Sittards !! Weêrts !! Mestrichts !! Tongers !! Hasselts !! Sint-Truidens !! Heêrlens !! Eupens !! Krefelds
|-
| 1. || ik || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ik|ik]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iech|iech]] || [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iech|iech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ich|ich]] || [[Wt/zea/iich|iich]], [[Wt/zea/ech|ech]] || [[Wt/zea/ech|ech]]
|-
| 2. || jie || [[Wt/zea/geej|geej]] || [[Wt/zea/dich|dich]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/doe|doe]] || [[Wt/zea/gae|gae]], [[Wt/zea/doe|doe]] || [[Wt/zea/diech|diech]] || [[Wt/zea/zjiè|zjiè]] || [[Wt/zea/djiée|djiée]] || [[Wt/zea/dzjee|dzjee]] || [[Wt/zea/doe|doe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/do|do]], [[Wt/zea/dou|dou]]
|-
| 3. || 'ie || [[Wt/zea/heej|heej]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/hae|hae]] || [[Wt/zea/heer|heer]] || [[Wt/zea/hêe|hêe]] || [[Wt/zea/hiée|(h)iée]] || [[Wt/zea/ee|ee]] || [[Wt/zea/heë|heë]] || [[Wt/zea/héë|héë]], [[Wt/zea/hé|hé]] || [[Wt/zea/hä|hä]]
|-
| 4. || oôns || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/weej|weej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vae|vae]] || [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vêe|vêe]], [[Wt/zea/vêelai|vêelai]] || [[Wt/zea/viée|viée]] || [[Wt/zea/vee|vee]] || [[Wt/zea/vier|vier]] || [[Wt/zea/véër|véër]] || [[Wt/zea/wer|wer]]
|-
| 5. || julder || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/geej|geej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/geer|geer]] || [[Wt/zea/gae|gae]] || [[Wt/zea/geer|geer]] || [[Wt/zea/zjièlai|zjièlai]] || [[Wt/zea/djiéelejs|djiéelejs]] || [[Wt/zea/dzjeeles|dzjeeles]] || [[Wt/zea/dier|dier]], [[Wt/zea/uur|uur]] || [[Wt/zea/déër|déër]] || [[Wt/zea/ühr|ühr]]
|-
| 6. || 'ulder || [[Wt/zea/zeej|zeej]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zie|zie]] || [[Wt/zea/zie|zie]], [[Wt/zea/zij|zij]] || [[Wt/zea/zai|zai]] || [[Wt/zea/zèè|zèè]] || [[Wt/zea/sèè|sèè]], [[Wt/zea/sèèles|sèèles]] || [[Wt/zea/zeë|zeë]] || [[Wt/zea/séï|séï]] || [[Wt/zea/se|se]]
|-
| 7. || deze(n), dit || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dezen|dezen]], [[Wt/zea/deze|deze]], [[Wt/zea/dit|dit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/deze|deze]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dezen|deze(n)]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/dézë|dézë]](n), [[Wt/zea/dées|dées]], [[Wt/zea/dït|dït]] || [[Wt/zea/deze|deze(n)]], [[Wt/zea/dees|dees]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/deize|deize(n)]], [[Wt/zea/deis|deis]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/dizze|dizze]], [[Wt/zea/dis|dis]], [[Wt/zea/dit|dit]] || [[Wt/zea/déë|déë]], [[Wt/zea/di|di]], [[Wt/zea/dit|dit]] || 
|-
| 8. || die, dat || [[Wt/zea/deen|deen]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dát|dát]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/det|det]] || [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/dae|dae]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/det|det]] || [[Wt/zea/dee|dee]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/deên|deê(n)]], [[Wt/zea/dai|dai]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/diéen|diée(n)]], [[Wt/zea/dee|dee]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/deen|dee(n)]], [[Wt/zea/dèè|dèè]], [[Wt/zea/da|da]] || [[Wt/zea/deë|deë]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/der|der]]/[[Wt/zea/déë|déë]], [[Wt/zea/di|di]], [[Wt/zea/dat|dat]] || [[Wt/zea/dä|dä]], [[Wt/zea/die|die]], [[Wt/zea/dat|dat]]
|-
| 9. || 'ier || [[Wt/zea/hee|hee]] || [[Wt/zea/heej|heej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hie|hie]] || [[Wt/zea/heej|heej]] || [[Wt/zea/hei|hei]] || [[Wt/zea/hai|hai]] || [[Wt/zea/hèè|(h)èè]] || [[Wt/zea/èè|èè]] || [[Wt/zea/hei|hei]] || [[Wt/zea/héï|héï]] || [[Wt/zea/hee|hee]]
|-
| 10. || dae || [[Wt/zea/doa|doa]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/dao|dao]] || [[Wt/zea/dóo|dóo]] || [[Wt/zea/doa|doa]] || [[Wt/zea/do|do]] || [[Wt/zea/doa|doa]] || [[Wt/zea/do|do]] || [[Wt/zea/dooe|dooe]]
|-
| 11. || wien || || [[Wt/zea/wae|wae]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/waem|wae(m)]] || [[Wt/zea/weem|weem]] || [[Wt/zea/wee|wee]] || [[Wt/zea/wêe|wêe]] || [[Wt/zea/wiée|wiée]] || [[Wt/zea/wee|wee]] || [[Wt/zea/weë|weë]] || [[Wt/zea/wéëm|wéëm]] || [[Wt/zea/wä|wä]]
|-
| 12. || wat || [[Wt/zea/wát|wát]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/waat|waat]] || [[Wt/zea/wat|wat]] || [[Wt/zea/wóo|wóo]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wa|wa]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wat|wat]]
|-
| 13. || wae || [[Wt/zea/woa|woa]] || [[Wt/zea/wao|wao]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wo|wo]] || [[Wt/zea/woeë|woeë]] || [[Wt/zea/boe|boe]], [[Wt/zea/woe|woe]] || [[Wt/zea/bóo|bóo]] || [[Wt/zea/moe|moe]], [[Wt/zea/mou|mou]] || [[Wt/zea/moe|moe]] || [[Wt/zea/woa|woa]] || [[Wt/zea/wuë|wuë]], [[Wt/zea/wu|wu]] || [[Wt/zea/wooe|wooe]]
|-
| 14. || 'oeneêr || || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wienee|wienee]] || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || [[Wt/zea/wienie|wienie]] || [[Wt/zea/wainé|wainé]] || [[Wt/zea/wèènié|wèènié]] || || [[Wt/zea/wienieë|wienieë]] || [[Wt/zea/winië|winië]] || 
|-
| 15. || 'oe || [[Wt/zea/hoe|hoe]], [[Wt/zea/woe|woe]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/weej|weej]] || [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/wai|wai]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wèè|wèè]] || [[Wt/zea/wie|wie]] || [[Wt/zea/wi|wi]] || [[Wt/zea/wie|wie]] 
|-
| 16. || nie || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/neit|neit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/nïë|nïë]] || [[Wt/zea/ni|ni]] || [[Wt/zea/né|né]] || [[Wt/zea/nit|nit]] || [[Wt/zea/neet|neet]] || [[Wt/zea/net|net]]
|-
| 17. || aolles || colspan=12 align=center | [[Wt/zea/al|al]], [[Wt/zea/alles|alles]]
|-
| 18. || vee || [[Wt/zea/veul|veul]] || [[Wt/zea/vuuel|vuuel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/väöl|väöl]] || [[Wt/zea/völ|völ]] || [[Wt/zea/väöl|väöl]] || [[Wt/zea/veul|veul]] || [[Wt/zea/veel|veel]] || [[Wt/zea/voul|voul]], [[Wt/zea/vuil|vuil]] || [[Wt/zea/vöal|vöal]] || [[Wt/zea/vöël|vöël]] || [[Wt/zea/vüel|vüel]]
|-
| 19. || somste || || [[Wt/zea/inkele|inkele]] || [[Wt/zea/innige|innige]], [[Wt/zea/sómmige|sómmige]] || || || [[Wt/zea/sommege|sommege]] || || || [[Wt/zea/intigge|intigge]] || [[Wt/zea/sómmige|sómmige]] || [[Wt/zea/männege|männege]] ||  [[Wt/zea/männije|männije]], [[Wt/zea/mennije|mennije]]
|-
| 20. || weinig || [[Wt/zea/wiënig|wiënig]] || [[Wt/zea/weinig|weinig]] || [[Wt/zea/min|min]] || [[Wt/zea/wenig|wenig]] || [[Wt/zea/wieënig|wieënig]] || [[Wt/zea/wieneg|wieneg]] || [[Wt/zea/nün|nün]], [[Wt/zea/wénig|wénig]] || [[Wt/zea/wèènig|wèènig]] || [[Wt/zea/wèèneg|wèèneg]] || [[Wt/zea/wieënig|wieënig]] || [[Wt/zea/wännech|wännech]] || [[Wt/zea/wennig|wennig]]
|-
| 21. || aor, ander || [[Wt/zea/ânder|ânder]] || [[Wt/zea/ander|ander]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/anger|anger]] || [[Wt/zea/aander|a(a)nder]] || [[Wt/zea/aandër|aandër]] || [[Wt/zea/aner|aner]], [[Wt/zea/aander|aander]] || [[Wt/zea/àànder|àànder]] || [[Wt/zea/anger|anger]] || [[Wt/zea/aïnder|aïnder]] || [[Wt/zea/anger|anger]] 
|-
| 22. || êne || [[Wt/zea/iën|iën]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ein|ein]] || [[Wt/zea/èin|èin]] || [[Wt/zea/ien|ien]] || [[Wt/zea/ieën|ieën]] || [[Wt/zea/ing|ing]] || [[Wt/zea/éïn|éïn]] || [[Wt/zea/een|een]], [[Wt/zea/ieen|ieen]]
|-
| 23. || tweêë || [[Wt/zea/twië|twië]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/twee|twee]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || [[Wt/zea/twie|twie]] || [[Wt/zea/twée|twée]] || [[Wt/zea/twej|twej]] || [[Wt/zea/twie|twie]] || [[Wt/zea/twieë|twieë]] || [[Wt/zea/twéï|twéï]] || [[Wt/zea/twiee|twiee]]
|-
| 24. || drieë || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/drie|drie]] || [[Wt/zea/drei|drei]] || [[Wt/zea/drai|drai]] || [[Wt/zea/drèè|drèè]] || [[Wt/zea/drèè|drèè]] || [[Wt/zea/drei|drei]] || [[Wt/zea/dréï|dréï]] || [[Wt/zea/dree|dree]]
|-
| 25. || viere || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/veier|veier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vïër|vïër]] || [[Wt/zea/vejer|vejer]] || [[Wt/zea/vier|vier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vier|vier]]
|-
| 26. || vuve || [[Wt/zea/viêf|viêf]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vief|vief]] || [[Wt/zea/vief|vief]], [[Wt/zea/vijf|vijf]] || [[Wt/zea/vaif|vaif]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vèèf|vèèf]] || [[Wt/zea/vief|vief]], [[Wt/zea/vunnef|vunnef]] || [[Wt/zea/voëf|voëf]] || [[Wt/zea/fief|fief]]
|-
| 27. || groôt || [[Wt/zea/groët|groët]] || [[Wt/zea/groeët|groeët]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/groot|groot]] || [[Wt/zea/groeët|groeët]] || [[Wt/zea/groet|groet]] || [[Wt/zea/gróot|gróot]] || [[Wt/zea/groéet|groéet]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/groeët|groeët]] || [[Wt/zea/gruët|gruët]] || [[Wt/zea/jruot|jruot]]
|-
| 28. || lank || [[Wt/zea/lânk|lânk]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/lank|lank]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || [[Wt/zea/laank|laank]] || [[Wt/zea/lank|lank]] ([[Wt/zea/lang|lang]]) || [[Wt/zea/lank|lank]], [[Wt/zea/lang|lang]] || [[Wt/zea/lang|lang]] || [[Wt/zea/lank|lank]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lang|lang]]
|-
| 29. || breêd || [[Wt/zea/briëd|briëd]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/breid|breid]] || [[Wt/zea/brèid|brèid]] || [[Wt/zea/bried|bried]] || || [[Wt/zea/breed|breed]] || [[Wt/zea/bréït|bréït]] || [[Wt/zea/brieet|brieet]]
|-
| 30. || dikke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/diek|diek]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/dïk|dïk]] || [[Wt/zea/diek|diek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dik|dik]] || [[Wt/zea/dékk|dékk]] || [[Wt/zea/dick|dick]]
|-
| 31. || zwaer || [[Wt/zea/zwoar|zwoar]] || [[Wt/zea/zwaor|zwaor]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwaor|zjwaor]] || [[Wt/zea/zwaor|zwaor]] || [[Wt/zea/zwoer|zwoer]] || [[Wt/zea/zwóor|zwóor]] || [[Wt/zea/zwoar|zwoar]] || [[Wt/zea/zwoor|zwoor]] || [[Wt/zea/zjwoar|zjwoar]] || [[Wt/zea/schwoër|schwoër]] || [[Wt/zea/schwooer|schwooer]]
|-
| 32. || klein || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/klein|klein]] || [[Wt/zea/klèin|klèin]] || [[Wt/zea/kleen|kleen]] || [[Wt/zea/klein|klein]] || [[Wt/zea/kling|kling]] || [[Wt/zea/kléïn|kléïn]] || [[Wt/zea/klieen|klieen]]
|-
| 33. || kort || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kort|kort]] || [[Wt/zea/kórt|kórt]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/kort|kort]] || [[Wt/zea/kót|kót]] || [[Wt/zea/kort|kort]] || || [[Wt/zea/kórt|kórt]] || [[Wt/zea/korrt|korrt]] || [[Wt/zea/kört|kört]]
|-
| 34. || smaol || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smaal|smaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smaal|smaal]] || [[Wt/zea/smóol|smóol]] || [[Wt/zea/smââl|smââl]] || [[Wt/zea/smoal|smoal]] || [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || [[Wt/zea/schmaal|schmaal]] || [[Wt/zea/schmal|schmal]]
|-
| 35. || dinne || [[Wt/zea/dun|dun]] || [[Wt/zea/smal|smal]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/dun|dun]] || [[Wt/zea/dün|dün]] || [[Wt/zea/din|din]] || || [[Wt/zea/dun|dun]], [[Wt/zea/sjmaal|sjmaal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dönn|dönn]]
|-
| 36. || vrouwmens || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] ([[Wt/zea/wiêf|wiêf]]) || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumes|vroumes]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumisj|vroumisj]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]], [[Wt/zea/vroumes|vroumes]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]], [[Wt/zea/vróumës|vróumës]] || [[Wt/zea/vreu|vreu]], [[Wt/zea/vreumes|vreumes]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/Vro|Vro]], [[Wt/zea/Vroumännsch|Vroumännsch]] || [[Wt/zea/Frommisch|Frommisch]], [[Wt/zea/Wiev|Wiev]]
|-
| 37. || vint || [[Wt/zea/mân|mân]], [[Wt/zea/kel|kel]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/manskaerel|manskaerel]] || [[Wt/zea/maan|maan]] || [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mansmins|mansmins]] || [[Wt/zea/màn|màn]] || [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/Ma|Ma]], [[Wt/zea/Mannskääl|Mannskääl]] || [[Wt/zea/Mann|Mann]]
|-
| 38. || mens || [[Wt/zea/mîns|mîns]] || [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/miens|miens]] || [[Wt/zea/minsj|minsj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/mïns|mïns]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/Männsch|Männsch]] || [[Wt/zea/Mensch|Mensch]]
|-
| 39. || kind || [[Wt/zea/kiênd|kiênd]] || [[Wt/zea/kind|kind]] || [[Wt/zea/kiendj|kiendj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kèndj|kèndj]] || [[Wt/zea/keend|keend]] || [[Wt/zea/kénd|kénd]] || [[Wt/zea/kènd|kènd]] || [[Wt/zea/ként|ként]] || [[Wt/zea/kink|kink]] || [[Wt/zea/Kaïnt|Kaïnt]] || [[Wt/zea/Kenk|Kenk]]
|-
| 40. || echtevrouwe || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vreu|vreu]] || [[Wt/zea/vrou|vrou]] || [[Wt/zea/vrouw|vrouw]] || [[Wt/zea/Vro|Vro]] || [[Wt/zea/Frau|Frau]]
|-
| 41. || echteman || [[Wt/zea/mân|mân]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/miens|miens]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/mins|mins]] || [[Wt/zea/maan|maan]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/man|man]] || [[Wt/zea/màn|màn]] || [[Wt/zea/man|man]], [[Wt/zea/minsj|minsj]] || [[Wt/zea/Ma|Ma]] || [[Wt/zea/Mann|Mann]]
|-
| 42. || moeder || [[Wt/zea/moder|moder]], [[Wt/zea/mójer|mójer]] || [[Wt/zea/moder|moder]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/moder|moder]], [[Wt/zea/mam|mam]] || [[Wt/zea/moojer|moojer]], [[Wt/zea/ma|ma]] || [[Wt/zea/maa|maa]], [[Wt/zea/méer|méer]], [[Wt/zea/mêm|mêm]], [[Wt/zea/mëmaa|mëmaa]], [[Wt/zea/móiër|móiër]] || [[Wt/zea/moueder|moueder]] ([[Wt/zea/mujjer|mujjer]]) || [[Wt/zea/maa|maa]] || [[Wt/zea/mam|mam]] || [[Wt/zea/Modder|Modder]], [[Wt/zea/Mamm|Mamm]] || [[Wt/zea/Mamm|Mamm]], [[Wt/zea/Modder|Modder]], [[Wt/zea/Muoder|Muoder]], [[Wt/zea/Motter|Motter]]
|-
| 43. || vaoder || [[Wt/zea/vader|vader]], [[Wt/zea/vajer|vajer]] || [[Wt/zea/vader|vader]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vader|vader]], [[Wt/zea/pap|pap]] || [[Wt/zea/vaajer|vaajer]], [[Wt/zea/pa|pa]] || [[Wt/zea/paa|paa]], [[Wt/zea/pëpaa|pëpaa]], [[Wt/zea/peer|peer]], [[Wt/zea/têe|têe]], [[Wt/zea/vóiër|vóiër]] || [[Wt/zea/vâder|vâder]] ([[Wt/zea/vââr|vââr]]) || [[Wt/zea/paa|paa]] || [[Wt/zea/vadder|vadder]], [[Wt/zea/pap|pap]] || [[Wt/zea/Vadder|Vadder]] (Papp?) || [[Wt/zea/Papp|Papp]], [[Wt/zea/Vaader|Vaader]], [[Wt/zea/Vatter|Vatter]]
|-
| 44. || beêste || [[Wt/zea/biëst|biëst]] || [[Wt/zea/bieës|bieës]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bees|bees]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bees|bees]], [[Wt/zea/deier|deier]] || [[Wt/zea/bieëst|bieëst]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/bies|bies]] || [[Wt/zea/bés|bés]] || [[Wt/zea/bies|bies]] || || [[Wt/zea/bieës|bieës]], [[Wt/zea/deer|deer]] || [[Wt/zea/Biëst|Biëst]], [[Wt/zea/Déër|Déër]] || [[Wt/zea/Biees|Biees]], [[Wt/zea/Dieer|Dieer]]
|-
| 45. || vis || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vis|vis]] || [[Wt/zea/vès|vès]] || [[Wt/zea/vösj|vösj]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vès|vès]] || || [[Wt/zea/vösj|vösj]] || [[Wt/zea/Vésch|Vésch]] || [[Wt/zea/Fieesch|Fieesch]], [[Wt/zea/Fösch|Fösch]]
|-
| 46. || veugel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vogel|vogel]] || [[Wt/zea/vógël|vógël]] || [[Wt/zea/veugel|veugel]]&lt;!--sic, mee geronde eu!--&gt; || || [[Wt/zea/vogel|vogel]] || [[Wt/zea/Voëgel|Voëgel]] || [[Wt/zea/Vuorel|Vuorel]]
|-
| 47. || 'ond || [[Wt/zea/hoond|hoond]] || [[Wt/zea/hónd|hónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/hóndj|hóndj]] || [[Wt/zea/hoond|hoond]] || [[Wt/zea/hónd|hónd]] || [[Wt/zea/hond|(h)ond]] || || [[Wt/zea/hónk|hónk]] || [[Wt/zea/Haunt|Haunt]] || [[Wt/zea/Honk|Honk]]
|-
| 48. || luus || [[Wt/zea/loês|loês]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/loes|loes]] || [[Wt/zea/laus|laus]] || [[Wt/zea/léûs|léûs]] || || [[Wt/zea/loes|loes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Luus|Luus]]
|-
| 49. || slange || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slang|slang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlang|sjlang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slang|slang]] || [[Wt/zea/slang|slang]], [[Wt/zea/sërpênt|sërpênt]] || [[Wt/zea/slang|slang]] || || [[Wt/zea/sjlang|sjlang]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Schlang|Schlang]]
|-
| 50. || wurm || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/worm|worm]] || [[Wt/zea/wórm|wórm]] || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || [[Wt/zea/wùrrëm|wùrrëm]] || [[Wt/zea/wèrrem|wèrrem]] || || [[Wt/zea/wörm|wörm]] || [[Wt/zea/Worrem|Worrem]] || [[Wt/zea/Worm|Worm]], [[Wt/zea/Pirk|Pirk]]
|-
| 51. || boôm || [[Wt/zea/boëm|boëm]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boum|boum]] || [[Wt/zea/bóum|bóum]] || [[Wt/zea/boem|boem]] || [[Wt/zea/boom|boom]] || [[Wt/zea/boeëm|boeëm]] || [[Wt/zea/Bomme|Bomme]], [[Wt/zea/Boom|Boom]] || [[Wt/zea/Buom|Buom]]
|-
| 52. || bos || [[Wt/zea/bos|bos]], [[Wt/zea/bös|bös]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bós|bós]] || [[Wt/zea/bósj|bósj]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/bos|bos]] || || [[Wt/zea/busj|busj]] || [[Wt/zea/Bosch|Bosch]] || [[Wt/zea/Buosch|Buosch]]
|-
| 53. || stok || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stek|stek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtek|sjtek]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stek|stek]] || [[Wt/zea/stêk|stêk]] || [[Wt/zea/stek|stek]] || || [[Wt/zea/sjtek|sjtek]] || [[Wt/zea/Schtäkk|Schtäkk]] || [[Wt/zea/Steck|Steck]]
|-
| 54. || vrucht || [[Wt/zea/vrucht|vrucht]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vruch|vruch]] || || [[Wt/zea/vröch|vröch]] || || [[Wt/zea/vrèch|vrèch]] || || [[Wt/zea/vruch|vruch]], [[Wt/zea/vrucht|vrucht]] || [[Wt/zea/Vröët|Vröët]] || [[Wt/zea/Froch|Froch]]
|-
| 55. || zaed || [[Wt/zea/zoad|zoad]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/zaod|zaod]] || [[Wt/zea/zuö'd|zuö'd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zoad|zoad]] || || [[Wt/zea/Soët|Soët]] || [[Wt/zea/Sooet|Sooet]]
|-
| 56. || blad || [[Wt/zea/blád|blád]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/blaad|blaad]] || [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/blââd|blââd]] || || [[Wt/zea/blaad|blaad]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Blatt|Blatt]]
|-
| 57. || wortel || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wortel|wortel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wórtel|wórtel]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wortel|wortel]] || [[Wt/zea/wöttël|wöttël]] || [[Wt/zea/wortel|wortel]] || || [[Wt/zea/wórtel|wórtel]] || [[Wt/zea/Worrtel|Worrtel]] || [[Wt/zea/Wortel|Wortel]], [[Wt/zea/Wottel|Wottel]]
|-
| 58. || schosse || [[Wt/zea/schaal|schaal]] || [[Wt/zea/schors|schors]] || [[Wt/zea/bas|bas]] || [[Wt/zea/sjel|sjel]] || || [[Wt/zea/sjors|sjors]], [[Wt/zea/sjèl|sjèl]], [[Wt/zea/bas|bas]] || [[Wt/zea/sjóts|sjóts]] || [[Wt/zea/schors|schors]] || || || || 
|-
| 59. || blomme || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/bloom|bloom]] || [[Wt/zea/bloum|bloum]] || [[Wt/zea/bloom|bloom]] || [[Wt/zea/blom|blom]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bloem|bloem]] || || [[Wt/zea/blóm|blóm]] || [[Wt/zea/Bloum|Bloum]] || [[Wt/zea/Bloom|Bloom]]
|-
| 60. || gos || [[Wt/zea/graâs|graâs]], [[Wt/zea/groos|groos]] || [[Wt/zea/graas|graas]], [[Wt/zea/groos|groos]] || [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/graas|graas]], [[Wt/zea/grous|grous]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/gróos|gróos]] || [[Wt/zea/grââs|grââs]] || || [[Wt/zea/graas|graas]] || [[Wt/zea/Graas|Graas]] || [[Wt/zea/Jraas|Jraas]]
|-
| 61. || touwe || [[Wt/zea/toew|toew]] || [[Wt/zea/touw|touw]] || colspan=&quot;2&quot; align=center | [[Wt/zea/touw|touw]], [[Wt/zea/zeil|zeil]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/touw|touw]] || [[Wt/zea/lain|lain]] || [[Wt/zea/lèèn|lèèn]] || || [[Wt/zea/touw|touw]] || [[Wt/zea/Réïp|Réïp]], [[Wt/zea/Séïl|Séïl]], [[Wt/zea/Schtrékk|Schtrékk]] || [[Wt/zea/Tau|Tau]], [[Wt/zea/Siel|Siel]]
|-
| 62. || vel || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hoed|hoed]] || [[Wt/zea/vêl|vêl]] || [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hèûd|hèûd]] || || [[Wt/zea/vel|vel]], [[Wt/zea/hoed|hoed]] || [[Wt/zea/Huut|Huut]], [[Wt/zea/Väll|Väll(e)]] || [[Wt/zea/Höit|Höit]], [[Wt/zea/Huut|Huut]], [[Wt/zea/Pell|Pell]]
|-
| 63. || vleis || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vleis|vleis]] || [[Wt/zea/vleisj|vleisj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vleis|vleis]] || [[Wt/zea/vlèis|vlèis]] || [[Wt/zea/vlies|vlies]] || || [[Wt/zea/vleesj|vleesj]] || [[Wt/zea/Vléïsch|Vléïsch]] || [[Wt/zea/Flieesch|Flieesch]]
|-
| 64. || bloed || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/bloud|bloud]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/blöëd|blöëd]] || [[Wt/zea/bloued|bloued]] || [[Wt/zea/bloet|bloet]] || [[Wt/zea/blood|blood]] || [[Wt/zea/Blout|Blout]] || [[Wt/zea/Bloot|Bloot]]
|-
| 65. || beên (bot) || [[Wt/zea/knoak|knoak]] || [[Wt/zea/knaok|knaok]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knaok|knaok]], [[Wt/zea/bein|bein]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knook|knook]], [[Wt/zea/bein|bein]] || [[Wt/zea/knuók|knuók]] || [[Wt/zea/bien|bien]], [[Wt/zea/kneuk|kneuk]] || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || [[Wt/zea/knoak|knoak]] || [[Wt/zea/Knoëk|Knoëk]] || [[Wt/zea/Knooek|Knooek]]
|-
| 66. || vet || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vet|vet]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vèt|vèt]] || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vèt|vèt]] || || [[Wt/zea/vet|vet]] || [[Wt/zea/Vétt|Vétt]] || [[Wt/zea/Fett|Fett]]
|-
| 67. || ei || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ei|ei]] || [[Wt/zea/èi|èi]] || [[Wt/zea/ee|ee]] || || [[Wt/zea/ei|ei]] || [[Wt/zea/Éï|Éï]] || [[Wt/zea/Ei|Ei]]
|-
| 68. || 'oôrn || [[Wt/zea/hör|hör]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/häöre|häöre]] || || [[Wt/zea/heure|heure]] || [[Wt/zea/huön|huön]] || [[Wt/zea/heure|(h)eure]] || || [[Wt/zea/heur|heur]] || [[Wt/zea/Hoore|Hoore]] || 
|-
| 69. || staert || [[Wt/zea/stárt|stárt]] || [[Wt/zea/start|start]] || [[Wt/zea/sjtert|sjtert]] || [[Wt/zea/sjtart|sjtart]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/start|start]] || [[Wt/zea/stat|stat]] || [[Wt/zea/start|start]] || || [[Wt/zea/sjtats|sjtats]] || [[Wt/zea/Schtärrt|Schtärrt]] || [[Wt/zea/Steärt|Steärt]], [[Wt/zea/Steärz|Steärz]], [[Wt/zea/Stert|Stert]]
|-
| 70. || plume || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vaer|vaer]], [[Wt/zea/pluum|pluum]] || [[Wt/zea/veer|veer]], [[Wt/zea/pluum|pluum]] || [[Wt/zea/pên|pên]] || [[Wt/zea/plèûm|plèûm]] || || [[Wt/zea/veër|veër]] || [[Wt/zea/Véër|Véër]] || [[Wt/zea/Feär|Feär]]
|-
| 71. || 'aer || [[Wt/zea/hoar|hoar]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/haor|haor]] || [[Wt/zea/huór|huór]] || [[Wt/zea/hoar|(h)oar]] || [[Wt/zea/oor|oor]] || [[Wt/zea/hoar|hoar]] || [[Wt/zea/Hoër|Hoër]] || [[Wt/zea/Hooer|Hooer]], [[Wt/zea/Hoor|Hoor]]
|-
| 72. || 'oôd || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/kop|kop]] ([[Wt/zea/huid|huid]]) || [[Wt/zea/ból|ból]], [[Wt/zea/hüyd|hüyd]], [[Wt/zea/kòp|kòp]] || [[Wt/zea/kop|kop]] ([[Wt/zea/hied|(h)ied]]) || [[Wt/zea/kop|kop]], [[Wt/zea/tatsj|tatsj]] || [[Wt/zea/kop|kop]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Kopp|Kopp]]
|-
| 73. || ôre || [[Wt/zea/oër|oër]] || [[Wt/zea/oeër|oeër]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/oor|oor]] || [[Wt/zea/oeër|oeër]] || [[Wt/zea/oer|oer]] || [[Wt/zea/óor|óor]] || [[Wt/zea/oéer|oéer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/oeër|oeër]] || [[Wt/zea/Uër|Uër]] || [[Wt/zea/Uohr|Uohr]]
|-
| 74. || ôge || [[Wt/zea/oëg|oëg]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/oug|oug]] || [[Wt/zea/öug|öug]] || [[Wt/zea/oeg|oeg]] || ([[Wt/zea/pruit|pruit]]) || [[Wt/zea/oog|oog]] || [[Wt/zea/O|O]] || [[Wt/zea/Oug|Oug]], [[Wt/zea/Uog|Uog]]
|-
| 75. || neuze || [[Wt/zea/naas|naas]] ([[Wt/zea/neus|neus]]) || [[Wt/zea/neus|neus]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/naas|naas]] || [[Wt/zea/neus|neus]], [[Wt/zea/naos|naos]] || [[Wt/zea/nóos|nóos]] || [[Wt/zea/nââs|nââs]] || || [[Wt/zea/naas|naas]] || [[Wt/zea/Naas|Naas]] || [[Wt/zea/Nas|Nas]]
|-
| 76. || mond || [[Wt/zea/moond|moond]] || [[Wt/zea/mónd|mónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/móndj|móndj]] || [[Wt/zea/moond|moond]] || [[Wt/zea/mónd|mónd]] || [[Wt/zea/mond|mond]] || || [[Wt/zea/mónk|mónk]] || [[Wt/zea/Maunt|Maunt]] || [[Wt/zea/Monk|Monk]]
|-
| 77. || tand || [[Wt/zea/tând|tând]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/tandj|tandj]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || [[Wt/zea/taand|taand]] || [[Wt/zea/tand|tand]] || [[Wt/zea/tàànt|tàànt]] || [[Wt/zea/tank|tank]] || [[Wt/zea/Taïnt|Taïnt]] || [[Wt/zea/Tank|Tank]]
|-
| 78. || toenge || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/tóng|tóng]] || [[Wt/zea/tong|tong]] || [[Wt/zea/tóng|tóng]] || [[Wt/zea/toeng|toeng]] || || [[Wt/zea/tóng|tóng]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Tong|Tong]]
|-
| 79. || naegel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/nogël|nogël]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/noagel|noagel]] || [[Wt/zea/Naagel|Naagel]] || [[Wt/zea/Narel|Narel]]
|-
| 80. || voet || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/vout|vout]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/vöët|vöët]] || [[Wt/zea/vouet|vouet]] || [[Wt/zea/voet|voet]] || [[Wt/zea/voot|voot]] || [[Wt/zea/Vout|Vout]] || [[Wt/zea/Foot|Foot]]
|-
| 81. || beên || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/bein|bein]] || [[Wt/zea/bèin|bèin]] || [[Wt/zea/bien|bien]] || [[Wt/zea/bieën|bieën]] || [[Wt/zea/bee|bee]] || [[Wt/zea/Béïn|Béïn]] || [[Wt/zea/Bieen|Bieen]]
|-
| 82. || knie || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/kneen|kneen]] || [[Wt/zea/knei|knei]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/knïë|knïë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/knèè|knèè]] || [[Wt/zea/knee|knee]] || [[Wt/zea/Kné|Kné]] || [[Wt/zea/Knie|Knie]]
|-
| 83. || 'and || [[Wt/zea/hând|hând]] || [[Wt/zea/hand|hand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/handj|handj]] || [[Wt/zea/hand|hand]] || [[Wt/zea/haand|haand]] || [[Wt/zea/hand|(h)and]] || [[Wt/zea/àànt|àànt]] || [[Wt/zea/hank|hank]] || [[Wt/zea/Haïnt|Haïnt]] || [[Wt/zea/Hank|Hank]]
|-
| 84. || vleke || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vleugel|vleugel]] || [[Wt/zea/vleugël|vleugël]] || [[Wt/zea/vleegel|vleegel]] || || [[Wt/zea/vluuegel|vluuegel]] || [[Wt/zea/Vlöëgel|Vlöëgel]] || [[Wt/zea/Flöjel|Flöjel]]
|-
| 85. || buuk || [[Wt/zea/boêk|boêk]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/bauk|bauk]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/Bokk|Bokk]] || [[Wt/zea/Buck|Buck]]
|-
| 86. || dermen || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/derm|derm]] || [[Wt/zea/dêr&quot;m|dèrm]] || [[Wt/zea/derrem|derrem]] || || [[Wt/zea/derm|derm]] || [[Wt/zea/Därrem|Därrem]] || [[Wt/zea/Därm|Därm]]
|-
| 87. || nikke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]], [[Wt/zea/genik|genik]] || [[Wt/zea/nek|nek]] || [[Wt/zea/nak|nak]], [[Wt/zea/nek|nek]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/nak|nak]] || [[Wt/zea/Nakk|Nakk]] || [[Wt/zea/Näck|Näck]]
|-
| 88. || rik || [[Wt/zea/rug|rug]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/rök|rök]] || [[Wt/zea/rögk|rögk]] || [[Wt/zea/rak|rak]] || [[Wt/zea/rèk|rèk]] || || [[Wt/zea/rök|rök]] || [[Wt/zea/Rökk|Rökk]] || [[Wt/zea/Röck|Röck]]
|-
| 89. || bost || [[Wt/zea/bôrs|bôrs]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bórs|bórs]] || [[Wt/zea/brós|brós]] || [[Wt/zea/borst|borst]] || [[Wt/zea/boors|boors]] || [[Wt/zea/bos|bos]] || [[Wt/zea/borst|bors(t)]] || || [[Wt/zea/bros|bros]] || [[Wt/zea/Brosst|Brosst]] || [[Wt/zea/Booerscht|Booerscht]], [[Wt/zea/Bross|Bross]]
|-
| 90. || 'arte || [[Wt/zea/hárt|hárt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hart|hart]] || [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hart|hart]] || [[Wt/zea/hat|hat]] || [[Wt/zea/hart|(h)art]] || [[Wt/zea/àt|àt]] || [[Wt/zea/hats|hats]] || [[Wt/zea/Härrt|Härrt]] || [[Wt/zea/Hert|Hert]]
|-
| 91. || lever || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/laever|laever]] || [[Wt/zea/lever|lever]] || [[Wt/zea/lêvër|lêvër]] || [[Wt/zea/liéever|liéever]] || || [[Wt/zea/leëver|leëver]] || [[Wt/zea/Léëver|Léëver]] || [[Wt/zea/Leäwer|Leäwer]]
|-
| 92. || drienke || [[Wt/zea/drînke|drînke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/drènke|drènke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/drénkë|drénkë]] || [[Wt/zea/drènke|drènke]] || || [[Wt/zea/drinke|drinke]] || [[Wt/zea/dränke|dränke]] || [[Wt/zea/drinke|drinke]]
|-
| 93. || ete || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/aete|aete]] || [[Wt/zea/ete|ete]] || [[Wt/zea/êtë|êtë]] || [[Wt/zea/iéete|iéete]] || || [[Wt/zea/eëte|eëte]] || [[Wt/zea/éëte|éëte]] || [[Wt/zea/eäte|eäte]]
|-
| 94. || biete || [[Wt/zea/biête|biête]] || colspan=5 | [[Wt/zea/biete|biete]] || [[Wt/zea/baitë|baitë]] || [[Wt/zea/bèète|bèète]] || || [[Wt/zea/biete|biete]] || [[Wt/zea/biite|biite]] || [[Wt/zea/biete|biete]]
|-
| 95. || zuge || colspan=2 | [[Wt/zea/zuge|zuge]] || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]], [[Wt/zea/zuge|zuge]] || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]] || || [[Wt/zea/zoeke|zoeke]], [[Wt/zea/zuige|zuige]] || [[Wt/zea/zaukë|zaukë]] || [[Wt/zea/zèûke|zèûke]] || || [[Wt/zea/zoege|zoege]] || [[Wt/zea/sugge|sugge]] || [[Wt/zea/sure|sure]]
|-
| 96. || spieë (uut de mond) || [[Wt/zea/spi-je|spi-je]] || [[Wt/zea/kleke|kleke]], [[Wt/zea/speje|speje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]] || || [[Wt/zea/speie|speie]] || [[Wt/zea/spaië|spaië]] || [[Wt/zea/spèûn|spèûn]] || || [[Wt/zea/sjpuie|sjpuie]] || [[Wt/zea/schpöjje|schpöjje]] || [[Wt/zea/spöie|spöie]], [[Wt/zea/spöi'e|spöi'e]]
|-
| 97. || spieë (uut de maeg) || [[Wt/zea/spi-je|spi-je]] || [[Wt/zea/speje|speje]] || [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]], [[Wt/zea/kótse|kótse]] || [[Wt/zea/sjpieje|sjpieje]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || || [[Wt/zea/speie|speie]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/spaië|spaië]], [[Wt/zea/broke|broke]] || [[Wt/zea/spèûn|spèûn]], [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/kòtse|kòtse]] || [[Wt/zea/kotse|kotse]] || [[Wt/zea/kottse|kottse]] || 
|-
| 98. || blaeze || [[Wt/zea/bloaze|bloaze]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/blaoze|blaoze]] || [[Wt/zea/bloze|bloze]] || [[Wt/zea/bluózë|bluózë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/bloaze|bloaze]] || [[Wt/zea/bloëse|bloëse]] || [[Wt/zea/blooese|blooese]], [[Wt/zea/puste|puste]]
|-
| 99. || aeseme || [[Wt/zea/oaseme|oaseme]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aoseme|aoseme]] || [[Wt/zea/aome|aome]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aoseme|aoseme]] || [[Wt/zea/öimë|öimë]], [[Wt/zea/uösëmë|uösëmë]] || [[Wt/zea/oaseme|oaseme]] || || [[Wt/zea/oame|oame]] || [[Wt/zea/oëme|oëme]] || [[Wt/zea/ooemschöppe|ooemschöppe]]
|-
| 100. || lache || [[Wt/zea/lâche|lâche]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/lache|lache]] || [[Wt/zea/laachtë|laachtë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/lache|lache]] || [[Wt/zea/laache|laache]] || [[Wt/zea/lache|lache]]
|-
| 101. || zieë || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/zeen|zeen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zïn|zïn]] || [[Wt/zea/zejen|zejen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/séë|séë]] || [[Wt/zea/sieehn|sieehn]]
|-
| 102. || 'ôre || [[Wt/zea/huure|huure]] || [[Wt/zea/hure|hure]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/heure|heure]] || [[Wt/zea/huuere|huuere]] || [[Wt/zea/hure|hure]] || [[Wt/zea/heurë|heurë]] || [[Wt/zea/hiéere|(h)iéere]] || || [[Wt/zea/huuere|huuere]] || [[Wt/zea/hüëre|hüëre]] || [[Wt/zea/hüere|hüere]]
|-
| 103. || wete || [[Wt/zea/wiëte|wiëte]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/weite|weite]] || [[Wt/zea/wete|wete]] || [[Wt/zea/wétë|wétë]] || [[Wt/zea/wete|wete]] || || [[Wt/zea/wete|wete]] || [[Wt/zea/wéïte|wéïte]] || [[Wt/zea/wieete|wieete]]
|-
| 104. || dienke || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dènke|dènke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dénkë|dénkë]] || [[Wt/zea/dènke|dènke]] || || [[Wt/zea/dinke|dinke]] || [[Wt/zea/dänke|dänke]] || [[Wt/zea/denke|denke]]
|-
| 105. || ruke || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ruke|ruke]] || [[Wt/zea/rükkë|rükkë]] || [[Wt/zea/rieke|rieke]] || || [[Wt/zea/ruke|ruke]] || [[Wt/zea/rüüke|rüüke]] || [[Wt/zea/ruuke|ruuke]]
|-
| 106. || vrêze || [[Wt/zea/schoow|schoow]] zeen || [[Wt/zea/schouw|schouw]], [[Wt/zea/engstig|engstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/engstig|engstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/èngstig|èngstig]] zeen || [[Wt/zea/bang|bang]] zeen || [[Wt/zea/vreize|vreize]]; [[Wt/zea/bang|bang]], [[Wt/zea/benajd|benajd]] zien || [[Wt/zea/vrèizë|vrèizë]] || [[Wt/zea/vrieze|vrieze]] || [[Wt/zea/schrik èbbe|schrik èbbe]] || [[Wt/zea/bang|bang]] zieë, [[Wt/zea/floep han|floep han]] || [[Wt/zea/Flupp|Flupp]]/[[Wt/zea/Flöpp|Flöpp]] haa || [[Wt/zea/Ängs|Ängs]] häbbe, [[Wt/zea/Bäng|Bäng]] häbbe
|-
| 107. || slaope || [[Wt/zea/sloape|sloape]] || [[Wt/zea/slaope|slaope]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlaope|sjlaope]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slaope|slaope]] || [[Wt/zea/sluope|sluope]] || [[Wt/zea/sloape|sloape]] || [[Wt/zea/slòòpe|slòòpe]] || [[Wt/zea/sjloape|sjloape]] || [[Wt/zea/schloëpe|schloëpe]] || [[Wt/zea/schlooepe|schlooepe]]
|-
| 108. || leve || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/laeve|laeve]] || [[Wt/zea/leve|leve]] || [[Wt/zea/lêvë|lêvë]] || [[Wt/zea/liéeve|liéeve]] || [[Wt/zea/leeve|leeve]] || [[Wt/zea/leëve|leëve]] || [[Wt/zea/léëve|léëve]] || [[Wt/zea/leäwe|leäwe]]
|-
| 109. || sterve || || [[Wt/zea/sterve|sterve]], [[Wt/zea/haergaon|haergaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjterve|sjterve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]], [[Wt/zea/euverlije|euverlije]], [[Wt/zea/hiemele|hiemele]] || [[Wt/zea/stêrvë|stêrvë]] || [[Wt/zea/sterreve|sterreve]] || || [[Wt/zea/sjterve|sjterve]] || [[Wt/zea/schtärreve|schtärreve]] || [[Wt/zea/sterve|sterve]]
|-
| 110. || doôddoeë || [[Wt/zea/doëdmake|doëdmake]] || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/doodmake|doodmake]] || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || [[Wt/zea/doeddoen|doeddoen]], [[Wt/zea/doedmake|doedmake]] || [[Wt/zea/óofmókë|óofmókë]] || [[Wt/zea/doéeddouen|doéeddouen]] || || [[Wt/zea/doeëdmake|doeëdmake]] || [[Wt/zea/duëtmaake|duëtmaake]] || [[Wt/zea/duotmake|duotmake]]
|-
| 111. || vechte || || [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/kampe|kampe]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || [[Wt/zea/vêechtë|vêechtë]], [[Wt/zea/battërë|battërë]] || [[Wt/zea/vechte|vechte]] || || [[Wt/zea/vechte|vechte]], [[Wt/zea/kampe|kampe]] || [[Wt/zea/fächte|fächte]] || 
|-
| 112. || jaege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/jage|jage]] || [[Wt/zea/jógë|jógë]] || [[Wt/zea/jage|jage]] || || [[Wt/zea/jage|jage]] || [[Wt/zea/jaage|jaage]] || [[Wt/zea/jaare|jaare]]
|-
| 113. || slae || [[Wt/zea/sloan|sloan]], [[Wt/zea/houwe|houwe]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/slaon|slaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sjlaon|sjlaon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/slaon|slaon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sloon|sloon]] || [[Wt/zea/slün|slün]], [[Wt/zea/klüynë|klüynë]], [[Wt/zea/motsë|motsë]] || [[Wt/zea/sloan|sloan]], [[Wt/zea/heúen|(h)eúen]] || [[Wt/zea/sloon|sloon]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/sjloa|sjloa]] || [[Wt/zea/houwe|houwe]], [[Wt/zea/schloë|schloë]] || [[Wt/zea/schlare|schlare]]
|-
| 114. || snieë || [[Wt/zea/sni-je|sni-je]] || [[Wt/zea/snieje|snieje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjnieje|sjnieje]] || [[Wt/zea/snieje|snieje]] || [[Wt/zea/snije|snije]] || [[Wt/zea/snaië|snaië]] || [[Wt/zea/snèèn|snèèn]] || || [[Wt/zea/sjnieje|sjnieje]] || [[Wt/zea/schnijje|schnijje]] || [[Wt/zea/schnie'e|schnie'e]]
|-
| 115. || splête || [[Wt/zea/kluëve|kluëve]], [[Wt/zea/spliëte|spliëte]] || [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/scheie|scheie]] || [[Wt/zea/sjpliete|sjpliete]], [[Wt/zea/sjplitse|sjplitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjeie|sjeie]] || [[Wt/zea/sjplitse|sjplitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjejje|sjejje]] || || [[Wt/zea/splitse|splitse]], [[Wt/zea/deile|deile]], [[Wt/zea/sjeie|sjeie]] || [[Wt/zea/splaitë|splaitë]] || [[Wt/zea/splèète|splèète]] || || [[Wt/zea/sjpliete|sjpliete]] || [[Wt/zea/schpliite|schpliite]] || ([[Wt/zea/splettere|splettere]])
|-
| 116. || steke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/staeke|staeke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtaeke|sjtaeke]] || [[Wt/zea/staeke|staeke]] || [[Wt/zea/steke|steke]] || [[Wt/zea/têkkë|têkkë]], [[Wt/zea/stêkë|stêkë]] || [[Wt/zea/stiéeke|stiéeke]] || || [[Wt/zea/sjteëke|sjteëke]] || [[Wt/zea/schtéëke|schtéëke]] || [[Wt/zea/steäke|steäke]]
|-
| 117. || kraeuwe || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kratse|kratse]] || [[Wt/zea/kretse|kretse]] || [[Wt/zea/krabbë|krabbë]], [[Wt/zea/krêtsë|krêtsë]] || [[Wt/zea/kretse|kretse]] || || [[Wt/zea/kratse|kratse]] || [[Wt/zea/krattse|krattse]] || [[Wt/zea/jöcke|jöcke]], [[Wt/zea/schubbele|schubbele]], [[Wt/zea/schure|schure]]
|-
| 118. || delve || [[Wt/zea/grave|grave]], [[Wt/zea/dabbe|dabbe]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/grave|grave]] || [[Wt/zea/graove|graove]] || [[Wt/zea/gróvë|gróvë]] || [[Wt/zea/grave|grave]] || || [[Wt/zea/grave|grave]] || [[Wt/zea/graave|graave]] || [[Wt/zea/jraave|jraave]]
|-
| 119. || zwemme || [[Wt/zea/zwemme|zwemme]] || [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zjwumme|zjwumme]] || [[Wt/zea/zjwömme|zjwömme]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zwüyme|zwüyme]] || [[Wt/zea/zwèmme|zwèmme]] || [[Wt/zea/zwumme|zwumme]] || [[Wt/zea/zjwumme|zjwumme]] || [[Wt/zea/schwämme|schwämme]] || [[Wt/zea/schwemme|schwemme]]
|-
| 120. || vliege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vlege|vlege]] || [[Wt/zea/vliëgë|vliëgë]] || [[Wt/zea/vlejge|vlejge]] || || [[Wt/zea/vlege|vlege]] || [[Wt/zea/vleege|vleege]] || [[Wt/zea/fleje|fleje]]
|-
| 121. || gae (steppe) || [[Wt/zea/loëpe|loëpe]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/loupë|loupë]], [[Wt/zea/jallë|jallë]] || [[Wt/zea/goan|goan]], [[Wt/zea/loepe|loepe]] || [[Wt/zea/gón|gón]], [[Wt/zea/loeëpe|loeëpe]] || [[Wt/zea/lope|lope]] || [[Wt/zea/goë|goë]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/luope|luope]]
|-
| 122. || komme || [[Wt/zea/komme|komme]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kómme|kómme]] || [[Wt/zea/koume|koume]] || [[Wt/zea/kómë|kómë]] || [[Wt/zea/keume|keume]] || || [[Wt/zea/kómme|kómme]] || [[Wt/zea/koëme|koëme]] || [[Wt/zea/kuome|kuome]]
|-
| 123. || leie (ligge) || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ligge|ligge]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/ligke|ligke]] || [[Wt/zea/lïggë|lïggë]] || [[Wt/zea/liegge|liegge]] || || [[Wt/zea/ligke|ligke]] || [[Wt/zea/lijje|lijje]] || [[Wt/zea/legge|legge]]
|-
| 124. || zitte || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zitte|zitte]] || [[Wt/zea/zïttë|zïttë]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zitte|zitte]] || [[Wt/zea/sétte|sétte]] || [[Wt/zea/sette|sette]]
|-
| 125. || stae || [[Wt/zea/stoan|stoan]] || [[Wt/zea/staon|staon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtaon|sjtaon]] || [[Wt/zea/staon|staon]] || [[Wt/zea/stoon|stoon]] || [[Wt/zea/stun|stun]] || [[Wt/zea/stoan|stoan]] || || [[Wt/zea/sjtoa|sjtoa]] || [[Wt/zea/schtoë|schtoë]] || [[Wt/zea/stooehn|stooehn]]
|-
| 126. || draoie || [[Wt/zea/draeje|draeje]] || [[Wt/zea/dreie|dreie]] || [[Wt/zea/drejje|drejje]] || [[Wt/zea/dreje|dreje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/drejje|drejje]] || [[Wt/zea/drêeë|drêeë]], [[Wt/zea/kérë|kérë]] || [[Wt/zea/draan|draan]] || || [[Wt/zea/drieëne|drieëne]] || [[Wt/zea/drijje|drijje]] || [[Wt/zea/driehne|driehne]]
|-
| 127. || vaolle || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/valle|valle]] || [[Wt/zea/vallë|vallë]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/valle|valle]] || [[Wt/zea/falle|falle]]
|-
| 128. || geve || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/gaeve|gaeve]] || [[Wt/zea/geve|geve]] || [[Wt/zea/gêvë|gêvë]] || [[Wt/zea/giéeve|giéeve]] || || [[Wt/zea/geëve|geëve]] || [[Wt/zea/géëve|géëve]] || [[Wt/zea/jeäwe|jeäwe]]
|-
| 129. || vast'ouwe || [[Wt/zea/hâlde|hâlde]] || [[Wt/zea/halde|halde]] || [[Wt/zea/haje|haje]] || [[Wt/zea/hawte|hawte]] || [[Wt/zea/haoje|haoje]] || [[Wt/zea/hawwe|hawwe]] || [[Wt/zea/hougë|hougë]] || [[Wt/zea/hage|(h)age]] ||  [[Wt/zea/ààn|ààn]] || [[Wt/zea/haote|haote]] || [[Wt/zea/hauwe|hauwe]] || [[Wt/zea/halde|halde]]
|-
| 130. || niepe || [[Wt/zea/knîepe|knîepe]] || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]], [[Wt/zea/niepe|niepe]] || [[Wt/zea/pitse|pitse]], [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || [[Wt/zea/pitsje|pitsje]], [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || || [[Wt/zea/pitse|pitse]], [[Wt/zea/niepe|(k)niepe]] || [[Wt/zea/pïtsë|pïtsë]] || [[Wt/zea/pitse|pitse]] || || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]] || [[Wt/zea/kniipe|kniipe]], [[Wt/zea/péttsche|péttsche]] || [[Wt/zea/kniepe|kniepe]]
|-
| 131. || vrieve || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/vrieve|vrieve]] || [[Wt/zea/vraivë|vraivë]] || [[Wt/zea/vrèève|vrèève]] || || [[Wt/zea/vrieve|vrieve]] || [[Wt/zea/vriive|vriive]], [[Wt/zea/riive|riive]] || [[Wt/zea/riewe|riewe]]
|-
| 132. || wasse || [[Wt/zea/wâsse|wâsse]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wasse|wasse]] || [[Wt/zea/wesje|wesje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wasse|wasse]] || [[Wt/zea/wassë|wassë]] || [[Wt/zea/wasse|wasse]] || || [[Wt/zea/wesje|wesje]] || [[Wt/zea/waïsche|waïsche]] || [[Wt/zea/wäsche|wäsche]]
|-
| 133. || vaege || [[Wt/zea/kaere|kaere]], [[Wt/zea/vaege|vaege]] || [[Wt/zea/kaere|kaere]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/kaere|kaere]], [[Wt/zea/vaege|vaege]] || [[Wt/zea/kere|kere]], [[Wt/zea/vege|vege]] || [[Wt/zea/karë|karë]], [[Wt/zea/vêgë|vêgë]] || [[Wt/zea/kiéere|kiéere]], [[Wt/zea/viéege|viéege]] || || [[Wt/zea/veëge|veëge]], [[Wt/zea/keëre|keëre]], [[Wt/zea/besseme|besseme]] || [[Wt/zea/véëge|véëge]] || [[Wt/zea/feäje|feäje]]
|-
| 134. || trekke || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/trekke|trekke]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/trèkke|trèkke]] || [[Wt/zea/trèkkë|trèkkë]] || [[Wt/zea/trèkke|trèkke]] || || [[Wt/zea/trekke|trekke]] || [[Wt/zea/trékke|trékke]] || [[Wt/zea/trecke|trecke]]
|-
| 135. || douwe || || [[Wt/zea/douwe|douwe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/duje|duje]] || || [[Wt/zea/duie|duie]] || [[Wt/zea/dauë|dauë]] || [[Wt/zea/dèûn|dèûn]] || || [[Wt/zea/duie|duie]] || [[Wt/zea/döjje|döjje]] || [[Wt/zea/döi'e|döi'e]], [[Wt/zea/döie|döie]]
|-
| 136. || goôie || [[Wt/zea/goëje|goëje]] || [[Wt/zea/goeëje|goeëje]] || [[Wt/zea/goje|goje]], [[Wt/zea/sjmiete|sjmiete]] || [[Wt/zea/bruje|bruje]], [[Wt/zea/werpe|werpe]] || || [[Wt/zea/goeje|goeje]], [[Wt/zea/smiete|smiete]] || [[Wt/zea/góië|góië]], [[Wt/zea/smaitë|smaitë]], [[Wt/zea/wêrpë|wêrpë]] || [[Wt/zea/goéeje|goéeje]], [[Wt/zea/smèète|smèète]] || || [[Wt/zea/werpe|werpe]], [[Wt/zea/sjmiete|sjmiete]] || [[Wt/zea/wärrepe|wärrepe]] || [[Wt/zea/schmiete|schmiete]]
|-
| 137. || binde || [[Wt/zea/binge|binge]] || [[Wt/zea/binde|binde]] || [[Wt/zea/binje|binje]] || [[Wt/zea/bènje|bènje]] || || [[Wt/zea/binde|binde]] || [[Wt/zea/bénnë|bénnë]] || [[Wt/zea/bènne|bènne]] || [[Wt/zea/bènge|bènge]], [[Wt/zea/knoeëpe|knoeëpe]] || [[Wt/zea/binge|binge]] || [[Wt/zea/baïnde|baïnde]] || [[Wt/zea/benge|benge]]
|-
| 138. || naoie || [[Wt/zea/naeje|naeje]] || [[Wt/zea/neie|neie]] || [[Wt/zea/nejje|nejje]] || [[Wt/zea/neje|neje]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/nejje|nejje]] || [[Wt/zea/nêeë|nêeë]] || [[Wt/zea/naan|naan]] || [[Wt/zea/nèèn|nèèn]] || [[Wt/zea/nieëne|nieëne]] || [[Wt/zea/nijje|nijje]] || [[Wt/zea/nieehne|nieehne]]
|-
| 139. || telle || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/telle|telle]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/tèlle|tèlle]] || [[Wt/zea/tèllë|tèllë]] || [[Wt/zea/tèlle|tèlle]] || || [[Wt/zea/telle|telle]] || [[Wt/zea/télle|télle]] || [[Wt/zea/tälle|tälle]]
|-
| 140. || zeie || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zegge|zegge]] || [[Wt/zea/zegke|zegke]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zègke|zègke]] || [[Wt/zea/zèggë|zèggë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zègge|zègge]] || [[Wt/zea/zage|zage]] || [[Wt/zea/saa|saa]] || [[Wt/zea/saare|saare]], [[Wt/zea/sägge|sägge]]
|-
| 141. || zienge || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/zènge|zènge]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/zéngë|zéngë]] || [[Wt/zea/zènge|zènge]] || || [[Wt/zea/zinge|zinge]] || [[Wt/zea/sänge|sänge]] || [[Wt/zea/senge|senge]]
|-
| 142. || spele || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/speule|speule]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjpele|sjpele]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/speule|speule]] || [[Wt/zea/spélë|spélë]] || [[Wt/zea/spele|spele]] || [[Wt/zea/spélle|spélle]] || [[Wt/zea/sjpieële|sjpieële]] || [[Wt/zea/schpéële|schpéële]] || [[Wt/zea/spieele|spieele]]
|-
| 143. || drieve || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/drieve|drieve]] || [[Wt/zea/draivë|draivë]] || [[Wt/zea/drèève|drèève]] || || [[Wt/zea/drieve|drieve]] || [[Wt/zea/driive|driive]] || [[Wt/zea/drieve|drieve]]
|-
| 144. || vloeie || || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/struime|struime]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtroume|sjtroume]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/loupe|loupe]] || [[Wt/zea/stroume|stroume]], [[Wt/zea/struime|struime]], [[Wt/zea/loupe|loupe]], [[Wt/zea/kaanjele|kaanjele]] || || [[Wt/zea/loepe|loepe]] || || [[Wt/zea/sjtreume|sjtreume]], [[Wt/zea/lope|lope]] || [[Wt/zea/schtrööme|schtrööme]] || 
|-
| 145. || vrieze || || [[Wt/zea/vrere|vrere]] || [[Wt/zea/vreze|vreze]] || [[Wt/zea/vreize|vreize]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrere|vrere]] || [[Wt/zea/vriëzë|vriëzë]] || [[Wt/zea/vrejze|vrejze]] || || [[Wt/zea/vrere|vrere]], [[Wt/zea/vreze|vreze]] || [[Wt/zea/vreese|vreese]] || [[Wt/zea/freese|freese]]
|-
| 146. || zwelle || || [[Wt/zea/zwelle|zwelle]] || [[Wt/zea/zjwölle|zjwölle]] || [[Wt/zea/zjwelle|zjwelle]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zwelle|zwelle]] || [[Wt/zea/zwèllë|zwèllë]] || [[Wt/zea/zwèlle|zwèlle]] || || [[Wt/zea/zjwelle|zjwelle]] || [[Wt/zea/schwélle|schwélle]] || [[Wt/zea/schwelle|schwelle]]
|-
| 147. || zunne || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zón|zón]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zon|zon]] || [[Wt/zea/zón|zón]] || [[Wt/zea/zon|zon]] || || [[Wt/zea/zón|zón]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Sonn|Sonn]]
|-
| 148. || maene || [[Wt/zea/moan|moan]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/maon|maon]] || [[Wt/zea/muon|muon]] || [[Wt/zea/moan|moan]] || || [[Wt/zea/moan|moan]], [[Wt/zea/mond|mond]] || [[Wt/zea/Moën|Moën]] || [[Wt/zea/Mooen|Mooen]]
|-
| 149. || starre || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ster|ster]] || [[Wt/zea/sjter|sjter]] || [[Wt/zea/sjtar|sjtar]] || [[Wt/zea/ster|ster]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/staar|staar]] || || [[Wt/zea/sjter|sjter]] || [[Wt/zea/Schtäär|Schtäär]] || [[Wt/zea/Steär|Steär]]
|-
| 150. || waeter || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/water|water]] || [[Wt/zea/wótter|wótter]] || [[Wt/zea/wâter|wâter]] || || [[Wt/zea/water|water]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/Waater|Waater]]
|-
| 151. || regen || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/raegen|raegen]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/raege|raege]], [[Wt/zea/raenge|raenge]] || [[Wt/zea/raengel|raengel]] || [[Wt/zea/rege|rege]] || [[Wt/zea/rêngër|rêngër]] || [[Wt/zea/riéerieng|riéerieng]] || || [[Wt/zea/reëge|reëge]] || [[Wt/zea/Rään|Rään]] || [[Wt/zea/Reäje|Reäje]]
|-
| 152. || riviere || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rivier|rivier]] || [[Wt/zea/reveer|reveer]] || || || [[Wt/zea/revier|revier]] || || || || [[Wt/zea/revier|revier]] || [[Wt/zea/Floss|Floss]] || 
|-
| 153. || meêr || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/pool|pool]], [[Wt/zea/water|water]] ([[Wt/zea/maer|maer]]?) || [[Wt/zea/meer|meer]] || || [[Wt/zea/pouel|pouel]] || || [[Wt/zea/meer|meer]] || [[Wt/zea/Méër|Méër]], [[Wt/zea/Sië|Sië]] || 
|-
| 154. || zeê || || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zee|zee]] || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/zie|zie]] || [[Wt/zea/zée|zée]] || [[Wt/zea/zie|zie]] || || [[Wt/zea/zieë|zieë]] || [[Wt/zea/Méër|Méër]] || 
|-
| 155. || zout || [[Wt/zea/zâlt|zâlt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zalt|zalt]] || [[Wt/zea/zawt|zawt]] || [[Wt/zea/zaot|zaot]] || [[Wt/zea/zaajt|zaajt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zaat|zaat]] || || [[Wt/zea/zaot|zaot]] || [[Wt/zea/Saut|Saut]] || [[Wt/zea/Salt|Salt]]
|-
| 156. || steên || [[Wt/zea/stiën|stiën]] || [[Wt/zea/stein|stein]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtein|sjtein]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/stein|stein]] || [[Wt/zea/stien|stien]] || || [[Wt/zea/sjtee|sjtee]] || [[Wt/zea/Schtéï|Schtéï(n)]] || [[Wt/zea/Stieen|Stieen]]
|-
| 157. || zand || [[Wt/zea/zând|zând]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zandj|zandj]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || [[Wt/zea/záant|záant]] || [[Wt/zea/zand|zand]] || || [[Wt/zea/zank|zank]] || [[Wt/zea/Saïnt|Saïnt]] || [[Wt/zea/Sank|Sank]]
|-
| 158. || stof || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/stof|stof]] || [[Wt/zea/sjtaof|sjtaof]] || [[Wt/zea/sjtöb|sjtöb]] || || [[Wt/zea/stöb|stöb]] || [[Wt/zea/stub|stub]] || [[Wt/zea/stèp|stèp]] || || [[Wt/zea/sjtöb|sjtöb]] || [[Wt/zea/Schtöpp|Schtöpp]], [[Wt/zea/Mölle|Mölle]] || [[Wt/zea/Mälm|Mälm]], [[Wt/zea/Melm|Melm]]; [[Wt/zea/Stooev|Stooev]]
|-
| 159. || aerde || [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/groond|groond]] || [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/grónd|grónd]] || colspan=3 | [[Wt/zea/aerd|aerd]], [[Wt/zea/gróndj|gróndj]] || [[Wt/zea/eerd|eerd]], [[Wt/zea/groond|groond]] || [[Wt/zea/grónd|grónd]] || [[Wt/zea/jâârd|jâârd]], [[Wt/zea/grond|grond]] || [[Wt/zea/jààt|jààt]] || [[Wt/zea/eëd|eëd]], [[Wt/zea/grónk|grónk]] || [[Wt/zea/Äärt|Äärt]], [[Wt/zea/Graunt|Graunt]] || [[Wt/zea/Eärd|Eärd]], [[Wt/zea/Jronk|Jronk]]
|-
| 160. || wolk || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/wouk|wouk]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/wölk|wölk]] || [[Wt/zea/wollek|wollek]] || || [[Wt/zea/wolk|wolk]] || [[Wt/zea/Wouk|Wouk]] || [[Wt/zea/Wolk|Wolk]]
|-
| 161. || mist || [[Wt/zea/nevel|nevel]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/mist|mist]] || [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/nüffël|nüffël]] || [[Wt/zea/mèst|mèst]] || || [[Wt/zea/mis|mis]] || [[Wt/zea/Névvel|Névvel]] || [[Wt/zea/Neävel|Neävel]]
|-
| 162. || lucht || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/lóch|lóch]] || [[Wt/zea/loch|loch]] || [[Wt/zea/locht|locht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/loch|loch]] || || [[Wt/zea/lóch|lóch]] || [[Wt/zea/Loët|Loët]] || [[Wt/zea/Loff|Loff]], [[Wt/zea/Loot|Loot]]
|-
| 163. || wind || [[Wt/zea/weend|weend]] || [[Wt/zea/wind|wind]] || [[Wt/zea/windj|windj]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wèndj|wèndj]] || [[Wt/zea/wind|wind]] || [[Wt/zea/wend|wend]] || [[Wt/zea/wènd|wènd]] || || [[Wt/zea/wink|wink]] || [[Wt/zea/Waïnt|Waïnt]] || [[Wt/zea/Wenk|Wenk]]
|-
| 164. || sneêuw || [[Wt/zea/sniëj|sniëj]] || [[Wt/zea/snieë|snieë]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjnee|sjnee]] || [[Wt/zea/snieë|snieë]] || [[Wt/zea/snie|snie]] || [[Wt/zea/snau|snau]], [[Wt/zea/snée|snée]] || [[Wt/zea/snèû|snèû]] || || [[Wt/zea/sjnieë|sjnieë]] || [[Wt/zea/Schnië|Schnië]] || [[Wt/zea/Schniee|Schniee]]
|-
| 165. || ies || [[Wt/zea/îes|îes]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ies|ies]] || [[Wt/zea/ais|ais]] || [[Wt/zea/èès|èès]] || || [[Wt/zea/ies|ies]] || [[Wt/zea/Iis|Iis]] || [[Wt/zea/Ies|Ies]]
|-
| 166. || roôk || [[Wt/zea/roëk|roëk]] || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/rouk|rouk]] || [[Wt/zea/roek|roek]] || || [[Wt/zea/rook|rook]] || [[Wt/zea/Rouk|Rouk]] || [[Wt/zea/Rook|Rook]]
|-
| 167. || vier || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/veur|veur]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/veur|veur]] || [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/vüur|vüur]] || [[Wt/zea/vejer|vejer]] || || [[Wt/zea/vuur|vuur]] || [[Wt/zea/Vüür|Vüür]] || [[Wt/zea/Füer|Füer]]
|-
| 168. || assie || [[Wt/zea/âs|âs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/esj|esj]] || [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/assë|assë]] || [[Wt/zea/as|as]], [[Wt/zea/asse|asse]] || [[Wt/zea/àsse|àsse]] || [[Wt/zea/esj|esj]] || [[Wt/zea/Aïsche|Aïsche]] || [[Wt/zea/Äesch|Äesch]], [[Wt/zea/Eäsch|Eäsch]]
|-
| 169. || brande || [[Wt/zea/brande|brande]] || [[Wt/zea/branne|branne]] || [[Wt/zea/branje|branje]], [[Wt/zea/borre|borre]] || [[Wt/zea/brenne|brenne]], [[Wt/zea/borre|borre]] || || [[Wt/zea/brenne|brenne]] || [[Wt/zea/biènë|biènë]] || [[Wt/zea/branne|branne]] || || [[Wt/zea/brenne|brenne]] || [[Wt/zea/bääre|bääre]] || [[Wt/zea/brenne|brenne]]
|-
| 170. || wegt || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/waeg|waeg]] || [[Wt/zea/weeg|weeg]] || [[Wt/zea/wêeg|wêeg]], [[Wt/zea/boon|boon]] || [[Wt/zea/wiéeg|wiéeg]] || || [[Wt/zea/weëg|weëg]] || [[Wt/zea/Waïch|Waïch]] || [[Wt/zea/Weäg|Weäg]]
|-
| 171. || berg || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/berg|berg]] || [[Wt/zea/bêrg|bêrg]] || [[Wt/zea/berreg|berreg]] || || [[Wt/zea/berg|berg]] || [[Wt/zea/Bärrech|Bärrech]] || [[Wt/zea/Berg|Berg]]
|-
| 172. || roôd || [[Wt/zea/roëd|roëd]] || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || [[Wt/zea/roed|roed]] || [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/roéed|roéed]] || || [[Wt/zea/roeëd|roeëd]] || [[Wt/zea/ruë|ruë]] || [[Wt/zea/ruot|ruot]]
|-
| 173. || groen || [[Wt/zea/greûn|greûn]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/gruin|gruin]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/grüun|grüun]] || [[Wt/zea/grejen|grejen]] || || [[Wt/zea/greun|greun]] || [[Wt/zea/gröün|gröün]] || [[Wt/zea/jröin|jröin]]
|-
| 174. || geêl || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/gael|gael]] || [[Wt/zea/geel|geel]] || [[Wt/zea/gêel|gêel]] || [[Wt/zea/giéel|giéel]] || [[Wt/zea/geel|geel]] || [[Wt/zea/geël|geël]] || [[Wt/zea/géël|géël]] || [[Wt/zea/jeäl|jeäl]]
|-
| 175. || wit || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/wit|wit]] || [[Wt/zea/wït|wït]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/wit|wit]] || [[Wt/zea/wétt|wétt]] || [[Wt/zea/witt|witt]]
|-
| 176. || zwart || [[Wt/zea/zwárt|zwárt]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwart|zjwart]] || [[Wt/zea/zwert|zwert]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || [[Wt/zea/zwat|zwat]] || [[Wt/zea/zwart|zwart]] || || [[Wt/zea/sjwat|sjwat]] || [[Wt/zea/schwarrt|schwarrt]] || [[Wt/zea/schwart|schwart]], [[Wt/zea/schwatt|schwatt]]
|-
| 177. || nacht || [[Wt/zea/nâcht|nâcht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/nacht|nacht]] || [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/naach|naach]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nach|nach]] || [[Wt/zea/Naat|Naat]] || [[Wt/zea/Nait|Nait]], [[Wt/zea/Neit|Neit]]
|-
| 178. || dag || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/dag|dag]] || [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/dóog|dóog]] || [[Wt/zea/daag|daag]] || || [[Wt/zea/daag|daag]] || [[Wt/zea/Daach|Daach]] || [[Wt/zea/Daach|Daach]], [[Wt/zea/Dag|Dag]]
|-
| 179. || jaer || [[Wt/zea/joar|joar]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/jaor|jaor]] || [[Wt/zea/juór|juór]] || [[Wt/zea/joar|joar]] || [[Wt/zea/joor|joor]] || [[Wt/zea/joar|joar]] || [[Wt/zea/Joër|Joër]] || [[Wt/zea/Johr|Johr]]
|-
| 180. || waerm || [[Wt/zea/wêrm|wêrm]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/werm|werm]] || [[Wt/zea/wêrm|wêrm]] || [[Wt/zea/werrem|werrem]] || || [[Wt/zea/werm|werm]] || [[Wt/zea/wärrem|wärrem]] || [[Wt/zea/wärm|wärm]]
|-
| 181. || koud || [[Wt/zea/kâld|kâld]] || [[Wt/zea/kald|kald]] || [[Wt/zea/kaad|kaad]] || [[Wt/zea/kawd|kawd]] || [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/kaajd|kaajd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kaad|kaad]] || || [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/kout|kout]] || [[Wt/zea/kalt|kalt]]
|-
| 182. || vol || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vol|vol]] || [[Wt/zea/völ|völ]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vol|vol]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/voll|voll]]
|-
| 183. || nieuw || [[Wt/zea/ni-j|ni-j]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/nuuj|nuuj]] || [[Wt/zea/nui|nui]] || [[Wt/zea/nau|nau]] || [[Wt/zea/nèû|nèû]] || [[Wt/zea/nief|nief]] || [[Wt/zea/nui|nui]] || [[Wt/zea/nö|nö]] || [[Wt/zea/nöi|nöi]]
|-
| 184. || oud || [[Wt/zea/âld|âld]] || [[Wt/zea/ald|ald]] || [[Wt/zea/aad|aad]] || [[Wt/zea/awd|awd]] || [[Wt/zea/aod|aod]] || [[Wt/zea/aajd|aajd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aad|aad]] || [[Wt/zea/ààt|ààt]] || [[Wt/zea/aod|aod]] || [[Wt/zea/aut|aut]] || [[Wt/zea/alt|alt]]
|-
| 185. || goed || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/goud|goud]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/göëd|göëd]] || [[Wt/zea/goued|goued]] || || [[Wt/zea/good|good]] || [[Wt/zea/gout|gout]] || [[Wt/zea/joot|joot]]
|-
| 186. || slecht || [[Wt/zea/slecht|slecht]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlech|sjlech]], [[Wt/zea/kwaod|kwaod]] || [[Wt/zea/slecht|slecht]], [[Wt/zea/kaod|kaod]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || [[Wt/zea/slêech|slêech]] || [[Wt/zea/slech|slech]] || || [[Wt/zea/sjlech|sjlech]] || [[Wt/zea/schléët|schléët]] || [[Wt/zea/schleit|schleit]]
|-
| 187. || vrot || [[Wt/zea/voêl|voêl]], [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rót|rót]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rot|rot]] || [[Wt/zea/rot|rot]], [[Wt/zea/poerri|poerri]] || [[Wt/zea/rot|rot]] || || [[Wt/zea/voel|voel]] || [[Wt/zea/vuul|vuul]] || [[Wt/zea/fuul|fuul]]
|-
| 188. || vuul || [[Wt/zea/fiês|fiês]] || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/voel|voel]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vies|vies]], [[Wt/zea/voel|voel]] || [[Wt/zea/veis|veis]], [[Wt/zea/vojl|vojl]] || [[Wt/zea/vaul|vaul]] || [[Wt/zea/vejs|vejs]], [[Wt/zea/vèûl|vèûl]] || || [[Wt/zea/voel|voel]], [[Wt/zea/drekkig|drekkig]] || [[Wt/zea/viis|viis]] || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/schmäerig|schmäerig]]
|-
| 189. || recht || [[Wt/zea/recht|recht]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/rech|rech]], [[Wt/zea/gerich|gerich]] || [[Wt/zea/rech|rech]] ([[Wt/zea/gerichtj|gerichtj]]?) || [[Wt/zea/rech|rech]], [[Wt/zea/geriech|geriech]] || [[Wt/zea/rêech|rêech]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || [[Wt/zea/rècht|rècht]] || [[Wt/zea/rech|rech]] || [[Wt/zea/graat|graat]] || [[Wt/zea/jrad|jrad]]
|-
| 190. || rond || [[Wt/zea/roond|roond]] || [[Wt/zea/rónd|rónd]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/róndj|róndj]] || [[Wt/zea/roond|roond]] || [[Wt/zea/rónd|rónd]] || [[Wt/zea/rond|rond]] || || [[Wt/zea/rónk|rónk]] || [[Wt/zea/raunt|raunt]] || [[Wt/zea/ronk|ronk]]
|-
| 191. || scherp || || [[Wt/zea/scherp|scherp]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/scherp|scherp]] || [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/sjêrp|sjêrp]] || [[Wt/zea/scherrep|scherrep]] || [[Wt/zea/schèrrep|schèrrep]] || [[Wt/zea/sjerp|sjerp]] || [[Wt/zea/schärrep|schärrep]] || [[Wt/zea/schärp|schärp]]
|-
| 192. || bot || [[Wt/zea/stoomp|stoomp]], [[Wt/zea/bót|bót]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjtómp|sjtómp]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || [[Wt/zea/stoomp|stoomp]] || [[Wt/zea/stómp|stómp]] || [[Wt/zea/bot|bot]] || || [[Wt/zea/sjtómp|sjtómp]] || [[Wt/zea/bott|bott]], [[Wt/zea/schtomp|schtomp]] || [[Wt/zea/stomp|stomp]], [[Wt/zea/stupp|stupp]]
|-
| 193. || glad || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/glad|glad]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/glaad|glaad]] || [[Wt/zea/glad|glad]] || [[Wt/zea/glót|glót]] || [[Wt/zea/glettig|glettig]] || || [[Wt/zea/glad|glad]] || [[Wt/zea/glatt|glatt]] || [[Wt/zea/flutschig|flutschig]]
|-
| 194. || nat || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/naat|naat]] || [[Wt/zea/nóot|nóot]] || [[Wt/zea/nâât|nâât]] || || [[Wt/zea/naat|naat]] || [[Wt/zea/natt|natt]] || [[Wt/zea/naat|naat]]
|-
| 195. || drôge || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/druueg|druueg]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/dreug|dreug]] || [[Wt/zea/druueg|druueg]] || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/dreug|dreug]] || [[Wt/zea/drieg|drieg]] || || [[Wt/zea/druug|druug]] || [[Wt/zea/drü|drü]] || [[Wt/zea/drüsch|drüsch]]
|-
| 196. || juust || [[Wt/zea/richtig|richtig]] || [[Wt/zea/riechtig|riechtig]] || [[Wt/zea/richtig|richtig]], [[Wt/zea/krek|krek]] || [[Wt/zea/richtig|richtig]], [[Wt/zea/sjus|sjus]] || [[Wt/zea/zjuust|zjuust]] ([[Wt/zea/richtig|richtig]]?) || [[Wt/zea/zjus|zjus]], [[Wt/zea/riechteg|riechteg]] || [[Wt/zea/zjüs|zjüs]] || [[Wt/zea/zjuus|zjuus]] || || [[Wt/zea/richtig|richtig]] || [[Wt/zea/réchtech|réchtech]] || [[Wt/zea/reit|reit]]
|-
| 197. || kortbie || [[Wt/zea/vlakbeej|vlakbeej]], [[Wt/zea/döën beej|döën beej]] || [[Wt/zea/kortbeej|kortbeej]], [[Wt/zea/doeënbeej|doeënbeej]] || [[Wt/zea/kórtbie|kórtbie]], [[Wt/zea/naobie|naobie]], [[Wt/zea/dunbie|dunbie]] || [[Wt/zea/dounbie|doun(bie)]], [[Wt/zea/nej|nej]], [[Wt/zea/kortbie|kortbie]] || || [[Wt/zea/kortbij|kortbij]] || [[Wt/zea/nuó|nuó]] || [[Wt/zea/diechbèè|diechbèè]], [[Wt/zea/naa|naa]] || || [[Wt/zea/kótbij|kótbij]] || [[Wt/zea/növvebéï|növvebéï]] || [[Wt/zea/nooehbee|nooehbee]]
|-
| 198. || varre || [[Wt/zea/wiet|wiet]], [[Wt/zea/wiej|wiej]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/vaer|vaer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wied|wied]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/vaer|vaer]] || [[Wt/zea/wied|wied]], [[Wt/zea/veer|veer]] || [[Wt/zea/vàar|vàar]] || [[Wt/zea/vaar|vaar]] || || [[Wt/zea/wied|wied]] || [[Wt/zea/wiit|wiit]] || [[Wt/zea/wiet|wiet]]
|-
| 199. || rechts || [[Wt/zea/rêchs|rêchs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rechts|rechts]] || [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rêechs|rêechs]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/rechs|rechs]] || [[Wt/zea/rätts|rätts]] || [[Wt/zea/reits|reits]]
|-
| 200. || lienks || [[Wt/zea/leenks|leenks]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/links|links]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lènks|lènks]] || [[Wt/zea/links|links]] || [[Wt/zea/lénks|lénks]] || [[Wt/zea/lèngs|lèngs]] || || [[Wt/zea/links|links]] || [[Wt/zea/länks|länks]] || [[Wt/zea/lenks|lenks]]
|-
| 201. || bie || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/beej|beej]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bie|bie]] || [[Wt/zea/beej|beej]] || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/bai|bai]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]], [[Wt/zea/bè|bè]] || [[Wt/zea/be|be]] || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/béï|béï]] || [[Wt/zea/bee|bee]]
|-
| 202. || in || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/in|in]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/èn|èn]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/i|i]] || [[Wt/zea/ä|ä]], [[Wt/zea/änn|änn]] || [[Wt/zea/en|en]]
|-
| 203. || mee || [[Wt/zea/mit|mit]] || [[Wt/zea/met|met]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/mit|mit]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèt|mèt]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]], [[Wt/zea/bè|bè]] || [[Wt/zea/be|be]] || [[Wt/zea/mit|mit]] || [[Wt/zea/métt|métt]] || [[Wt/zea/möt|möt]]
|-
| 204. || en || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/en|en]] || [[Wt/zea/én|én]] || [[Wt/zea/èn|èn]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/en|en]] || [[Wt/zea/änn|änn]] || [[Wt/zea/on|on]]
|-
| 205. || a || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/as|as]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/es|es]] || [[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/es|es]] || colspan=3 align=center |[[Wt/zea/as|as]] || [[Wt/zea/es|es]] || [[Wt/zea/äss|äss]] || [[Wt/zea/oz|oz]]
|-
| 206. || meedat || [[Wt/zea/umdát|umdát]] || [[Wt/zea/umdet|umdet]] || [[Wt/zea/ómdet|ómdet]] || [[Wt/zea/ómdat|ómdat]] || [[Wt/zea/umdet|umdet]] || [[Wt/zea/umtot|umtot]] || [[Wt/zea/ómdat|ómdat]] || [[Wt/zea/oemda|oemda]], [[Wt/zea/bèda|bèda]] || [[Wt/zea/omda|omda]], [[Wt/zea/verda|verda]] || [[Wt/zea/umdat|umdat]] || [[Wt/zea/ömmdat|ömmdat]], [[Wt/zea/waïl|waïl]] || 
|-
| 207. || naeme || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/naam|naam]] || [[Wt/zea/naom|naom]] || [[Wt/zea/nóom|nóom]] || [[Wt/zea/naam|naam]] || || [[Wt/zea/naam|naam]] || [[Wt/zea/Naam|Naam]] || [[Wt/zea/Nam|Nam]]
|-
| 208. || zesse || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zes|zes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zès|zès]] || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zès|zès]]
|-
| 209. || zevene || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zeve|zeve]] || || [[Wt/zea/zeve|zeve]] || [[Wt/zea/zévë|zévë]] || [[Wt/zea/zeve|zeve]]
|-
| 210. || achte || [[Wt/zea/âcht|âcht]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ach|ach]] || [[Wt/zea/acht|acht]] || [[Wt/zea/ach|ach]] || [[Wt/zea/aach|aach]] || [[Wt/zea/ach|ach]]
|-
| 211. || negene || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/nege|nege]] || [[Wt/zea/neuge|neuge]] || || [[Wt/zea/nege|nege]] || [[Wt/zea/neugë|neugë]] || [[Wt/zea/nege|nege]] 
|-
| 212. || tiene || [[Wt/zea/tien|tien]] || [[Wt/zea/tieën|tieën]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/teen|teen]] || [[Wt/zea/tieën|tieën]] || [[Wt/zea/tien|tien]] || [[Wt/zea/téen|téen]] || [[Wt/zea/tien|tien]]
|-
| 213. || twintig || colspan=2  align=center | [[Wt/zea/twintig|twintig]] || [[Wt/zea/twintjig|twintjig]] || [[Wt/zea/twintig|twintig]] || || [[Wt/zea/twinteg|twinteg]] || [[Wt/zea/twïntig|twïntig]] || [[Wt/zea/twientsjieg|twientsji(e)g]]
|-
| 214. || 'onderd || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hónderd|hónderd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hóngerd|hóngerd]] || || [[Wt/zea/hoonderd|hoonderd]] || [[Wt/zea/hóndërd|hóndërd]] || [[Wt/zea/honderd|(h)onderd]]
|-
| 215. || 'uus || [[Wt/zea/hoês|hoês]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/hoes|hoes]] || [[Wt/zea/haus|haus]] || [[Wt/zea/héûs|(h)éûs]]
|-
| 216. || durp || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/dörp|dörp]] || [[Wt/zea/dürrëp|dürrëp]] || [[Wt/zea/dèrrep|dèrrep]]
|-
| 217. || mure || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/moer|moer]] || [[Wt/zea/möër|möër]] || [[Wt/zea/mouër|mouër]]
|-
| 218. || land || [[Wt/zea/lând|lând]] || [[Wt/zea/land|land]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/landj|landj]] || [[Wt/zea/land|land]] || [[Wt/zea/laand|laand]] || [[Wt/zea/land|land]]
|-
| 219. || vremden || [[Wt/zea/vraemd|vraemd]]e || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vraemp|vraemp]]de || || [[Wt/zea/vreemp|vreemde]] || [[Wt/zea/vrimp|vrimp]]de || [[Wt/zea/vrimp|vrimde]]
|-
| 220. || vriend || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrind|vrind]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vrundj|vrundj]] || || [[Wt/zea/vrund|vrund]] || [[Wt/zea/vrïnd|vrïnd]] || [[Wt/zea/vriend|vriend]]
|-
| 221. || klêren || [[Wt/zea/kliër|kliër]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kleier|kleier]] || [[Wt/zea/spillë|spillë]] || [[Wt/zea/kliër|kliër]]
|-
| 222. || keus || [[Wt/zea/kliëd|kliëd]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kleid|kleid]] || [[Wt/zea/klèid|klèid]] || [[Wt/zea/klied|klied]]
|-
| 223. || god || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/god|god]] || [[Wt/zea/göd|göd]] || [[Wt/zea/god|god]]
|-
| 224. || meziek || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/meziek|meziek]] || [[Wt/zea/mëzïëk|mëzïëk]] || [[Wt/zea/mezejk|mezejk]]
|-
| 225. || fluite || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/fluit|fluit]] || [[Wt/zea/flüyt|flüyt]] || [[Wt/zea/fleet|fleet]]
|-
| 226. || feêste || [[Wt/zea/fiës|fiës]] || [[Wt/zea/fieës|fieës]], [[Wt/zea/fees|fees]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/fees|fees]] || || [[Wt/zea/fies|fies]], [[Wt/zea/fees|fees]] || [[Wt/zea/fés|fés]] || [[Wt/zea/fies|fies]]
|-
| 227. || taele || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/taal|taal]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/taal|taal]], [[Wt/zea/sjpraok|sjpraok]] || || [[Wt/zea/taol|taol]] || [[Wt/zea/tool|tool]] || [[Wt/zea/tââl|tââl]]
|-
| 228. || praote || [[Wt/zea/praote|praote]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kalle|kalle]] || [[Wt/zea/praote|praote]] || [[Wt/zea/kallë|kallë]], [[Wt/zea/prótë|prótë]] || [[Wt/zea/kalle|kalle]]
|-
| 229. || leze || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/laeze|laeze]] || [[Wt/zea/leze|leze]] || [[Wt/zea/lêzë|lêzë]] || [[Wt/zea/liëze|liëze]]
|-
| 230. || boek || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/book|book]] || [[Wt/zea/boek|boek]] || [[Wt/zea/bouk|bouk]]
|-
| 231. || boer || [[Wt/zea/boor|boor]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/boer|boer]] || [[Wt/zea/bóêr|bóêr]] || [[Wt/zea/bouër|bouër]]
|-
| 232. || weie || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/wei|wei]] || [[Wt/zea/wèi|wèi]] || [[Wt/zea/wee|wee]]
|-
| 233. || (bouw)land || [[Wt/zea/lând|lând]] || [[Wt/zea/land|land]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/landj|landj]] || [[Wt/zea/land|land]] || [[Wt/zea/laand|laand]], [[Wt/zea/akkër|akkër]] || [[Wt/zea/akker|akker]]
|-
| 234. || egge || [[Wt/zea/egge|egge]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/aege|aege]] || [[Wt/zea/ege|ege]] || [[Wt/zea/ièggë|ièggë]], [[Wt/zea/jèggë|jèggë]] || [[Wt/zea/ege|ege]]
|-
| 235. || ploege || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/ploge|ploge]] || [[Wt/zea/ploeggë|ploeggë]] || [[Wt/zea/ploege|ploege]]
|-
| 236. || zaoie || [[Wt/zea/zië|zië]] || [[Wt/zea/zeie|zeie]] || [[Wt/zea/zejje|zejje]] || [[Wt/zea/zejje|zejje]], [[Wt/zea/zeje|zeje]] || || [[Wt/zea/zejje|zejje]] || [[Wt/zea/zêeë|zêeë]] || [[Wt/zea/zaan|zaan]]
|-
| 237. || oeste || [[Wt/zea/oëgste|oëgste]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/ougste|ougste]] || [[Wt/zea/oustë|oustë]] || [[Wt/zea/oeëste|oeëste]]
|-
| 238. || zekel || [[Wt/zea/zigt|zigt]]&lt;!--sic--&gt; || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/króm|króm]] || [[Wt/zea/zekel|zekel]] || || [[Wt/zea/ziekel|ziekel]], [[Wt/zea/ziech|ziech]] || [[Wt/zea/zïchël|zïchël]] || [[Wt/zea/zejkel|zejkel]]
|-
| 239. || 'ouwe || [[Wt/zea/hâlde|hâlde]] || [[Wt/zea/halde|halde]] || [[Wt/zea/haje|haje]] || [[Wt/zea/hawte|hawte]] || || [[Wt/zea/hawwe|hawwe]] || [[Wt/zea/hougë|hougë]] || [[Wt/zea/hage|(h)age]]
|-
| 240. || mis || [[Wt/zea/mist|mis(t)]], [[Wt/zea/zeik|zeik]] || [[Wt/zea/mis|mis]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mès|mès]], [[Wt/zea/mas|mas]] || || [[Wt/zea/mès|mès]], [[Wt/zea/mas|mas]], [[Wt/zea/drek|drek]] || [[Wt/zea/mès|mès]] || [[Wt/zea/mèst|mèst]]
|-
| 241. || griepe || || [[Wt/zea/reek|reek]], [[Wt/zea/gaffel|gaffel]] || [[Wt/zea/reek|reek]], [[Wt/zea/raek|raek]] || [[Wt/zea/raek|raek]], [[Wt/zea/gaffel|gaffel]] || || [[Wt/zea/reek|reek]] || [[Wt/zea/rik|rik]] || [[Wt/zea/riek|riek]]
|-
| 242. || voôrjaer || [[Wt/zea/veurjaor|veurjaor]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/vreugjaor|vreugjaor]] || [[Wt/zea/vreugjaor|vreugjaor]], [[Wt/zea/veurjaor|veurjaor]] || [[Wt/zea/ópgank|ópgank]] || [[Wt/zea/opgank|opgank]]
|-
| 243. || zeumer || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zomer|zomer]] || [[Wt/zea/zómër|zómër]] || [[Wt/zea/zeumer|zeumer]]
|-
| 244. || baemesse || [[Wt/zea/herfst|herfst]] || colspan=4 align=center]] | [[Wt/zea/naojaor|naojaor]] || [[Wt/zea/hêrrës|hêrrës]], [[Wt/zea/óofgóndë|óofgóndë]] || [[Wt/zea/aafgank|aafgank]]
|-
| 245. || winter || [[Wt/zea/weenter|weenter]] || [[Wt/zea/winter|winter]] || [[Wt/zea/wintjer|wintjer]] || [[Wt/zea/wèntjer|wèntjer]] || || [[Wt/zea/winter|winter]] || [[Wt/zea/wéntër|wéntër]] || [[Wt/zea/wènter|wènter]]
|-
| 246. || reize || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/reis|reis]] || [[Wt/zea/rèis|rèis]] || [[Wt/zea/rees|rees]]
|-
| 247. || rieë (op) || [[Wt/zea/ri-je|ri-je]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/rieje|rieje]] || [[Wt/zea/raië|raië]] || [[Wt/zea/rèèn|rèèn]]
|-
| 248. || rieë (in) || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/ri-je|ri-je]] || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rieje|rieje]] || [[Wt/zea/vare|vare]] || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rieje|rieje]] || || [[Wt/zea/vare|vare]], [[Wt/zea/rije|rije]] || [[Wt/zea/raië|raië]] || [[Wt/zea/rèèn|rèèn]], [[Wt/zea/vâre|vâre]]
|-
| 249. || vaere || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/vare|vare]] || [[Wt/zea/vórë|vórë]] || [[Wt/zea/vâre|vâre]]
|-
| 250. || waegen || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/wage|wage]] || [[Wt/zea/wage|wage]], [[Wt/zea/wagel|wagel]] || [[Wt/zea/wógël|wógël]] || [[Wt/zea/wagel|wagel]]
|-
| 251. || wiel || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/raad|raad]] || [[Wt/zea/rood|rood]] || [[Wt/zea/rââd|rââd]]
|-
| 252. || boôt || [[Wt/zea/boët|boët]] || [[Wt/zea/boeët|boeët]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/boot|boot]] || [[Wt/zea/boeët|boeët]] || [[Wt/zea/boet|boet]] || [[Wt/zea/boot|boot]] || [[Wt/zea/boot|boot]] ([[Wt/zea/beuët|beuët]]), [[Wt/zea/scheep|scheep]]
|-
| 253. || katte || [[Wt/zea/kát|kát]] || colspan=7 align=center | [[Wt/zea/kat|kat]]
|-
| 254. || muus || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/moes|moes]] || [[Wt/zea/maus|maus]] || [[Wt/zea/méûs|méûs]]
|-
| 255. || paerd || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/paerd|paerd]] || [[Wt/zea/peerd|peerd]] || [[Wt/zea/pièd|pièd]] || [[Wt/zea/pjâârd|pjâârd]]
|-
| 256. || koeë/rund || [[Wt/zea/koe|koe]] || [[Wt/zea/koej|koej]] || [[Wt/zea/koe|koe]] || [[Wt/zea/kou|kou]] || || [[Wt/zea/kooj|kooj]] || [[Wt/zea/köë|köë]] || [[Wt/zea/kéû|kéû]]
|-
| 257. || geite || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/geit|geit]] || [[Wt/zea/gèit|gèit]] || [[Wt/zea/geet|geet]]
|-
| 258. || schaep || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/schaop|schaop]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjaop|sjaop]] || [[Wt/zea/schaop|schaop]] || [[Wt/zea/sjaop|sjaop]] || [[Wt/zea/sjuóp|sjuóp]] || [[Wt/zea/schoap|schoap]]
|-
| 259. || 'artebeêste || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/hirt|hirt]] || || [[Wt/zea/hert|hert]] || [[Wt/zea/hièt|hièt]] || 
|-
| 260. || flêremuus || || [[Wt/zea/vlaermoes|vlaermoes]] || [[Wt/zea/flaermoes|flaermoes]] || [[Wt/zea/vlaermoes|vlaermoes]] || || [[Wt/zea/vleermoes|vleermoes]] || [[Wt/zea/flêrëmaus|flêrëmaus]], [[Wt/zea/vlêermaus|vlêermaus]] || [[Wt/zea/flejerméûs|flejerméûs]]
|-
| 261. || mosse || [[Wt/zea/mus|mus]], [[Wt/zea/kaorezeiker|kaorezeiker]] || [[Wt/zea/flóts|flóts]], [[Wt/zea/paj|paj]] || || [[Wt/zea/mösj|mösj]] || || [[Wt/zea/mösj|mösj]] || [[Wt/zea/müs|müs]] || [[Wt/zea/mès|mès]]
|-
| 262. || ende || || [[Wt/zea/aend|aend]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aenj|aenj]] || [[Wt/zea/aendj|aendj]] || [[Wt/zea/eend|eend]] || [[Wt/zea/ón|ón]] || [[Wt/zea/iënd|iënd]], [[Wt/zea/iëndsj|iëndsj]]
|-
| 263. || meêuwe || || || [[Wt/zea/meew|meew]] || [[Wt/zea/meef|meef]] || || [[Wt/zea/miew|miew]] || || 
|-
| 264. || oôievaer || || [[Wt/zea/oeëjevaar|oeëjevaar]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/ojevaar|ojevaar]] || || [[Wt/zea/oejevaar|oejevaar]] || [[Wt/zea/óievöor|óievöor]] || [[Wt/zea/oeëievââr|oeëievââr]]
|-
| 265. || akketisse || [[Wt/zea/aektaes|aektaes]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/aektes|aektes]] || [[Wt/zea/aes|aes]] || || [[Wt/zea/herdis|herdis]], [[Wt/zea/hagedis|hagedis]] || || 
|-
| 266. || puut || [[Wt/zea/kwekvaors|kwekvaors]] || || [[Wt/zea/kwekkert|kwekkert]], [[Wt/zea/kwakvaors|kwakvaors]] || [[Wt/zea/kwakkert|kwakkert]] || || [[Wt/zea/kwakker|kwakker]] || [[Wt/zea/kwakvrès|kwakvrès]], [[Wt/zea/vors|vors]] || [[Wt/zea/kwaakvos|kwaakvos]]
|-
| 267. || vliege || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/vleeg|vleeg]] || [[Wt/zea/vleig|vleig]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vleeg|vleeg]] || [[Wt/zea/vlïêg|vlïêg]] || [[Wt/zea/vlejg|vlejg]]
|-
| 268. || mogge || [[Wt/zea/mug|mug]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mök|mök]] || || [[Wt/zea/mögk|mögk]] || [[Wt/zea/müg|müg]] || [[Wt/zea/mèk|mèk]], [[Wt/zea/mèg|mèg]]
|-
| 269. || bieë || [[Wt/zea/bi-j|bi-j]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bie|bie]] || || [[Wt/zea/bij|bij]] || [[Wt/zea/biën|biën]] || [[Wt/zea/bèè|bèè]]
|-
| 270. || kapelle || [[Wt/zea/vlinder|vlinder]] || [[Wt/zea/kapel|kapel]] || [[Wt/zea/kepel|kepel]], [[Wt/zea/zomervogel|zomervogel]] || [[Wt/zea/pepel|pepel]], [[Wt/zea/zomervogel|zomervogel]] || || [[Wt/zea/kepelke|kepelke]] || [[Wt/zea/piëpël|piëpël]] || [[Wt/zea/pejpeliër|pejpeliër]]
|-
| 271. || torre || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kaever|kaever]] || [[Wt/zea/kever|kever]] || [[Wt/zea/kêvër|kêvër]] || [[Wt/zea/kejver|kejver]]
|-
| 272. || koppespinne || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/spin|spin]] || [[Wt/zea/sjpin|sjpin]] || [[Wt/zea/sjpèn|sjpèn]] || || [[Wt/zea/spin|spin]] || [[Wt/zea/spén|spén]] || [[Wt/zea/spèn|spèn]]
|-
| 273. || kruud || [[Wt/zea/kroêt|kroêt]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/kroed|kroed]] || [[Wt/zea/kraud|kraud]] || [[Wt/zea/kréûd|kréûd]]
|-
| 274. || riest || [[Wt/zea/riest|riest]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/ries|ries]] || [[Wt/zea/riest|riest]] || [[Wt/zea/ries|ries]] || [[Wt/zea/rais|rais]] || [[Wt/zea/rèès|rèès]]
|-
| 275. || aerepel || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/petat|petat]] || [[Wt/zea/aerpel|aerpel]], [[Wt/zea/patat|patat]] || || [[Wt/zea/eerappel|eerappel]] ([[Wt/zea/petat|petat]]) || [[Wt/zea/ièdappël|ièdappël]], [[Wt/zea/pëtat|pëtat]] || [[Wt/zea/jâârbel|jâârbel]], [[Wt/zea/petát|petát]]
|-
| 276. || terve || [[Wt/zea/weit|weit]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/terf|terf]], [[Wt/zea/weit|weit]] || || [[Wt/zea/terf|terf]], [[Wt/zea/weit|weit]] || [[Wt/zea/têrf|têrf]] || [[Wt/zea/terref|terref]]
|-
| 277. || kôle || [[Wt/zea/koël|koël]], [[Wt/zea/mós|mós]] || [[Wt/zea/koeël|koeël]], [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/keul|keul]], [[Wt/zea/mous|mous]] || || [[Wt/zea/kuul|kuul]], [[Wt/zea/moos|moos]] || [[Wt/zea/keul|keul]], [[Wt/zea/möës|möës]] || [[Wt/zea/koeël|koeël]]
|-
| 278. || mos || [[Wt/zea/mos|mos]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mós|mós]] || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mós|mós]] || 
|-
| 279. || duvelsbroôdje || || || [[Wt/zea/paddesjtool|paddesjtool]] || || || [[Wt/zea/paddestool|paddestool]] || [[Wt/zea/sjampëljóng|sjampëljóng]] || [[Wt/zea/sjampeljóng|sjampeljóng]]
|-
| 280. || broôd || [[Wt/zea/broëd|broëd]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]] || [[Wt/zea/brood|brood]], [[Wt/zea/wèk|wèk]] || [[Wt/zea/brood|brood]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]] || [[Wt/zea/broed|broed]] || [[Wt/zea/bróod|bróod]] || [[Wt/zea/broeëd|broeëd]]
|-
| 281. || melk || || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèlk|mèlk]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/mèlk|mèlk]] || [[Wt/zea/mèllek|mèllek]]
|-
| 282. || bier || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/beer|beer]] || [[Wt/zea/beier|beier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/beer|beer]] || [[Wt/zea/bier|bier]] || [[Wt/zea/bejer|bejer]]
|-
| 283. || koke || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/kaoke|kaoke]] || || [[Wt/zea/koke|koke]] || [[Wt/zea/kuókë|kuókë]] || [[Wt/zea/keuke|keuke]]
|-
| 284. || werke || [[Wt/zea/waerke|waerke]] || [[Wt/zea/werke|werke]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/wirke|wirke]] || || [[Wt/zea/wèrke|wèrke]] || [[Wt/zea/wèrkë|wèrkë]] || [[Wt/zea/wèrreke|wèrreke]]
|-
| 285. || bakke || [[Wt/zea/bákke|bákke]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/bakke|bakke]] || [[Wt/zea/bakkë|bakkë]] || [[Wt/zea/bakke|bakke]]
|-
| 286. || slachte || [[Wt/zea/slagte|slagte]] || [[Wt/zea/slachte|slachte]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjlachte|sjlachte]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/slachte|slachte]] || [[Wt/zea/slachtë|slachtë]] || [[Wt/zea/slachte|slachte]]
|-
| 287. || spinne || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/spinne|spinne]] || [[Wt/zea/sjpinne|sjpinne]] || [[Wt/zea/sjpènne|sjpènne]] || || [[Wt/zea/spinne|spinne]] || [[Wt/zea/spènnë|spènnë]] || [[Wt/zea/spènne|spènne]]
|-
| 288. || weve || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/waeve|waeve]] || [[Wt/zea/weve|weve]] || [[Wt/zea/wièvë|wièvë]] || [[Wt/zea/wiëve|wiëve]]
|-
| 289. || smid || colspan=2 | [[Wt/zea/smeed|smeed]] || [[Wt/zea/sjmeed|sjmeed]] || [[Wt/zea/sjmeid|sjmeid]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/smeed|smeed]] || [[Wt/zea/sméed|sméed]] || [[Wt/zea/smeed|smeed]]
|-
| 290. || zaege || [[Wt/zea/zage|zage]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/zaege|zaege]] || [[Wt/zea/zege|zege]] || [[Wt/zea/zêgë|zêgë]] || [[Wt/zea/ziëge|ziëge]]
|-
| 291. || spieker || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/nagel|nagel]] || [[Wt/zea/nogël|nogël]] || [[Wt/zea/nagel|nagel]]
|-
| 292. || iezder || [[Wt/zea/iêzer|iêzer]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/iezer|iezer]] || [[Wt/zea/aizër|aizër]] || [[Wt/zea/èèzer|èèzer]]
|-
| 293. || loôd || [[Wt/zea/loëd|loëd]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/lood|lood]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]] || [[Wt/zea/loed|loed]] || [[Wt/zea/loot|loot]] || [[Wt/zea/loeëd|loeëd]]
|-
| 294. || koper || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/koper|koper]] || || [[Wt/zea/koper|koper]] || [[Wt/zea/kuóper|kuóper]] || [[Wt/zea/keuper|keuper]]
|-
| 295. || zulver || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/zilver|zilver]] || || [[Wt/zea/zèlver|zèlver]] || [[Wt/zea/zïlvër|zïlvër]] || [[Wt/zea/zèllever|zèllever]]
|-
| 296. || goud || [[Wt/zea/gôld|gôld]] || [[Wt/zea/gold|gold]] || [[Wt/zea/goldj|goldj]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/goud|goud]] || [[Wt/zea/góud|góud]] || [[Wt/zea/goad|goad]]
|-
| 297. || 'out || [[Wt/zea/hôlt|hôlt]] || [[Wt/zea/holt|holt]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/hout|hout]] || [[Wt/zea/hóut|hóut]] || [[Wt/zea/hoat|(h)oat]]
|-
| 298. || glas || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/glaas|glaas]] || [[Wt/zea/glóos|glóos]] || [[Wt/zea/glââs|glââs]]
|-
| 299. || wolle || [[Wt/zea/wol|wol]] || || [[Wt/zea/wól|wól]] || [[Wt/zea/wol|wol]] || || [[Wt/zea/wol|wol]] || [[Wt/zea/wól|wól]] || [[Wt/zea/wol|wol]]
|-
| 300. || vlas || || || || [[Wt/zea/vlas|vlas]] || || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/vlas|vlas]] || 
|-
| 301. || bamboes || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/bessem|bessem]] || [[Wt/zea/bêssëm|bêssëm]] || [[Wt/zea/bessem|bessem]]
|-
| 302. || mes || || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/mets|mets]] || [[Wt/zea/mês|mês]] || [[Wt/zea/mes|mes]]
|-
| 303. || pot || colspan=8 align=center | [[Wt/zea/pot|pot]]
|-
| 304. || angezicht || || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/gezich|gezich]] || [[Wt/zea/gezichtj|gezichtj]] || [[Wt/zea/geziech|geziech]], [[Wt/zea/visaasj|visaasj]] || [[Wt/zea/gëzïch|gëzïch]] || [[Wt/zea/geziech|geziech]]
|-
| 305. || piele || || [[Wt/zea/pezerik|pezerik]], [[Wt/zea/löl|löl]] || colspan=2 alig=center | [[Wt/zea/pummel|pummel]], [[Wt/zea/lul|lul]] || || [[Wt/zea/pum|pum]], [[Wt/zea/löl|löl]] || [[Wt/zea/pïët|pïët]], [[Wt/zea/pïëmël|pïëmël]] || [[Wt/zea/piemel|piemel]], [[Wt/zea/pie|pie]], [[Wt/zea/sjarel|sjarel]], [[Wt/zea/lul|lul]]
|-
| 306. || trutte || || [[Wt/zea/bachem|bachem]] || [[Wt/zea/sjei|sjei]] || [[Wt/zea/sjej|sjej]], [[Wt/zea/kut|kut]] || || [[Wt/zea/sjei|sjei]], [[Wt/zea/kut|kut]] || || [[Wt/zea/prut|prut]], [[Wt/zea/kont|kont]]
|-
| 307. || konte || [[Wt/zea/koont|koont]], [[Wt/zea/vot|vot]] || [[Wt/zea/kónt|kónt]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kóntj|kóntj]], [[Wt/zea/vot|vot]] || || [[Wt/zea/koont|koont]], [[Wt/zea/vot|vot]] || [[Wt/zea/kónt|kónt]] || [[Wt/zea/kont|kont]]
|-
| 308. || tiete || [[Wt/zea/bôrs|bôrs]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/bórs|bórs]] || [[Wt/zea/brós|brós]] || [[Wt/zea/borst|borst]] || [[Wt/zea/boors|boors]] || [[Wt/zea/bos|bos]] || [[Wt/zea/borst|bors(t)]] || || [[Wt/zea/bros|bros]] || [[Wt/zea/Brosst|Brosst]] || [[Wt/zea/Booerscht|Booerscht]], [[Wt/zea/Bross|Bross]] 
|-
| 309. || naebel || || [[Wt/zea/navel|navel]], [[Wt/zea/boeknagel|boeknagel]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/navel|navel]] || [[Wt/zea/nógëlbauk|nógëlbauk]] || [[Wt/zea/boeksnagel|boeksnagel]]
|-
| 310. || maege || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/maag|maag]] || [[Wt/zea/maog|maog]] || [[Wt/zea/móog|móog]] || [[Wt/zea/maag|maag]]
|-
| 311. || loenge || || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/lóng|lóng]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/long|long]] || [[Wt/zea/loeng|loeng]]
|-
| 312. || niere || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/neer|neer]] || [[Wt/zea/neier|neier]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/neer|neer]] || [[Wt/zea/nïër|nïër]] || [[Wt/zea/nejer|nejer]]
|-
| 313. || 'essens || [[Wt/zea/hárre|hárre]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/herses|herses]] || [[Wt/zea/harre|harre]] || || [[Wt/zea/herses|herses]] || [[Wt/zea/hièsë|hièsë]] || [[Wt/zea/hossele|(h)ossele]]
|-
| 314. || schoere || || [[Wt/zea/schouwer|schouwer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjouwer|sjouwer]] || [[Wt/zea/schouwer|schouwer]] || [[Wt/zea/sjouwer|sjouwer]] || [[Wt/zea/assël|assël]] || [[Wt/zea/scheur|scheur]]
|-
| 315. || zwaer (van) || [[Wt/zea/zwânger|zwânger]] || [[Wt/zea/zwanger|zwanger]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zjwanger|zjwanger]] || [[Wt/zea/zwanger|zwanger]] || [[Wt/zea/zwaanger|zwaanger]] || [[Wt/zea/gróot|gróot]] || 
|-
| 316. || zieke || [[Wt/zea/zeek|zeek]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/krank|krank]] || [[Wt/zea/kraank|kraank]] || [[Wt/zea/zïk|zïk]] || [[Wt/zea/ziek|ziek]]
|-
| 317. || kakke || [[Wt/zea/schiête|schiête]] || [[Wt/zea/schiete|schiete]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/sjiete|sjiete]] || [[Wt/zea/schiete|schiete]] || [[Wt/zea/sjiete|sjiete]] || [[Wt/zea/kakkë|kakkë]], [[Wt/zea/sjaitë|sjaitë]] || [[Wt/zea/schèète|schèète]], [[Wt/zea/kakke|kakke]]
|-
| 318. || pisse || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/pisse|pisse]] || [[Wt/zea/piese|piese]] || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/pisse|pisse]] || [[Wt/zea/pïssë|pïssë]] || [[Wt/zea/pisse|pisse]]
|-
| 319. || opa || [[Wt/zea/grótvaajer|grótvaajer]], [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/bèstevader|bèstevader]], [[Wt/zea/grootvader|grootvader]], [[Wt/zea/opa|opa]] || [[Wt/zea/bèstevader|bèstevader]], [[Wt/zea/grootvader|grootvader]], [[Wt/zea/ba|ba]], [[Wt/zea/böp|böp]] || || [[Wt/zea/bompa|bompa]], [[Wt/zea/ampa|ampa]], [[Wt/zea/grampeer|grampeer]] || [[Wt/zea/graampéer|graampéer]], [[Wt/zea/grótvóiër|grótvóiër]], [[Wt/zea/têe|têe]] || [[Wt/zea/groeëtvâder|groeëtvâder]], [[Wt/zea/bõ|bõ]], [[Wt/zea/grempèèr|grempèèr]]
|-
| 320. || opoe || [[Wt/zea/grótmojer|grótmojer]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bestemoder|bestemoder]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bèstemoder|bèstemoder]], [[Wt/zea/grootmoder|grootmoder]], [[Wt/zea/oma|oma]] || [[Wt/zea/bèstemoder|bèstemoder]], [[Wt/zea/grootmoder|grootmoder]], [[Wt/zea/bèsj|bèsj]], [[Wt/zea/bomma|bomma]] || || [[Wt/zea/bomma|bomma]], [[Wt/zea/ama|ama]], [[Wt/zea/grameer|grameer]] || [[Wt/zea/graméer|graméer]], [[Wt/zea/grótmóiër|grótmóiër]], [[Wt/zea/mêm|mêm]] || [[Wt/zea/groeëtemoueder|groeëtemoueder]], [[Wt/zea/bomma|bomma]], [[Wt/zea/mem|mem]]
|-
| 321. || broer || colspan=3 align=center | [[Wt/zea/broor|broor]] || [[Wt/zea/brouer|brouer]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/broor|broor]] || [[Wt/zea/brüur|brüur]] || [[Wt/zea/brejer|brejer]]
|-
| 322. || zuster || colspan=6 align=center | [[Wt/zea/zöster|zöster]] || [[Wt/zea/zustër|zustër]] || [[Wt/zea/zèster|zèster]]
|-
| 323. || drôme || [[Wt/zea/druüme|druüme]] || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/druime|druime]] || [[Wt/zea/drüyme|drüyme]] || [[Wt/zea/drieme|drieme]]
|-
| 324. || oprieze || [[Wt/zea/ópstaon|ópstaon]] || [[Wt/zea/opstaon|opstaon]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/opsjtaon|opsjtaon]] || || [[Wt/zea/opstoon|opstoon]] || [[Wt/zea/ópstun|ópstun]] || 
|-
| 325. || schoppe || || colspan=5 | [[Wt/zea/trampe|trampe]] || [[Wt/zea/stampë|stampë]] || [[Wt/zea/schoeppe|schoeppe]]
|-
| 326. || wille || colspan=5 align=center | [[Wt/zea/wille|wille]] || [[Wt/zea/wèlle|wèlle]] || [[Wt/zea/wïllë|wïllë]] || [[Wt/zea/wille|wille]]
|-
| 327. || kunne || [[Wt/zea/kunne|kunne]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/kinne|kinne]] || [[Wt/zea/kènne|kènne]] || || [[Wt/zea/kinne|kinne]] || [[Wt/zea/kónnë|kónnë]] || [[Wt/zea/kunne|kunne]]
|-
| 328. || meuge || || [[Wt/zea/mage|mage]], [[Wt/zea/meuge|meuge]] || [[Wt/zea/moge|moge]] || [[Wt/zea/mage|mage]], [[Wt/zea/darre|darre]] || || [[Wt/zea/mage|mage]] || [[Wt/zea/mógë|mógë]] || [[Wt/zea/meuge|meuge]]
|-
| 329. || moete || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/mótte|mótte]] || || [[Wt/zea/mote|mote]] || [[Wt/zea/móttë|móttë]] || [[Wt/zea/mutte|mutte]]
|-
| 330. || doeë || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/doon|doon]] || || [[Wt/zea/doon|doon]] || [[Wt/zea/dün|dün]] || [[Wt/zea/douen|douen]]
|-
| 331. || è || colspan=2 | [[Wt/zea/hebbe|hebbe]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/höbbe|höbbe]] || || [[Wt/zea/höbbe|höbbe]] || [[Wt/zea/hübbë|hübbë]] || [[Wt/zea/hèbbe|(h)èbbe]]
|-
| 332. || weze || [[Wt/zea/zeen|zeen]] || [[Wt/zea/zien|zien]] || colspan=2 align=center | [[Wt/zea/zeen|zeen]] || || [[Wt/zea/zien|zien]] || [[Wt/zea/zïn|zïn]] || [[Wt/zea/zèn|zèn]]
|-
| 333. || ok || [[Wt/zea/ok|ok]] || [[Wt/zea/ouk|ouk]] || colspan=4 align=center | [[Wt/zea/ouch|ouch]] || [[Wt/zea/öuk|öuk]], [[Wt/zea/ök|ök]] || [[Wt/zea/euch|euch]]
|}

{{Wt/zea/Swadeshliesten}}
[[Category:Wt/zea]]
[[Category:Wt/zea/Liesten|Swadesh (Limburgs)]]
[[Category:Wt/zea/Limburgse woôrden| ]]</text>
      <sha1>8lznk5k9wk1rgv46fzz6gslwvwvpres</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wq/syl/ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3424388</id>
    <revision>
      <id>7362478</id>
      <parentid>6166570</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="gkz7if1jta1ys5unfpdr887i8qdrw6k" xml:space="preserve">{{Wq/syl/Sisterproject |project=Wikipedia
|image=[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|link={{SUBPAGENAME}}]]
|text=[[w:syl:ꠝꠥꠟ ꠚꠣꠔꠣ|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀꠔ]] ꠙꠠꠂꠘ
|link={{{1|{{PAGENAME}}}}}
|title={{{1|{{PAGENAME}}}}}
| text     = {{#if:{{{2|}}}|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ ''[[wikibooks:{{trim|{{{1}}}}}|{{trim|{{{1}}}}}]]''|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ}} {{#if:{{Wp/syl/trim|{{{2|}}}}}|ꠙꠠꠂꠘ|{{#if:{{{1|}}}|a book|꠪}}}} '''''{{#if: {{{3|}}}
  | &lt;!-- {{#if:x|}} strips whitespace, to prevent spaces around the slash &quot;/&quot;. --&gt;[[wikibooks:{{#if:x| {{Wp/syl/trim|{{{1}}} }} }}{{#if:{{{2|}}}|/{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{2}}} }} }} }}|{{Wp/syl/trim|{{{3}}}}}]]
  | {{#if: {{{2|}}}
    | [[wikibooks:{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} }}/{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{2}}} }} }}|{{Wp/syl/trim | {{{2}}} }}]]
    | {{#if: {{{1|}}}
      | [[wikibooks:{{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} |{{Wp/syl/trim | {{{1}}} }}]]
      | [[Wp/syl/{{SUBPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]
      }}
    }}
  }}'''''
}}
&lt;noinclude&gt;[[Category:Interwiki link templates|Wikipedia]]

[[ar:قالب:Wikipedia]]
[[az:Şablon:Wikipedia]]
[[bg:Шаблон:Уикипедия]]
[[bs:Šablon:Wikipedia]]
[[ca:Plantilla:Viquipèdia]]
[[cs:Šablona:Wikipedie]]
[[da:Skabelon:Wikipedia]]
[[de:Vorlage:Wikipedia]]
[[el:Πρότυπο:Wikipedia]]
[[eo:Ŝablono:Vikipedio]]
[[es:Plantilla:Wikipedia]]
[[et:Mall:Vikipeedia]]
[[eu:Txantiloi:Wikipedia]]
[[fa:الگو:ویکی‌پدیا]]
[[fi:Malline:Wikipedia]]
[[gl:Modelo:Wikipedia]]
[[hr:Predložak:Wikipedija]]
[[hu:Sablon:Wikipédia]]
[[id:Templat:Wikipedia]]
[[is:Snið:Wikipedia]]
[[it:Template:Wikipedia]]
[[ja:Template:Wikipedia]]
[[ka:თარგი:Wikipedia]]
[[ko:틀:위키백과]]
[[ku:Şablon:W]]
[[la:Formula:Vicipaedia]]
[[lb:Schabloun:Wikipedia]]
[[li:Sjabloon:Wp]]
[[lt:Šablonas:Vikipedija]]
[[nl:Sjabloon:Wikipedia]]
[[no:Mal:Wikipedia]]
[[pl:Szablon:Wikipedia]]
[[pt:Predefinição:Wikipédia]]
[[ro:Format:Wikipedia]]
[[ru:Шаблон:Википедия]]
[[simple:Template:Wikipedia]]
[[sk:Šablóna:Wikipedia]]
[[sl:Predloga:Wikipedija]]
[[sq:Stampa:Wikipedia]]
[[sr:Шаблон:Википедија]]
[[sv:Mall:Wikipedia]]
[[th:แม่แบบ:วิกิพีเดีย]]
[[tr:Şablon:Vikipedi]]
[[uk:Шаблон:Wikipedia]]
[[uz:Andoza:Vikipediya]]
[[vi:Tiêu bản:Wikipedia]]
[[zh:Template:Wikipedia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gkz7if1jta1ys5unfpdr887i8qdrw6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362479</id>
      <parentid>7362478</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="eai0saag9wk25rc7kntdh7dqim1jien" xml:space="preserve">{{Wq/syl/Sisterproject |project=Wikipedia
|image=[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|link={{SUBPAGENAME}}]]
|text=[[w:syl:ꠝꠥꠟ ꠚꠣꠔꠣ|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀꠔ]] ꠙꠠꠂꠘ
|link={{{1|{{PAGENAME}}}}}
|title={{{1|{{PAGENAME}}}}}
| text     = {{#if:{{{2|}}}|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ ''[[wikibooks:{{trim|{{{1}}}}}|{{trim|{{{1}}}}}]]''|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ}} {{#if:{{wq/syl/Trim|{{{2|}}}}}|ꠙꠠꠂꠘ|{{#if:{{{1|}}}|a book|꠪}}}} '''''{{#if: {{{3|}}}
  | &lt;!-- {{#if:x|}} strips whitespace, to prevent spaces around the slash &quot;/&quot;. --&gt;[[wikibooks:{{#if:x| {{Wp/syl/trim|{{{1}}} }} }}{{#if:{{{2|}}}|/{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{2}}} }} }} }}|{{Wp/syl/trim|{{{3}}}}}]]
  | {{#if: {{{2|}}}
    | [[wikibooks:{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} }}/{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{2}}} }} }}|{{Wp/syl/trim | {{{2}}} }}]]
    | {{#if: {{{1|}}}
      | [[wikibooks:{{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} |{{Wp/syl/trim | {{{1}}} }}]]
      | [[Wp/syl/{{SUBPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]
      }}
    }}
  }}'''''
}}
&lt;noinclude&gt;[[Category:Interwiki link templates|Wikipedia]]

[[ar:قالب:Wikipedia]]
[[az:Şablon:Wikipedia]]
[[bg:Шаблон:Уикипедия]]
[[bs:Šablon:Wikipedia]]
[[ca:Plantilla:Viquipèdia]]
[[cs:Šablona:Wikipedie]]
[[da:Skabelon:Wikipedia]]
[[de:Vorlage:Wikipedia]]
[[el:Πρότυπο:Wikipedia]]
[[eo:Ŝablono:Vikipedio]]
[[es:Plantilla:Wikipedia]]
[[et:Mall:Vikipeedia]]
[[eu:Txantiloi:Wikipedia]]
[[fa:الگو:ویکی‌پدیا]]
[[fi:Malline:Wikipedia]]
[[gl:Modelo:Wikipedia]]
[[hr:Predložak:Wikipedija]]
[[hu:Sablon:Wikipédia]]
[[id:Templat:Wikipedia]]
[[is:Snið:Wikipedia]]
[[it:Template:Wikipedia]]
[[ja:Template:Wikipedia]]
[[ka:თარგი:Wikipedia]]
[[ko:틀:위키백과]]
[[ku:Şablon:W]]
[[la:Formula:Vicipaedia]]
[[lb:Schabloun:Wikipedia]]
[[li:Sjabloon:Wp]]
[[lt:Šablonas:Vikipedija]]
[[nl:Sjabloon:Wikipedia]]
[[no:Mal:Wikipedia]]
[[pl:Szablon:Wikipedia]]
[[pt:Predefinição:Wikipédia]]
[[ro:Format:Wikipedia]]
[[ru:Шаблон:Википедия]]
[[simple:Template:Wikipedia]]
[[sk:Šablóna:Wikipedia]]
[[sl:Predloga:Wikipedija]]
[[sq:Stampa:Wikipedia]]
[[sr:Шаблон:Википедија]]
[[sv:Mall:Wikipedia]]
[[th:แม่แบบ:วิกิพีเดีย]]
[[tr:Şablon:Vikipedi]]
[[uk:Шаблон:Wikipedia]]
[[uz:Andoza:Vikipediya]]
[[vi:Tiêu bản:Wikipedia]]
[[zh:Template:Wikipedia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eai0saag9wk25rc7kntdh7dqim1jien</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362565</id>
      <parentid>7362479</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="66h624rmy932zix6dakwh2dj30amftc" xml:space="preserve">{{Wq/syl/Sisterproject |project=Wikipedia
|image=[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|link={{SUBPAGENAME}}]]
|text=[[w:syl:ꠝꠥꠟ ꠚꠣꠔꠣ|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀꠔ]] ꠙꠠꠂꠘ
|link={{{1|{{PAGENAME}}}}}
|title={{{1|{{PAGENAME}}}}}
| text     = {{#if:{{{2|}}}|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ ''[[wikibooks:{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}|{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}]]''|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ}} {{#if:{{wq/syl/Trim|{{{2|}}}}}|ꠙꠠꠂꠘ|{{#if:{{{1|}}}|a book|꠪}}}} '''''{{#if: {{{3|}}}
  | &lt;!-- {{#if:x|}} strips whitespace, to prevent spaces around the slash &quot;/&quot;. --&gt;[[wikibooks:{{#if:x| {{wq/syl/Trim|{{{1}}} }} }}{{#if:{{{2|}}}|/{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{2}}} }} }} }}|{{wq/syl/Trim|{{{3}}}}}]]
  | {{#if: {{{2|}}}
    | [[wikibooks:{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} }}/{{#if:x| {{Wp/syl/trim| {{{2}}} }} }}|{{Wp/syl/trim | {{{2}}} }}]]
    | {{#if: {{{1|}}}
      | [[wikibooks:{{Wp/syl/trim| {{{1}}} }} |{{Wp/syl/trim | {{{1}}} }}]]
      | [[Wp/syl/{{SUBPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]
      }}
    }}
  }}'''''
}}
&lt;noinclude&gt;[[Category:Interwiki link templates|Wikipedia]]

[[ar:قالب:Wikipedia]]
[[az:Şablon:Wikipedia]]
[[bg:Шаблон:Уикипедия]]
[[bs:Šablon:Wikipedia]]
[[ca:Plantilla:Viquipèdia]]
[[cs:Šablona:Wikipedie]]
[[da:Skabelon:Wikipedia]]
[[de:Vorlage:Wikipedia]]
[[el:Πρότυπο:Wikipedia]]
[[eo:Ŝablono:Vikipedio]]
[[es:Plantilla:Wikipedia]]
[[et:Mall:Vikipeedia]]
[[eu:Txantiloi:Wikipedia]]
[[fa:الگو:ویکی‌پدیا]]
[[fi:Malline:Wikipedia]]
[[gl:Modelo:Wikipedia]]
[[hr:Predložak:Wikipedija]]
[[hu:Sablon:Wikipédia]]
[[id:Templat:Wikipedia]]
[[is:Snið:Wikipedia]]
[[it:Template:Wikipedia]]
[[ja:Template:Wikipedia]]
[[ka:თარგი:Wikipedia]]
[[ko:틀:위키백과]]
[[ku:Şablon:W]]
[[la:Formula:Vicipaedia]]
[[lb:Schabloun:Wikipedia]]
[[li:Sjabloon:Wp]]
[[lt:Šablonas:Vikipedija]]
[[nl:Sjabloon:Wikipedia]]
[[no:Mal:Wikipedia]]
[[pl:Szablon:Wikipedia]]
[[pt:Predefinição:Wikipédia]]
[[ro:Format:Wikipedia]]
[[ru:Шаблон:Википедия]]
[[simple:Template:Wikipedia]]
[[sk:Šablóna:Wikipedia]]
[[sl:Predloga:Wikipedija]]
[[sq:Stampa:Wikipedia]]
[[sr:Шаблон:Википедија]]
[[sv:Mall:Wikipedia]]
[[th:แม่แบบ:วิกิพีเดีย]]
[[tr:Şablon:Vikipedi]]
[[uk:Шаблон:Wikipedia]]
[[uz:Andoza:Vikipediya]]
[[vi:Tiêu bản:Wikipedia]]
[[zh:Template:Wikipedia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>66h624rmy932zix6dakwh2dj30amftc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362566</id>
      <parentid>7362565</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <origin>7362566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2390" sha1="qduw7wwifcyeja8skm9fddffkrtts8u" xml:space="preserve">{{Wq/syl/Sisterproject |project=Wikipedia
|image=[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|link={{SUBPAGENAME}}]]
|text=[[w:syl:ꠝꠥꠟ ꠚꠣꠔꠣ|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀꠔ]] ꠙꠠꠂꠘ
|link={{{1|{{PAGENAME}}}}}
|title={{{1|{{PAGENAME}}}}}
| text     = {{#if:{{{2|}}}|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ ''[[wikibooks:{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}|{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}]]''|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ}} {{#if:{{wq/syl/Trim|{{{2|}}}}}|ꠙꠠꠂꠘ|{{#if:{{{1|}}}|a book|꠪}}}} '''''{{#if: {{{3|}}}
  | &lt;!-- {{#if:x|}} strips whitespace, to prevent spaces around the slash &quot;/&quot;. --&gt;[[wikibooks:{{#if:x| {{wq/syl/Trim|{{{1}}} }} }}{{#if:{{{2|}}}|/{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{2}}} }} }} }}|{{wq/syl/Trim|{{{3}}}}}]]
  | {{#if: {{{2|}}}
    | [[wikibooks:{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{1}}} }} }}/{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{2}}} }} }}|{{wq/syl/Trim | {{{2}}} }}]]
    | {{#if: {{{1|}}}
      | [[wikibooks:{{wq/syl/Trim| {{{1}}} }} |{{wq/syl/Trim | {{{1}}} }}]]
      | [[w:syl:{{SUBPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]
      }}
    }}
  }}'''''
}}
&lt;noinclude&gt;[[Category:Interwiki link templates|Wikipedia]]

[[ar:قالب:Wikipedia]]
[[az:Şablon:Wikipedia]]
[[bg:Шаблон:Уикипедия]]
[[bs:Šablon:Wikipedia]]
[[ca:Plantilla:Viquipèdia]]
[[cs:Šablona:Wikipedie]]
[[da:Skabelon:Wikipedia]]
[[de:Vorlage:Wikipedia]]
[[el:Πρότυπο:Wikipedia]]
[[eo:Ŝablono:Vikipedio]]
[[es:Plantilla:Wikipedia]]
[[et:Mall:Vikipeedia]]
[[eu:Txantiloi:Wikipedia]]
[[fa:الگو:ویکی‌پدیا]]
[[fi:Malline:Wikipedia]]
[[gl:Modelo:Wikipedia]]
[[hr:Predložak:Wikipedija]]
[[hu:Sablon:Wikipédia]]
[[id:Templat:Wikipedia]]
[[is:Snið:Wikipedia]]
[[it:Template:Wikipedia]]
[[ja:Template:Wikipedia]]
[[ka:თარგი:Wikipedia]]
[[ko:틀:위키백과]]
[[ku:Şablon:W]]
[[la:Formula:Vicipaedia]]
[[lb:Schabloun:Wikipedia]]
[[li:Sjabloon:Wp]]
[[lt:Šablonas:Vikipedija]]
[[nl:Sjabloon:Wikipedia]]
[[no:Mal:Wikipedia]]
[[pl:Szablon:Wikipedia]]
[[pt:Predefinição:Wikipédia]]
[[ro:Format:Wikipedia]]
[[ru:Шаблон:Википедия]]
[[simple:Template:Wikipedia]]
[[sk:Šablóna:Wikipedia]]
[[sl:Predloga:Wikipedija]]
[[sq:Stampa:Wikipedia]]
[[sr:Шаблон:Википедија]]
[[sv:Mall:Wikipedia]]
[[th:แม่แบบ:วิกิพีเดีย]]
[[tr:Şablon:Vikipedi]]
[[uk:Шаблон:Wikipedia]]
[[uz:Andoza:Vikipediya]]
[[vi:Tiêu bản:Wikipedia]]
[[zh:Template:Wikipedia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qduw7wwifcyeja8skm9fddffkrtts8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362567</id>
      <parentid>7362566</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="9clpy3izr8kapdt7b8m1f06pjl389nh" xml:space="preserve">{{Wq/syl/Sisterproject |project=Wikipedia
|image=[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|link={{SUBPAGENAME}}]]
|text=[[w:syl:ꠝꠥꠟ ꠚꠣꠔꠣ|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀꠔ]] ꠙꠠꠂꠘ
|link={{{1|{{PAGENAME}}}}}
|title={{{1|{{PAGENAME}}}}}
| text     = {{#if:{{{2|}}}|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ ''[[wikibooks:{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}|{{wq/syl/Trim|{{{1}}}}}]]''|ꠃꠁꠇꠤꠙꠤꠒꠤꠀ}} {{#if:{{wq/syl/Trim|{{{2|}}}}}|ꠙꠠꠂꠘ|{{#if:{{{1|}}}|a book|꠪}}}} '''''{{#if: {{{3|}}}
  | &lt;!-- {{#if:x|}} strips whitespace, to prevent spaces around the slash &quot;/&quot;. --&gt;[[wikibooks:{{#if:x| {{wq/syl/Trim|{{{1}}} }} }}{{#if:{{{2|}}}|/{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{2}}} }} }} }}|{{wq/syl/Trim|{{{3}}}}}]]
  | {{#if: {{{2|}}}
    | [[wikibooks:{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{1}}} }} }}/{{#if:x| {{wq/syl/Trim| {{{2}}} }} }}|{{wq/syl/Trim | {{{2}}} }}]]
    | {{#if: {{{1|}}}
      | [[wikibooks:{{wq/syl/Trim| {{{1}}} }} |{{wq/syl/Trim | {{{1}}} }}]]
      | [[w:syl:{{SUBPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]
      }}
    }}
  }}'''''
}}
&lt;noinclude&gt;[[Category:wq/syl/Interwiki link templates|Wikipedia]]

[[ar:قالب:Wikipedia]]
[[az:Şablon:Wikipedia]]
[[bg:Шаблон:Уикипедия]]
[[bs:Šablon:Wikipedia]]
[[ca:Plantilla:Viquipèdia]]
[[cs:Šablona:Wikipedie]]
[[da:Skabelon:Wikipedia]]
[[de:Vorlage:Wikipedia]]
[[el:Πρότυπο:Wikipedia]]
[[eo:Ŝablono:Vikipedio]]
[[es:Plantilla:Wikipedia]]
[[et:Mall:Vikipeedia]]
[[eu:Txantiloi:Wikipedia]]
[[fa:الگو:ویکی‌پدیا]]
[[fi:Malline:Wikipedia]]
[[gl:Modelo:Wikipedia]]
[[hr:Predložak:Wikipedija]]
[[hu:Sablon:Wikipédia]]
[[id:Templat:Wikipedia]]
[[is:Snið:Wikipedia]]
[[it:Template:Wikipedia]]
[[ja:Template:Wikipedia]]
[[ka:თარგი:Wikipedia]]
[[ko:틀:위키백과]]
[[ku:Şablon:W]]
[[la:Formula:Vicipaedia]]
[[lb:Schabloun:Wikipedia]]
[[li:Sjabloon:Wp]]
[[lt:Šablonas:Vikipedija]]
[[nl:Sjabloon:Wikipedia]]
[[no:Mal:Wikipedia]]
[[pl:Szablon:Wikipedia]]
[[pt:Predefinição:Wikipédia]]
[[ro:Format:Wikipedia]]
[[ru:Шаблон:Википедия]]
[[simple:Template:Wikipedia]]
[[sk:Šablóna:Wikipedia]]
[[sl:Predloga:Wikipedija]]
[[sq:Stampa:Wikipedia]]
[[sr:Шаблон:Википедија]]
[[sv:Mall:Wikipedia]]
[[th:แม่แบบ:วิกิพีเดีย]]
[[tr:Şablon:Vikipedi]]
[[uk:Шаблон:Wikipedia]]
[[uz:Andoza:Vikipediya]]
[[vi:Tiêu bản:Wikipedia]]
[[zh:Template:Wikipedia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9clpy3izr8kapdt7b8m1f06pjl389nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/37 (bûngi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3473216</id>
    <revision>
      <id>7362612</id>
      <parentid>6341803</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="swmrkx557b2yde3ezwv1w8i8r05cu4q" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 20em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;&quot;| 37
|-
|}

'''[[Wp/lua/Nomba|Nomba]] : Makumi asatu ne muanda-muteketa'''

{{Wp/lua/Bûngi}}

[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Bûngi]]</text>
      <sha1>swmrkx557b2yde3ezwv1w8i8r05cu4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/112 (bûngi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3473491</id>
    <revision>
      <id>7362608</id>
      <parentid>6361130</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="oji300kax1purhssw4ko7c2l47hlolj" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 20em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;&quot;| 112
|-
|}

'''Lukáma ne dikumi ne ibidi''': nomba.

{{Wp/lua/Bûngi}}

[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Bûngi]]</text>
      <sha1>oji300kax1purhssw4ko7c2l47hlolj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362611</id>
      <parentid>7362608</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="a79gz1x8je9xvp4puj5d3x9pigfmpi9" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 20em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;&quot;| 112
|-
|}

'''Lukáma ne dikumi ne ibidi''': [[Wp/lua/Nomba|nomba]].

{{Bûngi}}

[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Bûngi]]</text>
      <sha1>a79gz1x8je9xvp4puj5d3x9pigfmpi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3509570</id>
    <revision>
      <id>7362629</id>
      <parentid>7226361</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jon Harald Søby</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>approved</comment>
      <origin>7362629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="252" sha1="hbbsabtv28o1yqtxlzt3eobj6tx4hs9" xml:space="preserve">{{test wiki
| status = approved1
| bug = T441168
| language = Wali
| WP-article = Wali language (Gur)
| meta = yes
| mainpage = Wp/wlx/Nimbije Peeji
| since = 2024 August 3
}}

[[Category:Wp/wlx]]
[[Category:Incubator:Test wikis of languages of Ghana]]</text>
      <sha1>hbbsabtv28o1yqtxlzt3eobj6tx4hs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Jainism</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3510295</id>
    <revision>
      <id>7362753</id>
      <parentid>7070735</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="odsh3c23b1nh7yvobvzcqphc8zistnf" xml:space="preserve">'''Tshiena Jainisme''' Tshidi ntendelelu uvwa mubanga kudilejeka mu bikondu bia lukama anyi kama tshitema kumpala kua YEZU Klisto.
misangu mivule, bienzedi bia jaïn bidi bidi teeka bu kabayi bua Ku vuluka:badi mu diiku dia Tirthankara (Mfumu wa mu nyuma)udi umueka kayi bangilu ne dilondesha.
[[File:Jain Prateek Chihna.svg|160px|right]]
{{INTERWIKI|Q9232}}
[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>odsh3c23b1nh7yvobvzcqphc8zistnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362754</id>
      <parentid>7362753</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="1yq57rvx8hlkk7rozeihyssf7k7mota" xml:space="preserve">'''Tshiena Jainisme''' Tshidi [[Wp/lua/Ntendelelu|ntendelelu]] uvwa mubanga kudilejeka mu bikondu bia lukama anyi kama tshitema kumpala kua YEZU Klisto.
misangu mivule, bienzedi bia jaïn bidi bidi teeka bu kabayi bua Ku vuluka:badi mu diiku dia Tirthankara (Mfumu wa mu nyuma)udi umueka kayi bangilu ne dilondesha.
[[File:Jain Prateek Chihna.svg|160px|right]]
{{INTERWIKI|Q9232}}
[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>1yq57rvx8hlkk7rozeihyssf7k7mota</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362755</id>
      <parentid>7362754</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424" sha1="95vtl5mmwqvtrv9ujpxwby9bx30ljst" xml:space="preserve">'''Tshiena Jainisme''' Tshidi [[Wp/lua/Ntendelelu|ntendelelu]] uvwa mubanga kudilejeka mu bikondu bia lukama anyi kama tshitema kumpala kua [[Wp/lua/Yesu Kilisto|YEZU Klisto]].
misangu mivule, bienzedi bia jaïn bidi bidi teeka bu kabayi bua Ku vuluka:badi mu diiku dia Tirthankara (Mfumu wa mu nyuma)udi umueka kayi bangilu ne dilondesha.
[[File:Jain Prateek Chihna.svg|160px|right]]
{{INTERWIKI|Q9232}}
[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>95vtl5mmwqvtrv9ujpxwby9bx30ljst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Uranus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3510470</id>
    <revision>
      <id>7362763</id>
      <parentid>7217466</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="gmn5dp4wlf449cvdzseivjavvrv3s3k" xml:space="preserve">Dibulungu Dia mwadamuteketa dia  mu nyungulukilu wa muunya 
mu mulongu wa kunnyima kwa diba.
Udi  [[Wp/lua/Dibulungu|dibulungu]] dinayi dia mu nyungulukilu wa muunya ku bunena butamba ne mwisatu udi ne bula bupita.

[[File:Uranus2.jpg|250px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Dimanya]]
{{INTERWIKI|Q324}}</text>
      <sha1>gmn5dp4wlf449cvdzseivjavvrv3s3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Aaron Paul</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3513292</id>
    <revision>
      <id>7362750</id>
      <parentid>6441144</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="ka5itkf18vg4tlkk05kpy91asr4ju7g" xml:space="preserve">'''Aaron Paul''' Sturtevant, udi mumanyike ne: Aaron Paul /ˈɛɹən pɔl/, mmuena filme wa mu [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia États-Unis.
[[File:Aaron Paul SDDC 2019.jpg|160px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Mìanda ya moyì wa muntu]]
{{INTERWIKI|Q302491}}</text>
      <sha1>ka5itkf18vg4tlkk05kpy91asr4ju7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362752</id>
      <parentid>7362750</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephanekabongo38</username>
        <id>2608321</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="rm84gno1aiok6n7x0pz8wbwfgf1ysh6" xml:space="preserve">'''Aaron Paul''' Sturtevant, mumanyike bu Aaron Paul /ˈɛɹən pɔl/[1], udi muenji wa manaya aa film wa mu ditunga dia Amelike, muledibue mu dia matuku 27 ngondo wa muanda mukulu 1979 mu Emmett (Idaho).
[[File:Aaron Paul SDDC 2019.jpg|160px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Mìanda ya moyì wa muntu]]
{{INTERWIKI|Q302491}}</text>
      <sha1>rm84gno1aiok6n7x0pz8wbwfgf1ysh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362756</id>
      <parentid>7362752</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="4zm74k2rz6ftepwyt6w2glqzx5voxi3" xml:space="preserve">'''Aaron Paul''' Sturtevant, mumanyike bu Aaron Paul /ˈɛɹən pɔl/[1], udi muenji wa manaya aa film wa mu [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia Amelike, muledibue mu dia matuku 27 ngondo wa muanda mukulu 1979 mu Emmett (Idaho).
[[File:Aaron Paul SDDC 2019.jpg|160px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Mìanda ya moyì wa muntu]]
{{INTERWIKI|Q302491}}</text>
      <sha1>4zm74k2rz6ftepwyt6w2glqzx5voxi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362757</id>
      <parentid>7362756</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="387" sha1="6f2teq7d2lifiu2oxepoy15s9lois51" xml:space="preserve">'''Aaron Paul''' Sturtevant, mumanyike bu Aaron Paul /ˈɛɹən pɔl/[1], udi muenji wa manaya aa film wa mu [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia [[Wp/lua/Amelika wa ku node|Amelike]], muledibue mu dia matuku 27 ngondo wa muanda mukulu 1979 mu Emmett (Idaho).
[[File:Aaron Paul SDDC 2019.jpg|160px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
[[Category:Wp/lua/Mìanda ya moyì wa muntu]]
{{INTERWIKI|Q302491}}</text>
      <sha1>6f2teq7d2lifiu2oxepoy15s9lois51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Adolf Hitler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3514198</id>
    <revision>
      <id>7362614</id>
      <parentid>7070658</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="570" sha1="iqwijbp42rrb9o5j4zlshzd01p4o0ww" xml:space="preserve">'''Adolphe Hitler''', mulela dia 20/4/1889 mu ditunga dia Autriche, ne mudishibeya dia 30/4/ 1945,udi mweena tshidiidi ne muludiki wa ditunga dia Allemagne, katshia ku tshidimu 1933. Uvwa mushindika bukalenge bwa makoyi ne bwa kalume nkaya. Uvwa ushipaya beena Isalela ne bantu ba matunga mashilangana. Ke yeye uvwa muikala utapulula bantu bilondeshile dikoba diabu. [[Wp/lua/Hitler|Hitler]] ke uvwa mwikala mutuula mvita miibidi ya buloba bujima.
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-H1216-0500-002,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|tshinfuanyi tshia Adolphe hitler]]
[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>iqwijbp42rrb9o5j4zlshzd01p4o0ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/iba/Lambar Keterubah</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3515411</id>
    <revision>
      <id>7362993</id>
      <parentid>7198728</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Versions111</username>
        <id>2610554</id>
      </contributor>
      <origin>7362993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4641" sha1="gr8v31bnlc2ejnfq9r4vgltfabfkw8h" xml:space="preserve">{| align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-family:Garamond, serif; background:white; color:black;&quot;|
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:18pt; line-height:0.9em;&quot;&gt;&lt;i&gt;Selamat datai ngagai&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:30pt; line-height:0.9em;&quot;&gt;WIKSIONARI&lt;span style=&quot;font-size:24pt;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:18pt; line-height:0.9em;&quot;&gt;&lt;i&gt;Kamus bibas&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;
|}

&lt;div id=&quot;mp_header&quot; class=&quot;mp_outerbox&quot; style=&quot;border:2px solid #cc0000; margin: 1em 0em; overflow: hidden; padding: 2em; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 20px; border-radius:20px;  font-size:110%;&quot;&gt;
&lt;br&gt;
{| width=&quot;100%&quot;
| &lt;div style=&quot;float: left; width: 0em; height: 0em; margin: -0.5em 0em 0em -2.5em; overflow: visiable; opacity: 0.2;&quot;&gt;[[File:Wiktionary-logo.svg|250px|link=]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin: -1.5em -1.5em 0 0; opacity: 0.2;&quot;&gt;[[File:Bungai terung.png|250px|link=]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left; width: 0em; height: 0em; margin: -0.5em 0em 0em -2.5em; overflow: visiable;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 150%;&quot;&gt;Wiksionari jaku Iban.&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;
&lt;span style=&quot;color:#333333;&quot;&gt;diatu ngundan '''{{PAGESINCATEGORY:Wt/iba}}''' lema.&lt;br/&gt;
&lt;inputbox&gt;
 type=create
 width=25
 default=Wt/iba/
 buttonlabel=Gaga lema
 break=no
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
|}

&lt;/div&gt; 
 
{|style=&quot;width:100%;&quot;
|-
{{Wt/iba/Main Page/content
| background=#ecd9dd
| content=
Selamat datai ngagai Wiksionari, Wiksionari jaku Iban, siti projek begulai ngaga kamus pechuma dalam mayuh bengkah jaku. Wiksionari ngembuan juluk ati deka ngaga anotasyen ngagai semua leka jaku semua jaku ngena penerang enggau kapsyen dalam jaku Iban. Ukai semina penerang pasal leka jaku aja, tang etimologi, sebut, chunto jaku petik, sinonim, leka jaku ti bebida, enggau salin bisi disengkaum.
}}
|}

&lt;div id=&quot;mp_header&quot; class=&quot;mp_outerbox&quot; style=&quot;border:2px solid #cc0000; margin: 1em 0em; overflow: hidden; padding: 1em; -moz-border-radius: 20px; -webkit-border-radius: 20px; border-radius:20px;&quot;&gt;
&lt;h2 id=&quot;mp-dyk-h2&quot; style=&quot;margin:3px; background:#ecd9dd; font-size:120%; font-weight:bold; border:0px; text-align:center; color:#000; padding: 1em; -moz-border-radius: 20px; -webkit-border-radius: 20px; border-radius:20px;&quot;&gt;[[Image:Wikimedia-logo.png|20px|link=]] Projek Wikimedia ke bukai&lt;/h2&gt;
&lt;br&gt;

'''Wiksionari '''disedia [[foundation:|Yayasan Wikimedia]] pechuma, organisasyen  ke mayuh ngerejaka [[m:Complete list of Wikimedia projects|projek multijaku]] ke bukai:

{{{!}} class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;background:transparent; margin:auto; text-align:left; width:100%; font-size: 90%&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
{{!}}-
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Commons-logo.svg|35px|link=c:|logo Wikimedia Commons]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[c:|Commons]]'''&lt;br /&gt;Media
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikipedia-logo-v2.svg|35px|link=w:|logo Wikipedia]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[w:|Wikipedia]]'''&lt;br /&gt;Ensiklopedia
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikibooks-logo.svg|35px|link=b:|logo Wikibooks]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[b:|Wikibooks]]'''&lt;br /&gt;Bup
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikisource-logo.svg|35px|link=s:|logo Wikisource]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[s:|Wikisource]]'''&lt;br /&gt;Naskah
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikiquote-logo.svg|35px|link=incubator:Wq/min/Laman Utamo|logo Wikiquote]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[incubator:Wq/min/Laman Utamo|Wikiquote]]'''&lt;br /&gt;Kutipan
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikidata-logo.svg|35px|link=d:|logo Wikidata]]
{{!}} style=&quot;width:16%&quot; {{!}} '''[[d:|Wikidata]]'''&lt;br /&gt;Data
{{!}}-
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikispecies-logo.svg|35px|link=species:|logo Wikispecies]]
{{!}} '''[[species:|Wikispecies]]'''&lt;br /&gt;Spesies
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikinews-logo.svg|51px|link=n:|logo Wikinews]]
{{!}} '''[[n:|Wikinews]]'''&lt;br /&gt;Berita
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikiversity-logo.svg|35px|link=v:|logo Wikiversity]]
{{!}} '''[[v:|Wikiversity]]'''&lt;br /&gt;Kereban ngajar
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|35px|link=voy:|logo Wikivoyage]]
{{!}} '''[[voy:|Wikivoyage]]'''&lt;br /&gt;Peremisi
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:Meta-Wiki logo.svg|35px|link=m:|logo Meta-Wiki]]
{{!}} '''[[m:|Meta-Wiki]]'''&lt;br /&gt;Penyelarasan
{{!}} style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Image:MediaWiki-2020-icon.svg|35px|link=mw:|logo MediaWiki]]
{{!}} '''[[mw:|Media-Wiki]]'''&lt;br /&gt;Aplikasyen tebuka
{{!}}}
&lt;/div&gt;

[[Category:Wt/iba]]

[[Category:Wt/iba| ]]</text>
      <sha1>gr8v31bnlc2ejnfq9r4vgltfabfkw8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Second</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3545821</id>
    <revision>
      <id>7362624</id>
      <parentid>6479497</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="i4041q8u0sd7tawwyre86ywqfxoll8a" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;'''Dïiba'''&lt;/nowiki&gt; Tshintu tshidi tshi jadika diyima dia mutanshi anyi meeba.

&lt;nowiki&gt;[[File:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|165|right]]&lt;/nowiki&gt;

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>i4041q8u0sd7tawwyre86ywqfxoll8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362625</id>
      <parentid>7362624</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="fogwpkd6b2pa6x4md8pnjd3v854cbto" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;'''Dïiba'''&lt;/nowiki&gt; Tshintu tshidi tshi jadika diyima dia mutanshi anyi meeba.

&lt;nowiki&gt;[[File:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|165px|right]]&lt;/nowiki&gt;

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>fogwpkd6b2pa6x4md8pnjd3v854cbto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362628</id>
      <parentid>7362625</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="0m99i0poet9ov1v1y97cj1381g33dcy" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;'''Dïiba'''&lt;/nowiki&gt; Tshintu tshidi tshi jadika diyima dia mutanshi anyi [[meeba]].

&lt;nowiki&gt;[[File:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|165 px|right]]&lt;/nowiki&gt;

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>0m99i0poet9ov1v1y97cj1381g33dcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362633</id>
      <parentid>7362628</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="hjkirhfosapbnt6dz67s5qphn1t06fg" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;'''Dïiba'''&lt;/nowiki&gt; Tshintu tshidi tshi jadika diyima dia mutanshi anyi [[meeba]].

&lt;nowiki&gt;[[File:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|165px|right]]&lt;/nowiki&gt;

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>hjkirhfosapbnt6dz67s5qphn1t06fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362635</id>
      <parentid>7362633</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="b9xdh1vap97qy6vymx2zwup5g2adyfa" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;'''Dïiba'''&lt;/nowiki&gt; Tshintu tshidi tshi jadika diyima dia mutanshi anyi [[meeba]].

&lt;nowiki&gt;[[File:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg]]&lt;/nowiki&gt;

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>b9xdh1vap97qy6vymx2zwup5g2adyfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Laurent Désiré Kabila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3546225</id>
    <revision>
      <id>7362758</id>
      <parentid>7240743</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephanekabongo38</username>
        <id>2608321</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="563" sha1="e768p5hbolaiir6b8pogw3n98bmse9s" xml:space="preserve">'''Laurent-Désiré Kabila''', muledibua mu dia matuku 27 ngondo wa dikumi ne umua 1939 mu tshimenga tshia Jadotville (lelu Likasi) ne mufua mu dia matuku 16 ngondo wa kumpala tshidimu tshia 2001 mu tshimenga tshia Kinshasa, uvua muena ditunga dia kongu wa mu ngalata. Uvua mfumu wa ditunga dia kongu wa mu ngalata  kubangila mu ngondo muitanu 1997 too ne pakashipabu mu ngondo wa kumpala 2001.
[[File:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|197px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
{{INTERWIKI|Q135547}}</text>
      <sha1>e768p5hbolaiir6b8pogw3n98bmse9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362759</id>
      <parentid>7362758</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="582" sha1="tj4rdqrb5loya12q2p2les0sa0nk0u2" xml:space="preserve">'''Laurent-Désiré Kabila''', muledibua mu dia matuku 27 ngondo wa dikumi ne umua 1939 mu tshimenga tshia Jadotville (lelu Likasi) ne mufua mu dia matuku 16 ngondo wa kumpala tshidimu tshia 2001 mu tshimenga tshia Kinshasa, uvua muena [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia kongu wa mu ngalata. Uvua mfumu wa ditunga dia kongu wa mu ngalata  kubangila mu ngondo muitanu 1997 too ne pakashipabu mu ngondo wa kumpala 2001.
[[File:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|197px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
{{INTERWIKI|Q135547}}</text>
      <sha1>tj4rdqrb5loya12q2p2les0sa0nk0u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362760</id>
      <parentid>7362759</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="610" sha1="7odxiges4ag6azas1azfwzt7yssp6kc" xml:space="preserve">'''Laurent-Désiré Kabila''', muledibua mu dia matuku 27 ngondo wa dikumi ne umua 1939 mu tshimenga tshia Jadotville (lelu Likasi) ne mufua mu dia matuku 16 ngondo wa kumpala tshidimu tshia 2001 mu tshimenga tshia Kinshasa, uvua muena [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia kongu wa mu ngalata. Uvua [[Wp/lua/Mfumu wa ditunga|mfumu wa ditunga]] dia kongu wa mu ngalata  kubangila mu ngondo muitanu 1997 too ne pakashipabu mu ngondo wa kumpala 2001.
[[File:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|197px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
{{INTERWIKI|Q135547}}</text>
      <sha1>7odxiges4ag6azas1azfwzt7yssp6kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362761</id>
      <parentid>7362760</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="631" sha1="128cv8ryza5x2gko2itvzdjidty7ifm" xml:space="preserve">'''Laurent-Désiré Kabila''', muledibua mu dia matuku 27 ngondo wa dikumi ne umua 1939 mu [[Wp/lua/Tshimenga|tshimenga]] tshia Jadotville (lelu Likasi) ne mufua mu dia matuku 16 ngondo wa kumpala tshidimu tshia 2001 mu tshimenga tshia Kinshasa, uvua muena [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia kongu wa mu ngalata. Uvua [[Wp/lua/Mfumu wa ditunga|mfumu wa ditunga]] dia kongu wa mu ngalata  kubangila mu ngondo muitanu 1997 too ne pakashipabu mu ngondo wa kumpala 2001.
[[File:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|197px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
{{INTERWIKI|Q135547}}</text>
      <sha1>128cv8ryza5x2gko2itvzdjidty7ifm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362762</id>
      <parentid>7362761</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emmanuellekazadi</username>
        <id>2647119</id>
      </contributor>
      <origin>7362762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="4uubmq3sli6wx9x85gtnqb8axk20oti" xml:space="preserve">'''Laurent-Désiré Kabila''', muledibua mu dia matuku 27 ngondo wa dikumi ne umua 1939 mu [[Wp/lua/Tshimenga|tshimenga]] tshia Jadotville (lelu Likasi) ne mufua mu dia matuku 16 ngondo wa kumpala tshidimu tshia 2001 mu tshimenga tshia [[Wp/lua/Tshinsansa|Kinshasa]], uvua muena [[Wp/lua/Ditunga|ditunga]] dia kongu wa mu ngalata. Uvua [[Wp/lua/Mfumu wa ditunga|mfumu wa ditunga]] dia kongu wa mu ngalata  kubangila mu ngondo muitanu 1997 too ne pakashipabu mu ngondo wa kumpala 2001.
[[File:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|197px|right]]
[[Category:Wp/lua]]
{{INTERWIKI|Q135547}}</text>
      <sha1>4uubmq3sli6wx9x85gtnqb8axk20oti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/सदुम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3549284</id>
    <revision>
      <id>7362645</id>
      <parentid>6993137</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="4dwafe16pd2vpmth9rkzwjngx93l65o" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
सदुम-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
पल्ला,

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:మైదానం, పచ్చిక బయలు, శుభ్రం చేయబడిన ప్రదేశం 

Hindi: रुखा 

English:plain, meadow, cleaned-up place

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>4dwafe16pd2vpmth9rkzwjngx93l65o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/mrt/Ibrahim Na’iddah</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3549430</id>
    <revision>
      <id>7363079</id>
      <parentid>6737253</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kamaf001</username>
        <id>2695153</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7363079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="444" sha1="82c1jbha4bstot4l99tq21pugyxaqxe" xml:space="preserve">{{Wp/mrt/Databox|item=Q113473946}}
'''Ibrahim Na’iddah''' (1953 – 29  hya tan fa 2022) ndgya krajo ih siyasa baji wakilci Gusau East on the [[Wp/mrt/Zamfara State House of Assembly|Zamfara State House of Assembly]] har ji dzugwa tau.&lt;ref&gt;https://www.thecable.ng/ibrahim-naiddah-zamfara-lawmaker-dies-at-68''TheCable''. 2022-01-29. Retrieved 2022-08-08.&lt;/ref&gt;
== Ndərər ɗəŋgá/sagida nca ==
[[Category:Wp/mrt]]

{{INTERWIKI|Q113473946}}</text>
      <sha1>82c1jbha4bstot4l99tq21pugyxaqxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/-conj-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560783</id>
    <revision>
      <id>7362793</id>
      <parentid>6935111</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="685" sha1="e3fob215wdcwbyh498cwt2g4bvrtwit" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wt/sas/-conj-|id}}
# baris definisi
&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|}}}|{{anchor|{{#invoke:Wt/sas/lang|getLangName|{{{1}}}}}:{{{id|}}}}}}}{{Wt/sas/S|definisi|pos=conj}}
{{#invoke:Wt/sas/pos|conj
 |1={{{1|}}}
 |class={{{class|}}}
 |sub={{{sub|}}}
 |2={{{2|}}}
 |3={{{3|}}}
 |4={{{4|}}}
 |5={{{5|}}}
 |6={{{6|}}}
 |7={{{7|}}}
 |8={{{8|}}}
 |9={{{9|}}}
 |10={{{10|}}}
 |11={{{11|}}}
 |12={{{12|}}}
 |13={{{13|}}}
 |14={{{14|}}}
 |15={{{15|}}}
 |16={{{16|}}}
 |17={{{17|}}}
 |18={{{18|}}}
 |19={{{19|}}}
 |20={{{20|}}}
 |nolink={{{nolink|}}}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
Kata pengiket / konjungsi

[[Category:Wt/sas/Mal kelas kata]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e3fob215wdcwbyh498cwt2g4bvrtwit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/-pron-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560784</id>
    <revision>
      <id>7362794</id>
      <parentid>6935112</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <origin>7362794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="t1xflda64imlu47b6zgnwm8wt2mg93t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wt/sas/-pron-|id|class=gender}}
# baris definisi
&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|}}}|{{anchor|{{#invoke:Wt/sas/lang|getLangName|{{{1}}}}}:{{{id|}}}}}}}{{Wt/sas/S|definisi|pos=pron}}
{{#invoke:Wt/sas/pos|pron
 |1={{{1|}}}
 |class={{#switch:{{{class|}}}|m=maskulin|f=feminin|n=neuter|#default={{{class|}}}}}
 |sub={{{sub|}}}
 |2={{{2|}}}
 |3={{{3|}}}
 |4={{{4|}}}
 |5={{{5|}}}
 |6={{{6|}}}
 |7={{{7|}}}
 |8={{{8|}}}
 |9={{{9|}}}
 |10={{{10|}}}
 |11={{{11|}}}
 |12={{{12|}}}
 |13={{{13|}}}
 |14={{{14|}}}
 |15={{{15|}}}
 |16={{{16|}}}
 |17={{{17|}}}
 |18={{{18|}}}
 |19={{{19|}}}
 |20={{{20|}}}
 |nolink={{{nolink|}}}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
Kata gentiq / pronomina / kata ganti

[[Category:Wt/sas/Mal kelas kata]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t1xflda64imlu47b6zgnwm8wt2mg93t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/-ptcl-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560787</id>
    <revision>
      <id>7362795</id>
      <parentid>6935120</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="tvcxr9akt3t8fvt2vgr6bz1xoohwdhz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wt/sas/-ptcl-|id}}
# baris definisi
&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|}}}|{{anchor|{{#invoke:Wt/sas/lang|getLangName|{{{1}}}}}:{{{id|}}}}}}}{{Wt/sas/S|definisi|pos=ptcl}}
{{#invoke:Wt/sas/pos|ptcl
 |1={{{1|}}}
 |class={{{class|}}}
 |sub={{{sub|}}}
 |2={{{2|}}}
 |3={{{3|}}}
 |4={{{4|}}}
 |5={{{5|}}}
 |6={{{6|}}}
 |7={{{7|}}}
 |8={{{8|}}}
 |9={{{9|}}}
 |10={{{10|}}}
 |11={{{11|}}}
 |12={{{12|}}}
 |13={{{13|}}}
 |14={{{14|}}}
 |15={{{15|}}}
 |16={{{16|}}}
 |17={{{17|}}}
 |18={{{18|}}}
 |19={{{19|}}}
 |20={{{20|}}}
 |nolink={{{nolink|}}}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
Kata sandang / partikula

[[Category:Wt/sas/Mal kelas kata]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvcxr9akt3t8fvt2vgr6bz1xoohwdhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/-prep-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560788</id>
    <revision>
      <id>7362792</id>
      <parentid>6935116</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="ssx7lkzfkns4li0yl88rzgkw4yst39p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wt/sas/-prep-|id}}
# baris definisi
&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|}}}|{{anchor|{{#invoke:Wt/sas/lang|getLangName|{{{1}}}}}:{{{id|}}}}}}}{{Wt/sas/S|definisi|pos=prep}}
{{#invoke:Wt/sas/pos|prep
 |1={{{1|}}}
 |class={{{class|}}}
 |sub={{{sub|}}}
 |2={{{2|}}}
 |3={{{3|}}}
 |4={{{4|}}}
 |5={{{5|}}}
 |6={{{6|}}}
 |7={{{7|}}}
 |8={{{8|}}}
 |9={{{9|}}}
 |10={{{10|}}}
 |11={{{11|}}}
 |12={{{12|}}}
 |13={{{13|}}}
 |14={{{14|}}}
 |15={{{15|}}}
 |16={{{16|}}}
 |17={{{17|}}}
 |18={{{18|}}}
 |19={{{19|}}}
 |20={{{20|}}}
 |nolink={{{nolink|}}}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
Kata julu / kata depan / preposisi

[[Category:Wt/sas/Mal kelas kata]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ssx7lkzfkns4li0yl88rzgkw4yst39p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/sas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560789</id>
    <revision>
      <id>7362777</id>
      <parentid>6534861</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="4qt8tpn8567gmbfub9zz2c56p39kkn9" xml:space="preserve">{{lang|sas}}</text>
      <sha1>4qt8tpn8567gmbfub9zz2c56p39kkn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362778</id>
      <parentid>7362777</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="gc7e01vjv49sreusx82oq73qzzxh9mk" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{SUBPAGENAME}}}}}}</text>
      <sha1>gc7e01vjv49sreusx82oq73qzzxh9mk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362782</id>
      <parentid>7362778</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="47qq19arvrveqxo9rzknlcml7cqjsj4" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|sas}}</text>
      <sha1>47qq19arvrveqxo9rzknlcml7cqjsj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362804</id>
      <parentid>7362782</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="hp5s3y5i5d18trk1z4elgr5u8rgllu9" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|sas}} &lt;small&gt;(Tukah juq &lt;nowiki&gt;{{lang|sas}})&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt; [[Category:Wt/sas/sas:Halaman haq perlu tetukah mal basen]]</text>
      <sha1>hp5s3y5i5d18trk1z4elgr5u8rgllu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/id</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560790</id>
    <revision>
      <id>7362786</id>
      <parentid>6534856</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="rzx6p6492njoyyjkk9854c67qzdqh2u" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|id}}</text>
      <sha1>rzx6p6492njoyyjkk9854c67qzdqh2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362802</id>
      <parentid>7362786</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="4vkl8rk70zm3scgjjvxlfsouiqbbvw4" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|id}} &lt;small&gt;(Tukah juq &lt;nowiki&gt;{{lang|id}})&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt; [[Category:Wt/sas/id:Halaman haq perlu tetukah mal basen]]</text>
      <sha1>4vkl8rk70zm3scgjjvxlfsouiqbbvw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/aér</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3560944</id>
    <revision>
      <id>7362805</id>
      <parentid>7346702</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <origin>7362805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="sf1xi9k7af1k9n92yndq20ijtaoh07e" xml:space="preserve">=={{Wt/sas/lang|sas}}==
{{Wt/sas/-head-|sas}}
{{Wt/sas/-n-|sas}}
# [[Wt/sas/aiq|aiq]]

== {{Wt/sas/lang|xmm}} ==
{{Wt/sas/head|xmm}}
{{Wt/sas/-n-|xmm}}
# tèmpè

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>sf1xi9k7af1k9n92yndq20ijtaoh07e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/telu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3560949</id>
    <revision>
      <id>7362803</id>
      <parentid>7007573</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="2xapudzrq60lc8kwzqbcid40iwnj8a6" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|sas}} ==
{{Wt/sas/-head-|sas}}
{{Wt/sas/-num-|sas}}
# [[Wt/sas/nomer|nomer]] abis [[Wt/sas/due|due]] (2) [[Wt/sas/kance|kance]] [[Wt/sas/sebelum|sebelum]] [[Wt/sas/empat|empat]] (4)

[[Category:Wt/sas]]

== {{Wt/sas/lang|ban}} ==
{{Wt/sas/-head-|ban}}
{{Wt/sas/-num-|ban}}
# {{Wt/sas/l|sas|telu}}</text>
      <sha1>2xapudzrq60lc8kwzqbcid40iwnj8a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/bew</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3560971</id>
    <revision>
      <id>7362789</id>
      <parentid>6534902</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="ldu16e171zo334vj8vbp7pthromx5tc" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|bew}}</text>
      <sha1>ldu16e171zo334vj8vbp7pthromx5tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362798</id>
      <parentid>7362789</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="h4qpcgyo17vymbpnb92thgjcpfxdwrq" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|bew}} &lt;small&gt;(Tukah juq &lt;nowiki&gt;{{lang|bew}})&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt; [[Category:Wt/sas/Halaman haq perlu tetukah mal basen]]</text>
      <sha1>h4qpcgyo17vymbpnb92thgjcpfxdwrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362801</id>
      <parentid>7362798</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="72t8b6fctgvksfapd1fwwsb0pnbg6zk" xml:space="preserve">{{Wt/sas/lang|bew}} &lt;small&gt;(Tukah juq &lt;nowiki&gt;{{lang|bew}})&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt; [[Category:Wt/sas/bew:Halaman haq perlu tetukah mal basen]]</text>
      <sha1>72t8b6fctgvksfapd1fwwsb0pnbg6zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wt/sas/-intj-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3564508</id>
    <revision>
      <id>7362790</id>
      <parentid>6935107</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="3rd5b9hum9phjbwvmvovt6bc3zdr934" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wt/sas/-intj-|id}}
# baris definisi
&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|}}}|{{anchor|{{#invoke:Wt/sas/lang|getLangName|{{{1}}}}}:{{{id|}}}}}}}{{Wt/sas/S|definisi|pos=intj}}
{{#invoke:Wt/sas/pos|intj
 |1={{{1|}}}
 |class={{{class|}}}
 |sub={{{sub|}}}
 |2={{{2|}}}
 |3={{{3|}}}
 |4={{{4|}}}
 |5={{{5|}}}
 |6={{{6|}}}
 |7={{{7|}}}
 |8={{{8|}}}
 |9={{{9|}}}
 |10={{{10|}}}
 |11={{{11|}}}
 |12={{{12|}}}
 |13={{{13|}}}
 |14={{{14|}}}
 |15={{{15|}}}
 |16={{{16|}}}
 |17={{{17|}}}
 |18={{{18|}}}
 |19={{{19|}}}
 |20={{{20|}}}
 |nolink={{{nolink|}}}
 |nocat={{{nocat|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
Kata interjeksi / Kata seru

[[Category:Wt/sas/Mal kelas kata]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rd5b9hum9phjbwvmvovt6bc3zdr934</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx/Noah Komla Dzobo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3574791</id>
    <revision>
      <id>7362926</id>
      <parentid>7362108</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Regina Gbolo</username>
        <id>2666719</id>
      </contributor>
      <origin>7362926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="tvcbur3ldkhfcs38jdveaiyluz6fyrj" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q16018732}} '''Noah Komla Dzobo''' (kuu saŋ̍a la 2010) da ɩyɛ  gbaŋʋ bambʋ nɩŋ puohɩbʋ yɛlɩtarɩhɩ yidɩyɛra. Ʋ da kaarɩyɛ a Evangelical Presbyterian Church, aŋ be a Ghana. Ʋ na da la a chaaman ku a Dzobo komitii aŋ na gaa nimbitɔɔrɩ ka ba lɛʋ kaa daanhɩbʋ yɛlɩtarɩhɩ a Ghana. Ʋ da ɩyɛ a yidɩyɛra ku E. P. Church a yi 1981 tɩ ta 1993 ka Japhet Ledo wa dɩyɛ ʋ ju. Ʋ da kpie 2010 baŋ uumuu  a eastern paaloŋ̍ Anfoega Bume E. P. Church.&lt;ref&gt;http://www.ghananewsagency.org/details/Social/E-P-Church-and-Global-Evangelical-unite-to-bury-former-moderator/?ci=4&amp;ai=14851&lt;/ref&gt; Ʋ ɩyɛ a yidɩyɛra  ku a General Assembly ku a church, Francis Amenu, anɩŋ a jukaara ku a Global Evangelical Church, E. K. Gbordzoe, baŋ maŋ soŋna taa. A Global Evangelical Church ɩyɛ lambʋʋrɩɩ kaŋ̍a aŋ  be E. P. Church a tuuro schism yuoni mine aŋ̍ parɩ.&lt;ref&gt;http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/religion/artikel.php?ID=180738&lt;/ref&gt;

== ''Mele Agbe'' ==
Dzobo da la a theology maala yuori aŋ ɩ ''Mele Agbe'' (N biye vorihʋŋ)..a yi ama puo ʋ da tagɩrɩyɛ ʋ mɩŋa a yire theological dualism ŋa North German Missionary Society missionaries aŋ da piili a dɩ bɛʋlʋŋ karaa a dɔgɩlɩ orisha's aŋ ɩ Ewe nɩba. Anaajaa ʋ da vɛŋ yɛŋ ka kaabʋ kaŋa da bibe a tɩ kagɩ Christianity anɩŋ sagɩdiibu nɩ aŋ da bi be sɛnɩ Christianity.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2307%2F1580958&lt;/ref&gt;

== Yela Mine ==

* (1971) Sbie a gaa saakomo danhuu na be ''Anfoega-Ewes'' Research Report. Cape Coast: University of Cape Coast
* (1976) Teɛha mine gaa Naaŋ̍mene a ''Ewe na be a West Africa'' Manuscript
* (1981) 'A Afrika yɛŋ̍ sobiiri mine; aseŋ̍ a Ewe ane Akan na be a Ghana' ''Conch'' No. 13 pp 85–102.
* (2006) &quot;African Yeldegɛɛ&quot; A Guide to Conduct Volume III The Moral Value of Ewe Proverbs.

== Kaa Kyɛ Nyɛ ==

* [[Wp/wlx/Evangelical Presbyterian Church, Ghana|Evangelical Presbyterian Church, Ghana]]

== Pouri Tuonhibu Sumbu Yijie ==

* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/religion/artikel.php?ID=180738 Ghana Home Page]
* [http://www.modernghana.com/news/20372/1/expose-foreign-sex-racketeers-8211-prof-dzobo.html ModernGhana.com]

== Sumbu Yijie ==
[[Wp/wlx/Gbuli: Dagaare|Gbuli: Dagaare]] [[Wp/wlx/Gbuli: gampɛlɛ zaa|Gbuli: gampɛlɛ zaa]] [[Wp/wlx/Gbuli: Ghana|Gbuli: Ghana]] [[Wp/wlx/Gbuli: Africa|Gbuli: Africa]] [[Wp/wlx/Gbuli: West Africa|Gbuli: West Africa]] [[Wp/wlx/Gbuli: Dɔɔ|Gbuli: Dɔɔ]] [[Wp/wlx/Gbuli Dɔɔloŋ|Gbuli Dɔɔloŋ]]

[[Category:Wp/wlx]]</text>
      <sha1>tvcbur3ldkhfcs38jdveaiyluz6fyrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362928</id>
      <parentid>7362926</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Regina Gbolo</username>
        <id>2666719</id>
      </contributor>
      <origin>7362928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2596" sha1="sdcv1sr72rby0kantruojzmy9bwg9x1" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q16018732}} '''Noah Komla Dzobo''' (kuu saŋ̍a la 2010) da ɩyɛ  gbaŋʋ bambʋ nɩŋ puohɩbʋ yɛlɩtarɩhɩ yidɩyɛra. Ʋ da kaarɩyɛ a Evangelical Presbyterian Church, aŋ be a Ghana. Ʋ na da la a chaaman ku a Dzobo komitii aŋ na gaa nimbitɔɔrɩ ka ba lɛʋ kaa daanhɩbʋ yɛlɩtarɩhɩ a Ghana. Ʋ da ɩyɛ a yidɩyɛra ku E. P. Church a yi 1981 tɩ ta 1993 ka Japhet Ledo wa dɩyɛ ʋ ju. Ʋ da kpie 2010 baŋ uumuu  a eastern paaloŋ̍ Anfoega Bume E. P. Church.&lt;ref&gt;http://www.ghananewsagency.org/details/Social/E-P-Church-and-Global-Evangelical-unite-to-bury-former-moderator/?ci=4&amp;ai=14851&lt;/ref&gt; Ʋ ɩyɛ a yidɩyɛra  ku a General Assembly ku a church, Francis Amenu, anɩŋ a jukaara ku a Global Evangelical Church, E. K. Gbordzoe, baŋ maŋ soŋna taa. A Global Evangelical Church ɩyɛ lambʋʋrɩɩ kaŋ̍a aŋ  be E. P. Church a tuuro schism yuoni mine aŋ̍ parɩ.&lt;ref&gt;http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/religion/artikel.php?ID=180738&lt;/ref&gt;

== ''Mele Agbe'' ==
Dzobo da la a theology maala yuori aŋ ɩ ''Mele Agbe'' (N biye vorihʋŋ)..a yi ama puo ʋ da tagɩrɩyɛ ʋ mɩŋa a yire theological dualism ŋa North German Missionary Society missionaries aŋ da piili a dɩ bɛʋlʋŋ karaa a dɔgɩlɩ orisha's aŋ ɩ Ewe nɩba. Anaajaa ʋ da vɛŋ yɛŋ ka kaabʋ kaŋa da bibe a tɩ kagɩ Christianity anɩŋ sagɩdiibu nɩ aŋ da bi be sɛnɩ Christianity.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2307%2F1580958&lt;/ref&gt;

== Yɛla Mine ==

* (1971) Sɔbie a gaa tɩ Nabaalɩmine Lesiri daanhʋʋ aŋ bi ''Anfoega-Ewes'' Research Report. Cape Coast: University of Cape Coast
* (1976) Tɩyɛha mine a gaa Naaŋ̍mɩnɩ a ''Ewe aŋ bi a West Africa'' Manuscript
* (1981) 'A Afrika yɛŋ̍ sɔbie mine; aseŋ̍ a Ewe anɩŋ Akan aŋ bi a Ghana' ''Conch'' No. 13 pp 85–102.
* (2006) &quot;African Yɛlɩdɩgɛɛ&quot; A Guide to Conduct Volume III The Moral Value of Ewe Proverbs.

== Kaa Chɛ Nyɛ ==

* [[Wp/wlx/Evangelical Presbyterian Church, Ghana|Evangelical Presbyterian Church, Ghana]]

== Pouri Tɔɔhɩbʋ Sʋmbʋ Yijie ==

* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/religion/artikel.php?ID=180738 Ghana Home Page]
* [http://www.modernghana.com/news/20372/1/expose-foreign-sex-racketeers-8211-prof-dzobo.html ModernGhana.com]

== Sʋmbʋ Yijie ==
[[Wp/wlx/Gbuli: Dagaare|Gbuli: Dagaare]] [[Wp/wlx/Gbuli: gampɛlɛ zaa|Gbuli: gampɛlɛ zaa]] [[Wp/wlx/Gbuli: Ghana|Gbuli: Ghana]] [[Wp/wlx/Gbuli: Africa|Gbuli: Africa]] [[Wp/wlx/Gbuli: West Africa|Gbuli: West Africa]] [[Wp/wlx/Gbuli: Dɔɔ|Gbuli: Dɔɔ]] [[Wp/wlx/Gbuli Dɔɔloŋ|Gbuli Dɔɔloŋ]]

[[Category:Wp/wlx]]</text>
      <sha1>sdcv1sr72rby0kantruojzmy9bwg9x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அன்னூர்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3583929</id>
    <revision>
      <id>7362605</id>
      <parentid>7321753</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>முகப்புப் படிமம், புவியியல் அளபுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6952" sha1="dhj57mqn2xbh13p0y4o5qs55gose3jn" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Annur banner.jpg|pgname=அன்னூர்}}
'''அன்னூர்''', இந்தியாவின் தமிழ்நாடு மாநிலத்தில் அமைந்துள்ள கோயம்புத்தூர் மாவட்டத்தின் அன்னூர் வட்டத்தில் இருக்கும் ஒரு பேரூராட்சி ஆகும். கோயம்புத்தூரிலிருந்து 32 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.

அன்னூர் எனும் பெயர், முதலில் வன்னியூர் என்றே வழங்கப்பட்டு, பின்னர் அன்னியூர் என மாறி, தற்போது அன்னூர் என நிலைபெற்றுள்ளது. இப்பெயருக்குப் பின்னால் ஒரு செவிவழிச் செய்தி நிலவுகிறது: சுமார் 1000 ஆண்டுகளுக்கு முன்பு, ஒரு வேட்டைக்காரர் 'வன்னி' மரத்தடியில் இருந்த ஒரு கல்லின் மீது தற்செயலாக அடித்தபோது, ​​அக்கல்லிலிருந்து இரத்தம் வழியத் தொடங்கியது. இதைக் கண்டு வியந்துபோன அவர், இச்சம்பவத்தை நேரில் வந்து பார்வையிடுமாறு கிராம மக்களை அழைத்தார். பின்னர், அங்கே ஒரு சுயம்பு  சிவலிங்கம் இருப்பதை அவர்கள் கண்டறிந்து, அவ்விடத்திலேயே ஒரு சிவாலயத்தை எழுப்பினர்.

==சென்றடையுங்கள்==
கோவையிலிருந்து 33 கி.மீ. தொலைவை பேருந்து மூலம் கடந்து அன்னூரை அடையலாம். அருகிலுள்ள விமான நிலையம் கோவையில் உள்ளது.

திருப்பூரிலிருந்து 35 கி.மீ. தொலைவை பேருந்து மூலம் கடந்து அன்னூரை அடையலாம்.

== பார்க்க ==
இங்கு புகழ்பெற்ற 'மன்னீஸ்வரசுவாமி கோயில்' உள்ளது. இக்கோயில் 1000 ஆண்டுகளுக்கு முன்பு சேர மன்னர்களால் கட்டப்பட்டது. அன்னூர் பருத்தி மற்றும் ஆடை உற்பத்தி மையமாகவும் திகழ்கிறது. இங்கு நூல் நூற்கும் ஆலைகளும், 100 பருத்திப் பஞ்சு பிரித்தெடுக்கும் ஆலைகள் உள்ளன. மேலும், இங்கு நூற்றிற்கும் மேற்பட்ட சமையல் எண்ணெய் ஆலைகளும் அமைந்துள்ளன.

=== கோயில்கள் ===
*மன்னீஸ்வரர் கோயில் ஆலயம்
*ஆனைமலை கருப்பராயன் கோவில் அன்னூர்
*பெரிய அம்மன் மற்றும் சிறிய அம்மன் கோவில்
*மொண்டிபாளையம் பெருமாள் கோவில்
*இரும்பரை ஓதிமலை முருகன் கோவில்
*திருப்பதி வெங்கடேஸ்வரர் கோவில்
*கரியாம்பாளையம் அருகே ராக்கிஅண்ணன் சுவாமி கோவில்
*பாசூர் அருகே இடையர்பாளையத்தில் உள்ள கனியப்ப சுவாமி கோவில்
*கருபராயன் கோவில் காரியகவுண்டனூர்

== வாங்க ==
இப்பகுதியின் உள்ளூர் தயாரிப்புகளில் பருத்தி ஆடைகள், தேங்காய் எண்ணெய் உள்ளிட்ட சமையல் எண்ணெய்கள் அடங்கும். அன்னூரிலிருந்து 15 கி.மீ. தொலைவில் உள்ள புஞ்சை புளியம்பட்டி என்ற பக்கத்து ஊரில் பல்வேறு வகையான புடவைகள் கிடைக்கும்.

== உண்ண ==
இரவு நேரத்தில் அசைவ உணவு உண்பதற்கு இங்கு 'தாபா' பாணி உணவகங்கள் சிறந்த இடங்களாகும். அன்னூரில் எட்டு தாபாக்கள் உள்ளன. மக்கள் அங்கு சென்று உணவருந்துவதை மிகவும் விரும்புகின்றனர். நகரத்தின் நெரிசல், மாசுபாடு ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபட்டு, ஒரு மாற்றத்திற்காகப் பல நகரவாசிகள் இந்த இடங்களுக்கு வருகிறனர். நகரமயமாக்கல் நல்லதே என்றாலும், அது மக்களுக்கு எரிச்சலூட்டுவதாக இருக்கக்கூடாது; ஆனால், இந்தத் தாபாக்களில் இரவு நேரங்களில் நீங்கள் அமைதியை உணர முடியும்.

அன்னூர் - அவினாசி சாலையில் உள்ள 'நியூ பஞ்சாபி தாபா', அன்னூர் - கோயம்புத்தூர் சாலையில் உள்ள 'டெல்லி தாபா' மற்றும் வேறு சில தாபாக்கள் அசைவ உணவு உண்பதற்கு ஏற்ற சிறந்த இடங்களாகும்.

[[Category:Wy/ta]]

{{INTERWIKI|Q585798}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தமிழ்நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|11.230|77.100}}</text>
      <sha1>dhj57mqn2xbh13p0y4o5qs55gose3jn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362858</id>
      <parentid>7362605</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6991" sha1="h3fmvm117auv949nm91yvkqg0aeutla" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Annur banner.jpg|pgname=அன்னூர்}}
'''அன்னூர்''', இந்தியாவின் தமிழ்நாடு மாநிலத்தில் அமைந்துள்ள கோயம்புத்தூர் மாவட்டத்தின் அன்னூர் வட்டத்தில் இருக்கும் ஒரு பேரூராட்சி ஆகும். கோயம்புத்தூரிலிருந்து 32 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.

அன்னூர் எனும் பெயர், முதலில் வன்னியூர் என்றே வழங்கப்பட்டு, பின்னர் அன்னியூர் என மாறி, தற்போது அன்னூர் என நிலைபெற்றுள்ளது. இப்பெயருக்குப் பின்னால் ஒரு செவிவழிச் செய்தி நிலவுகிறது: சுமார் 1000 ஆண்டுகளுக்கு முன்பு, ஒரு வேட்டைக்காரர் 'வன்னி' மரத்தடியில் இருந்த ஒரு கல்லின் மீது தற்செயலாக அடித்தபோது, ​​அக்கல்லிலிருந்து இரத்தம் வழியத் தொடங்கியது. இதைக் கண்டு வியந்துபோன அவர், இச்சம்பவத்தை நேரில் வந்து பார்வையிடுமாறு கிராம மக்களை அழைத்தார். பின்னர், அங்கே ஒரு சுயம்பு  சிவலிங்கம் இருப்பதை அவர்கள் கண்டறிந்து, அவ்விடத்திலேயே ஒரு சிவாலயத்தை எழுப்பினர்.

==சென்றடையுங்கள்==
கோவையிலிருந்து 33 கி.மீ. தொலைவை பேருந்து மூலம் கடந்து அன்னூரை அடையலாம். அருகிலுள்ள விமான நிலையம் கோவையில் உள்ளது.

திருப்பூரிலிருந்து 35 கி.மீ. தொலைவை பேருந்து மூலம் கடந்து அன்னூரை அடையலாம்.

== பார்க்க ==
இங்கு புகழ்பெற்ற 'மன்னீஸ்வரசுவாமி கோயில்' உள்ளது. இக்கோயில் 1000 ஆண்டுகளுக்கு முன்பு சேர மன்னர்களால் கட்டப்பட்டது. அன்னூர் பருத்தி மற்றும் ஆடை உற்பத்தி மையமாகவும் திகழ்கிறது. இங்கு நூல் நூற்கும் ஆலைகளும், 100 பருத்திப் பஞ்சு பிரித்தெடுக்கும் ஆலைகள் உள்ளன. மேலும், இங்கு நூற்றிற்கும் மேற்பட்ட சமையல் எண்ணெய் ஆலைகளும் அமைந்துள்ளன.

=== கோயில்கள் ===
*மன்னீஸ்வரர் கோயில் ஆலயம்
*ஆனைமலை கருப்பராயன் கோவில் அன்னூர்
*பெரிய அம்மன் மற்றும் சிறிய அம்மன் கோவில்
*மொண்டிபாளையம் பெருமாள் கோவில்
*இரும்பரை ஓதிமலை முருகன் கோவில்
*திருப்பதி வெங்கடேஸ்வரர் கோவில்
*கரியாம்பாளையம் அருகே ராக்கிஅண்ணன் சுவாமி கோவில்
*பாசூர் அருகே இடையர்பாளையத்தில் உள்ள கனியப்ப சுவாமி கோவில்
*கருபராயன் கோவில் காரியகவுண்டனூர்

== வாங்க ==
இப்பகுதியின் உள்ளூர் தயாரிப்புகளில் பருத்தி ஆடைகள், தேங்காய் எண்ணெய் உள்ளிட்ட சமையல் எண்ணெய்கள் அடங்கும். அன்னூரிலிருந்து 15 கி.மீ. தொலைவில் உள்ள புஞ்சை புளியம்பட்டி என்ற பக்கத்து ஊரில் பல்வேறு வகையான புடவைகள் கிடைக்கும்.

== உண்ண ==
இரவு நேரத்தில் அசைவ உணவு உண்பதற்கு இங்கு 'தாபா' பாணி உணவகங்கள் சிறந்த இடங்களாகும். அன்னூரில் எட்டு தாபாக்கள் உள்ளன. மக்கள் அங்கு சென்று உணவருந்துவதை மிகவும் விரும்புகின்றனர். நகரத்தின் நெரிசல், மாசுபாடு ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபட்டு, ஒரு மாற்றத்திற்காகப் பல நகரவாசிகள் இந்த இடங்களுக்கு வருகிறனர். நகரமயமாக்கல் நல்லதே என்றாலும், அது மக்களுக்கு எரிச்சலூட்டுவதாக இருக்கக்கூடாது; ஆனால், இந்தத் தாபாக்களில் இரவு நேரங்களில் நீங்கள் அமைதியை உணர முடியும்.

அன்னூர் - அவினாசி சாலையில் உள்ள 'நியூ பஞ்சாபி தாபா', அன்னூர் - கோயம்புத்தூர் சாலையில் உள்ள 'டெல்லி தாபா' மற்றும் வேறு சில தாபாக்கள் அசைவ உணவு உண்பதற்கு ஏற்ற சிறந்த இடங்களாகும்.

[[Category:Wy/ta]]

{{INTERWIKI|Q585798}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)}}
{{Wy/ta/Geo|11.230|77.100}}</text>
      <sha1>h3fmvm117auv949nm91yvkqg0aeutla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx/Waalɩɩ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3584550</id>
    <revision>
      <id>7362729</id>
      <parentid>6830635</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zakaria Tunsung</username>
        <id>2586001</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>maalɩ ka ʋ tori</comment>
      <origin>7362729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="4u3g3h32bh8tbtwsycetf15ep41f2jd" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q36895}}
'''Waalɩɩ''' (Wali, Waali, Waale☃☃, Waalii☃☃) ɩyɛ Mabia bee Guri teri aŋ be Ghana paaluu ka nuba aŋ be Wa, ɡyeɛ ŋa teŋ boɔna Upper West Reɡion tɛŋe kpoŋ a yɛla. Buurii bɛra ayi la be an Upper West Reɡion poɔ ka a na la &quot;Mole Daɡbon (75.7%) aneŋ Grusi (18.4%).&quot; Waala ne eɛ nuba aŋ yi a Mole Daɡbon poɔ a e (16.3%) ka Sissaala meŋ e nuba aŋ yi a Grusi poɔ a e (16%) ka a ayi ŋa panaa e buuri bilii ne meŋ aŋ be a na tɛŋe ne.&lt;ref&gt;&quot;Ghana Upper West Region&quot;&lt;/ref&gt;

Gyɛmaa yɛɡa saɡeyeŋ ka Waala yie Mali a wa ɡyeŋ ɡyeɛŋa baŋ be ŋa, Wa. Ka e naŋ kaa a 2013 Ghana ɡbama poɔŋ, nuba aŋ yɛla a Waale teri eɛ 85,000.&lt;ref&gt;Wali at ''Ethnologue'' (26th ed., 2023) &lt;/ref&gt;

== Taregyiihi ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/wlx]]</text>
      <sha1>4u3g3h32bh8tbtwsycetf15ep41f2jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362730</id>
      <parentid>7362729</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zakaria Tunsung</username>
        <id>2586001</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zakaria Tunsung moved page [[Wp/wlx/Wlx:Wali language (Gur)]] to [[Wp/wlx/Waalɩɩ]]: Misspelled title</comment>
      <origin>7362729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="4u3g3h32bh8tbtwsycetf15ep41f2jd" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q36895}}
'''Waalɩɩ''' (Wali, Waali, Waale☃☃, Waalii☃☃) ɩyɛ Mabia bee Guri teri aŋ be Ghana paaluu ka nuba aŋ be Wa, ɡyeɛ ŋa teŋ boɔna Upper West Reɡion tɛŋe kpoŋ a yɛla. Buurii bɛra ayi la be an Upper West Reɡion poɔ ka a na la &quot;Mole Daɡbon (75.7%) aneŋ Grusi (18.4%).&quot; Waala ne eɛ nuba aŋ yi a Mole Daɡbon poɔ a e (16.3%) ka Sissaala meŋ e nuba aŋ yi a Grusi poɔ a e (16%) ka a ayi ŋa panaa e buuri bilii ne meŋ aŋ be a na tɛŋe ne.&lt;ref&gt;&quot;Ghana Upper West Region&quot;&lt;/ref&gt;

Gyɛmaa yɛɡa saɡeyeŋ ka Waala yie Mali a wa ɡyeŋ ɡyeɛŋa baŋ be ŋa, Wa. Ka e naŋ kaa a 2013 Ghana ɡbama poɔŋ, nuba aŋ yɛla a Waale teri eɛ 85,000.&lt;ref&gt;Wali at ''Ethnologue'' (26th ed., 2023) &lt;/ref&gt;

== Taregyiihi ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/wlx]]</text>
      <sha1>4u3g3h32bh8tbtwsycetf15ep41f2jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362733</id>
      <parentid>7362730</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zakaria Tunsung</username>
        <id>2586001</id>
      </contributor>
      <origin>7362733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="812" sha1="ox7x1puti0d2242w3pfsha8w88vklc0" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q36895}}
'''Waalɩɩ''' (Wali, Waali, Waale☃☃, Waalii☃☃) ɩyɛ Mabia bɩɩ Guri tɩrɩ aŋ bɩ Gaana paalʋʋŋ ka nʋba aŋ bɩ Wa, rɩjɩŋ ŋa baŋ bʋɔna Upper West Reɡion teŋkpɔŋ a yɛla. Buurii bɛra ayi la be an Upper West Reɡion poɔ ka a na la &quot;Mole Daɡbon (75.7%) aneŋ Grusi (18.4%).&quot; Waala ne eɛ nuba aŋ yi a Mole Daɡbon poɔ a e (16.3%) ka Sissaala meŋ e nuba aŋ yi a Grusi poɔ a e (16%) ka a ayi ŋa panaa e buuri bilii ne meŋ aŋ be a na tɛŋe ne.&lt;ref&gt;&quot;Ghana Upper West Region&quot;&lt;/ref&gt;

Gyɛmaa yɛɡa saɡeyeŋ ka Waala yie Mali a wa ɡyeŋ ɡyeɛŋa baŋ be ŋa, Wa. Ka e naŋ kaa a 2013 Ghana ɡbama poɔŋ, nuba aŋ yɛla a Waale teri eɛ 85,000.&lt;ref&gt;Wali at ''Ethnologue'' (26th ed., 2023) &lt;/ref&gt;

== Tarɩjiihi ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/wlx]]</text>
      <sha1>ox7x1puti0d2242w3pfsha8w88vklc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362735</id>
      <parentid>7362733</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zakaria Tunsung</username>
        <id>2586001</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding interwiki links to [[d:Q36895]]</comment>
      <origin>7362735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="2fr1f8kxqnwpktnponkj3all91yh0dy" xml:space="preserve">{{Wp/wlx/Databox|item=Q36895}}
'''Waalɩɩ''' (Wali, Waali, Waale☃☃, Waalii☃☃) ɩyɛ Mabia bɩɩ Guri tɩrɩ aŋ bɩ Gaana paalʋʋŋ ka nʋba aŋ bɩ Wa, rɩjɩŋ ŋa baŋ bʋɔna Upper West Reɡion teŋkpɔŋ a yɛla. Buurii bɛra ayi la be an Upper West Reɡion poɔ ka a na la &quot;Mole Daɡbon (75.7%) aneŋ Grusi (18.4%).&quot; Waala ne eɛ nuba aŋ yi a Mole Daɡbon poɔ a e (16.3%) ka Sissaala meŋ e nuba aŋ yi a Grusi poɔ a e (16%) ka a ayi ŋa panaa e buuri bilii ne meŋ aŋ be a na tɛŋe ne.&lt;ref&gt;&quot;Ghana Upper West Region&quot;&lt;/ref&gt;

Gyɛmaa yɛɡa saɡeyeŋ ka Waala yie Mali a wa ɡyeŋ ɡyeɛŋa baŋ be ŋa, Wa. Ka e naŋ kaa a 2013 Ghana ɡbama poɔŋ, nuba aŋ yɛla a Waale teri eɛ 85,000.&lt;ref&gt;Wali at ''Ethnologue'' (26th ed., 2023) &lt;/ref&gt;

== Tarɩjiihi ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/wlx]]

{{INTERWIKI|Q36895}}</text>
      <sha1>2fr1f8kxqnwpktnponkj3all91yh0dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/穴久保幸作</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3585558</id>
    <revision>
      <id>7362527</id>
      <parentid>6605290</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2663" sha1="opwv6pfypfecslxmtmqrrxwsim49yzv" xml:space="preserve">'''穴久保 幸作'''（あなくぼ こうさく、[[Wp/ryu/1957年|1957年]][[Wp/ryu/4月18日|4月18日]]&lt;ref name=&quot;mangaseek&quot;&gt;まんがseek・[[Wp/ryu/日外アソシエーツ|日外アソシエーツ]]共著『漫画家人名事典』日外アソシエーツ、2003年2月25日初版発行、ISBN 4-8169-1760-8、19頁&lt;/ref&gt; - ）ー、[[Wp/ryu/やまとぅ|やまとぅ]]ぬ[[Wp/ryu/漫画家|漫画家]]。[[Wp/ryu/岩手県|岩手県]][[Wp/ryu/二戸郡|二戸郡]][[Wp/ryu/一戸町|一戸町]]んまり&lt;ref&gt;2010年2月18日付[[Wp/ryu/岩手日報|岩手日報]]朝刊16頁「一戸出身の漫画家活躍　地元で原画・複製画展」&lt;/ref&gt;。

[[Wp/ryu/ふくしま政美|ふくしま政美]]、[[Wp/ryu/柳沢きみお|柳沢きみお]]ぬアシスタントさる後にデビュー&lt;ref&gt;ふくしまぬ作品ぬ『[[Wp/ryu/超劇画 聖徳太子|超劇画 聖徳太子]]』単行本[[Wp/ryu/スタッフ|スタッフ]]欄やか。&lt;/ref&gt;。[[Wp/ryu/1990年|1990年]]に初連載作品『[[Wp/ryu/からくり剣豪伝ムサシロード|からくり剣豪伝ムサシロード]]』ぬ漫画版『[[Wp/ryu/SDクラブ|SDクラブ]]』っし開始&lt;ref&gt;後に『[[Wp/ryu/別冊コロコロコミック|別冊コロコロコミック]]』、『[[Wp/ryu/月刊コロコロコミック|月刊コロコロコミック]]』んかい移籍。&lt;/ref&gt;。

[[Wp/ryu/1991年|1991年]]、ゲーム『[[Wp/ryu/くにおくんシリーズ|くにおくんシリーズ]]』題材とぅさる漫画『[[Wp/ryu/おれは男だ! くにおくん|わんねーいきがやん! くにおくん]]』『[[Wp/ryu/月刊コロコロコミック|月刊コロコロコミック]]』っし連載開始。[[Wp/ryu/1995年|1995年]]ねー同作っし第40回小学館漫画賞児童向き部門受賞さん。

[[Wp/ryu/1996年|1996年]]からーゲーム『[[Wp/ryu/ポケットモンスター|ポケットモンスター]]』ぬコミカライズ作品やん『ふしぎポケモンピッピ』『[[Wp/ryu/別冊コロコロコミック|別冊コロコロコミック]]』っし連載開始すん。数ヵ月後ねー『[[Wp/ryu/ポケットモンスター (穴久保幸作ぬ漫画)|ポケットモンスター]]』んでぃ改題しー『月刊コロコロコミック』やてぃん連載ぬ始まいん。同作ー20年以上掲載ぬちじちゅる長期連載とぅなたん。

== 脚注 ==
&lt;references/&gt;

== 外部リンク ==
* [https://x.com/kousaku_PR 穴久保幸作] (@kousaku_PR) - X（旧Twitter）

{{DEFAULTSORT:あなくほこうさく}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/漫画家]]
[[Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]

{{INTERWIKI|Q11597196}}</text>
      <sha1>opwv6pfypfecslxmtmqrrxwsim49yzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/iya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3610543</id>
    <revision>
      <id>7362796</id>
      <parentid>6692186</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <origin>7362796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="dyyd686d9iwficyllj8896y3h2bs9in" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/id}} ==
{{Wt/sas/-head-|id}}

{{Wt/sas/-part-|id}}
# [[Wt/sas/aoq|aoq]], [[Wt/sas/nggih|nggih]]

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>dyyd686d9iwficyllj8896y3h2bs9in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/you</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3615616</id>
    <revision>
      <id>7362799</id>
      <parentid>7329562</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="bevhqzgiypsynalw0vu2vmcejsqkmrf" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|en}} ==
{{Wt/sas/-head-|en}}

{{Wt/sas/-pron-|en}}
# [[Wt/sas/side|side]]

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>bevhqzgiypsynalw0vu2vmcejsqkmrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ryu/宮脇咲</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3643291</id>
    <revision>
      <id>7362503</id>
      <parentid>6819377</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="jbhmqrlp129zq000vinqpgcxpwfsak7" xml:space="preserve">'''宮脇咲'''（みやわきさき）ー、[[Wp/ryu/やまとぅ|やまとぅ]]ぬ[[Wp/ryu/不動産|不動産]][[Wp/ryu/投資家|投資家]]・[[Wp/ryu/コンサルタント|コンサルタント]]・[[Wp/ryu/YouTuber|YouTuber]]。[[Wp/ryu/1997年|1997年]][[Wp/ryu/宮崎県|宮崎県]]んまり。[[Wp/ryu/お茶の水女子大学|お茶の水女子大学]]卒業。大学在学時に[[Wp/ryu/暗号資産|暗号資産]]投資っし利益んじゃし、分散投資ぬてぃーちとぅしてぃ不動産投資始みーん。やまとぅ国内んかい複数ぬ不動産むち、海外っしぇー[[Wp/ryu/ジョージア|ジョージア]]、[[Wp/ryu/トルコ|トルコ]]、[[Wp/ryu/アラブ首長国連邦|アラブ首長国連邦]]んかい不動産むちゅん。現在ー個人投資家とぅしてぃ資産運用さがちー、富裕層、経営者、投資家んかいぬ資産コンサルティングぬふか、海外移住ぬアドバイザーとぅしてぃん活動すん。Youtubeチャンネル「'''さきの海外不動産しか勝たん'''」ん運営そーん。&lt;ref&gt;[https://gendai.media/list/author/sakimiyawaki SAKI MIYAWAKI - 宮脇 さき] - [[Wp/ryu/現代ビジネス|現代ビジネス]]&lt;/ref&gt;

== 脚注 ==
&lt;references/&gt;

== 外部リンク ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCpv0oCYCHywaOIsqh48MEVw さきの海外不動産しか勝たん] - [[Wp/ryu/YouTube|YouTube]]
* [https://note.com/saki_kaigai/n/ncda463d01048 宮脇さき（さき@海外不動産）公式note] - [[Wp/ryu/Note|note]]
* [https://x.com/saki__miya__ 宮脇さき（さき@海外不動産）] - [[Wp/ryu/X|X]]

{{DEFAULTSORT:みやわきさき}}
[[Category:Wp/ryu]]
[[Category:Wp/ryu/投資家]]
[[Category:Wp/ryu/事業家]]
[[Category:Wp/ryu/コンサルタント]]
[[Category:Wp/ryu/YouTuber]]
[[Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>jbhmqrlp129zq000vinqpgcxpwfsak7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:Hans Lionel Tobing</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3647594</id>
    <revision>
      <id>7362771</id>
      <parentid>6834407</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rachmat04</username>
        <id>131826</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rachmat04 moved page [[User talk:MOOGUZ]] to [[User talk:Hans Lionel Tobing]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/MOOGUZ|MOOGUZ]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Hans Lionel Tobing|Hans Lionel Tobing]]&quot;</comment>
      <origin>6834407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="ib3kpjjf4gf8lyr0nkzqez6dy7x2wv9" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float=right
}}

Welcome to Wikimedia Incubator!
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand them!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and follow their instructions.

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].
&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 14:11, 28 October 2025 (UTC)</text>
      <sha1>ib3kpjjf4gf8lyr0nkzqez6dy7x2wv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/ताली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3665872</id>
    <revision>
      <id>7362684</id>
      <parentid>6969930</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="790" sha1="36mxje7z2700zel7o0r0pwz83nkx0do" xml:space="preserve">
== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
ताली - इनवाल पोरोल 

=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
कसला,ताली,चरु,पीडकातावी,मुन्ता,एर्पुदानाद,

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==

== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:ఒక రౌండ్ మెటల్ కుండ

Hindi:लोटा

English:pail,jug,tumbler.

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>36mxje7z2700zel7o0r0pwz83nkx0do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/दातडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3665917</id>
    <revision>
      <id>7362655</id>
      <parentid>6993141</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="652" sha1="43y3cvj53kwpkfoic4mkivg9p1clslc" xml:space="preserve">
== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
दातडा-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
दातड, दातर 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:రేక్

Hindi: रेक 

English:rake

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>43y3cvj53kwpkfoic4mkivg9p1clslc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/उसके</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3665923</id>
    <revision>
      <id>7362658</id>
      <parentid>7182040</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="673" sha1="4woxd4q4p1v1fwsguu694cg03vhuzgd" xml:space="preserve">

[[Category:Wt/wsg]]

== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===

=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
धुरो, नन्नूम , उसक 
=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==
उसके तगा बंडा मंता ।

== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: ఇసుక

Hindi:रेत

English: Sand</text>
      <sha1>4woxd4q4p1v1fwsguu694cg03vhuzgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wt/jax/jax:Kato bendo</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3675303</id>
    <revision>
      <id>7362673</id>
      <parentid>6936371</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wt/jax/Bahaso Jambi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="g85wk7fokcvkcy5cz9kkl5cvrhbekqr" xml:space="preserve">[[Category:Wt/jax/Bahaso Jambi]]</text>
      <sha1>g85wk7fokcvkcy5cz9kkl5cvrhbekqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/लेंडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3681968</id>
    <revision>
      <id>7362639</id>
      <parentid>6961447</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="mmhi175cddu67anaokm1pcj0hhn8q8x" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
    लेंडा -इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
गोंद ,गोंद्दे

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telug:గొర్రెలు, మేకల నుండి జంతువుల రెట్టలు (పేడ కాదు).

Hindi:लेंडी 

English:animal droppings (not dung)sheep,goats etc

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>mmhi175cddu67anaokm1pcj0hhn8q8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/बत्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3681977</id>
    <revision>
      <id>7362651</id>
      <parentid>6969970</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="429f23gj4lrft52m8lalqboezt850mq" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
   बत्ती - इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
मति,अखर , बत्ती 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: కానీ

Hindi:लेकिन

English:but

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>429f23gj4lrft52m8lalqboezt850mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/लोकूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3684499</id>
    <revision>
      <id>7362674</id>
      <parentid>6969933</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="qikzof1cj386yqtlklhm7o4k2jwbruw" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
   लोकूर -इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
लोकूर,जनाल,रय्यत,

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:ప్రజలు

Hindi:लोग

English: people

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>qikzof1cj386yqtlklhm7o4k2jwbruw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/नर्मना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3684502</id>
    <revision>
      <id>7362656</id>
      <parentid>6969966</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="aefbyclw6xzcaz3s84twwk2xf886fgi" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
    नर्मना  -इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
नामीना,पट, नर्मना 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:పడుకోవడానికి నిద్ర

Hindi:लेटना 

English:to lie down,sleep.

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>aefbyclw6xzcaz3s84twwk2xf886fgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/cumi-cumi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692514</id>
    <revision>
      <id>7362887</id>
      <parentid>7235923</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="hlpyex3j4vm3w4p2ijc1bc4ajzahiky" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|id}} ==
{{Wt/sas/head|id}}
{{Wt/sas/-n-|id}}
# cungiq, cumiq

== {{Wt/sas/lang|jax}} ==
{{Wt/sas/head|jax}}
{{Wt/sas/-n-|jax}}
# cungiq, cumiq

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-cumi-cumi.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# cungiq, cumiq

== {{Wt/sas/lang|min}} ==
{{Wt/sas/head|min}}
{{Wt/sas/-n-|min}}
# cungiq, cumiq

== {{Wt/sas/lang|su}} ==
{{Wt/sas/head|su}}
{{Wt/sas/-n-|su}}
# cungiq, cumiq

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>hlpyex3j4vm3w4p2ijc1bc4ajzahiky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/kunyit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692536</id>
    <revision>
      <id>7362895</id>
      <parentid>7349383</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="hpqhw9bsi1jbg118mkcp1wjb1t3z888" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|bew}} ==
{{Wt/sas/head|bew}}
{{Wt/sas/-n-|bew}}
# kunyiq, kunyit

== {{Wt/sas/lang|jax}} ==
{{Wt/sas/head|jax}}
{{Wt/sas/-n-|jax}}
# kunyiq, kunyit

== {{Wt/sas/lang|}} ==
{{Wt/sas/head|}}
{{Wt/sas/-n-|}}
# seréh

== {{Wt/sas/lang|xmm}} ==
{{Wt/sas/head|xmm}}
{{Wt/sas/-n-|xmm}}
# seréh

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>hpqhw9bsi1jbg118mkcp1wjb1t3z888</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/kerang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692553</id>
    <revision>
      <id>7362888</id>
      <parentid>7230545</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="369" sha1="eh40pkh4x42vvtiboukj81iu17a956y" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|bew}} ==
{{Wt/sas/head|bew}}
{{Wt/sas/-n-|bew}}
# kerang

== {{Wt/sas/lang|jax}} ==
{{Wt/sas/head|jax}}
{{Wt/sas/-n-|jax}}
# kerang

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-kerang.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# kerang

== {{Wt/sas/lang|su}} ==
{{Wt/sas/head|su}}
{{Wt/sas/-n-|su}}
# kerang

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>eh40pkh4x42vvtiboukj81iu17a956y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/tempe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692555</id>
    <revision>
      <id>7362890</id>
      <parentid>7346698</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="ecq697lt13gtj3p5mw3rq83d3b3zy2t" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|id}} ==
{{Wt/sas/head|id}}
{{Wt/sas/-n-|id}}
# tèmpè

== {{Wt/sas/lang|jax}} ==
{{Wt/sas/head|jax}}
{{Wt/sas/-n-|jax}}
# tèmpè

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-tempe.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# tèmpè

== {{Wt/sas/lang|xmm}} ==
{{Wt/sas/head|xmm}}
{{Wt/sas/-n-|xmm}}
# kerang

== {{Wt/sas/lang|min}} ==
{{Wt/sas/head|min}}
{{Wt/sas/-n-|min}}
# tèmpè

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>ecq697lt13gtj3p5mw3rq83d3b3zy2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/tahu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692561</id>
    <revision>
      <id>7362889</id>
      <parentid>7235927</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="hjn5qm45lmstuho1lp6ldidno4n03go" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|bew}} ==
{{Wt/sas/head|bew}}
{{Wt/sas/-n-|bew}}
# tahu

== {{Wt/sas/lang|jax}} ==
{{Wt/sas/head|jax}}
{{Wt/sas/-n-|jax}}
# tahu

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-kerang.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# kerang

== {{Wt/sas/lang|min}} ==
{{Wt/sas/head|min}}
{{Wt/sas/-n-|min}}
# tahu

== {{Wt/sas/lang|su}} ==
{{Wt/sas/head|su}}
{{Wt/sas/-n-|su}}
# tahu

== {{Wt/sas/lang|xmm}} ==
{{Wt/sas/head|xmm}}
{{Wt/sas/-n-|xmm}}
# cungiq, cumiq


[[Category:Wt/sas]]
[[Category:Wt/sas/WikiMaknyus Mataram Tambahan]]</text>
      <sha1>hjn5qm45lmstuho1lp6ldidno4n03go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/santen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3692779</id>
    <revision>
      <id>7362891</id>
      <parentid>6988411</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="cd2sajlbtvee6evbtguk29d4miuphvx" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|bew}} ==
{{Wt/sas/head|bew}}
{{Wt/sas/-n-|bew}}
# santen

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riana Mulyati-santen.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# santen
[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>cd2sajlbtvee6evbtguk29d4miuphvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/झालीकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3693940</id>
    <revision>
      <id>7362583</id>
      <parentid>6990966</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="3eh435fuwugn9el70k9y7mlovhq7yn7" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
   झालीकी -इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:

Hindi:लपकना 

English:to catch (something)while it falls down

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>3eh435fuwugn9el70k9y7mlovhq7yn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Tyìmìt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3695815</id>
    <revision>
      <id>7362681</id>
      <parentid>7361919</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="tb2y1qa41kcepwossguqud4ir3b6a4a" xml:space="preserve">{{Wp/bom/Databox|item=Q7368}}
'''Tyimit''' Be yila we vyel pyeng. Tyimit a se gwuning ku be tyimit be se bere. Be tik wey e loh. Wu re song. Tyimit be se bere tiretu. Tyimit wo vok Wu loh di Wu hei.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]


{{INTERWIKI|Q7368}}</text>
      <sha1>tb2y1qa41kcepwossguqud4ir3b6a4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362685</id>
      <parentid>7362681</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="gc0puwnmuhr5fgqk3sy7bh00ga80iul" xml:space="preserve">{{Wp/bom/Databox|item=Q7368}}
'''Tyimit''' Be yila we vyel pyeng. Be hak bemat be yila hen a tyibit.  Tyimit a se gwining ku be tyimit be se bere. Be tik wey e loh. Wu re song. Tyimit be se bere tiretu. Tyimit wo vok Wu loh di Wu hei.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]


{{INTERWIKI|Q7368}}</text>
      <sha1>gc0puwnmuhr5fgqk3sy7bh00ga80iul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Nedyɛt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3695816</id>
    <revision>
      <id>7362686</id>
      <parentid>7361920</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200" sha1="t0pwue8q7s4rzmhoqjgm6ggvke14vll" xml:space="preserve">{{Wp/bom/Databox|item=Q25114}}
'''Nedyet''' Wɔ sɛ pyɛ rwát. A se nerat Dagwi.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]


{{INTERWIKI|Q25114}}</text>
      <sha1>t0pwue8q7s4rzmhoqjgm6ggvke14vll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Yɛgɛt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3695818</id>
    <revision>
      <id>7362687</id>
      <parentid>7361922</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="jb47qjlasfvmp5d5tt4t34qt82mp7e7" xml:space="preserve">{{Wp/bom/Databox|item=Q38926}}
'''Yeget''' A se neha e letet pye de a se tey e remo. Be se yeget e ndem shot. Be se we e nu bemwat, e jek, e lo tomo, e lo kundung jei,e Kon tomo be lasara, di nu bemwat ha re pye nirat se pyechak rwat. Teget wo vok pegelek de wu gap.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]


{{INTERWIKI|Q38926}}</text>
      <sha1>jb47qjlasfvmp5d5tt4t34qt82mp7e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Gawéy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3695821</id>
    <revision>
      <id>7362690</id>
      <parentid>7181213</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="fgd96j67pz1hnt0kxtgu0jcxwub82u6" xml:space="preserve">{{Wp/bom/Databox|item=Q20811862}}
'''Gawey ke kawey''' A se pye ves. Ka pye ves a se mwad be yi wey kawey a se ye. Ka he mwad e wok nyip Gawey dingding. Gawey ha se nves de ne vei era mwad, bemat, ke vwel.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]


{{INTERWIKI|Q20811862}}</text>
      <sha1>fgd96j67pz1hnt0kxtgu0jcxwub82u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Gbinggbing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3695824</id>
    <revision>
      <id>7362691</id>
      <parentid>7181212</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="l3xwj2xtmtasjaye2zercpuzphpq4us" xml:space="preserve">'''Gbinggbing''' A se pye de a jam de be ra yaga renuguyel. Te nerat a se gbingbing ka gwa.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]</text>
      <sha1>l3xwj2xtmtasjaye2zercpuzphpq4us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/bom/Yɛ́t</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3696116</id>
    <revision>
      <id>7362692</id>
      <parentid>7181211</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CHENG REX</username>
        <id>2607725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="rj5ab1abpt34vfr85buz6wicmxi2vyp" xml:space="preserve">'''Yɛ́t''' A dura wɔgɔ pyɛ̀ mo ya sé tyɛng. Mwat ê tɔk ye wɔgɔ pyɛ̀ mo ya sé yɛ́t, fwom o gwa sé yɛ́t. Ba ra gwɛ naka.

==Kwɔnsɛ̂==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/bom]]
[[Category:Wp/bom/Berom Wikipedia Outreach]]</text>
      <sha1>rj5ab1abpt34vfr85buz6wicmxi2vyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/mrt/Hadiza Bala Usman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3700701</id>
    <revision>
      <id>7363078</id>
      <parentid>7010211</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kamaf001</username>
        <id>2695153</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7363078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="auzciw9wq1gg2txzwkc84c3h44l8zlh" xml:space="preserve">{{Wp/mrt/Databox|item=Q22958483}}
'''Hadiza Bala Usman''' ( ŋji yabiyenyi 2 nu hiya patlu 1976) na ja ndr siyasa nu Nigeria kra mul trau ar vir managing directa ŋu Nigerian Ports Authority hiyaro 2016 ashilo 2021. na ŋji buliya sar ana trau ar Chief Staff nu gwamna ŋu Kaduna State hiyaro 2015 ashilo 2016.
==Ndərər ɗəŋgá/sagida nca==
[[Category:Wp/mrt]]

{{INTERWIKI|Q22958483}}</text>
      <sha1>auzciw9wq1gg2txzwkc84c3h44l8zlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒါးသွီးကျောက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3709993</id>
    <revision>
      <id>7362513</id>
      <parentid>7035544</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="06vrrygcdqa566kdhateb9drj4jdxdo" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒါးသွီးကျောက်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dá:θwït͡ɕaʊʔ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ဒါးကို ထက်အောင် သွီးရရေ ကျောက်။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* whetstone; sharpening stone

=== ဗမာ ===
* ဒါးကို ထက်အောင် သွေးရသော ကျောက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>06vrrygcdqa566kdhateb9drj4jdxdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒါးအိမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3709994</id>
    <revision>
      <id>7362516</id>
      <parentid>7035545</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="562" sha1="ausngxhusa2fer80obywob88tibsdgi" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒါးအိမ်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dà:ʔèɪɴ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ဒါးကို သွင်းလျှို ထည့်ထားရေ အရာ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* sheath; scabbard

=== ဗမာ ===
* ဒါးကို သွင်းလျှို ထည့်ထားသည့် အရာ။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>ausngxhusa2fer80obywob88tibsdgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိဌမျက်မြင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3709995</id>
    <revision>
      <id>7362522</id>
      <parentid>7035546</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="674" sha1="qxcixoky74ol13sgapqg14jxffkdfue" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိဌမျက်မြင်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰəmrɛʔmɹɪ̀ɴ/}}

=== ကြိယာဝိသေသန ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာဝိသေသန}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* မျက်စိ အောက်မာ အထင်အရှား မြင်ပနာ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* vividly with one's own eyes; visibly; plainly in sight

=== ဗမာ ===
* မျက်စိ အောက်တွင် အထင်အရှား မြင်လျက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>qxcixoky74ol13sgapqg14jxffkdfue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိပြင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3710000</id>
    <revision>
      <id>7362543</id>
      <parentid>7035551</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="jdo1e422h34znyqc0kwlxcfwjdhwuyf" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိပြင်

=== အသံထွက် ===
* {{RKI_IPA|/dìpɹɪ̀ɴ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြီအပြင်။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* flat ground; smooth surface of the earth

=== ဗမာ ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြေအပြင်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>jdo1e422h34znyqc0kwlxcfwjdhwuyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362545</id>
      <parentid>7362543</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="551" sha1="amzve7754rpxbh0s08i8ghcqauy9yjd" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိပြင်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìpɹɪ̀ɴ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြီအပြင်။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* flat ground; smooth surface of the earth

=== ဗမာ ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြေအပြင်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>amzve7754rpxbh0s08i8ghcqauy9yjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362551</id>
      <parentid>7362545</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1084" sha1="1fdmlm86oouyj3hmf2zvayilt3tbixb" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိပြင်

=== အသံထွက် ===
* {{RKI_IPA|/dìpɹɪ̀ɴ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြီအပြင်။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* flat ground; smooth surface of the earth

=== ဗမာ ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြေအပြင်။

=== သမ္ဗန္တ ===
*{{Wt/rki/head|rki|သမ္ဗန္တ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ယင်းအပြင်။ ယင်းကနိန် တပါး။ ယပြီးကေ။ ထိုမှ တသီး။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* besides; moreover; furthermore; next

=== ဗမာ ===
* ဆိုခဲ့ပြီးသော အရာမှ အခြားတစ်ပါး။ ထို့ပြင်။ ထိုမှတစ်ပါး။ ထို့နောက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>1fdmlm86oouyj3hmf2zvayilt3tbixb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362553</id>
      <parentid>7362551</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="e74ps8bajcwylcnwvj4ljp1p17kehxc" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိပြင်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìpɹɪ̀ɴ/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြီအပြင်။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* flat ground; smooth surface of the earth

=== ဗမာ ===
* ညီညာ ပြန့်ပြူးသော မြေအပြင်။

=== သမ္ဗန္တ ===
*{{Wt/rki/head|rki|သမ္ဗန္တ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ယင်းအပြင်။ ယင်းကနိန် တပါး။ ယပြီးကေ။ ထိုမှ တသီး။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* besides; moreover; furthermore; next

=== ဗမာ ===
* ဆိုခဲ့ပြီးသော အရာမှ အခြားတစ်ပါး။ ထို့ပြင်။ ထိုမှတစ်ပါး။ ထို့နောက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>e74ps8bajcwylcnwvj4ljp1p17kehxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိအပြင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3710001</id>
    <revision>
      <id>7362555</id>
      <parentid>7035552</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="8ske04i4e1zdm39zryhvvqzv10pd1is" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိအပြင်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìʔpɹɪ̀ɴ/}}

=== သမ္ဗန္တ ===
*{{Wt/rki/head|rki|သမ္ဗန္တ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ယင်းအပြင်။ ထိုကလွဲကေ။ ယပြီးကေ။ ထို့အပြင်။ ယင်းနောက်။ &quot;ထပ်ကာ ထပ်ကာ ယင်းစကား။ ဒိပြင်စကား မဟိဗျာလား&quot;

=== အင်္ဂလိပ် ===
* besides; moreover; furthermore; in addition

=== ဗမာ ===
* ဆိုခဲ့ပြီးသော အရာမှ အခြားတစ်ပါး။ ထို့ပြင်။ ထိုမှတစ်ပါး။ ထို့နောက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>8ske04i4e1zdm39zryhvvqzv10pd1is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒီဒါရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3710007</id>
    <revision>
      <id>7362560</id>
      <parentid>7035559</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="858" sha1="6qyaylsqf1n6dwgdxxqzlj6yk09cs1s" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒီဒါရီ

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dídàɹí/}}

=== ကြိယာ ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* အချိန်ကာလ နှောင်းနှေးရေ။ အချိန်ကာလ ကြာညောင်းစီရေ။ ကြာအောင် အချိန်ကို ဆွဲထားရေ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* to delay; to procrastinate; to prolong time

=== ဗမာ ===
* အချိန်ကာလ နှောင်းနှေးသည်။ အချိန်ကာလ ကြာညောင်း စေသည်။ ကြာအောင် အချိန်ကို ဆွဲထားသည်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>6qyaylsqf1n6dwgdxxqzlj6yk09cs1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒီရေဒီရေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3710008</id>
    <revision>
      <id>7362561</id>
      <parentid>7035560</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="ktz75kqxdxocxvol9pi05h9ywk4rrz8" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒီရေဒီရေ

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/díɹèdíɹè/}}

=== ကြိယာ ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* တဆတ်ဆတ် အချိန်ကာလကို ကုန်ဆုံးစီရေ။ ကာလကြာအောင် အချိန်ကို ဆွဲထားရေ။ ရှည်မြင့်စီရေ။ နှောင့်နှေးဖင့်နွဲ့ စီရေ။ &quot;အေနိ လားမည် နက်ဖြန်လားမည် ဒီရေဒီရေနန့် အချိန်ကုန်လာရေ။&quot;

=== အင်္ဂလိပ် ===
* to delay; to procrastinate; to drag on over time

=== ဗမာ ===
* တစတစနှင့် အချိန်ကာလကို ကုန်ဆုံး စေသည်။ ကာလ ကြာအောင် အချိန်ကို ဆွဲထားသည်။ ရှည်မြင့် စေသည်။ နှောင့်နှေး ဖင့်နွဲ့ စေသည်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>ktz75kqxdxocxvol9pi05h9ywk4rrz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒုကုဋ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3710009</id>
    <revision>
      <id>7362562</id>
      <parentid>7035562</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <origin>7362562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="712" sha1="0i8uvselj4yhnevnae3whmieqvt6r6n" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒုကုဋ်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/doʊkoʊt/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* နှစ်ထပ် သင်္ကန်း။ တိစီ ဝရိတ်တွင် ပါဝင်ရေ သင်္ကန်းကြီး။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* double robe; upper robe of a Buddhist monk (dukkuta)

=== ဗမာ ===
* နှစ်ထပ် သင်္ကန်း။ တိစီဝရိတ်တွင် ပါဝင်သော သင်္ကန်းကြီး။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>0i8uvselj4yhnevnae3whmieqvt6r6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Martin Luther King</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3713220</id>
    <revision>
      <id>7362751</id>
      <parentid>7362161</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephanekabongo38</username>
        <id>2608321</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="621" sha1="r1wu0uuii8mpipbvkkfmah268nhnniw" xml:space="preserve">'''Martin Luther King Jr'''., mulela mu diìna dia Michael King Jr., mumanyika mu diìna dia Martin Luther King, muledibua mu tshimenga tshia Atlanta, ku Géorgie, mu dia [[Wp/lua/Dituku|matuku]] àa 15 ngondu wa tshiongu wa munanga mu tshidimu tshia 1929, mufua muasa mu dituku dia 4 ngondu wa tshisanga nkasu mu tshidimu tshia 1968 ku Memphis,mu Tennessee, mudishi wa béena kilisto babatisa ne muluidi wa ku meeyi wa bafiìka ba ku [[Wp/lua/Amelika wa ku node|America]] bua tshisumbu tshia béena américa , muluidi munene waa ditalala ne bupela.


[[File:Martin Luther King, Jr..jpg|165px|right]]

[[Category:Wp/lua]]</text>
      <sha1>r1wu0uuii8mpipbvkkfmah268nhnniw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/lua/Al-Qadsiah FC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3733442</id>
    <revision>
      <id>7362619</id>
      <parentid>7075153</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="6fuuzq5cypx4w54r90jxu1o4at2nrrt" xml:space="preserve">'''&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Al-Qadsiah FC&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;, tshisumbu tshia baneyi ba ndundu [[Wp/lua/Bakaji|bakaji]] Ku ba arabe (mu arabe batshiamba ne :نادي القادسية السعودي لكرة القدم)'''</text>
      <sha1>6fuuzq5cypx4w54r90jxu1o4at2nrrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362620</id>
      <parentid>7362619</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eliséekabongo</username>
        <id>2653385</id>
      </contributor>
      <origin>7362620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="kwocou9z1ptemjyndy13kpc6nimr0cn" xml:space="preserve">'''Al-Qadsiah FC : tshisumbu tshia baneyi ba ndundu [[Wp/lua/Bakaji|bakaji]] Ku ba arabe (mu arabe batshiamba ne :نادي القادسية السعودي لكرة القدم)'''</text>
      <sha1>kwocou9z1ptemjyndy13kpc6nimr0cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/மலையாள சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3742004</id>
    <revision>
      <id>7362849</id>
      <parentid>7295527</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="5ts8pue20d5uwg16scni79lmwsgwnww" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Kerala Thiruvegappura temple.jpg}}
'''மலையாளம்''' (മലയാളം) திராவிட மொழிக்குடும்பத்தைச் சேர்ந்தது; இது பெரும்பாலும் [[Wy/ta/தென்னிந்தியா|தென்னிந்தியா]]வில் உள்ள [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] மாநிலத்திலும், [[Wy/ta/இலட்சத்தீவு|இலட்சத்தீவு]]களிலும் பேசப்படுகிறது. இந்தியாவின் 22 அலுவல் மொழிகளில் ஒன்றான இம்மொழியை சுமார் 3.6 கோடி மக்கள் பேசுகின்றனர். மலையாளம் பேசுபவர் &quot;மலையாளி&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறார். பெரும்பாலான மலையாளம் பேசுபவர்களுக்கு அடிப்படை ஆங்கிலச் சொற்கள் தெரிந்திருக்கும். ஆங்கிலப் பெயர்ச்சொற்கள் இவர்களது அன்றாடப் பேச்சுவழக்கில் அடிக்கடி பயன்படுத்தப்படுவதோடு, அப்பேச்சுவழக்கின் பெரும்பகுதியையும் ஆக்கிரமித்துள்ளன. மலையாளச் சொற்களுக்கு மாற்றாகப் பொதுவான ஆங்கிலப் பெயர்ச்சொற்களைப் பயன்படுத்த இயலும்.


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்}}

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
மலையாளத்தின் ஒலியியல் தெலுகு மற்றும் கன்னடத்தின் ஒலியியலைப் போன்றது.

மலையாள எழுத்துக்களைப் பற்றி நீங்கள் பெரிதாகக் கவலைப்படத் தேவையில்லை. கேரளாவில் உள்ள பெரும்பாலான அதிகாரப்பூர்வ அறிவிப்புப் பலகைகள் ஆங்கிலத்திலும் எழுதப்பட்டிருக்கும்; மேலும், நீங்கள் புரிந்துகொள்ள வேண்டிய பெரும்பாலான வாசகங்கள், ஆங்கில எழுத்துக்களைப் பயன்படுத்தி எழுதப்படும் மலையாள வடிவமான ''Manglish''-(மங்க்லீசு)லேயே அமைந்திருக்கும். குறுஞ்செய்திகள் அனுப்புதல், சமூக ஊடகங்களில் எழுதுதல், சுவரோவியங்கள் மற்றும் சில அறிவிப்புப் பலகைகளில் இந்த ''மங்க்லீசு'' பயன்பாடு பரவலாகக் காணப்படுகிறது. இருப்பினும், இது ஒரு பேச்சுவழக்கு வடிவமே தவிர, முறையாகத் தரப்படுத்தப்பட்ட ஒன்றல்ல.

===உயிரெழுத்துக்கள்===
இதன் முக்கிய வேறுபாடு, குறில் மற்றும் நெடில் உயிரெழுத்துக்களுக்கு இடையிலான வித்தியாசமாகும்.

[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/India language phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}</text>
      <sha1>5ts8pue20d5uwg16scni79lmwsgwnww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/perahu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3756966</id>
    <revision>
      <id>7362910</id>
      <parentid>7155436</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <origin>7362910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="erf93nqh77snll2f46gr9prh1iurgia" xml:space="preserve">== basa indonesia ==

=== ada aseŋ ===
'''perahu'''

* [[Wt/bug/lopi|lopi]]


=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.

----

== jv ==

=== ada aseŋ ===
'''prau'''

[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>erf93nqh77snll2f46gr9prh1iurgia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362911</id>
      <parentid>7362910</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>/* jv */</comment>
      <origin>7362911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="dgy34lfwygktkju17boxj3llbvsy4lz" xml:space="preserve">== basa indonesia ==

=== ada aseŋ ===
'''perahu'''

* [[Wt/bug/lopi|lopi]]


=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.

----

== basa Jawa ==

=== ada aseŋ ===
'''prau'''

[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>dgy34lfwygktkju17boxj3llbvsy4lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/Wiktionary:သတ်ပုံ/ဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3788865</id>
    <revision>
      <id>7362530</id>
      <parentid>7246122</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဒိဌ */</comment>
      <origin>7362530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30638" sha1="m09kgrgpykcro5nu2jyr9fqxo8zlxzh" xml:space="preserve">{{Wt/rki/ရခိုင်အက္ခရာစဉ်ဇယား}}
===[[Wt/rki/ဒ|ဒ]]===
*[[Wt/rki/ဒကောက်|ဒကောက်]]
*[[Wt/rki/ဒဇွယ်|ဒဇွယ်]]
*[[Wt/rki/ဒဒွေး|ဒဒွေး]]
*[[Wt/rki/ဒပြုတ်သီး|ဒပြုတ်သီး]]
*[[Wt/rki/ဒယိမ်းဒယိုင်|ဒယိမ်းဒယိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒယော|ဒယော]]
*[[Wt/rki/ဒရကာ|ဒရကာ]]
*[[Wt/rki/ဒရကြမ်း|ဒရကြမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒရကြမ်းစီး|ဒရကြမ်းစီး]]
*[[Wt/rki/ဒရစီ|ဒရစီ]]
*[[Wt/rki/ဒရစပ်|ဒရစပ်]]
*[[Wt/rki/ဒရပေ|ဒရပေ]]
*[[Wt/rki/ဒရဟော|ဒရဟော]]
*[[Wt/rki/ဒရီဒရွတ်|ဒရီဒရွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒရီဒဝါ|ဒရီဒဝါ]]
*[[Wt/rki/ဒရူးစူးထိုး|ဒရူးစူးထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒရူးတိုက်|ဒရူးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရဲ|ဒရူးဒရဲ]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရက်|ဒရူးဒရက်]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရင်း|ဒရူးဒရင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရဲဒရင်း|ဒရဲဒရင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရော|ဒရော]]
*[[Wt/rki/ဒရောသောပါး|ဒရောသောပါး]]
*[[Wt/rki/ဒရောင်းဆရောင်း|ဒရောင်းဆရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရောင်းမရောင်း|ဒရောင်းမရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရုန်းဒရောင်း|ဒရုန်းဒရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒလဟော|ဒလဟော]]
*[[Wt/rki/ဒလာ|ဒလာ]]
*[[Wt/rki/ဒလိမ့်ထိုး|ဒလိမ့်ထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒလိမ့်တုံး|ဒလိမ့်တုံး]]
*[[Wt/rki/ဒဝီဒဝါ|ဒဝီဒဝါ]]
*[[Wt/rki/ဒဝေချောင်|ဒဝေချောင်]]
*[[Wt/rki/ဒဝဲးတိုက်|ဒဝဲးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဝဲးဒဝဲး|ဒဝဲးဒဝဲး]]
*[[Wt/rki/ဒဝယ်ပြင်|ဒဝယ်ပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒဝယ်မှိုင်း|ဒဝယ်မှိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒဟဲးတိုက်|ဒဟဲးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဟဲးဒဟဲး|ဒဟဲးဒဟဲး]]
*[[Wt/rki/ဒဟိုင်ဒဟိုင်|ဒဟိုင်ဒဟိုင်]]
===[[Wt/rki/ဒါကျီ|ဒါကျီ]]===
*[[Wt/rki/ဒါကျီဝင်|ဒါကျီဝင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒါ|ဒါဒါ]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်|ဒါဒေါင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်ကိုင်|ဒါဒေါင်ကိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်ချ|ဒါဒေါင်ချ]]
*[[Wt/rki/ဒါန|ဒါန]]
*[[Wt/rki/ဒါနီ|ဒါနီ]]
*[[Wt/rki/ဒါဘောင်ကြီး|ဒါဘောင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါဘောင်သျှင်|ဒါဘောင်သျှင်]]
*[[Wt/rki/ဒါယကာ|ဒါယကာ]]
*[[Wt/rki/ဒါယိကာမ|ဒါယိကာမ]]
*[[Wt/rki/ဒါလာ|ဒါလာ]]
*[[Wt/rki/ဒါလာကြား|ဒါလာကြား]]
*[[Wt/rki/ဒါလီ|ဒါလီ]]
*[[Wt/rki/ဒါသီ|ဒါသီ]]
*[[Wt/rki/ဒါသျှင်မ|ဒါသျှင်မ]]
*[[Wt/rki/ဒါဟတ်ပူ|ဒါဟတ်ပူ]]
===[[Wt/rki/ဒါး|ဒါး]]===
*[[Wt/rki/ဒါးခက်|ဒါးခက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးချောင်|ဒါးချောင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးခွီး|ဒါးခွီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာ|ဒါးစာ]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာခံ|ဒါးစာခံ]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာချ|ဒါးစာချ]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆီးကျ|ဒါးဆီးကျ]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆီးတင်|ဒါးဆီးတင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆောက်|ဒါးဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးထက်|ဒါးထက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးထင်|ဒါးထင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးနှောင့်|ဒါးနှောင့်]]
*[[Wt/rki/ဒါးနှောင့်မလွတ်ဒါးသွားမလတ်|ဒါးနှောင့်မလွတ်ဒါးသွားမလတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပါးသျှေ|ဒါးပါးသျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒါးပိုင်ကြီး|ဒါးပိုင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပျက်ဆိုး|ဒါးပျက်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြား|ဒါးပြား]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြားသျှပ်|ဒါးပြားသျှပ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြက်|ဒါးပြက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်|ဒါးပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်ဆိုး|ဒါးပြင်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်ပျက်ဆိုး|ဒါးပြင်ပျက်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြတ်|ဒါးပြတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြန်အုံး|ဒါးပြန်အုံး]]
*[[Wt/rki/ဒါးမ|ဒါးမ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမကြီး|ဒါးမကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးမရ|ဒါးမရ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမဝါရစ်|ဒါးမဝါရစ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမဦးစိုက်|ဒါးမဦးစိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမောက်|ဒါးမောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမြ|ဒါးမြ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမြတိုက်|ဒါးမြတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမျှောင်|ဒါးမျှောင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးရေးပြ|ဒါးရေးပြ]]
*[[Wt/rki/ဒါးရှည်|ဒါးရှည်]]
*[[Wt/rki/ဒါးရှည်ခွတ်|ဒါးရှည်ခွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွယ်|ဒါးလွယ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွတ်|ဒါးလွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွှတ်|ဒါးလွှတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးသ|ဒါးသ]]
*[[Wt/rki/ဒါးသွီးကျောက်|ဒါးသွီးကျောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးအိမ်|ဒါးအိမ်]]
===[[Wt/rki/ဒိ|ဒိ]]===
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌမျက်မြင်|ဒိဋ္ဌမျက်မြင်]]
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌသိ|ဒိဋ္ဌသိ]]
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌိ|ဒိဋ္ဌိ]]
*[[Wt/rki/ဒိနံဒိနံ|ဒိနံဒိနံ]]
*[[Wt/rki/ဒိပြင်|ဒိပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒိအပြင်|ဒိအပြင်]]

===[[Wt/rki/ဒီဃ|ဒီဃ]]===
*[[Wt/rki/ဒီဃသရ|ဒီဃသရ]]
*[[Wt/rki/ဒီဇင်ဘာ|ဒီဇင်ဘာ]]
*[[Wt/rki/ဒီဒါရီ|ဒီဒါရီ]]
*[[Wt/rki/ဒီရေဒီရေ|ဒီရေဒီရေ]]
===[[Wt/rki/ဒု|ဒု]]===
*[[Wt/rki/ဒုကုဋ်|ဒုကုဋ်]]
*[[Wt/rki/ဒုကျ|ဒုကျ]]
*[[Wt/rki/ဒုကြည့်ကြည့်|ဒုကြည့်ကြည့်]]
*[[Wt/rki/ဒုခံ|ဒုခံ]]
*[[Wt/rki/ဒုစရိုက်|ဒုစရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုဇန|ဒုဇန]]
*[[Wt/rki/ဒုတိယ|ဒုတိယ]]
*[[Wt/rki/ဒုတက်|ဒုတက်]]
*[[Wt/rki/ဒုနန့်ဒေး|ဒုနန့်ဒေး]]
*[[Wt/rki/ဒုပြော|ဒုပြော]]
*[[Wt/rki/ဒုမင်္ဂလာ|ဒုမင်္ဂလာ]]
*[[Wt/rki/ဒုသီလ|ဒုသီလ]]
===[[Wt/rki/ဒူထိုးတမ်း|ဒူထိုးတမ်း]]===
*[[Wt/rki/ဒူနာ|ဒူနာ]]
*[[Wt/rki/ဒူလာ|ဒူလာ]]
*[[Wt/rki/ဒူလာပါဒရက်|ဒူလာပါဒရက်]]
*[[Wt/rki/ဒူဟူဟူ|ဒူဟူဟူ]]
*[[Wt/rki/ဒူဟဲတိုက်|ဒူဟဲတိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒူး|ဒူး]]===
*[[Wt/rki/ဒူးခေါင်း|ဒူးခေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒူးခတ်ပေါင်ခတ်|ဒူးခတ်ပေါင်ခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးချွတ်|ဒူးချွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးဆစ်|ဒူးဆစ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးဆစ်သီ|ဒူးဆစ်သီ]]
*[[Wt/rki/ဒူးတိုက်|ဒူးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးတိုက်ဆွေးနွေး|ဒူးတိုက်ဆွေးနွေး]]
*[[Wt/rki/ဒူးတုန်|ဒူးတုန်]]
*[[Wt/rki/ဒူးတုပ်|ဒူးတုပ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောက်|ဒူးထောက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ကား|ဒူးထောင်ပေါင်ကား]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ပေါ်|ဒူးထောင်ပေါင်ပေါ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ပြ|ဒူးထောင်ပေါင်ပြ]]
*[[Wt/rki/ဒူးဒူး|ဒူးဒူး]]
*[[Wt/rki/ဒူးပေါက်ဆောက်|ဒူးပေါက်ဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးယား|ဒူးယား]]
*[[Wt/rki/ဒူးရမ်း|ဒူးရမ်း]]
===[[Wt/rki/ဒေ|ဒေ]]===
*[[Wt/rki/ဒေခေါက်|ဒေခေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒေချင့်|ဒေချင့်]]
*[[Wt/rki/ဒေစွာ|ဒေစွာ]]
*[[Wt/rki/ဒေစွာသျှေ|ဒေစွာသျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒေဇာ|ဒေဇာ]]
*[[Wt/rki/ဒေနိ.|ဒေနိ.]]
*[[Wt/rki/ဒေနန့်ဒေ|ဒေနန့်ဒေ]]
*[[Wt/rki/ဒေပိုင်|ဒေပိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒေပိုင်စွာ|ဒေပိုင်စွာ]]
*[[Wt/rki/ဒေယောင်ယောင်ထွေယောင်ယောင်|ဒေယောင်ယောင်ထွေယောင်ယောင်]]
*[[Wt/rki/ဒေရက်|ဒေရက်]]
*[[Wt/rki/ဒေဝဓမ္မ|ဒေဝဓမ္မ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝါဒေ|ဒေဝါဒေ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝါလီကျ|ဒေဝါလီကျ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝီ|ဒေဝီ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝန်ကြီး|ဒေဝန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေဝန်နပါတ်|ဒေဝန်နပါတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေသ|ဒေသ]]
*[[Wt/rki/ဒေသခံ|ဒေသခံ]]
*[[Wt/rki/ဒေသစိတ်|ဒေသစိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေသစွဲ|ဒေသစွဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေသနာ|ဒေသနာ]]
*[[Wt/rki/ဒေသိယဝေါဟာရ|ဒေသိယဝေါဟာရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသူ|ဒေသူ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရ|ဒေသန္တရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရဗဟုသုတ|ဒေသန္တရဗဟုသုတ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရဝေါဟာရ|ဒေသန္တရဝေါဟာရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေး|ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေး]]
*[[Wt/rki/ဒေ့ဆီ|ဒေ့ဆီ]]
===[[Wt/rki/ဒေါ|ဒေါ]]===
*[[Wt/rki/ဒေါကပါ|ဒေါကပါ]]
*[[Wt/rki/ဒေါကြီး|ဒေါကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါကြီးမာန်ကြီး|ဒေါကြီးမာန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါစိ.|ဒေါစိ.]]
*[[Wt/rki/ဒေါတင်း|ဒေါတင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါထွက်|ဒေါထွက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါနန့်မောနန့်|ဒေါနန့်မောနန့်]]
*[[Wt/rki/ဒေါပုန်ထ|ဒေါပုန်ထ]]
*[[Wt/rki/ဒေါဘာလာ|ဒေါဘာလာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါမား|ဒေါမား]]
*[[Wt/rki/ဒေါမားကရား|ဒေါမားကရား]]
*[[Wt/rki/ဒေါယား|ဒေါယား]]
*[[Wt/rki/ဒေါရမောရ|ဒေါရမောရ]]
*[[Wt/rki/ဒေါရောမောရော|ဒေါရောမောရော]]
*[[Wt/rki/ဒေါရောက်မောရောက်|ဒေါရောက်မောရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါလုံး|ဒေါလုံး]]
*[[Wt/rki/ဒေါသ|ဒေါသ]]
*[[Wt/rki/ဒေါသကြီး|ဒေါသကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါသခဲ|ဒေါသခဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါသထွက်|ဒေါသထွက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသဖြစ်|ဒေါသဖြစ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသရောက်|ဒေါသရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသဝှန်|ဒေါသဝှန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါဟဲ|ဒေါဟဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါဟုန်ထ|ဒေါဟုန်ထ]]
===[[Wt/rki/ဒေါ်ဒေါ့|ဒေါ်ဒေါ့]]===
*[[Wt/rki/ဒေါ်လာခွက်|ဒေါ်လာခွက်]]
===[[Wt/rki/ဒက်|ဒက်]]===
*[[Wt/rki/ဒက်ကနဲ|ဒက်ကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ကရင်နီ|ဒက်ကရင်နီ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ကျ|ဒက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ခေါင်း|ဒက်ခေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒက်ဂေါင်း|ဒက်ဂေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒက်စာ|ဒက်စာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်စွန်|ဒက်စွန်]]
*[[Wt/rki/ဒက်တင်|ဒက်တင်]]
*[[Wt/rki/ဒက်တန့်ဆာ|ဒက်တန့်ဆာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ပုံး|ဒက်ပုံး]]
*[[Wt/rki/ဒက်ပျာတာ|ဒက်ပျာတာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ဖိတ်|ဒက်ဖိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒက်ရဒက်ကျ|ဒက်ရဒက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ရုံး|ဒက်ရုံး]]
*[[Wt/rki/ဒက်သမ|ဒက်သမ]]
*[[Wt/rki/ဒက်အိတ်|ဒက်အိတ်]]
===[[Wt/rki/ဒင်မရာ|ဒင်မရာ]]===
*[[Wt/rki/ဒင်သန်|ဒင်သန်]]
*[[Wt/rki/ဒင်သန်ကြီး|ဒင်သန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ကျိုး|ဒင့်ကျိုး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ဒလဲခုန်တမ်း|ဒင့်ဒလဲခုန်တမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်|ဒင့်ပြောင်]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်ကြီး|ဒင့်ပြောင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်သျှေ|ဒင့်ပြောင်သျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတရင်းဒင်း|ဒင်းတရင်းဒင်း]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတုတ်|ဒင်းတုတ်]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတုတ်ကြီး|ဒင်းတုတ်ကြီး]]
===[[Wt/rki/ဒိုက်ကရော|ဒိုက်ကရော]]===
*[[Wt/rki/ဒိုက်ဝင်|ဒိုက်ဝင်]]
===[[Wt/rki/ဒိုင်|ဒိုင်]]===
*[[Wt/rki/ဒိုင်ကင်း|ဒိုင်ကင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ခံ|ဒိုင်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်စိုက်|ဒိုင်စိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်စောက်|ဒိုင်စောက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ပြားကြီး|ဒိုင်ပြားကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ပြန့်|ဒိုင်ပြန့်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်မှူး|ဒိုင်မှူး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်လူကြီး|ဒိုင်လူကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်အိုး|ဒိုင်အိုး]]
===[[Wt/rki/ဒိုင်း|ဒိုင်း]]===
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကနဲ|ဒိုင်းကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကျီ|ဒိုင်းကျီ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကျီကန်|ဒိုင်းကျီကန်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းစင်|ဒိုင်းစင်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းတတ်|ဒိုင်းတတ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းနက်|ဒိုင်းနက်]]
===[[Wt/rki/ဒေါက်|ဒေါက်]]===
*[[Wt/rki/ဒေါက်ကနဲ|ဒေါက်ကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ခုန်|ဒေါက်ခုန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ခုန်ဒေါက်ခုန်|ဒေါက်ခုန်ဒေါက်ခုန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ချာ|ဒေါက်ချာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်မဟိ|ဒေါက်မဟိ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်လန်း|ဒေါက်လန်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်သလား|ဒေါက်သလား]]
===[[Wt/rki/ဒေါင်|ဒေါင်]]===
*[[Wt/rki/ဒေါင်ကောင်းကောင်း|ဒေါင်ကောင်းကောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ကျကျပြားကျကျ|ဒေါင်ကျကျပြားကျကျ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ခဲ|ဒေါင်ခဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ခံ|ဒေါင်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ချာရိုက်|ဒေါင်ချာရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တလောင်မောင်တလောင်|ဒေါင်တလောင်မောင်တလောင်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တင်|ဒေါင်တင်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တင်လွှဲ|ဒေါင်တင်လွှဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တိုက်|ဒေါင်တိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒမာ|ဒေါင်ဒမာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒေါင်မာ|ဒေါင်ဒေါင်မာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒေါင်မြည်|ဒေါင်ဒေါင်မြည်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ကျဉ်|ဒေါင့်ကျဉ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ချရားသီး|ဒေါင့်ချရားသီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်တဲ|ဒေါင့်တဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ဇနာ|ဒေါင့်ဇနာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်တို|ဒေါင့်တို]]
===[[Wt/rki/ဒေါင်း|ဒေါင်း]]===
*[[Wt/rki/ဒေါင်းကတောက်|ဒေါင်းကတောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းစာဖတ်|ဒေါင်းစာဖတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းတလောင်းမောင်းတလောင်း|ဒေါင်းတလောင်းမောင်းတလောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းဒီ|ဒေါင်းဒီ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြောက်|ဒေါင်းပြောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြောက်ကေခုန်တမ်း|ဒေါင်းပြောက်ကေခုန်တမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြန်သတ်|ဒေါင်းပြန်သတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းရန်|ဒေါင်းရန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းလန်းမ|ဒေါင်းလန်းမ]]
===[[Wt/rki/ဒတ်ရိုက်|ဒတ်ရိုက်]]===
*[[Wt/rki/ဒတ်ရိုက်ကျ|ဒတ်ရိုက်ကျ]]
===[[Wt/rki/ဒိတ်|ဒိတ်]]===
*[[Wt/rki/ဒိတ်ကိုက်|ဒိတ်ကိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒိတ်ပင်း|ဒိတ်ပင်း]]
===[[Wt/rki/ဒုက်|ဒုက်]]===
*[[Wt/rki/ဒုကရာကရ|ဒုကရာကရ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ကန်|ဒုက္ကန်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခ|ဒုက္ခ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခထည့်|ဒုက္ခထည့်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခပီး|ဒုက္ခပီး]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခမီး|ဒုက္ခမီး]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခများ|ဒုက္ခများ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခရောက်|ဒုက္ခရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခရှာ|ဒုက္ခရှာ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခသုခ|ဒုက္ခသုခ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခသည်|ဒုက္ခသည်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခိတ|ဒုက္ခိတ]]
*[[Wt/rki/ဒုဂ္ဂတိ|ဒုဂ္ဂတိ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ကေဒုတ်ကေ|ဒုတ်ကေဒုတ်ကေ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ္တာ|ဒုတ္တာ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ထိုးဖာထမ်း|ဒုတ်ထိုးဖာထမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ထိုးဖြတ်ဒယော|ဒုတ်ထိုးဖြတ်ဒယော]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ပယွိန့်|ဒုတ်ပယွိန့်]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ရိုက်|ဒုတ်ရိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒုပ္ပါ|ဒုပ္ပါ]]===
*[[Wt/rki/ဒုဿစေတီ|ဒုဿစေတီ]]
*[[Wt/rki/ဒုဿမာ|ဒုဿမာ]]
===[[Wt/rki/ဒုတ်သီမုတ်သီ|ဒုတ်သီမုတ်သီ]]===
*[[Wt/rki/ဒုတ်သတ်|ဒုတ်သတ်]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်သတ်ကိုင်းတင်|ဒုတ်သတ်ကိုင်းတင်]]
*[[Wt/rki/ဒုဗ္ဘိကန္တရကပ်|ဒုဗ္ဘိကန္တရကပ်]]
===[[Wt/rki/ဒဏ်|ဒဏ်]]===
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြီး|ဒဏ်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြီးဝင်|ဒဏ်ကြီးဝင်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြေ|ဒဏ်ကြေ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ခံ|ဒဏ်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ခတ်|ဒဏ်ခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ချက်|ဒဏ်ချက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ငွီ|ဒဏ်ငွီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်တပ်|ဒဏ်တပ်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ထိ|ဒဏ်ထိ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်နာ|ဒဏ်နာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ပိ|ဒဏ်ပိ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ပီး|ဒဏ်ပီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ဖီ|ဒဏ်ဖီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ဖီး|ဒဏ်ဖီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာ|ဒဏ်ရာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာကျ|ဒဏ်ရာကျ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာစီ|ဒဏ်ရာစီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာဒဏ်ချက်|ဒဏ်ရာဒဏ်ချက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာနာ|ဒဏ်ရာနာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရေဝ|ဒဏ်ရေဝ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရိုက်|ဒဏ်ရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရောက်|ဒဏ်ရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သီ|ဒဏ်သီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သင့်|ဒဏ်သင့်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သတ်|ဒဏ်သတ်]]
===[[Wt/rki/ဒန်|ဒန်]]===
*[[Wt/rki/ဒန်ခံ|ဒန်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒန်တရိုက်ကျ|ဒန်တရိုက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒန်နိ|ဒန်နိ]]
*[[Wt/rki/ဒန်အိုး|ဒန်အိုး]]
*[[Wt/rki/ဒန့်|ဒန့်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်ကျော်|ဒန့်ကျော်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်နီစိ.|ဒန့်နီစိ.]]
*[[Wt/rki/ဒန့်ဒလွန်|ဒန့်ဒလွန်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်သလွန်|ဒန့်သလွန်]]
*[[Wt/rki/ဒန်း|ဒန်း]]
*[[Wt/rki/ဒန်းချိတ်|ဒန်းချိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒန်းစိ.လက်စိ.|ဒန်းစိ.လက်စိ.]]
*[[Wt/rki/ဒန်းစောင်|ဒန်းစောင်]]
*[[Wt/rki/ဒန်းဒန်း|ဒန်းဒန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိန်နင်း|ဒိန်နင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိန်နင်းဒိန်နင်း|ဒိန်နင်းဒိန်နင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိမ်းခေါင်းပစ်|ဒိမ်းခေါင်းပစ်]]
===[[Wt/rki/ဒုံ|ဒုံ]]===
*[[Wt/rki/ဒုံကျာ|ဒုံကျာ]]
*[[Wt/rki/ဒုံစောက်|ဒုံစောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုံဇာ|ဒုံဇာ]]
*[[Wt/rki/ဒုံမင်း|ဒုံမင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံအိုင်|ဒုံအိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒုံး|ဒုံး]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကျည်|ဒုန်းကျည်]]
*[[Wt/rki/ဒုံးကြမ်း|ဒုံးကြမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးခြင်း|ဒုံးခြင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးတိုက်|ဒုံးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုံးပွဲ|ဒုံးပွဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုံးယိမ်း|ဒုံးယိမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးရွဲ့|ဒုံးရွဲ့]]
*[[Wt/rki/ဒုံးသီး|ဒုံးသီး]]
*[[Wt/rki/ဒုံးအက|ဒုံးအက]]
===[[Wt/rki/ဒုန်နာ|ဒုန်နာ]]===
*[[Wt/rki/ဒုန်နာလမ်း|ဒုန်နာလမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန့်ဇနာ|ဒုန့်ဇနာ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်တဲ|ဒုန်တဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုန့်ဒို|ဒုန့်ဒို]]
===[[Wt/rki/ဒုန်း|ဒုန်း]]===
*[[Wt/rki/ဒုန်းကနဲ|ဒုန်းကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကရိုင်း|ဒုန်းကရိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကုလား|ဒုန်းကုလား]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းစည်|ဒုန်းစည်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းတန်း|ဒုန်းတန်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒက်|ဒုန်းဒက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒိုင်း|ဒုန်းဒိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒေါင်း|ဒုန်းဒေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းလက်ကောက်|ဒုန်းဒုန်းလက်ကောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်း|ဒုန်းဒုန်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းကျ|ဒုန်းဒုန်းကျ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဆာ|ဒုန်းဒုန်းဆာ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဒက်ဒက်|ဒုန်းဒုန်းဒက်ဒက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဒိုးဒိုး|ဒုန်းဒုန်းဒိုးဒိုး]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပီဒုန်းပေါင်း|ဒုန်းပီဒုန်းပေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပစ်|ဒုန်းပစ်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပေါင်းဆောက်|ဒုန်းပေါင်းဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းမီးတိုက်|ဒုန်းမီးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းယာဉ်|ဒုန်းယာဉ်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းရိုက်|ဒုန်းရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းသီး|ဒုန်းသီး]]
===[[Wt/rki/ဒုလ်ကျ|ဒုလ်ကျ]]===
*[[Wt/rki/ဒုလ္လဘတရားငါးပါး|ဒုလ္လဘတရားငါးပါး]]
*[[Wt/rki/ဒုလ္လဘဝတ်|ဒုလ္လဘဝတ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုမ|ဒိုမ]]
*[[Wt/rki/ဒိုလောင်း|ဒိုလောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုလောင်းမ|ဒိုလောင်းမ]]
===[[Wt/rki/ဒို့|ဒို့]]===
*[[Wt/rki/ဒို့ဟပ်ခ|ဒို့ဟပ်ခ]]
===[[Wt/rki/ဒိုး|ဒိုး]]===
*[[Wt/rki/ဒိုးကစပ်|ဒိုးကစပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဆိုကေ-ဒေါက်|ဒိုးဆိုကေ-ဒေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလင်း|ဒိုးတလင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလင်းလက်စွပ်|ဒိုးတလင်းလက်စွပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလက်|ဒိုးတလက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတန်း|ဒိုးတန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတောင့်|ဒိုးတောင့်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးထိုး|ဒိုးထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒိုးထိုးဂျင်ပေါက်|ဒိုးထိုးဂျင်ပေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒေါင်|ဒိုးဒေါင်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒေါင်ဒုန်း|ဒိုးဒေါင်ဒုန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒိုး|ဒိုးဒိုး]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒိုးဒိန်းဒိန်း|ဒိုးဒိုးဒိန်းဒိန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးပစ်|ဒိုးပစ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးယိုပေါက်|ဒိုးယိုပေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးရစ်လက်စွပ်|ဒိုးရစ်လက်စွပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးလက်|ဒိုးလက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဟဲတိုက်|ဒိုးဟဲတိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒွယော|ဒွယော]]===
*[[Wt/rki/ဒွယောဒွသီး|ဒွယောဒွသီး]]
*[[Wt/rki/ဒွရကာ|ဒွရကာ]]
*[[Wt/rki/ဒွဟဲ|ဒွဟဲ]]
===[[Wt/rki/ဒွါဒရာ|ဒွါဒရာ]]===
*[[Wt/rki/ဒွါဒရာသီစက်|ဒွါဒရာသီစက်]]
*[[Wt/rki/ဒွါရ|ဒွါရ]]
*[[Wt/rki/ဒွါရဂိုဏ်း|ဒွါရဂိုဏ်း]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာ|ဒွါရာ]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာလှည့်|ဒွါရာလှည့်]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာဝတီ|ဒွါရာဝတီ]]
===[[Wt/rki/ဒွါး|ဒွါး]]===
*[[Wt/rki/ဒွိစုံ|ဒွိစုံ]]
*[[Wt/rki/ဒွိဟ|ဒွိဟ]]
*[[Wt/rki/ဒွီး|ဒွီး]]
*[[Wt/rki/ဒွီးခတ်|ဒွီးခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒွီးဒွီး|ဒွီးဒွီး]]
===[[Wt/rki/ဒွေး|ဒွေး]]===
*[[Wt/rki/ဒွေးကရောပဒ်ကရော|ဒွေးကရောပဒ်ကရော]]
*[[Wt/rki/ဒွေးချ|ဒွေးချ]]
*[[Wt/rki/ဒွေးဘော်|ဒွေးဘော်]]
*[[Wt/rki/ဒွေးဘော်ပြု|ဒွေးဘော်ပြု]]
===[[Wt/rki/ဒွတ်မ|ဒွတ်မ]]===
*[[Wt/rki/ဒွတ်မကျစ်|ဒွတ်မကျစ်]]
===[[Wt/rki/ဒွန်တွဲ|ဒွန်တွဲ]]===
*[[Wt/rki/ဒွန်း|ဒွန်း]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းခံ|ဒွန်းခံ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းခံနိုင်|ဒွန်းခံနိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစကား|ဒွန်းစကား]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစလူ|ဒွန်းစလူ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစဏ္ဍား|ဒွန်းစဏ္ဍား]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းရည်ခံ|ဒွန်းရည်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းရည်ဝ|ဒွန်းရည်ဝ]]

[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>m09kgrgpykcro5nu2jyr9fqxo8zlxzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362557</id>
      <parentid>7362530</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဒိ */</comment>
      <origin>7362557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30632" sha1="5bzkk8hcz7iw2aog043plx3ih0u3l7v" xml:space="preserve">{{Wt/rki/ရခိုင်အက္ခရာစဉ်ဇယား}}
===[[Wt/rki/ဒ|ဒ]]===
*[[Wt/rki/ဒကောက်|ဒကောက်]]
*[[Wt/rki/ဒဇွယ်|ဒဇွယ်]]
*[[Wt/rki/ဒဒွေး|ဒဒွေး]]
*[[Wt/rki/ဒပြုတ်သီး|ဒပြုတ်သီး]]
*[[Wt/rki/ဒယိမ်းဒယိုင်|ဒယိမ်းဒယိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒယော|ဒယော]]
*[[Wt/rki/ဒရကာ|ဒရကာ]]
*[[Wt/rki/ဒရကြမ်း|ဒရကြမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒရကြမ်းစီး|ဒရကြမ်းစီး]]
*[[Wt/rki/ဒရစီ|ဒရစီ]]
*[[Wt/rki/ဒရစပ်|ဒရစပ်]]
*[[Wt/rki/ဒရပေ|ဒရပေ]]
*[[Wt/rki/ဒရဟော|ဒရဟော]]
*[[Wt/rki/ဒရီဒရွတ်|ဒရီဒရွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒရီဒဝါ|ဒရီဒဝါ]]
*[[Wt/rki/ဒရူးစူးထိုး|ဒရူးစူးထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒရူးတိုက်|ဒရူးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရဲ|ဒရူးဒရဲ]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရက်|ဒရူးဒရက်]]
*[[Wt/rki/ဒရူးဒရင်း|ဒရူးဒရင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရဲဒရင်း|ဒရဲဒရင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရော|ဒရော]]
*[[Wt/rki/ဒရောသောပါး|ဒရောသောပါး]]
*[[Wt/rki/ဒရောင်းဆရောင်း|ဒရောင်းဆရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရောင်းမရောင်း|ဒရောင်းမရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒရုန်းဒရောင်း|ဒရုန်းဒရောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒလဟော|ဒလဟော]]
*[[Wt/rki/ဒလာ|ဒလာ]]
*[[Wt/rki/ဒလိမ့်ထိုး|ဒလိမ့်ထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒလိမ့်တုံး|ဒလိမ့်တုံး]]
*[[Wt/rki/ဒဝီဒဝါ|ဒဝီဒဝါ]]
*[[Wt/rki/ဒဝေချောင်|ဒဝေချောင်]]
*[[Wt/rki/ဒဝဲးတိုက်|ဒဝဲးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဝဲးဒဝဲး|ဒဝဲးဒဝဲး]]
*[[Wt/rki/ဒဝယ်ပြင်|ဒဝယ်ပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒဝယ်မှိုင်း|ဒဝယ်မှိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒဟဲးတိုက်|ဒဟဲးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဟဲးဒဟဲး|ဒဟဲးဒဟဲး]]
*[[Wt/rki/ဒဟိုင်ဒဟိုင်|ဒဟိုင်ဒဟိုင်]]
===[[Wt/rki/ဒါကျီ|ဒါကျီ]]===
*[[Wt/rki/ဒါကျီဝင်|ဒါကျီဝင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒါ|ဒါဒါ]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်|ဒါဒေါင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်ကိုင်|ဒါဒေါင်ကိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒါဒေါင်ချ|ဒါဒေါင်ချ]]
*[[Wt/rki/ဒါန|ဒါန]]
*[[Wt/rki/ဒါနီ|ဒါနီ]]
*[[Wt/rki/ဒါဘောင်ကြီး|ဒါဘောင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါဘောင်သျှင်|ဒါဘောင်သျှင်]]
*[[Wt/rki/ဒါယကာ|ဒါယကာ]]
*[[Wt/rki/ဒါယိကာမ|ဒါယိကာမ]]
*[[Wt/rki/ဒါလာ|ဒါလာ]]
*[[Wt/rki/ဒါလာကြား|ဒါလာကြား]]
*[[Wt/rki/ဒါလီ|ဒါလီ]]
*[[Wt/rki/ဒါသီ|ဒါသီ]]
*[[Wt/rki/ဒါသျှင်မ|ဒါသျှင်မ]]
*[[Wt/rki/ဒါဟတ်ပူ|ဒါဟတ်ပူ]]
===[[Wt/rki/ဒါး|ဒါး]]===
*[[Wt/rki/ဒါးခက်|ဒါးခက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးချောင်|ဒါးချောင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးခွီး|ဒါးခွီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာ|ဒါးစာ]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာခံ|ဒါးစာခံ]]
*[[Wt/rki/ဒါးစာချ|ဒါးစာချ]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆီးကျ|ဒါးဆီးကျ]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆီးတင်|ဒါးဆီးတင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးဆောက်|ဒါးဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးထက်|ဒါးထက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးထင်|ဒါးထင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးနှောင့်|ဒါးနှောင့်]]
*[[Wt/rki/ဒါးနှောင့်မလွတ်ဒါးသွားမလတ်|ဒါးနှောင့်မလွတ်ဒါးသွားမလတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပါးသျှေ|ဒါးပါးသျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒါးပိုင်ကြီး|ဒါးပိုင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပျက်ဆိုး|ဒါးပျက်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြား|ဒါးပြား]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြားသျှပ်|ဒါးပြားသျှပ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြက်|ဒါးပြက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်|ဒါးပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်ဆိုး|ဒါးပြင်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြင်ပျက်ဆိုး|ဒါးပြင်ပျက်ဆိုး]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြတ်|ဒါးပြတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးပြန်အုံး|ဒါးပြန်အုံး]]
*[[Wt/rki/ဒါးမ|ဒါးမ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမကြီး|ဒါးမကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒါးမရ|ဒါးမရ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမဝါရစ်|ဒါးမဝါရစ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမဦးစိုက်|ဒါးမဦးစိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမောက်|ဒါးမောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမြ|ဒါးမြ]]
*[[Wt/rki/ဒါးမြတိုက်|ဒါးမြတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးမျှောင်|ဒါးမျှောင်]]
*[[Wt/rki/ဒါးရေးပြ|ဒါးရေးပြ]]
*[[Wt/rki/ဒါးရှည်|ဒါးရှည်]]
*[[Wt/rki/ဒါးရှည်ခွတ်|ဒါးရှည်ခွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွယ်|ဒါးလွယ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွတ်|ဒါးလွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးလွှတ်|ဒါးလွှတ်]]
*[[Wt/rki/ဒါးသ|ဒါးသ]]
*[[Wt/rki/ဒါးသွီးကျောက်|ဒါးသွီးကျောက်]]
*[[Wt/rki/ဒါးအိမ်|ဒါးအိမ်]]
===[[Wt/rki/ဒိ|ဒိ]]===
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌမျက်မြင်|ဒိဋ္ဌမျက်မြင်]]
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌသိ|ဒိဋ္ဌသိ]]
*[[Wt/rki/ဒိဋ္ဌိ|ဒိဋ္ဌိ]]
*[[Wt/rki/ဒိနဒိနံ|ဒိနဒိနံ]]
*[[Wt/rki/ဒိပြင်|ဒိပြင်]]
*[[Wt/rki/ဒိအပြင်|ဒိအပြင်]]

===[[Wt/rki/ဒီဃ|ဒီဃ]]===
*[[Wt/rki/ဒီဃသရ|ဒီဃသရ]]
*[[Wt/rki/ဒီဇင်ဘာ|ဒီဇင်ဘာ]]
*[[Wt/rki/ဒီဒါရီ|ဒီဒါရီ]]
*[[Wt/rki/ဒီရေဒီရေ|ဒီရေဒီရေ]]
===[[Wt/rki/ဒု|ဒု]]===
*[[Wt/rki/ဒုကုဋ်|ဒုကုဋ်]]
*[[Wt/rki/ဒုကျ|ဒုကျ]]
*[[Wt/rki/ဒုကြည့်ကြည့်|ဒုကြည့်ကြည့်]]
*[[Wt/rki/ဒုခံ|ဒုခံ]]
*[[Wt/rki/ဒုစရိုက်|ဒုစရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုဇန|ဒုဇန]]
*[[Wt/rki/ဒုတိယ|ဒုတိယ]]
*[[Wt/rki/ဒုတက်|ဒုတက်]]
*[[Wt/rki/ဒုနန့်ဒေး|ဒုနန့်ဒေး]]
*[[Wt/rki/ဒုပြော|ဒုပြော]]
*[[Wt/rki/ဒုမင်္ဂလာ|ဒုမင်္ဂလာ]]
*[[Wt/rki/ဒုသီလ|ဒုသီလ]]
===[[Wt/rki/ဒူထိုးတမ်း|ဒူထိုးတမ်း]]===
*[[Wt/rki/ဒူနာ|ဒူနာ]]
*[[Wt/rki/ဒူလာ|ဒူလာ]]
*[[Wt/rki/ဒူလာပါဒရက်|ဒူလာပါဒရက်]]
*[[Wt/rki/ဒူဟူဟူ|ဒူဟူဟူ]]
*[[Wt/rki/ဒူဟဲတိုက်|ဒူဟဲတိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒူး|ဒူး]]===
*[[Wt/rki/ဒူးခေါင်း|ဒူးခေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒူးခတ်ပေါင်ခတ်|ဒူးခတ်ပေါင်ခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးချွတ်|ဒူးချွတ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးဆစ်|ဒူးဆစ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးဆစ်သီ|ဒူးဆစ်သီ]]
*[[Wt/rki/ဒူးတိုက်|ဒူးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးတိုက်ဆွေးနွေး|ဒူးတိုက်ဆွေးနွေး]]
*[[Wt/rki/ဒူးတုန်|ဒူးတုန်]]
*[[Wt/rki/ဒူးတုပ်|ဒူးတုပ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောက်|ဒူးထောက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ကား|ဒူးထောင်ပေါင်ကား]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ပေါ်|ဒူးထောင်ပေါင်ပေါ်]]
*[[Wt/rki/ဒူးထောင်ပေါင်ပြ|ဒူးထောင်ပေါင်ပြ]]
*[[Wt/rki/ဒူးဒူး|ဒူးဒူး]]
*[[Wt/rki/ဒူးပေါက်ဆောက်|ဒူးပေါက်ဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒူးယား|ဒူးယား]]
*[[Wt/rki/ဒူးရမ်း|ဒူးရမ်း]]
===[[Wt/rki/ဒေ|ဒေ]]===
*[[Wt/rki/ဒေခေါက်|ဒေခေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒေချင့်|ဒေချင့်]]
*[[Wt/rki/ဒေစွာ|ဒေစွာ]]
*[[Wt/rki/ဒေစွာသျှေ|ဒေစွာသျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒေဇာ|ဒေဇာ]]
*[[Wt/rki/ဒေနိ.|ဒေနိ.]]
*[[Wt/rki/ဒေနန့်ဒေ|ဒေနန့်ဒေ]]
*[[Wt/rki/ဒေပိုင်|ဒေပိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒေပိုင်စွာ|ဒေပိုင်စွာ]]
*[[Wt/rki/ဒေယောင်ယောင်ထွေယောင်ယောင်|ဒေယောင်ယောင်ထွေယောင်ယောင်]]
*[[Wt/rki/ဒေရက်|ဒေရက်]]
*[[Wt/rki/ဒေဝဓမ္မ|ဒေဝဓမ္မ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝါဒေ|ဒေဝါဒေ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝါလီကျ|ဒေဝါလီကျ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝီ|ဒေဝီ]]
*[[Wt/rki/ဒေဝန်ကြီး|ဒေဝန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေဝန်နပါတ်|ဒေဝန်နပါတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေသ|ဒေသ]]
*[[Wt/rki/ဒေသခံ|ဒေသခံ]]
*[[Wt/rki/ဒေသစိတ်|ဒေသစိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေသစွဲ|ဒေသစွဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေသနာ|ဒေသနာ]]
*[[Wt/rki/ဒေသိယဝေါဟာရ|ဒေသိယဝေါဟာရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသူ|ဒေသူ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရ|ဒေသန္တရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရဗဟုသုတ|ဒေသန္တရဗဟုသုတ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရဝေါဟာရ|ဒေသန္တရဝေါဟာရ]]
*[[Wt/rki/ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေး|ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေး]]
*[[Wt/rki/ဒေ့ဆီ|ဒေ့ဆီ]]
===[[Wt/rki/ဒေါ|ဒေါ]]===
*[[Wt/rki/ဒေါကပါ|ဒေါကပါ]]
*[[Wt/rki/ဒေါကြီး|ဒေါကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါကြီးမာန်ကြီး|ဒေါကြီးမာန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါစိ.|ဒေါစိ.]]
*[[Wt/rki/ဒေါတင်း|ဒေါတင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါထွက်|ဒေါထွက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါနန့်မောနန့်|ဒေါနန့်မောနန့်]]
*[[Wt/rki/ဒေါပုန်ထ|ဒေါပုန်ထ]]
*[[Wt/rki/ဒေါဘာလာ|ဒေါဘာလာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါမား|ဒေါမား]]
*[[Wt/rki/ဒေါမားကရား|ဒေါမားကရား]]
*[[Wt/rki/ဒေါယား|ဒေါယား]]
*[[Wt/rki/ဒေါရမောရ|ဒေါရမောရ]]
*[[Wt/rki/ဒေါရောမောရော|ဒေါရောမောရော]]
*[[Wt/rki/ဒေါရောက်မောရောက်|ဒေါရောက်မောရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါလုံး|ဒေါလုံး]]
*[[Wt/rki/ဒေါသ|ဒေါသ]]
*[[Wt/rki/ဒေါသကြီး|ဒေါသကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါသခဲ|ဒေါသခဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါသထွက်|ဒေါသထွက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသဖြစ်|ဒေါသဖြစ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသရောက်|ဒေါသရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါသဝှန်|ဒေါသဝှန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါဟဲ|ဒေါဟဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါဟုန်ထ|ဒေါဟုန်ထ]]
===[[Wt/rki/ဒေါ်ဒေါ့|ဒေါ်ဒေါ့]]===
*[[Wt/rki/ဒေါ်လာခွက်|ဒေါ်လာခွက်]]
===[[Wt/rki/ဒက်|ဒက်]]===
*[[Wt/rki/ဒက်ကနဲ|ဒက်ကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ကရင်နီ|ဒက်ကရင်နီ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ကျ|ဒက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ခေါင်း|ဒက်ခေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒက်ဂေါင်း|ဒက်ဂေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒက်စာ|ဒက်စာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်စွန်|ဒက်စွန်]]
*[[Wt/rki/ဒက်တင်|ဒက်တင်]]
*[[Wt/rki/ဒက်တန့်ဆာ|ဒက်တန့်ဆာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ပုံး|ဒက်ပုံး]]
*[[Wt/rki/ဒက်ပျာတာ|ဒက်ပျာတာ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ဖိတ်|ဒက်ဖိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒက်ရဒက်ကျ|ဒက်ရဒက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒက်ရုံး|ဒက်ရုံး]]
*[[Wt/rki/ဒက်သမ|ဒက်သမ]]
*[[Wt/rki/ဒက်အိတ်|ဒက်အိတ်]]
===[[Wt/rki/ဒင်မရာ|ဒင်မရာ]]===
*[[Wt/rki/ဒင်သန်|ဒင်သန်]]
*[[Wt/rki/ဒင်သန်ကြီး|ဒင်သန်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ကျိုး|ဒင့်ကျိုး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ဒလဲခုန်တမ်း|ဒင့်ဒလဲခုန်တမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်|ဒင့်ပြောင်]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်ကြီး|ဒင့်ပြောင်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒင့်ပြောင်သျှေ|ဒင့်ပြောင်သျှေ]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတရင်းဒင်း|ဒင်းတရင်းဒင်း]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတုတ်|ဒင်းတုတ်]]
*[[Wt/rki/ဒင်းတုတ်ကြီး|ဒင်းတုတ်ကြီး]]
===[[Wt/rki/ဒိုက်ကရော|ဒိုက်ကရော]]===
*[[Wt/rki/ဒိုက်ဝင်|ဒိုက်ဝင်]]
===[[Wt/rki/ဒိုင်|ဒိုင်]]===
*[[Wt/rki/ဒိုင်ကင်း|ဒိုင်ကင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ခံ|ဒိုင်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်စိုက်|ဒိုင်စိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်စောက်|ဒိုင်စောက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ပြားကြီး|ဒိုင်ပြားကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်ပြန့်|ဒိုင်ပြန့်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်မှူး|ဒိုင်မှူး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်လူကြီး|ဒိုင်လူကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်အိုး|ဒိုင်အိုး]]
===[[Wt/rki/ဒိုင်း|ဒိုင်း]]===
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကနဲ|ဒိုင်းကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကျီ|ဒိုင်းကျီ]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းကျီကန်|ဒိုင်းကျီကန်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းစင်|ဒိုင်းစင်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းတတ်|ဒိုင်းတတ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုင်းနက်|ဒိုင်းနက်]]
===[[Wt/rki/ဒေါက်|ဒေါက်]]===
*[[Wt/rki/ဒေါက်ကနဲ|ဒေါက်ကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ခုန်|ဒေါက်ခုန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ခုန်ဒေါက်ခုန်|ဒေါက်ခုန်ဒေါက်ခုန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်ချာ|ဒေါက်ချာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်မဟိ|ဒေါက်မဟိ]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်လန်း|ဒေါက်လန်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါက်သလား|ဒေါက်သလား]]
===[[Wt/rki/ဒေါင်|ဒေါင်]]===
*[[Wt/rki/ဒေါင်ကောင်းကောင်း|ဒေါင်ကောင်းကောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ကျကျပြားကျကျ|ဒေါင်ကျကျပြားကျကျ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ခဲ|ဒေါင်ခဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ခံ|ဒေါင်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ချာရိုက်|ဒေါင်ချာရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တလောင်မောင်တလောင်|ဒေါင်တလောင်မောင်တလောင်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တင်|ဒေါင်တင်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တင်လွှဲ|ဒေါင်တင်လွှဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်တိုက်|ဒေါင်တိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒမာ|ဒေါင်ဒမာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒေါင်မာ|ဒေါင်ဒေါင်မာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်ဒေါင်မြည်|ဒေါင်ဒေါင်မြည်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ကျဉ်|ဒေါင့်ကျဉ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ချရားသီး|ဒေါင့်ချရားသီး]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်တဲ|ဒေါင့်တဲ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်ဇနာ|ဒေါင့်ဇနာ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင့်တို|ဒေါင့်တို]]
===[[Wt/rki/ဒေါင်း|ဒေါင်း]]===
*[[Wt/rki/ဒေါင်းကတောက်|ဒေါင်းကတောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းစာဖတ်|ဒေါင်းစာဖတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းတလောင်းမောင်းတလောင်း|ဒေါင်းတလောင်းမောင်းတလောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းဒီ|ဒေါင်းဒီ]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြောက်|ဒေါင်းပြောက်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြောက်ကေခုန်တမ်း|ဒေါင်းပြောက်ကေခုန်တမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းပြန်သတ်|ဒေါင်းပြန်သတ်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းရန်|ဒေါင်းရန်]]
*[[Wt/rki/ဒေါင်းလန်းမ|ဒေါင်းလန်းမ]]
===[[Wt/rki/ဒတ်ရိုက်|ဒတ်ရိုက်]]===
*[[Wt/rki/ဒတ်ရိုက်ကျ|ဒတ်ရိုက်ကျ]]
===[[Wt/rki/ဒိတ်|ဒိတ်]]===
*[[Wt/rki/ဒိတ်ကိုက်|ဒိတ်ကိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒိတ်ပင်း|ဒိတ်ပင်း]]
===[[Wt/rki/ဒုက်|ဒုက်]]===
*[[Wt/rki/ဒုကရာကရ|ဒုကရာကရ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ကန်|ဒုက္ကန်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခ|ဒုက္ခ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခထည့်|ဒုက္ခထည့်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခပီး|ဒုက္ခပီး]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခမီး|ဒုက္ခမီး]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခများ|ဒုက္ခများ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခရောက်|ဒုက္ခရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခရှာ|ဒုက္ခရှာ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခသုခ|ဒုက္ခသုခ]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခသည်|ဒုက္ခသည်]]
*[[Wt/rki/ဒုက္ခိတ|ဒုက္ခိတ]]
*[[Wt/rki/ဒုဂ္ဂတိ|ဒုဂ္ဂတိ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ကေဒုတ်ကေ|ဒုတ်ကေဒုတ်ကေ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ္တာ|ဒုတ္တာ]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ထိုးဖာထမ်း|ဒုတ်ထိုးဖာထမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ထိုးဖြတ်ဒယော|ဒုတ်ထိုးဖြတ်ဒယော]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ပယွိန့်|ဒုတ်ပယွိန့်]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်ရိုက်|ဒုတ်ရိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒုပ္ပါ|ဒုပ္ပါ]]===
*[[Wt/rki/ဒုဿစေတီ|ဒုဿစေတီ]]
*[[Wt/rki/ဒုဿမာ|ဒုဿမာ]]
===[[Wt/rki/ဒုတ်သီမုတ်သီ|ဒုတ်သီမုတ်သီ]]===
*[[Wt/rki/ဒုတ်သတ်|ဒုတ်သတ်]]
*[[Wt/rki/ဒုတ်သတ်ကိုင်းတင်|ဒုတ်သတ်ကိုင်းတင်]]
*[[Wt/rki/ဒုဗ္ဘိကန္တရကပ်|ဒုဗ္ဘိကန္တရကပ်]]
===[[Wt/rki/ဒဏ်|ဒဏ်]]===
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြီး|ဒဏ်ကြီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြီးဝင်|ဒဏ်ကြီးဝင်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ကြေ|ဒဏ်ကြေ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ခံ|ဒဏ်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ခတ်|ဒဏ်ခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ချက်|ဒဏ်ချက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ငွီ|ဒဏ်ငွီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်တပ်|ဒဏ်တပ်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ထိ|ဒဏ်ထိ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်နာ|ဒဏ်နာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ပိ|ဒဏ်ပိ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ပီး|ဒဏ်ပီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ဖီ|ဒဏ်ဖီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ဖီး|ဒဏ်ဖီး]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာ|ဒဏ်ရာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာကျ|ဒဏ်ရာကျ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာစီ|ဒဏ်ရာစီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာဒဏ်ချက်|ဒဏ်ရာဒဏ်ချက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရာနာ|ဒဏ်ရာနာ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရေဝ|ဒဏ်ရေဝ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရိုက်|ဒဏ်ရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်ရောက်|ဒဏ်ရောက်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သီ|ဒဏ်သီ]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သင့်|ဒဏ်သင့်]]
*[[Wt/rki/ဒဏ်သတ်|ဒဏ်သတ်]]
===[[Wt/rki/ဒန်|ဒန်]]===
*[[Wt/rki/ဒန်ခံ|ဒန်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒန်တရိုက်ကျ|ဒန်တရိုက်ကျ]]
*[[Wt/rki/ဒန်နိ|ဒန်နိ]]
*[[Wt/rki/ဒန်အိုး|ဒန်အိုး]]
*[[Wt/rki/ဒန့်|ဒန့်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်ကျော်|ဒန့်ကျော်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်နီစိ.|ဒန့်နီစိ.]]
*[[Wt/rki/ဒန့်ဒလွန်|ဒန့်ဒလွန်]]
*[[Wt/rki/ဒန့်သလွန်|ဒန့်သလွန်]]
*[[Wt/rki/ဒန်း|ဒန်း]]
*[[Wt/rki/ဒန်းချိတ်|ဒန်းချိတ်]]
*[[Wt/rki/ဒန်းစိ.လက်စိ.|ဒန်းစိ.လက်စိ.]]
*[[Wt/rki/ဒန်းစောင်|ဒန်းစောင်]]
*[[Wt/rki/ဒန်းဒန်း|ဒန်းဒန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိန်နင်း|ဒိန်နင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိန်နင်းဒိန်နင်း|ဒိန်နင်းဒိန်နင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိမ်းခေါင်းပစ်|ဒိမ်းခေါင်းပစ်]]
===[[Wt/rki/ဒုံ|ဒုံ]]===
*[[Wt/rki/ဒုံကျာ|ဒုံကျာ]]
*[[Wt/rki/ဒုံစောက်|ဒုံစောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုံဇာ|ဒုံဇာ]]
*[[Wt/rki/ဒုံမင်း|ဒုံမင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံအိုင်|ဒုံအိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒုံး|ဒုံး]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကျည်|ဒုန်းကျည်]]
*[[Wt/rki/ဒုံးကြမ်း|ဒုံးကြမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးခြင်း|ဒုံးခြင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးတိုက်|ဒုံးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုံးပွဲ|ဒုံးပွဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုံးယိမ်း|ဒုံးယိမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုံးရွဲ့|ဒုံးရွဲ့]]
*[[Wt/rki/ဒုံးသီး|ဒုံးသီး]]
*[[Wt/rki/ဒုံးအက|ဒုံးအက]]
===[[Wt/rki/ဒုန်နာ|ဒုန်နာ]]===
*[[Wt/rki/ဒုန်နာလမ်း|ဒုန်နာလမ်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန့်ဇနာ|ဒုန့်ဇနာ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်တဲ|ဒုန်တဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုန့်ဒို|ဒုန့်ဒို]]
===[[Wt/rki/ဒုန်း|ဒုန်း]]===
*[[Wt/rki/ဒုန်းကနဲ|ဒုန်းကနဲ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကရိုင်း|ဒုန်းကရိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းကုလား|ဒုန်းကုလား]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းစည်|ဒုန်းစည်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းတန်း|ဒုန်းတန်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒက်|ဒုန်းဒက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒိုင်း|ဒုန်းဒိုင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒေါင်း|ဒုန်းဒေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းလက်ကောက်|ဒုန်းဒုန်းလက်ကောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်း|ဒုန်းဒုန်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းကျ|ဒုန်းဒုန်းကျ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဆာ|ဒုန်းဒုန်းဆာ]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဒက်ဒက်|ဒုန်းဒုန်းဒက်ဒက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းဒုန်းဒိုးဒိုး|ဒုန်းဒုန်းဒိုးဒိုး]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပီဒုန်းပေါင်း|ဒုန်းပီဒုန်းပေါင်း]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပစ်|ဒုန်းပစ်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းပေါင်းဆောက်|ဒုန်းပေါင်းဆောက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းမီးတိုက်|ဒုန်းမီးတိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းယာဉ်|ဒုန်းယာဉ်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းရိုက်|ဒုန်းရိုက်]]
*[[Wt/rki/ဒုန်းသီး|ဒုန်းသီး]]
===[[Wt/rki/ဒုလ်ကျ|ဒုလ်ကျ]]===
*[[Wt/rki/ဒုလ္လဘတရားငါးပါး|ဒုလ္လဘတရားငါးပါး]]
*[[Wt/rki/ဒုလ္လဘဝတ်|ဒုလ္လဘဝတ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုမ|ဒိုမ]]
*[[Wt/rki/ဒိုလောင်း|ဒိုလောင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုလောင်းမ|ဒိုလောင်းမ]]
===[[Wt/rki/ဒို့|ဒို့]]===
*[[Wt/rki/ဒို့ဟပ်ခ|ဒို့ဟပ်ခ]]
===[[Wt/rki/ဒိုး|ဒိုး]]===
*[[Wt/rki/ဒိုးကစပ်|ဒိုးကစပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဆိုကေ-ဒေါက်|ဒိုးဆိုကေ-ဒေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလင်း|ဒိုးတလင်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလင်းလက်စွပ်|ဒိုးတလင်းလက်စွပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတလက်|ဒိုးတလက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတန်း|ဒိုးတန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးတောင့်|ဒိုးတောင့်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးထိုး|ဒိုးထိုး]]
*[[Wt/rki/ဒိုးထိုးဂျင်ပေါက်|ဒိုးထိုးဂျင်ပေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒေါင်|ဒိုးဒေါင်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒေါင်ဒုန်း|ဒိုးဒေါင်ဒုန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒိုး|ဒိုးဒိုး]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဒိုးဒိန်းဒိန်း|ဒိုးဒိုးဒိန်းဒိန်း]]
*[[Wt/rki/ဒိုးပစ်|ဒိုးပစ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးယိုပေါက်|ဒိုးယိုပေါက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးရစ်လက်စွပ်|ဒိုးရစ်လက်စွပ်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးလက်|ဒိုးလက်]]
*[[Wt/rki/ဒိုးဟဲတိုက်|ဒိုးဟဲတိုက်]]
===[[Wt/rki/ဒွယော|ဒွယော]]===
*[[Wt/rki/ဒွယောဒွသီး|ဒွယောဒွသီး]]
*[[Wt/rki/ဒွရကာ|ဒွရကာ]]
*[[Wt/rki/ဒွဟဲ|ဒွဟဲ]]
===[[Wt/rki/ဒွါဒရာ|ဒွါဒရာ]]===
*[[Wt/rki/ဒွါဒရာသီစက်|ဒွါဒရာသီစက်]]
*[[Wt/rki/ဒွါရ|ဒွါရ]]
*[[Wt/rki/ဒွါရဂိုဏ်း|ဒွါရဂိုဏ်း]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာ|ဒွါရာ]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာလှည့်|ဒွါရာလှည့်]]
*[[Wt/rki/ဒွါရာဝတီ|ဒွါရာဝတီ]]
===[[Wt/rki/ဒွါး|ဒွါး]]===
*[[Wt/rki/ဒွိစုံ|ဒွိစုံ]]
*[[Wt/rki/ဒွိဟ|ဒွိဟ]]
*[[Wt/rki/ဒွီး|ဒွီး]]
*[[Wt/rki/ဒွီးခတ်|ဒွီးခတ်]]
*[[Wt/rki/ဒွီးဒွီး|ဒွီးဒွီး]]
===[[Wt/rki/ဒွေး|ဒွေး]]===
*[[Wt/rki/ဒွေးကရောပဒ်ကရော|ဒွေးကရောပဒ်ကရော]]
*[[Wt/rki/ဒွေးချ|ဒွေးချ]]
*[[Wt/rki/ဒွေးဘော်|ဒွေးဘော်]]
*[[Wt/rki/ဒွေးဘော်ပြု|ဒွေးဘော်ပြု]]
===[[Wt/rki/ဒွတ်မ|ဒွတ်မ]]===
*[[Wt/rki/ဒွတ်မကျစ်|ဒွတ်မကျစ်]]
===[[Wt/rki/ဒွန်တွဲ|ဒွန်တွဲ]]===
*[[Wt/rki/ဒွန်း|ဒွန်း]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းခံ|ဒွန်းခံ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းခံနိုင်|ဒွန်းခံနိုင်]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစကား|ဒွန်းစကား]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစလူ|ဒွန်းစလူ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းစဏ္ဍား|ဒွန်းစဏ္ဍား]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းရည်ခံ|ဒွန်းရည်ခံ]]
*[[Wt/rki/ဒွန်းရည်ဝ|ဒွန်းရည်ဝ]]

[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>5bzkk8hcz7iw2aog043plx3ih0u3l7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wt/jax/jax:Seloko</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3792974</id>
    <revision>
      <id>7362675</id>
      <parentid>7261882</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wt/jax/WikiSeloka]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="8fjhnjnttkl9jf5a0lhqrqnzcu8lnhl" xml:space="preserve">Kumpulan: Seloko dalam bahaso Jambi

[[Category:Wt/jax/Bahaso Jambi]]
[[Category:Wt/jax/WikiSeloka]]</text>
      <sha1>8fjhnjnttkl9jf5a0lhqrqnzcu8lnhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3793151</id>
    <revision>
      <id>7362842</id>
      <parentid>7297631</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4876" sha1="am07l7qhy00ns84wgngmh8zc6wgv9di" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Hindi inscription.jpg|pgname=இந்திச் சொற்றொடர்நூல்}}
'''இந்தி''' ({{Wy/ta/Lang|hi|हिन्दी}}) என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியா]] மற்றும் [[Wy/ta/நேபாளம்|நேபாளம்]] ஆகிய நாடுகளில் பேசப்படும் ஒரு இந்தோ-ஆரிய மொழியாகும்; மேலும் [[Wy/ta/பிஜி|பிஜி]], [[Wy/ta/சிங்கப்பூர்|சிங்கப்பூர்]], [[Wy/ta/உகாண்டா|உகாண்டா]], [[Wy/ta/ஐக்கிய அரபு அமீரகம்|ஐக்கிய அரபு அமீரகம்]], [[Wy/ta/டிரினிடாட்|டிரினிடாட்]], [[Wy/ta/சுரிநாம்|சுரிநாம்]], [[Wy/ta/கயானா|கயானா]], [[Wy/ta/தென்னாப்பிரிக்கா|தென்னாப்பிரிக்கா]], [[Wy/ta/ஐக்கிய இராச்சியம்|ஐக்கிய இராச்சியம்]], [[Wy/ta/அமெரிக்க ஐக்கிய நாடுகள்|அமெரிக்க ஐக்கிய நாடுகள்]], [[Wy/ta/கனடா|கனடா]], [[Wy/ta/ஆத்திரேலியா|ஆத்திரேலியா]], [[Wy/ta/நியூசிலாந்து|நியூசிலாந்து]], [[Wy/ta/மொரிசியசு|மொரிசியசு]] மற்றும் பிற நாடுகளில் வசிக்கும் இந்திய வம்சாவளியினரிடையேயும் இம்மொழி பேசப்படுகிறது. இந்தியாவில் 22 அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளும் 1,000-க்கும் மேற்பட்ட வட்டார வழக்குகளும் இருந்தாலும், அரசு நிர்வாக நடவடிக்கைகளில் இந்தி மற்றும் ஆங்கிலம் ஆகிய மொழிகளே முன்னுரிமை பெறுகின்றன. இது இந்தியாவின் மக்கள் தொகையில் பாதிக்கும் மேற்பட்டோருக்கு ஒரு இணைப்பு மொழியாகத் திகழ்கிறது. இது பிஜி நாட்டின் மூன்று அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகவும் உள்ளது.

இந்தி மொழி, &quot;அனைத்து மொழிகளின் தாய்&quot; அல்லது &quot;கிழக்கின் லத்தீன்&quot; என்று அழைக்கப்படும் [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதத்திலிருந்து]] தோன்றியது. 'தகுமொழி இந்தி' என்பது 'கடி போலி' (அதாவது &quot;தூய மொழி&quot;) என்ற வட்டார வழக்கின் அடிப்படையில் அமைந்தது. பரந்த அளவிலான பார்வையாளர்களை ஈர்க்கும் நோக்கில், பெரும்பாலான பாலிவுட் திரைப்படங்களில் இந்தி மற்றும் உருது ஆகியவற்றின் கலவையான 'இந்துஸ்தானி' வடிவமே பயன்படுத்தப்படுகிறது (குறிப்பு: 'இந்துஸ்தானி' என்ற பெயர் இந்தியின் கரீபியன் வட்டார வழக்கையும் குறிக்கப் பயன்படுவதுண்டு). இலக்கிய நிலையில் கற்பிக்கப்படும் இந்தி மற்றும் இந்தியாவில் செய்தி நிகழ்ச்சிகள் மற்றும் அரசாங்கத்தால் பயன்படுத்தப்படும் இந்தி ஆகியவற்றிலிருந்து இந்த 'இந்துஸ்தானி' வடிவம் மாறுபட்டது.

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/India language phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}
{{INTERWIKI|Q1568}}</text>
      <sha1>am07l7qhy00ns84wgngmh8zc6wgv9di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3793156</id>
    <revision>
      <id>7362844</id>
      <parentid>7295518</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="0pdi3jae1hihax8cen6pefecg7tn3ln" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Welcome banner.jpg}}
'''சமஸ்கிருதம்''' (संस्कृतम्) என்பது பல இந்து சமய நூல்கள் எழுதப்பட்ட ஒரு பழமையான மொழியாகும். இது ஒரு இந்தோ-ஐரோப்பிய மொழியாகும்; எனவே, இது கிரேக்கம் மற்றும் லத்தீன் போன்ற மொழிகளுடன் தொடர்புடையது. லத்தீன் மொழியைப் போலவே, இதுவும் தற்போது முக்கியமாக வழிபாட்டு மொழியாகவே உள்ளது; மக்கள் தொகையில் குறிப்பிடத்தக்க எந்தப் பிரிவினராலும் இது தாய்மொழியாகப் பேசப்படுவதில்லை. இருப்பினும், பல நவீன இந்திய மொழிகள் சமஸ்கிருதத்திலிருந்து தோன்றியிருப்பதாலும், சமஸ்கிருதத்துடன் நேரடித் தொடர்பில்லாத மொழிகள் கூட அதனால் பெரிதும் தாக்கம் பெற்றிருப்பதாலும், இந்தியக் கலாச்சாரத்தில் மிகுந்த ஆர்வம் கொண்டவர்களுக்குச் சமஸ்கிருதத்தைக் கற்றுக்கொள்வது மிகவும் பயனுள்ளதாகும். [[Wy/ta/தென்கிழக்கு ஆசியா|தென்கிழக்கு ஆசியாவின்]] பல மொழிகளிலும் சமஸ்கிருதம் வலுவான தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியுள்ளது. இது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகும்.

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/India language phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}</text>
      <sha1>0pdi3jae1hihax8cen6pefecg7tn3ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/சிங்கள சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3793253</id>
    <revision>
      <id>7362846</id>
      <parentid>7295520</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6932" sha1="7ff6d2bky8nc6nr8qv68js64o0cju06" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Sinhala phrasebook sign outside a school.jpg|pgname=சிங்கள சொற்றொடர்நூல்|ftt=yes}}

[[File:Fort, Galle 80000, Sri Lanka - panoramio (101).jpg|300px|thumb|[[Wy/ta/காலி|காலியில்]] சிற்றுண்டி மற்றும் பானங்கள் விற்பனை நிலையம்]]
'''சிங்களம்''' (''සිංහල'') [[Wy/ta/இலங்கை|இலங்கையின்]] முதன்மையான மொழியாகும். சுமார் 22 மில்லியன் மக்கள் தொகையைக் கொண்ட இலங்கையில், ஏறக்குறைய முக்கால் பகுதியினர் சிங்களத்தைத் தங்கள் தாய்மொழியாகக் கொண்டுள்ளனர்; மேலும் பலர் இதனை இரண்டாவது மொழியாகப் பேசுகின்றனர். வடக்கு மற்றும் கிழக்குத் தவிர, தீவின் அனைத்துப் பகுதிகளிலும் இது பரவலாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது; அப்பகுதிகளில் தமிழ் மொழியைத் தாய்மொழியாகக் கொண்ட பலர் சிங்களம் பேசுவதில் அவ்வளவு தேர்ச்சி பெற்றிருக்காமல் இருக்கலாம்.

சிங்கள மொழி, இந்தோ-ஐரோப்பிய மொழிக் குடும்பத்தின் இந்தோ-ஆரியப் பிரிவைச் சார்ந்தது. இலங்கையில் அறிஞர்கள் (குறிப்பாக பௌத்தத் துறவிகள்) தங்கள் எழுத்துப்பணிகளுக்குப் பாலி மற்றும் சமசுகிருத மொழிகளையே பெரும்பாலும் விரும்பிய போதிலும், சிங்களம் ஆரம்பத்தில் சாமானிய மக்களின் மொழியாகவே இருந்தது; எனினும், கி.மு. மூன்றாம் அல்லது இரண்டாம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த சிங்களக் கல்வெட்டுகள் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. தற்போது கிடைக்கப்பெறும் மிகப் பழமையான சிங்கள இலக்கியப் படைப்புகள் கி.பி. ஒன்பதாம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தவை. இம்மொழியில் பயன்படுத்தப்படும் எழுத்து வடிவம், இந்தியப் பகுதியின் பண்டைய பிராமி எழுத்துமுறையிலிருந்து உருவானதாகும். கி.மு. மூன்றாம் நூற்றாண்டில் இலங்கைக்கு அறிமுகமான பௌத்த மதத்துடனான தொடர்பால் இம்மொழி பெரிதும் செழுமைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது. தமிழ் போன்ற பிராந்திய மொழிகளைத் தவிர, ஐரோப்பியக் குடியேற்ற ஆதிக்கத்தின் காரணமாக '''போர்த்துகீசியம்''', '''டச்சு''' மற்றும் '''[[Wy/ta/ஆங்கில சொற்றொடர்நூல்|ஆங்கிலம்]]''' போன்ற தொலைதூரப் பகுதிகளின் மொழிகளும் சிங்களத்தின் மீது தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியுள்ளன.

சிங்கள மொழியின் பேச்சு வழக்குக்கும் எழுத்து வழக்குக்கும் இடையே குறிப்பிடத்தக்க வேறுபாடு உள்ளது. நண்பர்களுக்கு இடையிலான கடிதங்கள் போன்ற முறைசாரா எழுத்துகளில்கூட, எளிமையான பேச்சு வழக்கு பயன்படுத்தப்படுவதைக் காணலாம். முறையான அறிவிப்புகள், உரைகள் அல்லது தொலைக்காட்சி மற்றும் வானொலிச் செய்திகளில் மட்டுமே எழுத்து வழக்கைக் கேட்க முடியும்.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
சிங்கள எழுத்துக்களில் உயிரெழுத்துக்கள், மெய்யெழுத்துக்கள் மற்றும் குறியீடுகள் ஆகியவை அடங்கும். ஒரு சொல்லின் தொடக்கத்தில் உயிரெழுத்து ஒலி வந்தால், அதற்கான உயிரெழுத்தே பயன்படுத்தப்படுகிறது. மெய்யெழுத்து ஒலியைத் தொடர்ந்து வரும் உயிரெழுத்து ஒலிகள், வழக்கமாக அந்த மெய்யெழுத்து மற்றும் அதற்கான குறியீடு ஆகியவற்றின் இணைப்பால் குறிக்கப்படுகின்றன. ரோமன் எழுத்துக்கள் மற்றும் சில குறியீடுகளைப் பயன்படுத்தி, சிங்கள உயிரெழுத்துக்கள் மற்றும் மெய்யெழுத்துக்களை ஓரளவுக்குத் துல்லியமாக ஒலிபெயர்க்கும் முயற்சி கீழே மேற்கொள்ளப்பட்டுள்ளது.

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இலங்கை}}</text>
      <sha1>7ff6d2bky8nc6nr8qv68js64o0cju06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/ஆங்கில சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3793265</id>
    <revision>
      <id>7362841</id>
      <parentid>7295509</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6488" sha1="fckqp0zjb9d69ii9w9rcheqpv7pq8t1" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|English phrasebook WV banner.png|pgname=ஆங்கில சொற்றொடர்நூல்}}
[[Image:Anglospeak (subnational version).svg|300px|thumb|உலகெங்கிலும் ஆங்கிலம் முதன்மை மொழியாக உள்ள நாடுகள் (அடர் நீலம்) மற்றும் ஆங்கிலம் முதன்மை மொழியாக இல்லாவிட்டாலும் அதிகாரப்பூர்வ மொழியாக உள்ள நாடுகள் (வெளிர் நீலம்).]]
'''ஆங்கிலம்''' ({{Wy/ta/Lang|en|''இங்லீஷ்''}}) என்பது உலகின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் பேசப்படும் ஒரு இந்தோ-ஐரோப்பிய மொழியாகும். 150 கோடிக்கும் அதிகமான மக்கள் ஆங்கிலம் பேசுகின்றனர்; இது உலக மக்கள் தொகையில் சுமார் 20 சதவீதமாகும். [[Wy/ta/இங்கிலாந்து|இங்கிலாந்தில்]] தோன்றிய இம்மொழி, முக்கியமாக [[Wy/ta/பிரித்தானியப் பேரரசு|பிரித்தானியப் பேரரசின்]] விரிவாக்கத்தின் காரணமாக உலகின் அனைத்துக் கண்டங்களுக்கும் பரவியது. [[Wy/ta/அமெரிக்க ஐக்கிய நாடுகள்|அமெரிக்க ஐக்கிய நாடுகள்]], [[Wy/ta/கனடா|கனடா]], [[Wy/ta/ஐக்கிய இராச்சியம்|ஐக்கிய இராச்சியம்]], [[Wy/ta/அயர்லாந்து|அயர்லாந்து]], [[Wy/ta/ஆத்திரேலியா|ஆத்திரேலியா]] மற்றும் [[Wy/ta/நியூசிலாந்து|நியூசிலாந்து]] ஆகிய நாடுகளில் பெரும்பான்மையான மக்களின் தாய்மொழியாக இது விளங்குகிறது. மேலும், 53 நாடுகளில் இது அதிகாரப்பூர்வ மொழியாக உள்ளது; இவற்றில் பெரும்பாலானவை முன்பு பிரித்தானிய காலனிகளாக இருந்தவை ஆகும். [[Wy/ta/ஐக்கிய நாடுகள் சபை|ஐக்கிய நாடுகள் சபை]], [[Wy/ta/ஐரோப்பிய ஒன்றியம்|ஐரோப்பிய ஒன்றியம்]] மற்றும் [[Wy/ta/ஒலிம்பிக் போட்டிகள்|ஒலிம்பிக் போட்டிகள்]] போன்ற ஏறக்குறைய அனைத்து சர்வதேச அமைப்புகளிலும் ஆங்கிலம் பயன்படுத்தப்படுகிறது.

ஆங்கிலம் [[Wy/ta/ஐக்கிய இராச்சியம்|ஐக்கிய இராச்சியத்தின்]] தேசிய மொழியாகும்; உள்ளூர் மக்களுடன் தொடர்புகொள்வதற்கு இது போதுமானதாகும். [[Wy/ta/அயர்லாந்து|அயர்லாந்தில்]] '''ஐரிய மொழி''' தேசிய மொழியாக இருந்தாலும், அங்குள்ள பெரும்பான்மையினரின் தாய்மொழியாக ஆங்கிலமே உள்ளது; இருப்பினும், ஆங்கிலம் தாய்மொழியாக இல்லாத சில பகுதிகளும் அங்கு உள்ளன. ஐக்கிய இராச்சியம் மற்றும் அயர்லாந்தைத் தாண்டி, [[Wy/ta/டென்மார்க்கு|டென்மார்க்கு]], [[Wy/ta/நோர்வே|நோர்வே]], [[Wy/ta/நெதர்லாந்து|நெதர்லாந்து]], [[Wy/ta/பின்லாந்து|பின்லாந்து]] மற்றும் [[Wy/ta/சுவீடன்|சுவீடன்]] ஆகிய நாடுகளில் பெரும்பான்மையான மக்களுக்கு ஆங்கிலம் ஒரு இரண்டாவது மொழியாக விளங்குகிறது; அங்குள்ள பலரும் வெளியாட்களுடன் ஆங்கிலத்தில் உரையாட விருப்பம் கொண்டுள்ளனர். மேலும், [[Wy/ta/பெல்ஜியம்|பெல்ஜியம்]] மற்றும் [[Wy/ta/சுவிட்சர்லாந்து|சுவிட்சர்லாந்து]] ஆகிய நாடுகளில் வெவ்வேறு மொழிச் சமூகங்களுக்கு இடையிலான தொடர்பை எளிதாக்க ஆங்கிலம் ஒரு பொதுத் தகவல் தொடர்பு மொழியாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. [[Wy/ta/நடுநிலைக் கடல்|நடுநிலைக் கடல்]] பகுதியில் உள்ள [[Wy/ta/மால்டா|மால்டா]] மற்றும் [[Wy/ta/சைப்பிரசு|சைப்பிரசு]] ஆகியவை ஒரு காலத்தில் பிரித்தானிய காலனிகளாக இருந்தன; அங்குள்ள பலருக்கும் ஆங்கிலம் ஒரு இரண்டாவது மொழியாக உள்ளது.

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}
{{INTERWIKI|Q1860}}</text>
      <sha1>fckqp0zjb9d69ii9w9rcheqpv7pq8t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/hnm/春典</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3795708</id>
    <revision>
      <id>7362494</id>
      <parentid>7362259</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>猫娘丨ねこむすめ</username>
        <id>2684817</id>
      </contributor>
      <comment>整理情报</comment>
      <origin>7362494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10436" sha1="c14mn34ctq5xcb4d4v2wkonozj7mmcr" xml:space="preserve">'''春典'''，抑叫'''黑话'''、'''隐话'''&lt;ref&gt;[https://www.termonline.cn/word/121332/1#s1 隐语 术语在线—权威的术语知识服务平台]&lt;/ref&gt;，是兴时伫某一特殊行业当中，非局外侬所能了解其用语。古代其[[Wp/hnm/中国|中国]]有[[Wp/hnm/江湖|江湖]]帮会人物其用语，因为[[Wp/hnm/华南|华南]]讲「春」同[[Wp/hnm/华北|华北]]讲「典」来得名。现代其中国有春典就兴时伫[[Wp/hnm/互联网|互联网]]（比论讲[[Wp/hnm/阿里巴巴|阿里巴巴]]、[[Wp/hnm/字节跳动|字节跳动]]这枚大型[[Wp/hnm/企业|企业]]），意思就是拿简单其事情，用高深晦涩其用语过度包装，分侬难以望识描述其特点，因为这批用语本身使用伫[[Wp/hnm/普通话|普通话]]其书面报告、办公文稿同[[Wp/hnm/生成式AI|生成式AI]]&lt;ref&gt;比论讲[[Wp/hnm/普通话|普通话]]会定定出现这款[[Wp/hnm/子串|子串]]其春典：底层、赛博、张力、骨子、赋能、抓手、中台、打通、对齐、串联、闭环、沉淀、拉齐、赛道、下沉、粒度、心智、痛点、拆解、复盘、矩阵、倒逼、体感、很硬、跑通、拉通、收敛、发散、聚焦、辐射、引爆、撬动、激活、释放、加持、加码、链路、漏斗、势能、势位、高维、降维、垂直、横向、纵深、立体、垂类、长尾、头部、腰部、尾部、内卷、躺平、破圈、出圈、入局、破局、上岸、风口、爽点、痒点、刚需、落地、给到、平台、响应、同步、对标、迭代、优化、跟进、升级、交付、梳理、输出、提炼、包装、上升、方案、摸索、踩坑、填坑、报备、协同、联动、透传、打平、抹平、发力、兼容、量化、细分、重塑、蓄能、挖掘、背书、背锅、支持、支撑、协调、支援、加速、共建、共创、融合、拉升、洞察、渗透、咬合、穿梭、扩展、开拓、兜底、降级、容错、容灾、解耦、耦合、复用、封装、抽象、聚合、集成、抓包、观察、监控、上报、捕获、分发、分层、迁移、回溯、回归、回流、回跳、通晒、吃透、死磕、树立、跨界、共情、演绎、画饼、打造、反哺、输血、造血、造势、造市、造事、拉新、转化、留存、促活、付费、营收、盈利、获客、邀请、助力、激励、推广、投放、导流、覆盖、曝光、裂变、增长、优秀、感恩、比心、笔芯、下跪、致敬、订阅、认证、推送、唤醒、流失、召回、授权、接入、铸造、构筑、构建、搭建、布局、组局、摸鱼、划水、众筹、收割、共享、重组、收口、转型、围绕、出击、证言、明确、评估、评审、务实、夯实、预判、预言、变迁、返佣、深入、打磨、攻坚、击穿、破冰、破题、解题、定量、定性、制约、约束、触及、触达、触发、操盘、思考、反思、精简、深耕、突围、补位、抽离、履约、进化、进军、起飞、皮实、本分、重磅、真香、自洽、精准、持续、灵活、稳定、可控、活跃、打法、玩法、纽带、刺激、规模、场景、渠道、入口、维度、格局、形态、体系、认知、感知、调性、战役、合力、心力、基石、基因、因子、通道、水位、水准、姿态、卡点、卡位、踝部、全域、公域、私域、本我、自我、超我、蓝海、红海、纵向、上限、下限、上游、下游、阈值、场域、架构、系统、标配、态势、锚点、标杆、壁垒、变量、期权、边界、品牌、阵地、高地、洼地、高空、革命、外包、福报、脑暴、脑洞、圈层、层级、段位、环节、困局、话术、文案、议程、公关、配称、力场、魔方、触点、流量、资源、排期、延期、弹窗、浮层、引导、蒙层、幕帘、遮罩、埋点、坑位、楼层、红包、峰值、漏洞、风险、瓶颈、策略、价值、复利、人性、利器、深度、玩家、小白、韭菜、羊毛、福利、套路、情怀、标准、规范、社群、产业、载体、服务、粘性、属性、地域、终端、版本、口碑、指标、年框、试点、母体、空白、银弹、解法、落盘、爆款、宽松、颗粒、零和、社交、主播、带货、地推、热度、收录、爬虫、运营、干货、高优、体验、创新、数据、模式、切入、卷入、颠覆、测试、露出、盘活、整合、善用、铺设、设置、合理、权重、定位、正态、提升、核心、类目、开启、异常、验证、部署、调用、抛出、对象、并发、性能、宣讲、机房、告警、推算、结构、算法、密度、适配、发布、阻塞、发版、绑定、抓取、轮播、提审、功能、能力、三方、习惯、识别、互斥、加载、格式、规格、通用、读写、请求、排查、后续、概率、流程、配合、反馈、追溯、形成、调研、主导、参与、落实、人效、带人、推动、分析、交流、对接、计划、规划、推进、预期、消化、回顾、专项、产出、减法、全栈、眼界、面交、勾兑、拥抱、改变、相信、技术、野心、鲶鱼、打假、脱贫、刷脸、革新、迎接、梦想、转变、数字化、连接、体量、估值、融资、趋势、变革、涨粉、赚钱、用户、回馈、代购、品味、精品、匠心、正品、走心、戏精、扎心、公益、电商、亏损、短链、白条、共生、重构、库房、足迹、线上、挑战、神器、营销、红利、黏性、打透、分装、对焦、拿到、支撵、使捷、画像、度量、货币、同期、存量、增量、长效、跃升、扩容、要素、周期、设问、置换、神帖、阶层、改命、拐点、顶层、隐学、顶级、铁律、断层、升维、穷人、富人、博弈、奇点、战略、情商、钝感、自驱、主子、仆人、杠杆、逆袭、大v、蓝v、ugc、996、bug、app、pc端、kol、mcn、老百姓、大白话、关键人、玻璃心、有温度、内耗式、链接新、大局观、批判性、数智化、潜规则、节点人、松弛感、宿命感、微度假、信息差、护城河、反脆弱、强需求、弱需求、对一下、碰一下、过一下、抢品类、观行业、明竞争、洞自身、开场子、提调子、冷启动、秀肌肉、借东风、断舍离、砍一刀、走出去、讲故事、扁平化、差异化、精细化、短平快、常态化、强依赖、方法论、组合拳、影响力、优先级、制高点、可用性、易用性、便捷性、一致性、端到端、点对点、点线面、上半场、下半场、主战场、人货场、基本面、基本盘、解释权、最优解、执行力、驱动力、鄙视链、全方位、全媒体、天花板、传话筒、登云梯、冲击力、视觉锤、孵化器、新零售、新物种、新篇章、新局势、新国货、新国潮、新动力、同理心、气氛组、竞争力、存在感、认同感、归属感、使命感、忠诚度、预热期、高峰期、高潮期、云计算、区块链、比特币、虚拟币、天使轮、自媒体、新媒体、价格门、小前台、凝聚力、元无知、软夺权、野路子、黑名单、不一致、云主机、小程序、移动端、服从性、饱和度、含金量、责任心、工作量、正能量、泛娱乐、我们查下、接地气、阿里人、营业额、无人区、练兵场、更懂你、可能性、开发者、不上市、新责任、国际化、创作者、数字经济、视频化、新消费、泛中产、生活家、有态度、段子手、物流网、供应链、智慧化、无人仓、一体化、小桔人、包容性、路径依赖、大而不强、多而不精、繁而无益、人情世故、飞轮效应、直属领导、范式转移、业务底座、向上管理、疗愈经济、精神游牧、在地文化、静态资产、精神内核、美好出行、势在必行、博大精深、源远流长、生机勃勃、欣欣向荣、蓬勃发展、日新月异、与时俱进、推陈出新、独树一帜、精益求精、锦上添花、画龙点睛、点石成金、点亮未来、照亮前行、引领潮流、勇立潮头、披荆斩棘、风雨同舟、砥砺前行、笃行不怠、支棱起来、小步快跑、完善逻辑、去中心化、顺势而为、打破结界、有机结合、起承转合、拨冗参会、刻意练习、绝境求生、重新定义、内容创业、逻辑推理、建立范式、解决问题、高举高打、高开低走、高台跳水、全情投入、全面封锁、剑走偏锋、结果导向、业务导向、人力不足、品效合一、全球领先、人无我有、人有我优、人优我变、势如破竹、势不可挡、石破天惊、关键路径、决策路径、天使投资、智慧城市、通证经济、中央厨房、先发优势、临门一脚、幂律分布、二八定律、叠加效应、马太效应、偏好植入、蚂蚁市场、心动情境、利基市场、第二曲线、可替代性、最高规制、三位一体、不破不立、千人千面、千人一面、信息茧房、价格歧视、心理账户、关键时期、沟通协作、品类战舰、行军路线、产品尖兵、拳头产品、超级符号、时间窗口、声音印记、神交已久、财务自由、微粒社会、增强回路、代偿效应、勾子商品、不忘初心、挣一块钱、理想主义、基础设施、促进进口、团队精神、知识产权、无人驾驶、永久免费、万物互联、云端仿真、概念推导、版权保护、一日五餐、中国智造、好的老板、广告公司、商品流通、综合零售、正道成功、无界零售、竞争求异、盟国思维、智能派单、系安全带、智能交通、随叫随到、第一性原理、延迟满足感、地毯式轰炸、饱和式攻击、四两拨千斤、开辟新路径、叫好又叫座、连续创业者、互联网思维、国民总时间、最后一公里、最大公约数、现象级事件、意义炼金术、符号私有化、非理性异动、跨越式机遇、世界级品质、企业家精神、智能商业体、利益共同体、专业化人才、世界500强、共识性发展...&lt;/ref&gt;，世侬讲[[Wp/hnm/海南话|海南话]]其阵时其实无需要使用去。

== 注解 ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/hnm]]</text>
      <sha1>c14mn34ctq5xcb4d4v2wkonozj7mmcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/jax/biak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3796160</id>
    <revision>
      <id>7362666</id>
      <parentid>7272398</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <origin>7362666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="skg53dkqjlmoihckcv1hcl39wy4s2q0" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/supayo|supayo]]
# [[Wt/jax/walau|walau]]
{{Wt/jax/-adj-|jax}}
# mudah [[Wt/jax/bekembang|bekembang]] biak
[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>skg53dkqjlmoihckcv1hcl39wy4s2q0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362667</id>
      <parentid>7362666</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bahaso Jambi */</comment>
      <origin>7362667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="gvosmawtzl1a2mkgof8mierfpub070l" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/supayo|supayo]]
# [[Wt/jax/walau|walau]]
{{Wt/jax/S|turunan}}
* [[Wt/jax/biaki|biaki]]
{{Wt/jax/-adj-|jax}}
# mudah [[Wt/jax/bekembang|bekembang]] biak
[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>gvosmawtzl1a2mkgof8mierfpub070l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362670</id>
      <parentid>7362667</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bahaso Jambi */</comment>
      <origin>7362670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="pclokrg3qfl03ar9cxvhylyvb0gwv7a" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax|num=1}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/supayo|supayo]]
# [[Wt/jax/walau|walau]]
{{Wt/jax/S|turunan}}
* [[Wt/jax/biaki|biaki]]
{{Wt/jax/head|jax|num=2}}
{{Wt/jax/-adj-|jax}}
# mudah [[Wt/jax/bekembang|bekembang]] biak
[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>pclokrg3qfl03ar9cxvhylyvb0gwv7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3797052</id>
    <revision>
      <id>7362837</id>
      <parentid>7296238</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் அளவுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6384" sha1="sjhteq4sfo8gcukxoy7sfdox858i8pq" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Andaman and Nicobar Islands WV Banner.jpg|caption=அந்தமானில் உள்ள சூரியன் மறையும் இடம்|pgname=அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்}}
[[File:Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg|thumbnail|[[Wy/ta/ஹேவ்லாக் தீவு|ஹேவ்லாக் தீவில்]] உள்ள கடற்கரை]]
'''அந்தமான் நிக்கோபார் தீவுகள்''' வங்காள விரிகுடாவில் அமைந்துள்ள சுமார் 600 தீவுகளைக் கொண்ட ஒரு தொகுதியாகும். அரசியல் ரீதியாக இவை இந்தியாவின் ஒரு பகுதியாக இருந்தாலும், இந்திய நிலப்பகுதியை விட [[Wy/ta/இந்தோனேசியா|இந்தோனேசியா]] மற்றும் [[Wy/ta/மியான்மர்|மியான்மர்]] ஆகிய நாடுகளுக்கே இவை மிக அருகில் அமைந்துள்ளன. மக்கள் பெரும்பாலும் கடற்கரைகள் மற்றும் இசுகூபா மூழ்கல் போன்ற நடவடிக்கைகளுக்காக, குறிப்பாக ஹேவ்லாக் தீவு மற்றும் நீல் தீவு ஆகிய இடங்களுக்கு இங்கு வருகை தருகின்றனர்.

== நகரங்கள் ==
* {{Wy/ta/Marker|type=city|zoom=13
| name=[[Wy/ta/போர்ட் பிளேர்|போர்ட் பிளேர்]] (''ஸ்ரீ விஜய புரம்'')
| lat=11.6667 | long=92.7667
| image=PortBlair SeasideRoad.JPG
|wikidata=Q203476}} — தீவுக்கூட்டத்தின் பின்தங்கிய தலைநகரம், மற்றும் ஒரே நுழைவு மற்றும் வெளியேறும் புள்ளி. இங்கு ஓரிரு நாட்கள் சுற்றி நடந்து, புதிய கடல் உணவுகளை உண்டு, ''மணிப்பூர் மலை'' செல்லும் ''ராஸ் தீவு, வைப்பர் தீவு, பாம்பூப்லாட் தீவு'' போன்ற அருகிலுள்ள தளங்களைப் பார்க்கவும்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|zoom=13
| name=[[Wy/ta/திக்லிபூர்|திக்லிபூர்]]
| lat=13.2667 | long=93.0000
| image=Baratang Andaman 4170046.JPG
|wikidata=Q5276296}} — தீவுக்கூட்டத்தின் வடகோடியில் அமைந்துள்ள மிகப்பெரிய நகரமான இது, அருகிலுள்ள [[Wy/ta/ஸ்மித் மற்றும் ராஸ் தீவுகள்|ஸ்மித் மற்றும் ராஸ் தீவுகளுக்குச்]] செல்வதற்கான ஒரு தளமாக விளங்குகிறது; எனினும், அங்கு செல்வதற்கான சட்டபூர்வமான நடைமுறைகள் மற்றும் விதிமுறைகளைச் சரிபார்க்கவும்.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|zoom=13
| name=[[Wy/ta/ரங்கத்|ரங்கத்]]
| lat=12.503056 | long=92.913333
| image=Welcome Gate To Hotspring in Siogung-Ogung 01.JPG
|wikidata=Q4389855}} — இது போர்ட் பிளேரிலிருந்து சுமார் 210 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது; படகு மற்றும் ''அந்தமான் டிரங்க் சாலை'' வழியாக இது இணைக்கப்பட்டுள்ளது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|zoom=13
| name=[[Wy/ta/வண்டூர்|வண்டூர்]]
| lat=11.59436 | long=92.61957
| image=Wandoor beach 3.jpg
|wikidata=Q55265695}} — அமைதியான சூழல் கொண்ட ஒரு இடமாக இருந்தாலும், இது முக்கியமாக [[Wy/ta/மகாத்மா காந்தி கடல்சார் தேசிய பூங்கா|மகாத்மா காந்தி கடல்சார் தேசிய பூங்காவிற்குச்]] செல்லும் நுழைவாயிலாகவே அறியப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|zoom=13
| name=மாயாபந்தர்
| lat=12.9333 | long=92.9333
| image=
| wikidata=Q780995}} — இது மாவட்டத் தலைமையிடமாகும்; 240 கி.மீ நீளமுள்ள அந்தமான் டிரங்க் சாலை வழியாக இது போர்ட் பிளேருடன் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. படகுப் பயணம் மூலம் இதன் தூரம் 136 கி.மீ ஆகும்.

== பிற சேருமிடங்கள் ==
[[File:Bakery, Ross Island.JPG|thumb|பிரித்தானிய காலத்தைச் சேர்ந்த ராஸ் தீவில் உள்ள பேக்கரி]]

2018-இல் பல தீவுகளுக்கு அதிகாரப்பூர்வமாகப் புதிய பெயர்கள் சூட்டப்பட்டன. இந்தப் புதிய பெயர்கள் பரவலாகப் பயன்பாட்டுக்கு வரவில்லை என்றாலும், அவை கீழே அடைப்புக்குறிக்குள் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன.

[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]
[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/தென்னிந்தியா}}
{{{{Wy/ta/Geo|12.00|92.75|zoom=8}}
{{INTERWIKI|Q40888}}</text>
      <sha1>sjhteq4sfo8gcukxoy7sfdox858i8pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அசாம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3798315</id>
    <revision>
      <id>7362853</id>
      <parentid>7317144</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் அளவுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19354" sha1="owd0hskcvgq6yhlwyomdjok8vy638iw" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Assam banner.jpg|pgname=அசாம்}}
[[File:Assam in India.svg|thumb|இந்தியாவில் அசாமின் அமைவிடம்]]
'''அசாம்''' ([[Wy/ta/அசாமிய சொற்றொடர்நூல்|அசாமிய மொழி]]: '''অসম''' ''ஒசோம்''; [[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காள மொழி]]: '''আসাম''' ''ஆசாம்'') என்பது செங்குன்றுகள், பசுமைப் பள்ளத்தாக்குகள் மற்றும் நீலநதிகளின் — கம்பீரமும் புனிதமும் வாய்ந்த பிரம்மபுத்திரா நதியின் — பூமியாகும். புகழ்பெற்ற தேயிலை, பட்டு மற்றும் பல்லுயிர்ப் பெருக்கத்திற்காக அறியப்படுவதுடன், தொல்லியல் மரபுச் செல்வங்களிலும் செழுமைமிக்கதாகத் திகழ்கிறது. இந்தியாவின் வடகிழக்குப் பகுதியில், கிழக்கு இமயமலையின் அடிவாரத்திற்குச் சற்று கீழே அமைந்துள்ளது. 31 மில்லியனுக்கும் அதிகமான மக்களின் (2011-ஆம் ஆண்டு கணக்கெடுப்பின்படி) தாயகமாகத் திகழ்கிறது.

இது [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]], [[Wy/ta/நாகாலாந்து|நாகாலாந்து]], [[Wy/ta/மணிப்பூர்|மணிப்பூர்]], [[Wy/ta/மிசோரம்|மிசோரம்]], [[Wy/ta/திரிபுரா|திரிபுரா]] மற்றும் [[Wy/ta/மேகாலயா|மேகாலயா]] ஆகிய மாநிலங்களாலும் (இவை அசாம் மாநிலத்துடன் இணைந்து ''ஏழு சகோதரிகள்'' என்று கூட்டாக அழைக்கப்படுகின்றன), [[Wy/ta/பூட்டான்|பூட்டான்]] மற்றும் [[Wy/ta/வங்காளதேசம்|வங்காளதேசம்]] ஆகிய நாடுகளாலும் சூழப்பட்டுள்ளது. [[Wy/ta/சீனா|சீனா]] மற்றும் [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] நாடுகளின் எல்லைகள் 80 முதல் 100 கி.மீ தொலைவிற்குள் அமைந்துள்ளன.

சுற்றுலாத் தலமாகச் சிறந்து விளங்கினாலும், அசாம் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கு அவ்வளவாகப் பரிச்சயமில்லாத ஒரு இடமாகவே உள்ளது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
[[File:Rhinoceros at Western zone (Bogori), Kaziranga 01.jpg|thumb|காண்டாமிருகம், கசிரங்கா]]
[[File:Golden Langur.jpg|thumb|right|தங்கநிற அனுமன் குரங்கு; அழிந்து வரும் மற்றும் கோல்பாரா மாவட்டத்தில் உள்ள சக்ரசிலா சரணாலயத்தில் காணப்படுகின்றன]]
[[File:Bhatou Phul.jpg|thumb|right|அசாமில் ஆர்க்கிட்கள் ஏராளமாக காணப்படுகின்றன; ஒரு வகை - பாடோ புல் அல்லது வாண்டா கோருலியா, புளூ வாண்டா]]

அசாம், தெற்காசியா மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசியா ஆகியவற்றுக்கு இடைப்பட்ட ஒரு மண்டலத்தின் பகுதியாக அமைந்துள்ளது. 78,438 சதுர கிலோமீட்டர் பரப்பளவு கொண்ட இம்மாநிலம், ஏறக்குறைய அயர்லாந்து அல்லது ஆத்திரியாவின் அளவிற்கு இணையான பரப்பளவைக் கொண்டுள்ளது.

இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வரலாற்றைக் கொண்ட குவகாத்தி, அசாமின் மிகப்பெரிய நகர்ப்புற மையமாகவும், பத்து இலட்சத்திற்கும் அதிகமான மக்கள் வசிக்கும் நகரமாகவும் திகழ்கிறது. கடந்த மூன்று தசாப்தங்களில் பன்மடங்கு வளர்ச்சியை எட்டியுள்ள இந்நகரம், இப்பிராந்தியத்தின் முதன்மையான நகரமாக உருவெடுத்துள்ளதுடன், 2025-ஆம் ஆண்டில் இதன் மக்கள் தொகை 20 இலட்சத்தைத் தாண்டியுள்ளது.

கடந்த நூறு ஆண்டுகளுக்கும் மேலாக தேயிலை உற்பத்தியில் அசாம் உலக அளவில் முன்னணியில் இருந்து வருகிறது, மேலும் உலகின் தேயிலை உற்பத்தியில் சுமார் 25 சதவீதத்தை இம்மாநிலம்  உற்பத்தி செய்கிறது. பாரம்பரியமாக, மல்பெரி இலைகளில் வளர்க்கப்படும் 'பாட்' எனப்படும் உயர்தரப் பட்டு உற்பத்தியிலும் அசாம் சிறந்து விளங்குகிறது. மேலும், அசாமிற்கே உரித்தான தங்கப் பட்டு 'முகா', ஆமணக்கு இலைகளில் வளர்க்கப்படும் அகிம்சா பட்டு 'எரி' மற்றும் 'தசார்' ஆகிய நான்கு முக்கிய பட்டு வகைகளும் உலகில் பயிரிடப்படும் ஒரே இடம் இதுவாகும்.

நீங்கள் கிழக்கு ஆசிய வம்சாவளியைச் சேர்ந்தவர் என்றால், வடகிழக்கு இந்தியச் சிறுபான்மை இனக் குழுக்களைச் சேர்ந்த - &quot;அச்சு அசலாக உங்களைப் போலவே தோற்றமளிக்கும்&quot; - தங்கள் நண்பர்கள் அல்லது உறவினர்களைப் பற்றி உங்களிடம் சொல்ல மக்கள் விரும்புவதை அசாமில் நீங்கள் அடிக்கடி எதிர்கொள்ள நேரிடலாம். அவர்கள் இதை எந்தவொரு தவறான நோக்கத்துடனும் சொல்வதில்லை; அவர்கள் சொல்வது நீங்கள் நினைப்பது போல மிகைப்படுத்தப்பட்டதாகவும் இருக்காது. இருப்பினும், இது சில சமயங்களில் சலிப்பூட்டுவதாக அமையலாம். இதைவிட அறியாமையான செய்தியாக  கருதப்படுவது என்னவென்றால், இந்தியாவின் பிற பகுதிகளைச் சேர்ந்தவர்கள் அசாமியர்கள் அனைவரும் கிழக்கு ஆசியத் தோற்றம் கொண்டவர்கள் என்று நினைப்பதுதான். ஆனால் உண்மையில் நிலைமை அப்படி இல்லை. 

===வரலாறு===
1947-ஆம் ஆண்டில் இந்தியா சுதந்திரம் அடைவதற்கு முன்பு, 1826-ஆம் ஆண்டில் ஏற்பட்ட 'இயாண்டபூ ஒப்பந்தத்தின்' விளைவாக, அசாம் இராச்சியத்தையும் அதன் சிற்றரசுகளையும் பிரித்தானியர்கள் இணைத்துக்கொண்டதிலிருந்து, அசாம் பிரித்தானிய இந்தியாவின் ஒரு பகுதியாக இருந்து வந்தது. அசாம் முன்னொரு காலத்தில் பரப்பளவில் மிக விரிந்த ஒரு மாநிலமாகத் திகழ்ந்தது. முன்பு அசாமின் ஒரு பகுதியாக இருந்த சில்கெட்டு  கோட்டம் 1947- ஆம் ஆண்டில் நடைபெற்ற இந்தியப் பிரிவினையின்போது பாக்கித்தானுக்கு ஒதுக்கப்பட்டது; பின்னர் 1971-ஆம் ஆண்டில் நடைபெற்ற வங்காளதேச விடுதலைப் போருக்குப் பிறகு வங்காளதேசத்தின் ஒரு பகுதியாக மாறியது. அதேவேளையில், அருணாச்சலப் பிரதேசம், நாகாலாந்து, மிசோரம் மற்றும் மேகாலயா ஆகிய மாநிலங்கள் 1960-ஆம் ஆண்டுகள் மற்றும் 70-ஆண்டுகளில் அசாமிலிருந்து பிரிக்கப்பட்டு உருவாக்கப்பட்டன.

கி.பி. முதல் ஆயிரமாண்டில் 'பிராக்சோதிச-காம்பரூப இராச்சியம்' என அறியப்பட்ட அசாம், இரண்டாம் ஆயிரமாண்டின் தொடக்கத்தில் சிறிய நாடுகளாகப் பிரிந்தது; இருப்பினும், பிற்காலத்தில் — 13-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் ஏறத்தாழ 600 ஆண்டுகளுக்கு — அகோம் மற்றும் கோச்சு போன்ற பிற்கால வம்சங்களின் ஆட்சியின் கீழ், அசாம் இராச்சியம் என்ற பெயரில் இப்பிராந்தியம் மீண்டும் ஓர் ஒருங்கிணைந்த இறையாண்மை கொண்ட நாடாக உருவெடுத்தது.

இப்பகுதியில் நகர்ப்புற வளர்ச்சியின் வரலாறு ஏறக்குறைய இரண்டாயிரம் ஆண்டுகளுக்கு முற்பட்டது. பிராக்சோதிசபுரம் (குவகாத்தி), அடபேசுவரா (தேச்பூர்) மற்றும் துர்சயா போன்ற பண்டைய நகர்ப்புறப் பகுதிகளும்; சாரைதேவ், கர்கான், ரோங்பூர், இயோர்காட்டு, காசுபூர் மற்றும் குவகாத்தி போன்ற இடைக்கால நகரங்களும் இருந்ததற்கான சான்றுகள் நன்கு ஆவணப்படுத்தப்பட்டுள்ளன.

===காலநிலை===
வெப்பமண்டல பருவமழைக் காடு காலநிலை  காரணமாக, அசாம் மிதமான காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது (கோடையில் அதிகபட்ச வெப்பநிலை 35-38 பாகை செல்சியசு மற்றும் குளிர்காலத்தில் குறைந்தபட்ச வெப்பநிலை 6-8 பாகை செல்சியசு). இங்கு கனமழையும் அதிக ஈரப்பதமும் நிலவுகிறது. இருப்பினும், மத்திய அசாமின் மலைப்பகுதிகளில் வெப்பநிலை மிகவும் குறைவாகவே இருக்கும். கோடைகால வெப்பநிலையைக் குறைக்கும் கனமழை மற்றும் குளிர்காலத்தில் மூடுபனி நிறைந்த இரவுகள், காலைப் பொழுதுகள் ஆகியவை இக்காலகட்டத்தின் சிறப்பம்சங்களாகும். போர்டோசிலா எனப்படும் இடியுடன் கூடிய மழை பிற்பகல்களில் அடிக்கடி பெய்யும். வசந்த காலம் (மார்ச்-ஏப்ரல்) மற்றும் இலையுதிர் காலம் (செப்டம்பர்-அக்டோபர்) ஆகியவை பொதுவாக மிதமான மழை மற்றும் வெப்பநிலையுடன் இனிமையாக இருக்கும்.

===பண்பாட்டுப் பாரம்பரியம்===
[[File:Assam MK Lion.JPG|thumb|right|180px|அசாமில் உள்ள பைகாட்டா கரியாலிக்கு அருகிலுள்ள மதன் காம்தேவில் அகழ்வாராய்ச்சி செய்யப்பட்ட ஒரு மூர்க்கமான சிங்கம், சக்திவாய்ந்த காமரூப-பாலர்களைப் பிரதிநிதித்துவப்படுத்துகிறது. (9ஆவது-10ஆவது நூற்றாண்டு)]]

அசாம் மாநிலம் பல்வேறு பண்பாடுகளின் சங்கமமாகத் திகழும் ஒரு பகுதியாகும். இது தெற்காசிய மற்றும் தென்கிழக்கு ஆசிய கலாச்சாரங்கள் சந்திக்கும் உண்மையான இடமாக உள்ளது. இங்குப் பேசப்படும் முதன்மை மொழியான அசாமிய மொழி (ஓக்சோமியா), இந்தோ-ஈரானிய, திபெத்திய-பர்மிய மற்றும் தாய்-கடாய் மொழிக்குடும்பங்களின் கலப்புத் தன்மையை வெளிப்படுத்துகிறது. அசாமிய மக்கள் மட்டுமின்றி, போடோ, கார்பி, மிசிங், திமாசா, திவா, ரபா, அசோங், தாய்-பகே, தாய்-கம்தி, தாய்-ஐட்டன், சிங்போ, புரூ, காரோ போன்ற தனித்துவமான இன-கலாச்சாரக் குழுக்களும் இங்கு வாழ்கின்றனர். இக்குழுக்கள் தமக்கே உரித்தான மொழிகள், வட்டார வழக்குகள், உணவுப் பழக்கவழக்கங்கள், கட்டடக்கலை மற்றும் குடியிருப்பு அமைப்புகள், ஆடை வடிவமைப்பு, நடனம், இசை, இசைக்கருவிகள் மற்றும் நம்பிக்கைகள் ஆகியவற்றைக் கொண்டுள்ளன.

[[File:Rangghar Assam.JPG|thumb|right|180px|அகோம் பேரரசின் தலைநகரான ரோங்பூரில் (தற்போதைய சிப்சாகர்) மன்னர் பிரமத்த சிங்காவால் (சுனென்பா என்றும் அழைக்கப்படுபவர்; 1744–1751) கட்டப்பட்ட ஒரு மண்டபமே 'ரோங் கர்' ஆகும்; ஆசியாவிலேயே திறந்தவெளி அரங்கங்களுக்கான ஆரம்பகால மண்டபங்களில் இதுவும் ஒன்றாகும்.]]

== சென்று அடையுங்கள் ==


== சுற்றிப்பாருங்கள் ==


== கண்டுகளியுங்கள் ==
[[File:Night view of Dibrugarh.jpg|thumb|திப்ரூகர்]]
* திசுபூர்,
* குவகாத்தி,
* பிரம்மபுத்திரா ஆறு - இது இந்தியாவின் மிக நீளமான நதியாகும்.

== செய்யுங்கள் ==


== உண்ணுங்கள் ==


== பருகுங்கள் ==


== உறங்குங்கள் ==


== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==


== தொர்பு கொள்ளுங்கள் ==


== அடுத்த இலக்கு ==


[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/States and Provinces]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/வடகிழக்கு இந்தியா}}
{{Wy/ta/Geo|26|93|zoom=8}}
{{INTERWIKI|Q1164}}</text>
      <sha1>owd0hskcvgq6yhlwyomdjok8vy638iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Yogi Bear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3798601</id>
    <revision>
      <id>7362769</id>
      <parentid>7280683</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T01:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55305-42</username>
        <id>2716544</id>
      </contributor>
      <origin>7362769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="51tkq4ozun2g62mahvch19pij7nc2mf" xml:space="preserve">[[File:Yogi Bear with &quot;don't feed the bears&quot; message - NARA - 286013.jpg|thumb]]
'''Yogi Bear'''. William Hanna. Joseph Barbera. Hanna-Barbera. 1958.

[[Category:Wp/nyn]]
{{INTERWIKI|Q949916}}</text>
      <sha1>51tkq4ozun2g62mahvch19pij7nc2mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx/Al-Zahrawi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3799902</id>
    <revision>
      <id>7362736</id>
      <parentid>7362154</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ngminnie</username>
        <id>2608586</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sɩɩra (Biography) */</comment>
      <origin>7362736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="2aou15q25pxxvaqn35x7lukcwrk0ga2" xml:space="preserve">'''Abū al-Qāsim Khalaf ibn al-'Abbās al-Zahrāwī al-Ansari''' ( vorihuŋ saŋa aŋ la 936–1013), jɛmaa banuʋ al-Zahrawi, ka [[Wp/wlx/Laatin|Laatin]] tɩrɩŋ baŋ buoɔnuʋ Albucasis bɩɩ ka Abulcasis (Lorbi tɩrɩ Abū al-Qāsim la bla) daaŋ ɩyɛ Lorbi baalɩ-tɩʋra, Wɛra anɩŋ chemist ayi al-Andalus (jine Spain). Ʋ paaheyɛ nɩba mine aŋ baŋ wɛrɩbʋ nimbiri suŋ,  soŋsogo jɛmanɩ nɩŋ.

Al Zahrawi tuŋ nimbijiɛɛ Kitaabu al- Tafsir, tɩɩŋ bambu-waaga bɔjie la a tarɩ jujuuhɩ (Juz'u, part) pihita. Ba daaŋ la wa lɛʋ lɛʋheyɛ ana tuma ŋa baabu nɩ aŋ tɩ jɛgɩ wɛrɩbʋ yɛlɩtarhe nɩ ɩŋ Laatɩŋ tɩrɩŋ, ʋ daaŋ nyɛ yuori yɛga a lɛʋ [[Wp/wlx/Europe|Europe]] deme gafukannʋʋ haali qarni (yuon kɔɔ) anu. Al-Zahrawi aŋ ɩ fɔra aŋ suŋ ka wɛrɩbʋ bambu anɩŋ tuntunbuuhu yɛla baŋ baa nɩ daaŋ suŋ yɛ ka Ŋmintoŋpuheŋee nɩŋ Ŋmintonlieŋeeŋ paalɩhe yɛla gaa nimbitɔɔrɩ, haali jine yɛla ʋ haŋ daaŋ pɩɛɛhe baŋ a muno ɩyɛ ama baŋ naŋ dɩ tuna tuma jine jɛmanɩ ŋaŋ tɩɩŋbambu puoŋ. Ʋ naŋ waanɩŋ wɛrɩbʋ-piiŋgɔŋa &quot;catgut&quot;  baŋ maŋ dɩ sɩɛɛra jiihi ɩŋgbanɩ puoŋ, ka buuhu ʋŋ maalɩ wɛrɩbʋ juŋ ɩ buuhu ŋa baŋ naŋ maŋ dɩ tɩɛʋra niba.

Ʋna daaŋ la fɔra niɛ aŋ wuli ka jiiŋ-kunnyɔgɩ baaluŋ (haemophilia) ɩyɛ chɛŋ-baaluŋ chɛ wuli ka puoo maŋ baŋ jɛŋyɛ pɛnɩŋ, ectopic pregnancy bʋʋrɩɩ ŋa aŋ daaŋ maŋ kʋʋra pɔgɩba yɛga, ʋŋ daaŋ la ɩ fɔra niɛ a pɩɛɛhe baŋ ɩŋgbaŋ kuuŋ anaŋso. Ʋŋ daaŋ la maalɩ wɛrɩbʋ buuhu anɩŋ nimbie wɛrɩbʋ.

== Sɩɩra (Biography) ==
Al-Zahrawi ɩyɛ niɛɛ ŋa baŋ daaŋ dɔgɩ Azahara paalʋʋŋ, ʋŋ ɩ wa kilomitahe 8 abi Cordoba, Andalusiaŋ. Ʋ dɔgbubio baaŋ ɩ buŋ ŋa ba haŋ baŋ, chɛ bla jaa aŋ la, bagɩna sagɩyeŋ ka ba daaŋ dɔguʋŋ 936AD jɛmaɩŋ, ka ʋna yuoni nɩ baŋ daaŋ piili yiri nɩ aŋ la ʋ dɔgjie nɩ fɔra. Ʋ nisba (attributive title), Al-Ansari, aŋ paahe ʋ yoe puoŋ, wuliyeŋ ka ʋ yie Madina Al-Ansar qabɩɩla, bla ŋa la, ka ʋ ba juriyɛ tu a tɩ yi Lorbi bʋʋra ŋa aŋ bi Madɩɩna puo.

Ʋ vorihuŋ saŋa Cordoba'ŋ ʋŋ daaŋ kpɛ yɛga. Ka bɩŋ mɩŋ la ʋŋ daaŋ daãhe, karɩŋ achɛ la tuŋ tuma a wɛra mɩŋ a tarɩ waana aŋ daaŋ wa kpɛlɩŋ bɩɛɛla ka ʋ kuuŋ ta 1013 yuoni puoŋ, Azahara karɩbʋ yuomo ayi puoriŋ la bla.

Ʋ vorihuŋ yɛla lahbaari bɩɛɛla bla laŋ naŋ bi be, ayi ʋmɩŋa sɛʋrɩ nɩ baŋ ŋmɩ nɩ puoriŋ, El-Zahra saaŋbu  anɩŋ Castillian-Andalusian jɛʋrɩ sababuŋ. Abu Muhammad bin Hazm (993–1064) sɛʋrɩ puoŋ la ka ʋ yuori daaŋ pʋrɩ fɔra, ka ʋna nɩɛ ŋa aŋ daaŋ sɔrʋʋ paahe Moorish Spain baalɩtɛʋrɩ bɛra puoŋ. Chɛ al-Zahrawī sɩɩra(biography) aŋ ɩ julhuuŋ fɔra jie tɩŋ nyɩʋ la Ḥumaydī's ''Jadhwat al-Muqtabis''  ''(Andalusian Savants), al-Zahrawi kuuŋ puori yuoŋ lɩjɛɛata aŋ la bla.''

Al-Zahrawi daaŋ ɩyɛ baalɩtɩʋra ku Andalusia  Al-Hakam II aŋ daaŋ ɩ be naa. Ʋ nɩŋ Andalusia kiimiaa bagɩnɩba  (chemists)  awa Ibn al-Wafid, al-Majriti anɩŋ Artephius daaŋ laŋ jɛmanɩ bɩɩ ka a pɩɛɛlɩtaa la. Ʋ daaŋ kʋyɛ ʋmɩŋa ka ka ʋ vɛŋ ka tɩɩŋ nɩŋ wɛrɩbʋ yɛltarɩhe gaa nimbitɔɔrɩ. Ʋ haŋ daaŋ ɩ najɛŋʋ baalɩtɩʋra nɩ juŋ, Zahrawi daaŋ maŋ tarɛɛ baalɩtɩʋ bambu bɔɔ paanɩ  jaa a saŋa nɩŋ, ka bɩla pɩnaa daaŋ maŋ kuu vuo ŋa ʋŋ na dɩ daahɩ wɛrɩbʋ tuŋtuŋbuuhu maalɩbu. Zahrawi jɛmanɩ nɩ ʋŋ daaŋ wa ɩ baalɩtɩʋra ku Al-Hakam II nɩ sʋmʋʋŋ daahɩ yɛlɩpaanɩ nɩŋ bambʋ ʋ baalɩtɩʋ nɩŋ wɛrɩbʋ nɩ puoŋ, a naŋ la sʋŋ ka baalɩtɩʋ yɛlɩtarhe gaa nimbitɔɔrɩ. Ʋ tumaŋ nɩŋ daaŋ sʋŋ biŋ tɩ jine wɛrɩbʋ bambʋ muni ka bɩla lɛʋhe yɛla jɛmaa tɩʋrɩbambʋ puoŋ.</text>
      <sha1>2aou15q25pxxvaqn35x7lukcwrk0ga2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3802217</id>
    <revision>
      <id>7362851</id>
      <parentid>7295530</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1807" sha1="nythc72snne8k25rtqc8rjmb8z0jqw2" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Bengali Food at bazar in Dhaka.jpg|pgname=வங்காள சொற்றொடர்நூல்}}
[[File:Idioma bengalí.png|thumb|தெற்கு ஆசியாவில் வங்காள மொழியின் பரவல்]]
'''வங்காள மொழி''' (அல்லது ''பங்க்ளா'') என்பது உலகம் முழுவதும் 270 மில்லியனுக்கும் அதிகமான மக்களால் பேசப்படும் ஓர் இந்தோ-ஆரிய மொழியாகும். [[Wy/ta/வங்காளதேசம்|வங்காளதேசம்]] மற்றும் [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/திரிபுரா|திரிபுரா]], [[Wy/ta/மேற்கு வங்காளம்|மேற்கு வங்காளம்]] ஆகிய மாநிலங்களில் வசிக்கும் பெரும்பான்மையான மக்கள் இதனைத் தங்கள் தாய்மொழியாகக் கொண்டுள்ளனர். வங்காள மொழி வங்காளதேசத்தின் ஒரே அதிகாரப்பூர்வ மொழியாகவும், இந்தியாவின் 22 அங்கீகரிக்கப்பட்ட மொழிகளில் ஒன்றாகவும் திகழ்கிறது.

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/India language phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா|Wy/ta/வங்காளதேசம்}}</text>
      <sha1>nythc72snne8k25rtqc8rjmb8z0jqw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3802282</id>
    <revision>
      <id>7362511</id>
      <parentid>7292465</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு மாற்றியமைக்கப்பட்டது.</comment>
      <origin>7362511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="iy9uqe20l0d0832rcdp1do4iu9l2x74" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{ns:14}}={{#if: {{{1|}}} |{{#isin:Wy/ta/Phrasebooks}}{{#ifexist:Category:{{{1}}} language phrasebooks|[[Category:{{{1}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{1}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preload]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}|:[[Category:Wy/ta/Phrasebook lacking parameter]]}}
{{#if: {{{2|}}} |{{#ifexist:Category:{{{2}}} language phrasebooks|[[Category:{{{2}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{2}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{3|}}} |{{#ifexist:Category:{{{3}}} language phrasebooks|[[Category:{{{3}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{3}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{4|}}} |{{#ifexist:Category:{{{4}}} language phrasebooks|[[Category:{{{4}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{4}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{5|}}} |{{#ifexist:Category:{{{5}}} language phrasebooks|[[Category:{{{5}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{5}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{6|}}} |{{#ifexist:Category:{{{6}}} language phrasebooks|[[Category:{{{6}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{6}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{{cat|[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]}}}| #default =&lt;!-- Don't categorise when not in main (article) space or a category. --&gt;}}{{#ifeq:{{#invoke:Wy/ta/wikibase|disambig}}|false||[[Category:Wy/ta/Pages linked to a data item for a disambiguation]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Wy/ta/Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iy9uqe20l0d0832rcdp1do4iu9l2x74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362840</id>
      <parentid>7362511</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>சிறு எழுத்துப் பிழை திருத்தப்பட்டது</comment>
      <origin>7362840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="t3ph7atwubjcvtgqikndekbxyjvxkgd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{ns:14}}={{#if: {{{1|}}} |{{#isin:Wy/ta/Phrasebooks}}{{#ifexist:Category:{{{1}}} language phrasebooks|[[Category:{{{1}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{1}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preload]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}|:[[Category:Wy/ta/Phrasebook lacking parameter]]}}
{{#if: {{{2|}}} |{{#ifexist:Category:{{{2}}} language phrasebooks|[[Category:{{{2}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{2}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{3|}}} |{{#ifexist:Category:{{{3}}} language phrasebooks|[[Category:{{{3}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{3}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{4|}}} |{{#ifexist:Category:{{{4}}} language phrasebooks|[[Category:{{{4}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{4}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{5|}}} |{{#ifexist:Category:{{{5}}} language phrasebooks|[[Category:{{{5}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{5}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{#if: {{{6|}}} |{{#ifexist:Category:{{{6}}} language phrasebooks|[[Category:{{{6}}} language phrasebooks]]|[[File:Categorisation-hierarchy-top2down.svg|alt=Create category|15px|link=//en.wikivoyage.org/w/index.php?title={{urlencode:Category:{{{6}}} language phrasebooks}}&amp;action=edit&amp;preload=Template:Wy/ta/PartOfPhrasebook/preloadin]] [[Category:Wy/ta/Phrasebook needing category]]}}| }}{{{cat|[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]}}}| #default =&lt;!-- Don't categorise when not in main (article) space or a category. --&gt;}}{{#ifeq:{{#invoke:Wy/ta/Wikibase|disambig}}|false||[[Category:Wy/ta/Pages linked to a data item for a disambiguation]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Wy/ta/Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t3ph7atwubjcvtgqikndekbxyjvxkgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/acm/عبد الكريم قاسم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3802667</id>
    <revision>
      <id>7362764</id>
      <parentid>7352384</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammdaon</username>
        <id>1384772</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/~2026-53445-57|~2026-53445-57]] ([[User talk:~2026-53445-57|talk]]) to last revision by [[User:Mohammdaon|Mohammdaon]]</comment>
      <origin>7293313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5734" sha1="1pw4q9haho80v7shi9x1f9a23563ckm" xml:space="preserve">{{Wp/acm/PersonInfo|qid=Q299732}}
'''الزعيم'''&lt;ref&gt;[[d:Q140694416|&quot;أرشيف الأنترنت&quot;.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://elaph.com/Web/AsdaElaph/2008/2/304717.htm &quot;الزعيم الاوحد..قراءة في التاريخ العراقي - إيلاف&quot;.]&lt;/ref&gt; '''عبد الكريم قاسم محمد بكر عثمان الزبيدي'''&lt;ref&gt;[https://www.alsumaria.tv/news/localnews/140144/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%AD%D8%A7%D9%83%D9%85-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9-14-%D8%AA%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%9F &quot;من هو عبد الكريم قاسم أول حاكم عراقي بعد ثورة 14 تموز؟، نشر في 14-07- 2015- قناة السومرية&quot;.].&lt;/ref&gt; (مواليد[[Wp/acm/21 تشرين الثاني|21 تشرين الثاني]] 1914 - [[Wp/acm/9 شباط|9 شباط]] 1963)،&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Abd-al-Karim-Qasim al-Karīm Qāsim | Iraqi Prime Minister, Revolutionary Leader | Britannica.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/fereboaliraq/49904-2021-07-11-10-13-01.html?utm_source=chatgpt.com &quot;Kassem, Abdul Karim | Encyclopedia.com&quot;] &lt;/ref&gt; معروف باسم «'''عبد الكريم''' '''قاسم'''»،&lt;ref&gt;[https://english.aawsat.com/home/article/2031521/hazem-saghieh/abdul-karim-qasim-and-difficult-path-patriotism-iraq Abdul Karim Qasim and the Difficult Path of Patriotism in Iraq]&lt;/ref&gt; چان ضابط عسكري ورئيس وزراء [[Wp/acm/العراق|العراق]] والقائد العام للقوات المسلحة العراقية ووزير الدفاع بالوكالة،&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2025/7/15/%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A &quot;عبد الكريم قاسم أول رئيس وزراء للعراق بعد إسقاط الملكية - جزيرة.نت&quot;.]&lt;/ref&gt; وواحد من قادة ثورة 14 تموز.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180111165008/http://algardenia.com/fereboaliraq/3030-2015-02-07-20-06-48.html &quot;من هو عبد الكريم قاسم ...!؟؟؟ - مجلة الكاردينيا - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt; ويعتبر أول حاكم للعراق بعد ما انتهى الحكم الملكي وتأسست الجمهورية العراقية.&lt;ref&gt;Salter, A., and S. W. Payton. The development of Iraq; a plan of action by Lord Salter, assisted by S.W. Payton. 1955. London: Caxton, for the Iraq Development Board&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.net/politics/2021/7/15/%D9%81%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AC%D8%B2%D8%B1%D8%A9-%D9%82%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%A7%D9%85-1958-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D9%84%D8%A9 &quot;في ذكرى مجزرة قصر الرحاب عام 1958.. العائلة المالكة في العراق خرجت للتفاوض فقتلت بطريقة بشعة - الجزيرة.نت&quot;.]&lt;/ref&gt;

== مؤلفاته ==
* مبادئ ثورة 14 تموز بخطب ابن الشعب، مطبعة الحكومة، 1961.
* مبادئ ثورة 14 تموز بخطب عبد الكريم قاسم، مطبعة الجيش، [[Wp/acm/بغداد|بغداد]]، 1959.&lt;ref&gt;[http://dlib.nyu.edu/aco/book/cornell_aco000447/1 مبادئ ثورة 14 تموز في خطب عبد الكريم قاسم.] أطلع عليه بتاريخ [[Wp/acm/22 سبتمبر|22 سبتمبر]]، [[Wp/acm/2017|2017]] '''المجموعة العربية على الإنترنت''' {{Wp/acm/أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20170922100443/http://dlib.nyu.edu/aco/book/cornell_aco000447/1 |date=22 سبتمبر 2017}}&lt;/ref&gt;

== معرض الصور ==
&lt;gallery&gt;
File:Aref with Qasim.png|عبد الكريم قاسم وعبد السلام عارف، اللي نفذوا ثورة 14 تموز.
File:Abd al-Karim Qasim 3.jpg|عبد الكريم قاسم سنة 1960
File:Abdulkarim Qasim colored.jpg|عبد الكريم قاسم بعد ما أترقى  لرتبة لواء ركن، 6 كانون الثاني 1959
File:Abd al-Karim death.jpg|عبد الكريم قاسم بعد ما أنكتل.
File:Massoud Barzani &amp; Abd al-Karim Qasim.jpg|عبد الكريم قاسم ويا مسعود بارزاني.
File:Qassim in color.png|صورة ملونة لعبد الكريم.
File:Qasim Reserve Officer's College - 1.png|عبد الكريم قاسم بكلية الضباط.
File:Abd al-Karim Qasim in the Day Army.jpg|باحتفال عيد الجيش العراقي بـ 6 كانون الثاني 1959، گاعد بصف الزعيم عبد الكريم قاسم الفريق محمد نجيب الربيعي رئيس مجلس السيادة
&lt;/gallery&gt;

== وصلات برا ==

* [https://www.britannica.com/biography/Abd-al-Karim-Qasim عبد الكريم قاسم] على موقع الموسوعة البريطانية (&lt;small&gt;'''بالإنگليزية'''&lt;/small&gt;)
* عبد الكريم قاسم على موقع مونزينجر (&lt;small&gt;'''بالألمانية'''&lt;/small&gt;)
*[https://web.archive.org/web/20170213132609/https://www.youtube.com/watch?v=K_OuGCTCvSk وثائقي عن عبد الكريم قاسم]
* [https://web.archive.org/web/20170213124634/https://www.youtube.com/watch?v=I-xJMa2qRhM فيديو أعدام عبد الكريم قاسم ][[Wp/acm/9 فبراير|9 شباط]]، [[Wp/acm/1963|1963]]
* [https://web.archive.org/web/20170213121918/https://www.youtube.com/watch?v=w0rnAxJSB4s الخطاب الأخير للزعيم عبد الكريم قاسم]

== مصادر ==
&lt;references /&gt;

[[Category:Wp/acm]]

{{INTERWIKI|Q299732}}</text>
      <sha1>1pw4q9haho80v7shi9x1f9a23563ckm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/osi/Hamka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3809011</id>
    <revision>
      <id>7362746</id>
      <parentid>7362218</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penapanuluh</username>
        <id>2703993</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ratauan */</comment>
      <origin>7362746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11708" sha1="p8qws40u4h96je028cf1fki8lkflibf" xml:space="preserve">'''H. Abdul Malik Karim Amrullah''' (17 Februari 1908 - 24 Juli 1981) nduweni gelar Datuak Indomo&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|title=Adat Minangkabau menghadapi revolusi |url=https://books.google.co.id/books/about/Adat_Minangkabau_menghadapi_revolusi.html?hl=id&amp;id=Mau_zgEACAAJ&amp;redir_esc=y |author=Hamka |publisher=Gema Insani |year=2021}}&lt;/ref&gt; hang terkenal ambi nama pena '''Buya Hamk'''a (Indonesia: [/hɑːmkɑːˈ/], Jawi: هامکا) sakjane alim ulamak, filsuf, sastrawan lan Pahlawan Nasional Indonesia. Iyane nduwe karir dadi wartawan, penulis lan pengajar. Iyane sempat terjun nang politik lewat Masyumi sampek partaine dibubarne, njabat Ketua Majelis Ulama Indonesia (MUI) hang kawitan, lan aktif nang organisasi Muhammadiyah sampek ninggal dunya.
[[File:Buya_hamka.jpg|thumb|Buya hamka]]
Universitas al-Azhar lan Universitas Nasional Malaysia nguweni anugerah gelar doktor kehormatan, sakmentara Universitas Moestopo ngukuhaken Hamka dadi guru besar. Arane disemataken kanggo Universitas Hamka nduwene Muhammadiyah&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://uhamka.ac.id/history/ |title=Sejarah UHAMKA |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; lan masuk daftar Pahlawan Nasional Indonesia.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://suaraaisyiyah.id/buya-hamka-mufasir-muhammadiyah-yang-jadi-pahlawan-nasional/ |title=Buya Hamka, Mufasir Muhammadiyah yang Jadi Pahlawan Nasional |website=Suara Aisyiyah |date=2023-11-10 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Dibayangi ambi aran e apak e Abdul Karim Amrullah, mageh lancing Hamka sering ngelakoni perjalanan adoh dewekan. Ketimbang marekaken pendidikan reng Thawalib, iyane ngelana reng Jawa pas umur 16 tahun. Selang setaun, iyane mbalik nggedekaken Muhammadiyah di Padang Panjang. Pengalam ditolak dadi guru reng sekolah nduwene Muhammadiyah karena heng nduwe ijazah lan minim kaweruh basa arabe hang ndhorong Hamka menyang nang Makkah. Lewat basa Arab hang dipelajari, Hamka sinau sejarah islam lan sastra secara otodidak. Mbalik nang Tanah Air, Hamka megawe wartawan ambi dadi guru agama reng Deli. Sak wis e nikah, iyane mbalik reng Medan lan mimpin ''Pedoman Masyarakat.'' Lewat karyanya ''Di Bawah Lindungan Ka'bah'' lan T''enggelamnya Kapal Van Der Wijck'', aran Hamka melambung ndadikaken iyane Sastrawan.

Selawase revolusi fisik, Hamka gerilya reng Sumatera Barat ambi BPNK kanggo mimpin ngelawan londo. Tahun 1950, deweke pindah ring Jakarta lan sempat megawe nang Departemen Agama sakdurunge terjun nang politik. Nang Pemilu 1995, Hamka kepilih dadi anggota Konstituante teko Masyumi. Sikap Masyumi hang nentang komunisme lan demokrasi terpimpin nggawe hubungane karo presiden Soekarno tambah buruk. Sak wis e Masyumi dibubaraken tahun 1959, majalah Panji Masyarakat hang dipimpin iyane milu ditutup. Tahun 1964, Hamka dienthet atase tuduhan nyimpang. Nang njerone masa tahanan lan kondisine hang lara, deweke malah bis marekaken karya monumentale, tafsir Al-Azhar.

Hamka bebas ulan Mei 1966 sak akhire kekuasaane Soekarno.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|author=Prof. Dr. Hamka |year=1982 |title=Tafsir Al Azhar Juz XXX |place=Jakarta |publisher=Penerbit Pustaka Panjimas |p=198}}&lt;/ref&gt; Masa Orde Anyar Soeharto, iyane nyurahaken waktune kanggo mbangun kegiatan dakwah ring Masjid Agung Al-Azhar lan ceramah ring Radio Republik Indonesia (RRI) lan Televisi Republik Indonesia (TVRI). Wayah pemerintah ngeduduki Majelis Ulama Indonesia tahun 1975, peserta musyawarah pada milih Hamka secara aklamasi dadi ketua. Naming, Hamka milih ngelepasaken jabatane tanggal 19 Mei 1981, nanggepi tekanan teko Menteri Agama Alamsjah Ratoe Perwiranegara kanggo narik fatwa haram MUI atas perayaan natal kanggo umat muslim. Hamka ninggal dunyo tanggal 24 Juli 1981 lan jenazahe dipendem nang TPU Tanah Kusir, Jakarta.

=== Wayah Cilik ===
Hamka nduwe aran mageh cilik Abdul Malik. Iyane lahir tanggal 17 Pebruari 1908 ring Tanah Sirah, hang saiki masuk Nagari Sungai Batang, Kabupaten Agam, Sumatera Barat. Hamka anak mbarep teko papat seduluran. Aran bapake Abdul Karim Amrullah utawa  Haji Rasul, nanging aran emak e Safiyah. Adik-adike arane Abdul Kuddus, Asma lan Abdul Mu'thi.

Haji Rasul iku ulama hang aktif berdakwah. Sakuwise belajar ring Ahmad Khatib Al-Mingakabawi. Iyane muleh ring Minangkabau lan dadi salah siji tokoh pembaruan Islam. Iyane ngeritik sawetara tradhisi adat lan amalan tarekat. Bapak e Haji Rasul, Muhammad Amrullah dewek iku pimimpine Tarekat Naqsyabandiyah.

Sakat cilik, Hamka parek ambi mbahe, Sitti Tarsawa. Mbahe ngajari tari, nyanyi lan pencak silat. Nalika manggon ring Maninjau, Hamka sering ngerungokaken basanan ngenani keindahan alam Minangkabau. Ring zaman iku, bapak e sering berdakwah.

Nalika umur petang taun, Hamka milu pindah ambi wong tuweke ring Padang Panjang. Ring kunu, iyane sinau moco Al-Quran lan moco niate solat dibimbing ambi mbok tirine, Fatimah. Pas umur pitung taun, iyane molai sekolah ring sekolah desa.

Taun 1916, Zainuddin Labay El Yunusy mbuka Diniyah School, yaiku sekolah hang nguweni pendidikan agama. Hamka milu piwulang ring Sekolah Desa wayah isuk. Wayah soren, iyane sinau ring Diniyah School. merga seneng basa, Hamka nguwasai basa Arab kelawan gancang.

Taun 1918, Hamka leren teko Sekolah Desa sakuwise telung taun sinau. Bapake banjur ngelebokaken Hamka ring Sumatra Thawalib hang akeh nguweni pendidikan agama. Ring sekolah iku, akeh murid sinau lan ngapalaken kitab-kitab kuno, ilmu nahwu lan ilmu saraf.

Angger isuk Hamka sinau ring Diniyah School. Soren sampek bengi, iyane sinau ring Thawalib lan langgar. Naming, iyane bosen mergo akeh piwulang hang kudu diapalne. Saka sembarang piwulang iku, iyane paling kepincut nang ilmu arudh, yaiku ilmu hang memperlajari syair basa arab.

Ambekanea akeh ngentekaken waktu kanggo sinau, mageh cilik Hamka dikenal minangka lare aktip lan seneng usil ambi kancane. Iyane uga seneng pilem. Malah, iyane meneng-meneng heng budal nang langgar dibelani nonton pilem bisu hang diputer ring layar tancap tanpa ketemon bapake.

=== Wong Tuweke Pegatan ===
Sakat umur 12 taun, Malik nyekseni wong tuweke pegatan. Senajan bapak e pituhu beragama, keluarga teko pihak emak e mageh ngelakoni sawetara adat hang seng mejaji ambi ajaran Islam.

Sakuwise wong tuweke pegatan, Malik sering heng mlebu sekolah. Iyane lebih akeh mlaku-mlaku nang sekitar Padang Panjang. Sakwiji dino, iyane ndeleng wong tunanetra njaluk sedekah ring pasar. Malik sekaken. Iyane terus nuntun wong iku mau ring enggon rame. Sakuwise mari, Malik uga nganteraken muleh.

Kisuke, Emak kuwalone ngamuk kejaba Malik mengan ring pasar. Mituruté, lakone iku bisa ngisin-ngisinaken bapake. Sakuwise kejadian iku, Malik heng mlebu sekolah limolas dino. Ono guru teko Tawalib teko nang umahe arep ndeleng kondisine Malik. Sakuwise ndeleng Malik heng sekolah, Bapake ngamuk terus ngampleng Malik. Malik keweden nang apake. Iyane banjur mlebu sekolah maning. Isuke iyane belajar ring Diniyah School. Awan lan soren iyane sinau ring Thawalib. Ngarepaken magrib, iyane mbalek kanggo nyiapaken ngaji. Malik seru senenge moco buku.

Kesenengane tambah nemen sakuwise gurune, Zainuddin Labay El Yunusy mbukak perpustakaan. Nang kunu, Malik oleh nyewa macem-maceme buku. Iyane moco karya sastra teko balai Pustaka, cerita teko Tiongkok lan buku terjemahan teko bahasa Arab. Sakuwise moco, iyane serign nulis maning cerita iku ambi basane dewek. Mergo heng duwe cukup picis kanggo nyewa buku, Malik megawe ring percetakan nduwene Bagindo Sinaro. Iyane mbantu motong karton, nggawe lem lan ngerjakaken pegawean liyane. Minangka upahe, Malik njaluk izin kanggo moco buku-buku hang ono ring percetakan. Iyane ngatur waktu wetara sinau, megawe lan moco.

Malik sering moco buku dongeng. Bapake sempat takon nang Malik, pingin dadi wong alim utawa dadi tukang dongeng. Mergo wedi diuwel, Malik nyengidakaken buku dongeng nalika bapake teko. Iyane banjur njuwut buku agama lan api-api moco bukune. Masalah keluarga nggawe Malik sering menyang adoh dewekan. Iyane sempat ninggalaken sekolah lan mlaku 40 kilometer ring Maninjau kanggo nemoni emake. Malik bingung milih manggon bareng bapak utawa emake. Kadung manggon bareng bapake, ono emak kuwalon. Kadung manggon bareng emake, ono bapak kuwalon. Mergo iku, Malik lebih sering nang njobo omahe. Iyane banjur dolanan ambi gerombolan parewa. Iyane uga seneng ngerungokaken kaba, yaiku cerita tradhisional Minangkabau hang dinyanyikaken ambi iringan alat musik.

Malik sering ngelemproh ring sembarang panggonan. Iyane sempat menyang ring Bukittinggi lan Payakumbuh. Nang kunu, iyane serawungan ambi wong-wong hang seneng adu Pithik lan balapan Jaran. Kahanan iku ketatalan meh setaun. Bapake ngerasa ketir-ketir ndeleng uripe Malik. Nalika usiane 14 taun, Malik banjur dikirim gawe sinau agama ring Syekh Ibrahim Musa ring Parabek, cedek Bukittinggi. Ring Parabek, Malik mangkat sinau urip dewekan minangka santri. Iyane sinau nyembadani kebutuhane sedinone dewek. Naming, sipat jahil Malik mageh ono. Sakat iku, masyarakat sakitar percaya kadung pageblug anglah jalaran cuba hang nyerupai macan.

Malik heng percaya ambi cerita iku. Iyane pingin mbuktikaken kadung cuba iku mung takhayul. Pada sewiji bengi, iyane nyamar dadi cuba. Iyane nggawe serban lan nyoreti raine ambi kapur. Sakuwise iku, iyane mlaku metu teko asrama. Wong-wong hang ndeleng pada wedi. Wong-wong malah ngerencanakaken nggawe jebakan kanggo nangkep cubane. Malik banjur nyeritakaken keusilane iku mau nang kanca-kancane. Iyane njelasaken kadung cuba iku mau sakbener heng ono. Sakat manggon ring Parabek, dino Sabtu Malik sering mlaku-mlaku ring sekitar kampung. Iyane kepincut ngerungokaken pidato adat. Iyane sering ngadiri acara pelantikan pengulu. Nang acara iku, para tetua adat podo kumpul. Malik ngerungokaken lan nyatet basanan lan lukita apik teko pidatone tetua adat. Malik luwih kepincut nyinauni adat lan basa Minangkabau. Iya banjur nemoni sawetara penghulu gawe sinau langsung.

== Ratauan ==

Malik sering mlaku-mlaku adoh dewekan, ngelana sawetara tempat ring Minangkabau. Bapak e nguweni julukan &quot;Si Bujang Jauh&quot; kerana iyane mesti ngadoh teko wong tuweke. Wayah umur 15 taun, Malik wes niat menyang ring pulau Jawa. Iyane nguweng teko omah, heng weruh bapake lan mung sekedar pamit nang mbah e ring Maninjau. Teko Maninjau, Malik ngawali perjalanane ambi bekal sangu hang diweni ambi mbah e. Iyane nempuh perjalanan liwat darat ambi mampir sulung ring Bengkulu, rencanane arep nemoni dulure sak suku teko emak e kanggo njalok tambahan sangu. Tapi nang perjalanan, Malik keneng penyakit terus-terusan. Iyane diweni lara malaria sakat teko ring Bengkulu. Sakat kondisine lara lan awak e mulai diserang cacar, Malik nerusaken perjalanan ring Napal Putih lan ketemu ambi dulure. Setelah rong ulan kelaran ngenteni sehat maning,dulure mbalekaken Malik ring Maninjau. Bekase tatu cacar ninggaleken tanda ring awak e nggawe Malik minder lan dilokaken ambi kanca-kancane.

Juli taun 1924, Malik mbalek ngawali perjalanane ring Jawa. Iyane nunut ring rumah Marah Intan pada perantau Minang lan ketemu adik e bapak e, Jafar Amullah ring Yogyakarta. Lek e nggawa Malik ring Ki Bagus Hadikusumo kanggo sinau tafsir Al-Qur'an. Hamka nemukaken kesenengane sinau ambi Ki Bagus hang ngupas makna ayat-ayat Al-Qur'an kari jeru. Lantaran Ki Bagus, Malik ngenal Sarekat Islam lan gabung dadi anggota. Liwat kursus-kursus hang dionokaken Sarekat Islam, iyane nerimo ide-ide tentang gerakan sosial lan politik. Antarane gurune sakat iku HOS Tjokroaminoto lan Suryopranoto. Cokroaminoto naruh daman nang Malik sebab semangate nang sinau. Malik milu kelas seru tekune, sering takon lan nulis pelajaran hang diajaraken.                                

== Njuwut Teko ==
[[Category:Wp/osi]]

{{INTERWIKI|Q5645435}}</text>
      <sha1>p8qws40u4h96je028cf1fki8lkflibf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362747</id>
      <parentid>7362746</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penapanuluh</username>
        <id>2703993</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ratauan */</comment>
      <origin>7362747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11841" sha1="15c2lz20djrb1rmcf35lfppl18jhaxl" xml:space="preserve">'''H. Abdul Malik Karim Amrullah''' (17 Februari 1908 - 24 Juli 1981) nduweni gelar Datuak Indomo&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|title=Adat Minangkabau menghadapi revolusi |url=https://books.google.co.id/books/about/Adat_Minangkabau_menghadapi_revolusi.html?hl=id&amp;id=Mau_zgEACAAJ&amp;redir_esc=y |author=Hamka |publisher=Gema Insani |year=2021}}&lt;/ref&gt; hang terkenal ambi nama pena '''Buya Hamk'''a (Indonesia: [/hɑːmkɑːˈ/], Jawi: هامکا) sakjane alim ulamak, filsuf, sastrawan lan Pahlawan Nasional Indonesia. Iyane nduwe karir dadi wartawan, penulis lan pengajar. Iyane sempat terjun nang politik lewat Masyumi sampek partaine dibubarne, njabat Ketua Majelis Ulama Indonesia (MUI) hang kawitan, lan aktif nang organisasi Muhammadiyah sampek ninggal dunya.
[[File:Buya_hamka.jpg|thumb|Buya hamka]]
Universitas al-Azhar lan Universitas Nasional Malaysia nguweni anugerah gelar doktor kehormatan, sakmentara Universitas Moestopo ngukuhaken Hamka dadi guru besar. Arane disemataken kanggo Universitas Hamka nduwene Muhammadiyah&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://uhamka.ac.id/history/ |title=Sejarah UHAMKA |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; lan masuk daftar Pahlawan Nasional Indonesia.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://suaraaisyiyah.id/buya-hamka-mufasir-muhammadiyah-yang-jadi-pahlawan-nasional/ |title=Buya Hamka, Mufasir Muhammadiyah yang Jadi Pahlawan Nasional |website=Suara Aisyiyah |date=2023-11-10 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Dibayangi ambi aran e apak e Abdul Karim Amrullah, mageh lancing Hamka sering ngelakoni perjalanan adoh dewekan. Ketimbang marekaken pendidikan reng Thawalib, iyane ngelana reng Jawa pas umur 16 tahun. Selang setaun, iyane mbalik nggedekaken Muhammadiyah di Padang Panjang. Pengalam ditolak dadi guru reng sekolah nduwene Muhammadiyah karena heng nduwe ijazah lan minim kaweruh basa arabe hang ndhorong Hamka menyang nang Makkah. Lewat basa Arab hang dipelajari, Hamka sinau sejarah islam lan sastra secara otodidak. Mbalik nang Tanah Air, Hamka megawe wartawan ambi dadi guru agama reng Deli. Sak wis e nikah, iyane mbalik reng Medan lan mimpin ''Pedoman Masyarakat.'' Lewat karyanya ''Di Bawah Lindungan Ka'bah'' lan T''enggelamnya Kapal Van Der Wijck'', aran Hamka melambung ndadikaken iyane Sastrawan.

Selawase revolusi fisik, Hamka gerilya reng Sumatera Barat ambi BPNK kanggo mimpin ngelawan londo. Tahun 1950, deweke pindah ring Jakarta lan sempat megawe nang Departemen Agama sakdurunge terjun nang politik. Nang Pemilu 1995, Hamka kepilih dadi anggota Konstituante teko Masyumi. Sikap Masyumi hang nentang komunisme lan demokrasi terpimpin nggawe hubungane karo presiden Soekarno tambah buruk. Sak wis e Masyumi dibubaraken tahun 1959, majalah Panji Masyarakat hang dipimpin iyane milu ditutup. Tahun 1964, Hamka dienthet atase tuduhan nyimpang. Nang njerone masa tahanan lan kondisine hang lara, deweke malah bis marekaken karya monumentale, tafsir Al-Azhar.

Hamka bebas ulan Mei 1966 sak akhire kekuasaane Soekarno.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|author=Prof. Dr. Hamka |year=1982 |title=Tafsir Al Azhar Juz XXX |place=Jakarta |publisher=Penerbit Pustaka Panjimas |p=198}}&lt;/ref&gt; Masa Orde Anyar Soeharto, iyane nyurahaken waktune kanggo mbangun kegiatan dakwah ring Masjid Agung Al-Azhar lan ceramah ring Radio Republik Indonesia (RRI) lan Televisi Republik Indonesia (TVRI). Wayah pemerintah ngeduduki Majelis Ulama Indonesia tahun 1975, peserta musyawarah pada milih Hamka secara aklamasi dadi ketua. Naming, Hamka milih ngelepasaken jabatane tanggal 19 Mei 1981, nanggepi tekanan teko Menteri Agama Alamsjah Ratoe Perwiranegara kanggo narik fatwa haram MUI atas perayaan natal kanggo umat muslim. Hamka ninggal dunyo tanggal 24 Juli 1981 lan jenazahe dipendem nang TPU Tanah Kusir, Jakarta.

=== Wayah Cilik ===
Hamka nduwe aran mageh cilik Abdul Malik. Iyane lahir tanggal 17 Pebruari 1908 ring Tanah Sirah, hang saiki masuk Nagari Sungai Batang, Kabupaten Agam, Sumatera Barat. Hamka anak mbarep teko papat seduluran. Aran bapake Abdul Karim Amrullah utawa  Haji Rasul, nanging aran emak e Safiyah. Adik-adike arane Abdul Kuddus, Asma lan Abdul Mu'thi.

Haji Rasul iku ulama hang aktif berdakwah. Sakuwise belajar ring Ahmad Khatib Al-Mingakabawi. Iyane muleh ring Minangkabau lan dadi salah siji tokoh pembaruan Islam. Iyane ngeritik sawetara tradhisi adat lan amalan tarekat. Bapak e Haji Rasul, Muhammad Amrullah dewek iku pimimpine Tarekat Naqsyabandiyah.

Sakat cilik, Hamka parek ambi mbahe, Sitti Tarsawa. Mbahe ngajari tari, nyanyi lan pencak silat. Nalika manggon ring Maninjau, Hamka sering ngerungokaken basanan ngenani keindahan alam Minangkabau. Ring zaman iku, bapak e sering berdakwah.

Nalika umur petang taun, Hamka milu pindah ambi wong tuweke ring Padang Panjang. Ring kunu, iyane sinau moco Al-Quran lan moco niate solat dibimbing ambi mbok tirine, Fatimah. Pas umur pitung taun, iyane molai sekolah ring sekolah desa.

Taun 1916, Zainuddin Labay El Yunusy mbuka Diniyah School, yaiku sekolah hang nguweni pendidikan agama. Hamka milu piwulang ring Sekolah Desa wayah isuk. Wayah soren, iyane sinau ring Diniyah School. merga seneng basa, Hamka nguwasai basa Arab kelawan gancang.

Taun 1918, Hamka leren teko Sekolah Desa sakuwise telung taun sinau. Bapake banjur ngelebokaken Hamka ring Sumatra Thawalib hang akeh nguweni pendidikan agama. Ring sekolah iku, akeh murid sinau lan ngapalaken kitab-kitab kuno, ilmu nahwu lan ilmu saraf.

Angger isuk Hamka sinau ring Diniyah School. Soren sampek bengi, iyane sinau ring Thawalib lan langgar. Naming, iyane bosen mergo akeh piwulang hang kudu diapalne. Saka sembarang piwulang iku, iyane paling kepincut nang ilmu arudh, yaiku ilmu hang memperlajari syair basa arab.

Ambekanea akeh ngentekaken waktu kanggo sinau, mageh cilik Hamka dikenal minangka lare aktip lan seneng usil ambi kancane. Iyane uga seneng pilem. Malah, iyane meneng-meneng heng budal nang langgar dibelani nonton pilem bisu hang diputer ring layar tancap tanpa ketemon bapake.

=== Wong Tuweke Pegatan ===
Sakat umur 12 taun, Malik nyekseni wong tuweke pegatan. Senajan bapak e pituhu beragama, keluarga teko pihak emak e mageh ngelakoni sawetara adat hang seng mejaji ambi ajaran Islam.

Sakuwise wong tuweke pegatan, Malik sering heng mlebu sekolah. Iyane lebih akeh mlaku-mlaku nang sekitar Padang Panjang. Sakwiji dino, iyane ndeleng wong tunanetra njaluk sedekah ring pasar. Malik sekaken. Iyane terus nuntun wong iku mau ring enggon rame. Sakuwise mari, Malik uga nganteraken muleh.

Kisuke, Emak kuwalone ngamuk kejaba Malik mengan ring pasar. Mituruté, lakone iku bisa ngisin-ngisinaken bapake. Sakuwise kejadian iku, Malik heng mlebu sekolah limolas dino. Ono guru teko Tawalib teko nang umahe arep ndeleng kondisine Malik. Sakuwise ndeleng Malik heng sekolah, Bapake ngamuk terus ngampleng Malik. Malik keweden nang apake. Iyane banjur mlebu sekolah maning. Isuke iyane belajar ring Diniyah School. Awan lan soren iyane sinau ring Thawalib. Ngarepaken magrib, iyane mbalek kanggo nyiapaken ngaji. Malik seru senenge moco buku.

Kesenengane tambah nemen sakuwise gurune, Zainuddin Labay El Yunusy mbukak perpustakaan. Nang kunu, Malik oleh nyewa macem-maceme buku. Iyane moco karya sastra teko balai Pustaka, cerita teko Tiongkok lan buku terjemahan teko bahasa Arab. Sakuwise moco, iyane serign nulis maning cerita iku ambi basane dewek. Mergo heng duwe cukup picis kanggo nyewa buku, Malik megawe ring percetakan nduwene Bagindo Sinaro. Iyane mbantu motong karton, nggawe lem lan ngerjakaken pegawean liyane. Minangka upahe, Malik njaluk izin kanggo moco buku-buku hang ono ring percetakan. Iyane ngatur waktu wetara sinau, megawe lan moco.

Malik sering moco buku dongeng. Bapake sempat takon nang Malik, pingin dadi wong alim utawa dadi tukang dongeng. Mergo wedi diuwel, Malik nyengidakaken buku dongeng nalika bapake teko. Iyane banjur njuwut buku agama lan api-api moco bukune. Masalah keluarga nggawe Malik sering menyang adoh dewekan. Iyane sempat ninggalaken sekolah lan mlaku 40 kilometer ring Maninjau kanggo nemoni emake. Malik bingung milih manggon bareng bapak utawa emake. Kadung manggon bareng bapake, ono emak kuwalon. Kadung manggon bareng emake, ono bapak kuwalon. Mergo iku, Malik lebih sering nang njobo omahe. Iyane banjur dolanan ambi gerombolan parewa. Iyane uga seneng ngerungokaken kaba, yaiku cerita tradhisional Minangkabau hang dinyanyikaken ambi iringan alat musik.

Malik sering ngelemproh ring sembarang panggonan. Iyane sempat menyang ring Bukittinggi lan Payakumbuh. Nang kunu, iyane serawungan ambi wong-wong hang seneng adu Pithik lan balapan Jaran. Kahanan iku ketatalan meh setaun. Bapake ngerasa ketir-ketir ndeleng uripe Malik. Nalika usiane 14 taun, Malik banjur dikirim gawe sinau agama ring Syekh Ibrahim Musa ring Parabek, cedek Bukittinggi. Ring Parabek, Malik mangkat sinau urip dewekan minangka santri. Iyane sinau nyembadani kebutuhane sedinone dewek. Naming, sipat jahil Malik mageh ono. Sakat iku, masyarakat sakitar percaya kadung pageblug anglah jalaran cuba hang nyerupai macan.

Malik heng percaya ambi cerita iku. Iyane pingin mbuktikaken kadung cuba iku mung takhayul. Pada sewiji bengi, iyane nyamar dadi cuba. Iyane nggawe serban lan nyoreti raine ambi kapur. Sakuwise iku, iyane mlaku metu teko asrama. Wong-wong hang ndeleng pada wedi. Wong-wong malah ngerencanakaken nggawe jebakan kanggo nangkep cubane. Malik banjur nyeritakaken keusilane iku mau nang kanca-kancane. Iyane njelasaken kadung cuba iku mau sakbener heng ono. Sakat manggon ring Parabek, dino Sabtu Malik sering mlaku-mlaku ring sekitar kampung. Iyane kepincut ngerungokaken pidato adat. Iyane sering ngadiri acara pelantikan pengulu. Nang acara iku, para tetua adat podo kumpul. Malik ngerungokaken lan nyatet basanan lan lukita apik teko pidatone tetua adat. Malik luwih kepincut nyinauni adat lan basa Minangkabau. Iya banjur nemoni sawetara penghulu gawe sinau langsung.

== Ratauan ==

Malik sering mlaku-mlaku adoh dewekan, ngelana sawetara tempat ring Minangkabau. Bapak e nguweni julukan &quot;Si Bujang Jauh&quot; kerana iyane mesti ngadoh teko wong tuweke. Wayah umur 15 taun, Malik wes niat menyang ring pulau Jawa. Iyane nguweng teko omah, heng weruh bapake lan mung sekedar pamit nang mbah e ring Maninjau. Teko Maninjau, Malik ngawali perjalanane ambi bekal sangu hang diweni ambi mbah e. Iyane nempuh perjalanan liwat darat ambi mampir sulung ring Bengkulu, rencanane arep nemoni dulure sak suku teko emak e kanggo njalok tambahan sangu. Tapi nang perjalanan, Malik keneng penyakit terus-terusan. Iyane diweni lara malaria sakat teko ring Bengkulu. Sakat kondisine lara lan awak e mulai diserang cacar, Malik nerusaken perjalanan ring Napal Putih lan ketemu ambi dulure. Setelah rong ulan kelaran ngenteni sehat maning,dulure mbalekaken Malik ring Maninjau. Bekase tatu cacar ninggaleken tanda ring awak e nggawe Malik minder lan dilokaken ambi kanca-kancane.

Juli taun 1924, Malik mbalek ngawali perjalanane ring Jawa. Iyane nunut ring rumah Marah Intan pada perantau Minang lan ketemu adik e bapak e, Jafar Amullah ring Yogyakarta. Lek e nggawa Malik ring Ki Bagus Hadikusumo kanggo sinau tafsir Al-Qur'an. Hamka nemukaken kesenengane sinau ambi Ki Bagus hang ngupas makna ayat-ayat Al-Qur'an kari jeru. Lantaran Ki Bagus, Malik ngenal Sarekat Islam lan gabung dadi anggota. Liwat kursus-kursus hang dionokaken Sarekat Islam, iyane nerimo ide-ide tentang gerakan sosial lan politik. Antarane gurune sakat iku HOS Tjokroaminoto lan Suryopranoto. Cokroaminoto naruh daman nang Malik sebab semangate nang sinau. Malik milu kelas seru tekune, sering takon lan nulis pelajaran hang diajaraken.                                

Pergerakan Islan ring Jawa nguweni pengaruh hang gede kanggo Malik.                                                                

== Njuwut Teko ==
[[Category:Wp/osi]]

{{INTERWIKI|Q5645435}}</text>
      <sha1>15c2lz20djrb1rmcf35lfppl18jhaxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362748</id>
      <parentid>7362747</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penapanuluh</username>
        <id>2703993</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ratauan */</comment>
      <origin>7362748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12069" sha1="hdcz93vnow9ojjokn1jk6rlvyndlzxa" xml:space="preserve">'''H. Abdul Malik Karim Amrullah''' (17 Februari 1908 - 24 Juli 1981) nduweni gelar Datuak Indomo&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|title=Adat Minangkabau menghadapi revolusi |url=https://books.google.co.id/books/about/Adat_Minangkabau_menghadapi_revolusi.html?hl=id&amp;id=Mau_zgEACAAJ&amp;redir_esc=y |author=Hamka |publisher=Gema Insani |year=2021}}&lt;/ref&gt; hang terkenal ambi nama pena '''Buya Hamk'''a (Indonesia: [/hɑːmkɑːˈ/], Jawi: هامکا) sakjane alim ulamak, filsuf, sastrawan lan Pahlawan Nasional Indonesia. Iyane nduwe karir dadi wartawan, penulis lan pengajar. Iyane sempat terjun nang politik lewat Masyumi sampek partaine dibubarne, njabat Ketua Majelis Ulama Indonesia (MUI) hang kawitan, lan aktif nang organisasi Muhammadiyah sampek ninggal dunya.
[[File:Buya_hamka.jpg|thumb|Buya hamka]]
Universitas al-Azhar lan Universitas Nasional Malaysia nguweni anugerah gelar doktor kehormatan, sakmentara Universitas Moestopo ngukuhaken Hamka dadi guru besar. Arane disemataken kanggo Universitas Hamka nduwene Muhammadiyah&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://uhamka.ac.id/history/ |title=Sejarah UHAMKA |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; lan masuk daftar Pahlawan Nasional Indonesia.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://suaraaisyiyah.id/buya-hamka-mufasir-muhammadiyah-yang-jadi-pahlawan-nasional/ |title=Buya Hamka, Mufasir Muhammadiyah yang Jadi Pahlawan Nasional |website=Suara Aisyiyah |date=2023-11-10 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Dibayangi ambi aran e apak e Abdul Karim Amrullah, mageh lancing Hamka sering ngelakoni perjalanan adoh dewekan. Ketimbang marekaken pendidikan reng Thawalib, iyane ngelana reng Jawa pas umur 16 tahun. Selang setaun, iyane mbalik nggedekaken Muhammadiyah di Padang Panjang. Pengalam ditolak dadi guru reng sekolah nduwene Muhammadiyah karena heng nduwe ijazah lan minim kaweruh basa arabe hang ndhorong Hamka menyang nang Makkah. Lewat basa Arab hang dipelajari, Hamka sinau sejarah islam lan sastra secara otodidak. Mbalik nang Tanah Air, Hamka megawe wartawan ambi dadi guru agama reng Deli. Sak wis e nikah, iyane mbalik reng Medan lan mimpin ''Pedoman Masyarakat.'' Lewat karyanya ''Di Bawah Lindungan Ka'bah'' lan T''enggelamnya Kapal Van Der Wijck'', aran Hamka melambung ndadikaken iyane Sastrawan.

Selawase revolusi fisik, Hamka gerilya reng Sumatera Barat ambi BPNK kanggo mimpin ngelawan londo. Tahun 1950, deweke pindah ring Jakarta lan sempat megawe nang Departemen Agama sakdurunge terjun nang politik. Nang Pemilu 1995, Hamka kepilih dadi anggota Konstituante teko Masyumi. Sikap Masyumi hang nentang komunisme lan demokrasi terpimpin nggawe hubungane karo presiden Soekarno tambah buruk. Sak wis e Masyumi dibubaraken tahun 1959, majalah Panji Masyarakat hang dipimpin iyane milu ditutup. Tahun 1964, Hamka dienthet atase tuduhan nyimpang. Nang njerone masa tahanan lan kondisine hang lara, deweke malah bis marekaken karya monumentale, tafsir Al-Azhar.

Hamka bebas ulan Mei 1966 sak akhire kekuasaane Soekarno.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|author=Prof. Dr. Hamka |year=1982 |title=Tafsir Al Azhar Juz XXX |place=Jakarta |publisher=Penerbit Pustaka Panjimas |p=198}}&lt;/ref&gt; Masa Orde Anyar Soeharto, iyane nyurahaken waktune kanggo mbangun kegiatan dakwah ring Masjid Agung Al-Azhar lan ceramah ring Radio Republik Indonesia (RRI) lan Televisi Republik Indonesia (TVRI). Wayah pemerintah ngeduduki Majelis Ulama Indonesia tahun 1975, peserta musyawarah pada milih Hamka secara aklamasi dadi ketua. Naming, Hamka milih ngelepasaken jabatane tanggal 19 Mei 1981, nanggepi tekanan teko Menteri Agama Alamsjah Ratoe Perwiranegara kanggo narik fatwa haram MUI atas perayaan natal kanggo umat muslim. Hamka ninggal dunyo tanggal 24 Juli 1981 lan jenazahe dipendem nang TPU Tanah Kusir, Jakarta.

=== Wayah Cilik ===
Hamka nduwe aran mageh cilik Abdul Malik. Iyane lahir tanggal 17 Pebruari 1908 ring Tanah Sirah, hang saiki masuk Nagari Sungai Batang, Kabupaten Agam, Sumatera Barat. Hamka anak mbarep teko papat seduluran. Aran bapake Abdul Karim Amrullah utawa  Haji Rasul, nanging aran emak e Safiyah. Adik-adike arane Abdul Kuddus, Asma lan Abdul Mu'thi.

Haji Rasul iku ulama hang aktif berdakwah. Sakuwise belajar ring Ahmad Khatib Al-Mingakabawi. Iyane muleh ring Minangkabau lan dadi salah siji tokoh pembaruan Islam. Iyane ngeritik sawetara tradhisi adat lan amalan tarekat. Bapak e Haji Rasul, Muhammad Amrullah dewek iku pimimpine Tarekat Naqsyabandiyah.

Sakat cilik, Hamka parek ambi mbahe, Sitti Tarsawa. Mbahe ngajari tari, nyanyi lan pencak silat. Nalika manggon ring Maninjau, Hamka sering ngerungokaken basanan ngenani keindahan alam Minangkabau. Ring zaman iku, bapak e sering berdakwah.

Nalika umur petang taun, Hamka milu pindah ambi wong tuweke ring Padang Panjang. Ring kunu, iyane sinau moco Al-Quran lan moco niate solat dibimbing ambi mbok tirine, Fatimah. Pas umur pitung taun, iyane molai sekolah ring sekolah desa.

Taun 1916, Zainuddin Labay El Yunusy mbuka Diniyah School, yaiku sekolah hang nguweni pendidikan agama. Hamka milu piwulang ring Sekolah Desa wayah isuk. Wayah soren, iyane sinau ring Diniyah School. merga seneng basa, Hamka nguwasai basa Arab kelawan gancang.

Taun 1918, Hamka leren teko Sekolah Desa sakuwise telung taun sinau. Bapake banjur ngelebokaken Hamka ring Sumatra Thawalib hang akeh nguweni pendidikan agama. Ring sekolah iku, akeh murid sinau lan ngapalaken kitab-kitab kuno, ilmu nahwu lan ilmu saraf.

Angger isuk Hamka sinau ring Diniyah School. Soren sampek bengi, iyane sinau ring Thawalib lan langgar. Naming, iyane bosen mergo akeh piwulang hang kudu diapalne. Saka sembarang piwulang iku, iyane paling kepincut nang ilmu arudh, yaiku ilmu hang memperlajari syair basa arab.

Ambekanea akeh ngentekaken waktu kanggo sinau, mageh cilik Hamka dikenal minangka lare aktip lan seneng usil ambi kancane. Iyane uga seneng pilem. Malah, iyane meneng-meneng heng budal nang langgar dibelani nonton pilem bisu hang diputer ring layar tancap tanpa ketemon bapake.

=== Wong Tuweke Pegatan ===
Sakat umur 12 taun, Malik nyekseni wong tuweke pegatan. Senajan bapak e pituhu beragama, keluarga teko pihak emak e mageh ngelakoni sawetara adat hang seng mejaji ambi ajaran Islam.

Sakuwise wong tuweke pegatan, Malik sering heng mlebu sekolah. Iyane lebih akeh mlaku-mlaku nang sekitar Padang Panjang. Sakwiji dino, iyane ndeleng wong tunanetra njaluk sedekah ring pasar. Malik sekaken. Iyane terus nuntun wong iku mau ring enggon rame. Sakuwise mari, Malik uga nganteraken muleh.

Kisuke, Emak kuwalone ngamuk kejaba Malik mengan ring pasar. Mituruté, lakone iku bisa ngisin-ngisinaken bapake. Sakuwise kejadian iku, Malik heng mlebu sekolah limolas dino. Ono guru teko Tawalib teko nang umahe arep ndeleng kondisine Malik. Sakuwise ndeleng Malik heng sekolah, Bapake ngamuk terus ngampleng Malik. Malik keweden nang apake. Iyane banjur mlebu sekolah maning. Isuke iyane belajar ring Diniyah School. Awan lan soren iyane sinau ring Thawalib. Ngarepaken magrib, iyane mbalek kanggo nyiapaken ngaji. Malik seru senenge moco buku.

Kesenengane tambah nemen sakuwise gurune, Zainuddin Labay El Yunusy mbukak perpustakaan. Nang kunu, Malik oleh nyewa macem-maceme buku. Iyane moco karya sastra teko balai Pustaka, cerita teko Tiongkok lan buku terjemahan teko bahasa Arab. Sakuwise moco, iyane serign nulis maning cerita iku ambi basane dewek. Mergo heng duwe cukup picis kanggo nyewa buku, Malik megawe ring percetakan nduwene Bagindo Sinaro. Iyane mbantu motong karton, nggawe lem lan ngerjakaken pegawean liyane. Minangka upahe, Malik njaluk izin kanggo moco buku-buku hang ono ring percetakan. Iyane ngatur waktu wetara sinau, megawe lan moco.

Malik sering moco buku dongeng. Bapake sempat takon nang Malik, pingin dadi wong alim utawa dadi tukang dongeng. Mergo wedi diuwel, Malik nyengidakaken buku dongeng nalika bapake teko. Iyane banjur njuwut buku agama lan api-api moco bukune. Masalah keluarga nggawe Malik sering menyang adoh dewekan. Iyane sempat ninggalaken sekolah lan mlaku 40 kilometer ring Maninjau kanggo nemoni emake. Malik bingung milih manggon bareng bapak utawa emake. Kadung manggon bareng bapake, ono emak kuwalon. Kadung manggon bareng emake, ono bapak kuwalon. Mergo iku, Malik lebih sering nang njobo omahe. Iyane banjur dolanan ambi gerombolan parewa. Iyane uga seneng ngerungokaken kaba, yaiku cerita tradhisional Minangkabau hang dinyanyikaken ambi iringan alat musik.

Malik sering ngelemproh ring sembarang panggonan. Iyane sempat menyang ring Bukittinggi lan Payakumbuh. Nang kunu, iyane serawungan ambi wong-wong hang seneng adu Pithik lan balapan Jaran. Kahanan iku ketatalan meh setaun. Bapake ngerasa ketir-ketir ndeleng uripe Malik. Nalika usiane 14 taun, Malik banjur dikirim gawe sinau agama ring Syekh Ibrahim Musa ring Parabek, cedek Bukittinggi. Ring Parabek, Malik mangkat sinau urip dewekan minangka santri. Iyane sinau nyembadani kebutuhane sedinone dewek. Naming, sipat jahil Malik mageh ono. Sakat iku, masyarakat sakitar percaya kadung pageblug anglah jalaran cuba hang nyerupai macan.

Malik heng percaya ambi cerita iku. Iyane pingin mbuktikaken kadung cuba iku mung takhayul. Pada sewiji bengi, iyane nyamar dadi cuba. Iyane nggawe serban lan nyoreti raine ambi kapur. Sakuwise iku, iyane mlaku metu teko asrama. Wong-wong hang ndeleng pada wedi. Wong-wong malah ngerencanakaken nggawe jebakan kanggo nangkep cubane. Malik banjur nyeritakaken keusilane iku mau nang kanca-kancane. Iyane njelasaken kadung cuba iku mau sakbener heng ono. Sakat manggon ring Parabek, dino Sabtu Malik sering mlaku-mlaku ring sekitar kampung. Iyane kepincut ngerungokaken pidato adat. Iyane sering ngadiri acara pelantikan pengulu. Nang acara iku, para tetua adat podo kumpul. Malik ngerungokaken lan nyatet basanan lan lukita apik teko pidatone tetua adat. Malik luwih kepincut nyinauni adat lan basa Minangkabau. Iya banjur nemoni sawetara penghulu gawe sinau langsung.

== Ratauan ==

Malik sering mlaku-mlaku adoh dewekan, ngelana sawetara tempat ring Minangkabau. Bapak e nguweni julukan &quot;Si Bujang Jauh&quot; kerana iyane mesti ngadoh teko wong tuweke. Wayah umur 15 taun, Malik wes niat menyang ring pulau Jawa. Iyane nguweng teko omah, heng weruh bapake lan mung sekedar pamit nang mbah e ring Maninjau. Teko Maninjau, Malik ngawali perjalanane ambi bekal sangu hang diweni ambi mbah e. Iyane nempuh perjalanan liwat darat ambi mampir sulung ring Bengkulu, rencanane arep nemoni dulure sak suku teko emak e kanggo njalok tambahan sangu. Tapi nang perjalanan, Malik keneng penyakit terus-terusan. Iyane diweni lara malaria sakat teko ring Bengkulu. Sakat kondisine lara lan awak e mulai diserang cacar, Malik nerusaken perjalanan ring Napal Putih lan ketemu ambi dulure. Setelah rong ulan kelaran ngenteni sehat maning,dulure mbalekaken Malik ring Maninjau. Bekase tatu cacar ninggaleken tanda ring awak e nggawe Malik minder lan dilokaken ambi kanca-kancane.

Juli taun 1924, Malik mbalek ngawali perjalanane ring Jawa. Iyane nunut ring rumah Marah Intan pada perantau Minang lan ketemu adik e bapak e, Jafar Amullah ring Yogyakarta. Lek e nggawa Malik ring Ki Bagus Hadikusumo kanggo sinau tafsir Al-Qur'an. Hamka nemukaken kesenengane sinau ambi Ki Bagus hang ngupas makna ayat-ayat Al-Qur'an kari jeru. Lantaran Ki Bagus, Malik ngenal Sarekat Islam lan gabung dadi anggota. Liwat kursus-kursus hang dionokaken Sarekat Islam, iyane nerimo ide-ide tentang gerakan sosial lan politik. Antarane gurune sakat iku HOS Tjokroaminoto lan Suryopranoto. Cokroaminoto naruh daman nang Malik sebab semangate nang sinau. Malik milu kelas seru tekune, sering takon lan nulis pelajaran hang diajaraken.                                

Pergerakan Islan ring Jawa nguweni pengaruh hang gede kanggo Malik. Teko pengalamane ring Yogyakarta, iyane nemu Islam minangka sewiji hang urip, sewiji perjuangan, lan sewiji pendirian hang dinamis.                                                                

                                                                                    
== Njuwut Teko ==
[[Category:Wp/osi]]

{{INTERWIKI|Q5645435}}</text>
      <sha1>hdcz93vnow9ojjokn1jk6rlvyndlzxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362749</id>
      <parentid>7362748</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T23:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penapanuluh</username>
        <id>2703993</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ratauan */</comment>
      <origin>7362749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12479" sha1="itwnax278osbpbt93q7ihei47hi50gv" xml:space="preserve">'''H. Abdul Malik Karim Amrullah''' (17 Februari 1908 - 24 Juli 1981) nduweni gelar Datuak Indomo&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|title=Adat Minangkabau menghadapi revolusi |url=https://books.google.co.id/books/about/Adat_Minangkabau_menghadapi_revolusi.html?hl=id&amp;id=Mau_zgEACAAJ&amp;redir_esc=y |author=Hamka |publisher=Gema Insani |year=2021}}&lt;/ref&gt; hang terkenal ambi nama pena '''Buya Hamk'''a (Indonesia: [/hɑːmkɑːˈ/], Jawi: هامکا) sakjane alim ulamak, filsuf, sastrawan lan Pahlawan Nasional Indonesia. Iyane nduwe karir dadi wartawan, penulis lan pengajar. Iyane sempat terjun nang politik lewat Masyumi sampek partaine dibubarne, njabat Ketua Majelis Ulama Indonesia (MUI) hang kawitan, lan aktif nang organisasi Muhammadiyah sampek ninggal dunya.
[[File:Buya_hamka.jpg|thumb|Buya hamka]]
Universitas al-Azhar lan Universitas Nasional Malaysia nguweni anugerah gelar doktor kehormatan, sakmentara Universitas Moestopo ngukuhaken Hamka dadi guru besar. Arane disemataken kanggo Universitas Hamka nduwene Muhammadiyah&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://uhamka.ac.id/history/ |title=Sejarah UHAMKA |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; lan masuk daftar Pahlawan Nasional Indonesia.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite web|url=https://suaraaisyiyah.id/buya-hamka-mufasir-muhammadiyah-yang-jadi-pahlawan-nasional/ |title=Buya Hamka, Mufasir Muhammadiyah yang Jadi Pahlawan Nasional |website=Suara Aisyiyah |date=2023-11-10 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Dibayangi ambi aran e apak e Abdul Karim Amrullah, mageh lancing Hamka sering ngelakoni perjalanan adoh dewekan. Ketimbang marekaken pendidikan reng Thawalib, iyane ngelana reng Jawa pas umur 16 tahun. Selang setaun, iyane mbalik nggedekaken Muhammadiyah di Padang Panjang. Pengalam ditolak dadi guru reng sekolah nduwene Muhammadiyah karena heng nduwe ijazah lan minim kaweruh basa arabe hang ndhorong Hamka menyang nang Makkah. Lewat basa Arab hang dipelajari, Hamka sinau sejarah islam lan sastra secara otodidak. Mbalik nang Tanah Air, Hamka megawe wartawan ambi dadi guru agama reng Deli. Sak wis e nikah, iyane mbalik reng Medan lan mimpin ''Pedoman Masyarakat.'' Lewat karyanya ''Di Bawah Lindungan Ka'bah'' lan T''enggelamnya Kapal Van Der Wijck'', aran Hamka melambung ndadikaken iyane Sastrawan.

Selawase revolusi fisik, Hamka gerilya reng Sumatera Barat ambi BPNK kanggo mimpin ngelawan londo. Tahun 1950, deweke pindah ring Jakarta lan sempat megawe nang Departemen Agama sakdurunge terjun nang politik. Nang Pemilu 1995, Hamka kepilih dadi anggota Konstituante teko Masyumi. Sikap Masyumi hang nentang komunisme lan demokrasi terpimpin nggawe hubungane karo presiden Soekarno tambah buruk. Sak wis e Masyumi dibubaraken tahun 1959, majalah Panji Masyarakat hang dipimpin iyane milu ditutup. Tahun 1964, Hamka dienthet atase tuduhan nyimpang. Nang njerone masa tahanan lan kondisine hang lara, deweke malah bis marekaken karya monumentale, tafsir Al-Azhar.

Hamka bebas ulan Mei 1966 sak akhire kekuasaane Soekarno.&lt;ref&gt;{{Wp/osi/Cite book|author=Prof. Dr. Hamka |year=1982 |title=Tafsir Al Azhar Juz XXX |place=Jakarta |publisher=Penerbit Pustaka Panjimas |p=198}}&lt;/ref&gt; Masa Orde Anyar Soeharto, iyane nyurahaken waktune kanggo mbangun kegiatan dakwah ring Masjid Agung Al-Azhar lan ceramah ring Radio Republik Indonesia (RRI) lan Televisi Republik Indonesia (TVRI). Wayah pemerintah ngeduduki Majelis Ulama Indonesia tahun 1975, peserta musyawarah pada milih Hamka secara aklamasi dadi ketua. Naming, Hamka milih ngelepasaken jabatane tanggal 19 Mei 1981, nanggepi tekanan teko Menteri Agama Alamsjah Ratoe Perwiranegara kanggo narik fatwa haram MUI atas perayaan natal kanggo umat muslim. Hamka ninggal dunyo tanggal 24 Juli 1981 lan jenazahe dipendem nang TPU Tanah Kusir, Jakarta.

=== Wayah Cilik ===
Hamka nduwe aran mageh cilik Abdul Malik. Iyane lahir tanggal 17 Pebruari 1908 ring Tanah Sirah, hang saiki masuk Nagari Sungai Batang, Kabupaten Agam, Sumatera Barat. Hamka anak mbarep teko papat seduluran. Aran bapake Abdul Karim Amrullah utawa  Haji Rasul, nanging aran emak e Safiyah. Adik-adike arane Abdul Kuddus, Asma lan Abdul Mu'thi.

Haji Rasul iku ulama hang aktif berdakwah. Sakuwise belajar ring Ahmad Khatib Al-Mingakabawi. Iyane muleh ring Minangkabau lan dadi salah siji tokoh pembaruan Islam. Iyane ngeritik sawetara tradhisi adat lan amalan tarekat. Bapak e Haji Rasul, Muhammad Amrullah dewek iku pimimpine Tarekat Naqsyabandiyah.

Sakat cilik, Hamka parek ambi mbahe, Sitti Tarsawa. Mbahe ngajari tari, nyanyi lan pencak silat. Nalika manggon ring Maninjau, Hamka sering ngerungokaken basanan ngenani keindahan alam Minangkabau. Ring zaman iku, bapak e sering berdakwah.

Nalika umur petang taun, Hamka milu pindah ambi wong tuweke ring Padang Panjang. Ring kunu, iyane sinau moco Al-Quran lan moco niate solat dibimbing ambi mbok tirine, Fatimah. Pas umur pitung taun, iyane molai sekolah ring sekolah desa.

Taun 1916, Zainuddin Labay El Yunusy mbuka Diniyah School, yaiku sekolah hang nguweni pendidikan agama. Hamka milu piwulang ring Sekolah Desa wayah isuk. Wayah soren, iyane sinau ring Diniyah School. merga seneng basa, Hamka nguwasai basa Arab kelawan gancang.

Taun 1918, Hamka leren teko Sekolah Desa sakuwise telung taun sinau. Bapake banjur ngelebokaken Hamka ring Sumatra Thawalib hang akeh nguweni pendidikan agama. Ring sekolah iku, akeh murid sinau lan ngapalaken kitab-kitab kuno, ilmu nahwu lan ilmu saraf.

Angger isuk Hamka sinau ring Diniyah School. Soren sampek bengi, iyane sinau ring Thawalib lan langgar. Naming, iyane bosen mergo akeh piwulang hang kudu diapalne. Saka sembarang piwulang iku, iyane paling kepincut nang ilmu arudh, yaiku ilmu hang memperlajari syair basa arab.

Ambekanea akeh ngentekaken waktu kanggo sinau, mageh cilik Hamka dikenal minangka lare aktip lan seneng usil ambi kancane. Iyane uga seneng pilem. Malah, iyane meneng-meneng heng budal nang langgar dibelani nonton pilem bisu hang diputer ring layar tancap tanpa ketemon bapake.

=== Wong Tuweke Pegatan ===
Sakat umur 12 taun, Malik nyekseni wong tuweke pegatan. Senajan bapak e pituhu beragama, keluarga teko pihak emak e mageh ngelakoni sawetara adat hang seng mejaji ambi ajaran Islam.

Sakuwise wong tuweke pegatan, Malik sering heng mlebu sekolah. Iyane lebih akeh mlaku-mlaku nang sekitar Padang Panjang. Sakwiji dino, iyane ndeleng wong tunanetra njaluk sedekah ring pasar. Malik sekaken. Iyane terus nuntun wong iku mau ring enggon rame. Sakuwise mari, Malik uga nganteraken muleh.

Kisuke, Emak kuwalone ngamuk kejaba Malik mengan ring pasar. Mituruté, lakone iku bisa ngisin-ngisinaken bapake. Sakuwise kejadian iku, Malik heng mlebu sekolah limolas dino. Ono guru teko Tawalib teko nang umahe arep ndeleng kondisine Malik. Sakuwise ndeleng Malik heng sekolah, Bapake ngamuk terus ngampleng Malik. Malik keweden nang apake. Iyane banjur mlebu sekolah maning. Isuke iyane belajar ring Diniyah School. Awan lan soren iyane sinau ring Thawalib. Ngarepaken magrib, iyane mbalek kanggo nyiapaken ngaji. Malik seru senenge moco buku.

Kesenengane tambah nemen sakuwise gurune, Zainuddin Labay El Yunusy mbukak perpustakaan. Nang kunu, Malik oleh nyewa macem-maceme buku. Iyane moco karya sastra teko balai Pustaka, cerita teko Tiongkok lan buku terjemahan teko bahasa Arab. Sakuwise moco, iyane serign nulis maning cerita iku ambi basane dewek. Mergo heng duwe cukup picis kanggo nyewa buku, Malik megawe ring percetakan nduwene Bagindo Sinaro. Iyane mbantu motong karton, nggawe lem lan ngerjakaken pegawean liyane. Minangka upahe, Malik njaluk izin kanggo moco buku-buku hang ono ring percetakan. Iyane ngatur waktu wetara sinau, megawe lan moco.

Malik sering moco buku dongeng. Bapake sempat takon nang Malik, pingin dadi wong alim utawa dadi tukang dongeng. Mergo wedi diuwel, Malik nyengidakaken buku dongeng nalika bapake teko. Iyane banjur njuwut buku agama lan api-api moco bukune. Masalah keluarga nggawe Malik sering menyang adoh dewekan. Iyane sempat ninggalaken sekolah lan mlaku 40 kilometer ring Maninjau kanggo nemoni emake. Malik bingung milih manggon bareng bapak utawa emake. Kadung manggon bareng bapake, ono emak kuwalon. Kadung manggon bareng emake, ono bapak kuwalon. Mergo iku, Malik lebih sering nang njobo omahe. Iyane banjur dolanan ambi gerombolan parewa. Iyane uga seneng ngerungokaken kaba, yaiku cerita tradhisional Minangkabau hang dinyanyikaken ambi iringan alat musik.

Malik sering ngelemproh ring sembarang panggonan. Iyane sempat menyang ring Bukittinggi lan Payakumbuh. Nang kunu, iyane serawungan ambi wong-wong hang seneng adu Pithik lan balapan Jaran. Kahanan iku ketatalan meh setaun. Bapake ngerasa ketir-ketir ndeleng uripe Malik. Nalika usiane 14 taun, Malik banjur dikirim gawe sinau agama ring Syekh Ibrahim Musa ring Parabek, cedek Bukittinggi. Ring Parabek, Malik mangkat sinau urip dewekan minangka santri. Iyane sinau nyembadani kebutuhane sedinone dewek. Naming, sipat jahil Malik mageh ono. Sakat iku, masyarakat sakitar percaya kadung pageblug anglah jalaran cuba hang nyerupai macan.

Malik heng percaya ambi cerita iku. Iyane pingin mbuktikaken kadung cuba iku mung takhayul. Pada sewiji bengi, iyane nyamar dadi cuba. Iyane nggawe serban lan nyoreti raine ambi kapur. Sakuwise iku, iyane mlaku metu teko asrama. Wong-wong hang ndeleng pada wedi. Wong-wong malah ngerencanakaken nggawe jebakan kanggo nangkep cubane. Malik banjur nyeritakaken keusilane iku mau nang kanca-kancane. Iyane njelasaken kadung cuba iku mau sakbener heng ono. Sakat manggon ring Parabek, dino Sabtu Malik sering mlaku-mlaku ring sekitar kampung. Iyane kepincut ngerungokaken pidato adat. Iyane sering ngadiri acara pelantikan pengulu. Nang acara iku, para tetua adat podo kumpul. Malik ngerungokaken lan nyatet basanan lan lukita apik teko pidatone tetua adat. Malik luwih kepincut nyinauni adat lan basa Minangkabau. Iya banjur nemoni sawetara penghulu gawe sinau langsung.

== Ratauan ==

Malik sering mlaku-mlaku adoh dewekan, ngelana sawetara tempat ring Minangkabau. Bapak e nguweni julukan &quot;Si Bujang Jauh&quot; kerana iyane mesti ngadoh teko wong tuweke. Wayah umur 15 taun, Malik wes niat menyang ring pulau Jawa. Iyane nguweng teko omah, heng weruh bapake lan mung sekedar pamit nang mbah e ring Maninjau. Teko Maninjau, Malik ngawali perjalanane ambi bekal sangu hang diweni ambi mbah e. Iyane nempuh perjalanan liwat darat ambi mampir sulung ring Bengkulu, rencanane arep nemoni dulure sak suku teko emak e kanggo njalok tambahan sangu. Tapi nang perjalanan, Malik keneng penyakit terus-terusan. Iyane diweni lara malaria sakat teko ring Bengkulu. Sakat kondisine lara lan awak e mulai diserang cacar, Malik nerusaken perjalanan ring Napal Putih lan ketemu ambi dulure. Setelah rong ulan kelaran ngenteni sehat maning,dulure mbalekaken Malik ring Maninjau. Bekase tatu cacar ninggaleken tanda ring awak e nggawe Malik minder lan dilokaken ambi kanca-kancane.

Juli taun 1924, Malik mbalek ngawali perjalanane ring Jawa. Iyane nunut ring rumah Marah Intan pada perantau Minang lan ketemu adik e bapak e, Jafar Amullah ring Yogyakarta. Lek e nggawa Malik ring Ki Bagus Hadikusumo kanggo sinau tafsir Al-Qur'an. Hamka nemukaken kesenengane sinau ambi Ki Bagus hang ngupas makna ayat-ayat Al-Qur'an kari jeru. Lantaran Ki Bagus, Malik ngenal Sarekat Islam lan gabung dadi anggota. Liwat kursus-kursus hang dionokaken Sarekat Islam, iyane nerimo ide-ide tentang gerakan sosial lan politik. Antarane gurune sakat iku HOS Tjokroaminoto lan Suryopranoto. Cokroaminoto naruh daman nang Malik sebab semangate nang sinau. Malik milu kelas seru tekune, sering takon lan nulis pelajaran hang diajaraken.                                

Pergerakan Islan ring Jawa nguweni pengaruh hang gede kanggo Malik. Teko pengalamane ring Yogyakarta, iyane nemu Islam minangka sewiji hang urip, sewiji perjuangan, lan sewiji pendirian hang dinamis. Nalika perhatiane umat Islam ring Mingkabau keseret nang perdebatan praktik ritual Islam, iyane nemukaken organisasi lan tokoh-tokoh pergerakan ring Jawa musataken awak e nang perjuagan kanggo majukaken umat Islam teko keterbelakangan lan ketertindasan.                                                                

                                                                                                                            
== Njuwut Teko ==
[[Category:Wp/osi]]

{{INTERWIKI|Q5645435}}</text>
      <sha1>itwnax278osbpbt93q7ihei47hi50gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wy/ta/Quickbar/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3810170</id>
    <revision>
      <id>7362779</id>
      <parentid>7317101</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு மாற்றியமைக்கப்பட்டது.</comment>
      <origin>7362779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4944" sha1="0rmpeeyucdcsoqncoqwqou1lhz21d3e" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Documentation subpage}}
{{Wy/ta/Lua|Module:Wy/ta/Quickbar}}
{{Wy/ta/Uses TemplateStyles|Template:Wy/ta/Quickbar/styles.css}}

This template displays a short summary of standard information for countries.  It should go at the top of the Understand section in every country article.  Note that per current consensus, quickbars should ONLY be used for articles about sovereign '''countries''' and their separately-administered '''territories''' (generally speaking, places with their own 2-character ISO country code and Internet Top-Level Domain).  It should not be used for U.S. states, Canadian provinces, or any other article type.  You may make a suggestion on the [[Template talk:Wy/ta/Quickbar]] page if you feel that quickbars should be used for other article types, but be aware it's been discussed ''a lot''.

The template gets all its information directly from Wikidata. Please add information there. A summary of values is at [[d:Wikidata:Wikivoyage/Lists/Quickbar]].

Use this format for transclusion:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{quickbar}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

In case you want to overwrite fields locally you can use this version, even though Wikidata should be used preferably: 

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{quickbar
| location=location.png
| capital=[[Capital]]
| currency=currency used
| population=recent population estimate
| electricity=electrical voltage and current (plug type)
| callingcode=country code immediately preceded by &quot;+&quot; international access code symbol
| timezone=time zone(s) in relation to UTC
| emergencies=emergency phone numbers
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

You can specify a different Wikidata item to fetch certain info from. For example, the following examples fetches all fields from the current Wikidata item, except for the country code, which is sourced from [[Wy/ta/France|France]]:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{quickbar|callingcode=#Q142}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;location&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P242|P242]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Location Map &quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page.  Shows outline of the country on a map in relationship to the remainder of the word.&quot;
		},
		&quot;capital&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P36|P36]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Capital city&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page. Identifies capital city of the country including link to that capital city's article&quot;
		},
		&quot;currency&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P38|P38]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Currency&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page.  The currency or currencies officially recognized for use within the country.  If no official currency, then specify the de facto currency in use.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Euro&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;population&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P1082|P1082]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Population&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page. Specifies the population of the country including year that the population number is based upon.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;electricity&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P2884|P2884]], [[:d:Property:P2853|P2853]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Electricity&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page.  Specifies the voltage and hertz used in the country. Specify the electrical plug styles used in the country.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;callingcode&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P474|P474]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Calling Code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page. Identifies the country's calling code for making phone calls.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;timezone&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P421|P421]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Time Zone&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page.   Applicable time zone(s) within the country.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;emergencies&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P2852|P2852]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Emergencies phone number&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page. Phone number to call in the event of an emergency to call for first responders.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;driving side&quot;: {
			&quot;autovalue&quot;: &quot;[[:d:Property:P1622|P1622]]&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;Driving Side&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Extracted from country's Wikidata page.  Identifies if drivers drive on the left hand side or right hand side of the road.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Displays a short summary of standard information for countries based on data contained on the country's Wikidata page.  This template is only intended to be added within country articles.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[Category:Wy/ta/Quickbar templates]]
[[Category:Wy/ta/Templates using TemplateStyles]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>0rmpeeyucdcsoqncoqwqou1lhz21d3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wy/ta/Phrasebookguide</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3810432</id>
    <revision>
      <id>7362505</id>
      <parentid>7321545</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T13:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு மாற்றியமைக்கப்பட்டது.</comment>
      <origin>7362505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="njp0y96aovxtc953vuy7egb2ewz0r9m" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;
{{#isin:Wy/ta/Phrasebooks}}{{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}=[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]{{#ifeq:{{#invoke:Wy/ta/wikibase|disambig}}|false||[[Category:Wy/ta/Pages linked to a data item for a disambiguation]]}}}}
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>njp0y96aovxtc953vuy7egb2ewz0r9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3810605</id>
    <revision>
      <id>7362862</id>
      <parentid>7322207</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1014" sha1="1fa3cslkabyo9q4ytdvpdn2lgt2z34o" xml:space="preserve">{{{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=கோயம்புத்தூர் (மாவட்டம்)}}
'''கோயம்புத்தூர்''' என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==


== சென்று அடையுங்கள் ==


== சுற்றிப்பாருங்கள் ==


== கண்டுகளியுங்கள் ==


== செய்யுங்கள் ==


== உண்ணுங்கள் ==

== பருகுங்கள் ==


== உறங்குங்கள் ==


== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==


== அடுத்த இலக்கு ==


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|}}</text>
      <sha1>1fa3cslkabyo9q4ytdvpdn2lgt2z34o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3810612</id>
    <revision>
      <id>7362564</id>
      <parentid>7322218</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="rl2h9zjt48pu9j1760fxm94zetjt2pa" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)}}
'''கிருஷ்ணகிரி''' என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo||}}</text>
      <sha1>rl2h9zjt48pu9j1760fxm94zetjt2pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362589</id>
      <parentid>7362564</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="j5ltzsq75hn59m5uqeju7a8m78ycrtg" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)}}
'''கிருஷ்ணகிரி''' என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|12.5152075|78.0093769}}</text>
      <sha1>j5ltzsq75hn59m5uqeju7a8m78ycrtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362593</id>
      <parentid>7362589</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் நீக்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="474" sha1="cq24kmvmxc5k1ifzuxiqp648l32kv7a" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)}}
'''கிருஷ்ணகிரி''' என்பது [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}</text>
      <sha1>cq24kmvmxc5k1ifzuxiqp648l32kv7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/நாகப்பட்டினம் (மாவட்டம்)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3810615</id>
    <revision>
      <id>7362559</id>
      <parentid>7322221</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="1jw3l9jenv20hrqr80ynpz194ulq3hn" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=நாகபட்டினம் (மாவட்டம்)}}

'''நாகப்பட்டினம்''' மாவட்டம் [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/சோழ நாடு}}
{{Wy/ta/Geo||}}</text>
      <sha1>1jw3l9jenv20hrqr80ynpz194ulq3hn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362592</id>
      <parentid>7362559</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் நீக்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="478" sha1="ly1w1rhfr5juselnfilcybvozai5sn0" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=நாகபட்டினம் (மாவட்டம்)}}

'''நாகப்பட்டினம்''' மாவட்டம் [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாடு]] மாநிலத்திலுள்ள 38 மாவட்டங்களில் ஒன்றாகும்.


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/சோழ நாடு}}</text>
      <sha1>ly1w1rhfr5juselnfilcybvozai5sn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/ஈரோடு (மாவட்டம்)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3811502</id>
    <revision>
      <id>7362588</id>
      <parentid>7361409</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* அடுத்த இலக்கு */ புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="rzh3vqia35tgs2llj4fbc6plrra0qzi" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Erode District Banner (Kodumudi).jpg|pgname=ஈரோடு (மாவட்டம்)}}

'''ஈரோடு''' [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] மேற்கிலுள்ள [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாட்டுப்]] பகுதியை சேர்ந்த ஒரு மாவட்டமாகும்.

== நகரங்கள் ==
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள் மற்றும் ஜவுளி உற்பத்திக்கான மையம்; ஜவுளி நகரம் மற்றும் மஞ்சள் நகரம் என்று அழைக்கப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோபிச்செட்டிப்பாளையம்|கோபிச்செட்டிப்பாளையம்]]|wikidata=Q254244}} &amp;mdash; 'மினி கோலிவுட்' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது; வெண் பட்டு, மஞ்சள் மற்றும் வாழைக்கு பெயர் பெற்றது.

==பிற சேருமிடங்கள்==

==புரிந்து கொள்ளுங்கள்==

==சென்று அடையுங்கள்==

==சுற்றிப் பாருங்கள்==

== கண்டுகளியுங்கள் ==

== செய்யுங்கள் ==

== உண்ணுங்கள் ==

== பருகுங்கள் ==

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

== அடுத்த இலக்கு ==

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|11.4905282|77.3505274|}}</text>
      <sha1>rzh3vqia35tgs2llj4fbc6plrra0qzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362594</id>
      <parentid>7362588</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் நீக்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="dv9kxy4d6zvwq9vg48ww6mpuxtdfm21" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Erode District Banner (Kodumudi).jpg|pgname=ஈரோடு (மாவட்டம்)}}

'''ஈரோடு''' [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] மேற்கிலுள்ள [[Wy/ta/கொங்கு நாடு|கொங்கு நாட்டுப்]] பகுதியை சேர்ந்த ஒரு மாவட்டமாகும்.

== நகரங்கள் ==
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஈரோடு|ஈரோடு]]|wikidata=Q9824}} &amp;mdash; மஞ்சள் மற்றும் ஜவுளி உற்பத்திக்கான மையம்; ஜவுளி நகரம் மற்றும் மஞ்சள் நகரம் என்று அழைக்கப்படுகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோபிச்செட்டிப்பாளையம்|கோபிச்செட்டிப்பாளையம்]]|wikidata=Q254244}} &amp;mdash; 'மினி கோலிவுட்' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது; வெண் பட்டு, மஞ்சள் மற்றும் வாழைக்கு பெயர் பெற்றது.

==பிற சேருமிடங்கள்==

==புரிந்து கொள்ளுங்கள்==

==சென்று அடையுங்கள்==

==சுற்றிப் பாருங்கள்==

== கண்டுகளியுங்கள் ==

== செய்யுங்கள் ==

== உண்ணுங்கள் ==

== பருகுங்கள் ==

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

== அடுத்த இலக்கு ==

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}</text>
      <sha1>dv9kxy4d6zvwq9vg48ww6mpuxtdfm21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/banyu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3821058</id>
    <revision>
      <id>7362892</id>
      <parentid>7346703</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <origin>7362892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="merjqpinp4ffiygwf9r928ju9377rv6" xml:space="preserve">=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riana Mulyati-lenga.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# minyak

=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riana Mulyati-banyu.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# aiq
[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>merjqpinp4ffiygwf9r928ju9377rv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/கிளிநொச்சி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3821752</id>
    <revision>
      <id>7362648</id>
      <parentid>7359014</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sivakosaran</username>
        <id>526860</id>
      </contributor>
      <origin>7362648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17622" sha1="idae11peged2qi2ki6sctypbv497b58" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Killinoichchi banner Srilanka.jpg|pgname=கிளிநொச்சி}}

'''கிளிநொச்சி''' இலங்கையின் வட மாகாணத்தில் உள்ள கிளிநொச்சி மாவட்டத்தின் முதன்மை நகரமாகும். இது [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணத்திலிருந்து]] தெற்கே ஏ9 நெடுஞ்சாலையில் அமைந்துள்ளது. விவசாயத்தை முதன்மையாகக் கொண்ட கிளிநொச்சிப் பகுதியில் நெல் வயல்கள், நீர்ப்பாசனக் குளங்கள், பனை மரங்கள் ஆகியவற்றைக் காணலாம்.

இலங்கை உள்நாட்டுப் போரின்போது கிளிநொச்சி முக்கிய இடமாக விளங்கியது. போரின் முடிவுக்குப் பின்னர் நகரம் பெருமளவில் மீளக் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ளது. நகரத்திலும் அதனைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும் போருடன் தொடர்புடைய நினைவுச்சின்னங்கள், பெரிய நீர்ப்பாசனக் குளங்கள் மற்றும் கிராமப்புற நிலப்பரப்புகளைக் காணலாம்.

== அறிந்து கொள்ளுங்கள் ==

கிளிநொச்சி நகரம் 1936ஆம் ஆண்டில் விவசாயக் குடியேற்றத் திட்டத்துடன் வளர்ச்சியடையத் தொடங்கியது. இரணைமடுக் குளம் உள்ளிட்ட நீர்ப்பாசனத் திட்டங்கள் இப்பகுதியின் விவசாய வளர்ச்சியில் முக்கிய பங்கு வகிக்கின்றன.

1990களிலிருந்து 2009 வரை நடைபெற்ற உள்நாட்டுப் போரினால் கிளிநொச்சியும் சுற்றுப்புறப் பகுதிகளும் கடுமையாகப் பாதிக்கப்பட்டன. இன்று நகரம் மீளக் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ளதுடன் வடக்கின் முக்கிய போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாகவும் உள்ளது.

== செல்லுங்கள் ==

=== தொடருந்தில் ===

கிளிநொச்சி, கொழும்பையும் யாழ்ப்பாணத்தையும் இணைக்கும் வடக்குத் தொடருந்துப் பாதையில் அமைந்துள்ளது. கொழும்பு கோட்டை, அனுராதபுரம், வவுனியா மற்றும் யாழ்ப்பாணம் ஆகிய இடங்களிலிருந்து கிளிநொச்சிக்குத் தொடருந்துகள் இயக்கப்படுகின்றன.

{{Wy/ta/Go
| name=கிளிநொச்சி தொடருந்து நிலையம்
| alt=
| url=
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=9.3875
| long=80.4078
| directions=நகர மையத்திற்கு அருகில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q15964651
| wikipedia=கிளிநொச்சி தொடருந்து நிலையம்
| content=வடக்குத் தொடருந்துப் பாதையில் அமைந்துள்ள கிளிநொச்சியின் பிரதான தொடருந்து நிலையம். கொழும்பிற்கும் யாழ்ப்பாணத்திற்கும் இடையே பயணிக்கும் தொடருந்துகள் இங்கு நிற்கின்றன.
}}

=== பேருந்தில் ===

கொழும்பு, வவுனியா மற்றும் யாழ்ப்பாணம் உள்ளிட்ட நகரங்களிலிருந்து ஏ9 நெடுஞ்சாலை வழியாக கிளிநொச்சிக்குப் பேருந்துகள் இயக்கப்படுகின்றன. கொழும்பிலிருந்து யாழ்ப்பாணம் நோக்கிச் செல்லும் பல நீண்டதூரப் பேருந்துகளும் கிளிநொச்சி வழியாகச் செல்கின்றன.

யாழ்ப்பாணத்திலிருந்து கிளிநொச்சிக்கு அடிக்கடி பேருந்துகள் கிடைக்கின்றன.

=== வாடகை வாகனத்தில் ===

ஏ9 நெடுஞ்சாலை கிளிநொச்சி நகரத்தின் ஊடாகச் செல்கிறது. யாழ்ப்பாணம், வவுனியா போன்ற இடங்களிலிருந்து வாடகை வாகனங்களிலும் கிளிநொச்சியை அடையலாம்.

== சுற்றிப் பாருங்கள் ==

நகர மையத்திலுள்ள பல இடங்களுக்கு முச்சக்கரவண்டியில் செல்லலாம். நகரத்திற்கு வெளியே உள்ள இரணைமடு, பூநகரி போன்ற இடங்களுக்குச் செல்ல வாடகை வாகனம் வசதியானது.

உள்ளூர் பேருந்துகளும் கிடைக்கின்றன.

== பாருங்கள் ==

{{Wy/ta/See
| name=இரணைமடுக் குளம்
| alt=இரணைமடு நீர்த்தேக்கம்
| url=
| email=
| address=இரணைமடு, கிளிநொச்சி மாவட்டம்
| lat=9.30038
| long=80.45131
| directions=கிளிநொச்சி நகருக்குத் தென்கிழக்கே
| phone=
| hours=
| price=இலவசம்
| wikidata=Q12974577
| wikipedia=இரணைமடுக் குளம்
| content=வட மாகாணத்தின் முக்கியமான நீர்ப்பாசன நீர்த்தேக்கங்களில் ஒன்று. கிளிநொச்சிப் பகுதியின் விவசாயத்திற்கு முக்கியமான நீராதாரமாக உள்ளது. அதிகாலை அல்லது மாலை நேரத்தில் குளத்தையும் சுற்றியுள்ள இயற்கைக் காட்சிகளையும் பார்வையிடலாம்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=அழிக்கப்பட்ட நீர்த்தாங்கி
| alt=கிளிநொச்சி நீர்த்தாங்கி
| url=
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=9.39499
| long=80.40875
| directions=ஏ9 நெடுஞ்சாலைக்கு அருகில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=உள்நாட்டுப் போரின்போது அழிக்கப்பட்ட பெரிய நீர்த்தாங்கியின் எச்சம். கிளிநொச்சியின் அண்மைக்கால வரலாற்றுடன் தொடர்புடைய இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=கிளிநொச்சி போர் நினைவுச்சின்னம்
| alt=
| url=
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=9.3802886
| long=80.3769999
| directions=
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=இலங்கை உள்நாட்டுப் போருடன் தொடர்புடைய நினைவுச்சின்னம். இத்தகைய போர் தொடர்பான இடங்களைப் பார்வையிடும்போது உள்ளூர் மக்களின் அனுபவங்களையும் உணர்வுகளையும் மதித்து நடப்பது நல்லது.
}}

{{Wy/ta/See
| name=பூநகரிக் கோட்டை
| alt=
| url=
| email=
| address=பூநகரி
| lat=9.503370
| long=80.212141
| directions=கிளிநொச்சியிலிருந்து மேற்கே பூநகரியில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=பூநகரிக் கோட்டை
| content=போர்த்துக்கேயரால் அமைக்கப்பட்ட பழைய கோட்டையின் இடிபாடுகள். பின்னர் ஒல்லாந்தர் மற்றும் பிரித்தானியரின் கட்டுப்பாட்டிலும் இருந்தது. கோட்டை தற்போது பெருமளவில் சிதைவடைந்த நிலையில் உள்ளது.
}}

== செய்யுங்கள் ==

{{Wy/ta/Do
| name=இரணைமடுக் குளக்கட்டில் சுற்றிப் பாருங்கள்
| alt=
| url=
| email=
| address=இரணைமடு
| lat=9.30038
| long=80.45131
| directions=
| phone=
| hours=
| price=இலவசம்
| wikidata=Q12974577
| wikipedia=இரணைமடுக் குளம்
| content=குளக்கட்டிலிருந்து நீர்த்தேக்கத்தையும் சுற்றியுள்ள விவசாய நிலங்களையும் பார்வையிடலாம். அதிகாலை மற்றும் மாலை நேரங்கள் இயற்கைக் காட்சிகளை ரசிப்பதற்கு ஏற்றவை.
}}

== வாங்குங்கள் ==

கிளிநொச்சி நகர மையத்தில் பல்பொருள் அங்காடிகள், சிறிய கடைகள் மற்றும் உள்ளூர் சந்தைகள் உள்ளன. உள்ளூரில் விளையும் விவசாயப் பொருட்கள் மற்றும் பனை சார்ந்த பொருட்களையும் வாங்கலாம்.

== சாப்பிடுங்கள் ==

கிளிநொச்சியில் தமிழ் மற்றும் இலங்கை உணவு வகைகளை வழங்கும் பல சிறிய உணவகங்கள் உள்ளன.

{{Wy/ta/Eat
| name=அம்மாச்சி உணவகம்
| alt=
| url=
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=9.3889761
| long=80.4086009
| directions=
| phone=+94 21 228 5726
| hours=தி-ச 07:00-19:30
| price=மலிவு
| wikidata=
| wikipedia=
| content=உள்ளூர் தமிழ் உணவு வகைகள், பாரம்பரிய உணவுகள் மற்றும் சிற்றுண்டிகளை வழங்கும் உணவகம்.
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=வன்னியன் உணவகம்
| alt=
| url=https://vanniyanrestaurant.com/
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 21 228 6624
| hours=தினமும் 10:30-23:00
| price=நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=தமிழ், இலங்கை மற்றும் கடலுணவு வகைகளை வழங்கும் குடும்ப உணவகம். சைவ உணவு வகைகளும் கிடைக்கின்றன.
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=பீனிக்ஸ் உணவகம்
| alt=
| url=
| email=
| address=ஏ9 நெடுஞ்சாலை, கிளிநொச்சி 44000
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 77 700 9756
| hours=தினமும் 11:00-22:30
| price=நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=இலங்கை மற்றும் பொதுவான உணவு வகைகளை வழங்கும் உணவகம்.
}}

== குடியுங்கள் ==

கிளிநொச்சியில் இரவு வாழ்க்கை மிகக் குறைவு. தேநீர், காப்பி, பழச்சாறு மற்றும் குளிர்பானங்கள் நகரிலுள்ள உணவகங்களிலும் சிற்றுண்டிச்சாலைகளிலும் கிடைக்கின்றன.

== தங்குங்கள் ==

{{Wy/ta/Sleep
| name=மருதம் விடுதி
| alt=
| url=
| email=
| address=9CR5+8F4, கிளிநொச்சி
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 21 228 6677
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=கிளிநொச்சி நகரிலுள்ள விடுதி.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=ஆர். எஸ். கிரீன் பாரதி ரிசார்ட்
| alt=
| url=
| email=
| address=கரடிப்போக்கு–உருத்திரபுரம் வீதி, கிளிநொச்சி
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 77 704 2448
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=கிளிநொச்சியில் உள்ள ரிசார்ட் வகைத் தங்குமிடம்.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=லோட்டஸ் காட்டேஜ் விருந்தினர் இல்லம்
| alt=
| url=
| email=
| address=கிளிநொச்சி
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 21 228 3222
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=கிளிநொச்சியிலுள்ள விருந்தினர் இல்லம்.
}}

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

வழக்கமான பயணப் பாதுகாப்பு முன்னெச்சரிக்கைகளைப் பின்பற்றுங்கள். கிளிநொச்சியில் வெப்பமான காலநிலை நிலவக்கூடும் என்பதால் வெளியே நீண்ட நேரம் செலவிடும்போது போதிய குடிநீரை எடுத்துச் செல்லுங்கள்.

போருடன் தொடர்புடைய நினைவிடங்கள் மற்றும் எச்சங்களைப் பார்வையிடும்போது அவை உள்ளூர் மக்களின் அண்மைக்கால வரலாற்றுடனும் தனிப்பட்ட அனுபவங்களுடனும் தொடர்புடையவை என்பதை நினைவில் கொண்டு மரியாதையுடன் நடந்து கொள்ளுங்கள்.

== அடுத்ததாகச் செல்லுங்கள் ==

* [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] – வடக்கின் முக்கிய நகரமும் தமிழ் பண்பாட்டு மையமும்.
* [[Wy/ta/மன்னார்|மன்னார்]] – கடற்கரைகள், வரலாற்றுச் சின்னங்கள் மற்றும் பறவைகளுக்குப் பெயர்பெற்ற தீவும் நகரமும்.
* [[Wy/ta/முல்லைத்தீவு|முல்லைத்தீவு]] – வடகிழக்குக் கடற்கரையிலுள்ள நகரம்.
* [[Wy/ta/வவுனியா|வவுனியா]] – ஏ9 நெடுஞ்சாலையிலும் வடக்குத் தொடருந்துப் பாதையிலும் அமைந்துள்ள முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/பூநகரி|பூநகரி]] – பழைய கோட்டையின் இடிபாடுகளைக் கொண்ட வரலாற்றுப் பகுதி.

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/வட மாகாணம் (இலங்கை)}}

[[Category:Wy/ta]]
[[Category:Wy/ta/இலங்கை]]

{{INTERWIKI|Q303317}}</text>
      <sha1>idae11peged2qi2ki6sctypbv497b58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அனுராதபுரம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3821898</id>
    <revision>
      <id>7362601</id>
      <parentid>7360651</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் அளபுருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30803" sha1="8uvmr2mg3jekc6tb3qcf3binpd3zqpa" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Anuradhapura WV banner.JPG|unesco=yes}}

'''அனுராதபுரம்''' இலங்கையின் [[Wy/ta/வட மத்திய மாகாணம் (இலங்கை)|வட மத்திய மாகாணத்தில்]] அமைந்துள்ள ஒரு வரலாற்று நகரமாகும். இலங்கையின் பண்டைய தலைநகரங்களில் ஒன்றான இது, நாட்டின் மிக முக்கியமான பௌத்த புனித நகரங்களிலும் ஒன்றாகும். அனுராதபுரத்தின் பண்டைய நகரம் [[w:அனுராதபுரம்|யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியக் களமாக]] அறிவிக்கப்பட்டுள்ளது.

ஸ்ரீ மகா போதி, ருவன்வெலிசாய, ஜேதவனாராமய, அபயகிரி, தூபாராமய உள்ளிட்ட பெரும் தாதுகோபங்களும் பண்டைய மடாலயங்களும், அரண்மனை எச்சங்களும், குளங்களும் நகரின் முக்கிய ஈர்ப்புகளாகும். இவை பரந்த பகுதியில் அமைந்துள்ளதால் அனுராதபுரத்தைச் சுற்றிப் பார்ப்பதற்கு குறைந்தது ஒரு முழு நாளாவது ஒதுக்குவது நல்லது.

== அறிந்து கொள்ளுங்கள் ==

அனுராதபுரம் கிமு முதல் ஆயிரமாண்டிலேயே முக்கிய நகரமாக வளர்ச்சியடைந்து, பல நூற்றாண்டுகள் இலங்கையின் அரசியல் மற்றும் சமய மையமாக விளங்கியது. குறிப்பாக பௌத்த சமயத்தின் வளர்ச்சியுடன் நகரம் மிக முக்கியமான மடாலய மற்றும் கல்வி மையமாக உருவானது.

பண்டைய நகரமும் தற்போதைய நகரமும் ஓரளவு தனித்தனி பகுதிகளாக உள்ளன. தொடருந்து நிலையம், பேருந்து நிலையம், உணவகங்கள், கடைகள் மற்றும் பெரும்பாலான தங்குமிடங்கள் புதிய நகரப் பகுதியில் காணப்படுகின்றன. முக்கிய தொல்லியல் மற்றும் புனித இடங்கள் அதற்கு மேற்கிலும் வடமேற்கிலும் பரந்த பகுதியில் அமைந்துள்ளன.

அனுராதபுரம் இன்றும் உயிர்ப்புடன் இயங்கும் புனித நகரமாகும். குறிப்பாக போயா நாட்களிலும் முக்கிய பௌத்த விழாக்களின்போதும் பெருமளவான பக்தர்கள் வருகை தருகின்றனர்.

== செல்லுங்கள் ==

=== தொடருந்தில் ===

கொழும்பிலிருந்து அனுராதபுரத்திற்கு வடக்குத் தொடருந்துப் பாதை வழியாக தொடருந்துகள் இயக்கப்படுகின்றன. யாழ்ப்பாணம், கிளிநொச்சி, வவுனியா போன்ற வடக்கு நகரங்களிலிருந்தும் தொடருந்தில் அனுராதபுரத்தை அடையலாம்.

{{Wy/ta/Go
| name=அனுராதபுரம் தொடருந்து நிலையம்
| alt=
| url=
| email=
| address=அனுராதபுரம்
| lat=8.3444
| long=80.4113
| directions=புதிய நகரத்திற்கும் புனித நகரத்திற்கும் அருகில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q4768034
| wikipedia=அனுராதபுரம் தொடருந்து நிலையம்
| content=கொழும்பு, வவுனியா, யாழ்ப்பாணம் உள்ளிட்ட இடங்களுக்குச் செல்லும் தொடருந்துகள் நிற்கும் அனுராதபுரத்தின் முக்கிய தொடருந்து நிலையம்.
}}

=== பேருந்தில் ===

கொழும்பு, கண்டி, திருகோணமலை, புத்தளம், வவுனியா மற்றும் யாழ்ப்பாணம் உள்ளிட்ட பல நகரங்களிலிருந்து அனுராதபுரத்திற்கு பேருந்துகள் இயக்கப்படுகின்றன.

கொழும்பிலிருந்து பயணிக்கும் போது பேருந்து மற்றும் தொடருந்து இரண்டும் நடைமுறையான தெரிவுகளாகும்.

=== வாடகை வாகனத்தில் ===

அனுராதபுரம் இலங்கையின் முக்கிய சாலை வலையமைப்புடன் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. குடும்பமாக அல்லது பல இடங்களை ஒரே நாளில் பார்வையிட விரும்பினால் வாடகை வாகனம் வசதியான தெரிவாகும்.

== சுற்றிப் பாருங்கள் ==

பண்டைய நகரத்தின் தொல்லியல் இடங்கள் பல கிலோமீட்டர் பரப்பில் அமைந்துள்ளன. எனவே அனைத்தையும் நடந்து பார்ப்பது நடைமுறைக்கு ஏற்றதல்ல.

'''மிதிவண்டி''' அனுராதபுரத்தைச் சுற்றிப் பார்ப்பதற்கான பிரபலமான வழிகளில் ஒன்றாகும். பல தங்குமிடங்களில் மிதிவண்டிகளை வாடகைக்கு எடுக்கலாம்.

'''முச்சக்கரவண்டி''' மூலம் முக்கிய இடங்களை ஒரு நாளில் சுற்றிப் பார்க்க முடியும். பயணத்தைத் தொடங்குவதற்கு முன் கட்டணத்தையும் பார்க்கவிருக்கும் இடங்களையும் ஓட்டுநருடன் தெளிவுபடுத்திக் கொள்ளுங்கள்.

வெப்பம் அதிகமாக இருப்பதால் காலை மற்றும் மாலை நேரங்களில் முக்கிய வெளிப்புற இடங்களைப் பார்வையிடுவது வசதியானது.

== பாருங்கள் ==

{{Wy/ta/See
| name=ஜய ஸ்ரீ மகா போதி
| alt=ஸ்ரீ மகா போதி
| url=
| email=
| address=மகாமேவுனா உயன, அனுராதபுரம்
| lat=8.3449
| long=80.3966
| directions=
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q2062342
| wikipedia=ஜய ஸ்ரீ மகா போதி
| content=அனுராதபுரத்தின் மிகப் புனிதமான இடங்களில் ஒன்று. புத்தர் ஞானம் பெற்ற புத்தகயா போதி மரத்தின் தெற்குக் கிளையிலிருந்து வளர்க்கப்பட்டதாக பௌத்த மரபில் கருதப்படுகிறது. வரலாற்றுப் பதிவுகளுடன் தொடர்ச்சியாகப் பராமரிக்கப்பட்டு வரும் உலகின் மிகப் பழமையான மரங்களில் ஒன்றாகும்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=ருவன்வெலிசாய
| alt=ருவன்வெலி மகா சாய
| url=
| email=
| address=மகாமேவுனா உயன, அனுராதபுரம்
| lat=8.3500
| long=80.3964
| directions=ஸ்ரீ மகா போதிக்கு வடக்கே
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q1264148
| wikipedia=ருவன்வெலிசாய
| content=கிமு 2ஆம் நூற்றாண்டில் துட்டகைமுனு மன்னனால் கட்டத் தொடங்கப்பட்ட இலங்கையின் மிக முக்கியமான பௌத்த தாதுகோபங்களில் ஒன்று. வெண்ணிறப் பெரும் தாதுகோபத்தையும் அதைச் சுற்றியுள்ள யானைச் சிற்பங்களையும் காணலாம்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=தூபாராமய
| alt=
| url=
| email=
| address=புனித நகரம், அனுராதபுரம்
| lat=8.3676
| long=80.3957
| directions=ருவன்வெலிசாயவுக்கு வடக்கே
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q2419128
| wikipedia=தூபாராமய
| content=இலங்கையில் பௌத்தம் அறிமுகப்படுத்தப்பட்ட பின்னர் அமைக்கப்பட்ட முதலாவது வரலாற்றுப் பௌத்த தாதுகோபமாகக் கருதப்படுகிறது. தாதுகோபத்தைச் சுற்றியுள்ள பழைய கல் தூண்களும் குறிப்பிடத்தக்கவை.
}}

{{Wy/ta/See
| name=லோவாமகாபாய
| alt=செப்புக் கூரை மாளிகை
| url=
| email=
| address=மகாமேவுனா உயன, அனுராதபுரம்
| lat=8.3472
| long=80.3970
| directions=ஸ்ரீ மகா போதிக்கும் ருவன்வெலிசாயவுக்கும் இடையில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q3264150
| wikipedia=லோவாமகாபாய
| content=பண்டைய காலத்தில் பல மாடிகளைக் கொண்ட பெரிய மடாலயக் கட்டடமாக இருந்தது. இன்று நூற்றுக்கணக்கான கல் தூண்களின் வரிசைகளே பிரதானமாகக் காணப்படுகின்றன.
}}

{{Wy/ta/See
| name=ஜேதவனாராமய
| alt=ஜேதவன தாதுகோபம்
| url=
| email=
| address=ஜேதவன மடாலய வளாகம், அனுராதபுரம்
| lat=8.3516
| long=80.4037
| directions=
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q1521958
| wikipedia=ஜேதவனாராமய
| content=மகாசேன மன்னன் காலத்தில் கட்டப்பட்ட பிரம்மாண்டமான செங்கல் தாதுகோபம். பண்டைய உலகின் மிக உயரமான கட்டடங்களில் ஒன்றாகவும் உலகின் மிகப்பெரிய செங்கல் கட்டமைப்புகளில் ஒன்றாகவும் விளங்கியது.
}}

{{Wy/ta/See
| name=அபயகிரி தாதுகோபம்
| alt=
| url=
| email=
| address=அபயகிரி மடாலய வளாகம், அனுராதபுரம்
| lat=8.3712
| long=80.3959
| directions=பண்டைய நகரத்தின் வடக்குப் பகுதியில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q2291598
| wikipedia=அபயகிரி விகாரை
| content=பண்டைய அனுராதபுரத்தின் மிகப் பெரிய பௌத்த மடாலய மையங்களில் ஒன்றான அபயகிரி வளாகத்தின் பிரதான தாதுகோபம்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=குட்டம் பொக்குண
| alt=இரட்டைக் குளங்கள்
| url=
| email=
| address=அபயகிரி, அனுராதபுரம்
| lat=8.3718
| long=80.4019
| directions=அபயகிரி மடாலய வளாகத்தில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q1790813
| wikipedia=குட்டம் பொக்குண
| content=பண்டைய இலங்கையின் நீரியல் பொறியியல் திறனை வெளிப்படுத்தும் அழகாக வடிவமைக்கப்பட்ட இரண்டு குளங்கள். மடாலயத் துறவிகளின் பயன்பாட்டிற்காக அமைக்கப்பட்டதாகக் கருதப்படுகிறது.
}}

{{Wy/ta/See
| name=சமாதி புத்தர் சிலை
| alt=
| url=
| email=
| address=அபயகிரி, அனுராதபுரம்
| lat=8.3760
| long=80.3976
| directions=
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q7410293
| wikipedia=சமாதி சிலை
| content=தியான நிலையில் அமர்ந்திருக்கும் புத்தரைச் சித்தரிக்கும் புகழ்பெற்ற பண்டைய கற்சிலை. அமைதியான சூழலில் அமைந்துள்ளது.
}}

{{Wy/ta/See
| name=இசுருமுனிய விகாரை
| alt=
| url=
| email=
| address=திஸ்ஸ வாவி அருகில், அனுராதபுரம்
| lat=8.3346
| long=80.3906
| directions=ஸ்ரீ மகா போதிக்கு தெற்கே
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q6089873
| wikipedia=இசுருமுனிய
| content=பாறைகளைச் சுற்றி அமைக்கப்பட்ட பண்டைய பௌத்த விகாரை. 'இசுருமுனிய காதலர்கள்' உள்ளிட்ட புகழ்பெற்ற கற்சிற்பங்களுக்காக அறியப்படுகிறது. பாறை, குளம் மற்றும் யானைச் சிற்பங்களையும் காணலாம்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=ரன்மசு உயன
| alt=அரச பொழுதுபோக்குப் பூங்கா
| url=
| email=
| address=திஸ்ஸ வாவி அருகில், அனுராதபுரம்
| lat=8.3354
| long=80.3888
| directions=இசுருமுனியவுக்கு அருகில்
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q7292377
| wikipedia=ரன்மசு உயன
| content=பண்டைய அரச குடும்பத்துடன் தொடர்புடையதாகக் கருதப்படும் தோட்டம். கற்பாறைகளுக்கிடையே அமைக்கப்பட்ட குளங்கள், நீரியல் அமைப்புகள் மற்றும் பாறைச் செதுக்கல்களைக் காணலாம்.
}}

{{Wy/ta/See
| name=திஸ்ஸ வாவி
| alt=திஸ்ஸ குளம்
| url=
| email=
| address=அனுராதபுரம்
| lat=8.3258
| long=80.3887
| directions=பண்டைய நகரத்தின் தென்மேற்குப் பகுதியில்
| phone=
| hours=
| price=இலவசம்
| wikidata=Q7809703
| wikipedia=திஸ்ஸ வாவி
| content=பண்டைய அனுராதபுரத்தின் நீர்ப்பாசன அமைப்பின் முக்கிய பகுதியாக இருந்த பெரிய செயற்கை நீர்த்தேக்கம். மாலை நேரத்தில் குளக்கரையிலிருந்து சுற்றுப்புறக் காட்சிகளை ரசிக்கலாம்.
}}

=== நகரத்திற்கு வெளியே ===

{{Wy/ta/See
| name=மிகிந்தலை
| alt=
| url=
| email=
| address=மிகிந்தலை
| lat=8.3506
| long=80.5167
| directions=அனுராதபுரத்திலிருந்து கிழக்கே சுமார் 11 கி.மீ
| phone=
| hours=
| price=
| wikidata=Q1851142
| wikipedia=மிகிந்தலை
| content=இலங்கையில் பௌத்தம் அறிமுகமானதுடன் தொடர்புடைய மிக முக்கியமான புனிதத் தலம். மலையில் தாதுகோபங்கள், பண்டைய மடாலய எச்சங்கள், குகைகள் மற்றும் குளங்கள் உள்ளன. படிகள் அதிகம் இருப்பதால் குடிநீரை எடுத்துச் செல்வது நல்லது.
}}

== செய்யுங்கள் ==

{{Wy/ta/Do
| name=பண்டைய நகரத்தை மிதிவண்டியில் சுற்றுங்கள்
| alt=
| url=
| email=
| address=புனித நகரம், அனுராதபுரம்
| lat=8.3500
| long=80.4000
| directions=
| phone=
| hours=காலை அல்லது மாலை சிறந்தது
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=பரந்த தொல்லியல் நகரத்தை ஆராய்வதற்கான சிறந்த வழிகளில் ஒன்று. ஸ்ரீ மகா போதி, ருவன்வெலிசாய, ஜேதவனாராமய, அபயகிரி மற்றும் குட்டம் பொக்குண போன்ற இடங்களை இணைத்து ஒரு சுற்றுப்பயணமாகச் செல்லலாம்.
}}

{{Wy/ta/Do
| name=திஸ்ஸ வாவியில் சூரிய மறைவைக் காணுங்கள்
| alt=
| url=
| email=
| address=திஸ்ஸ வாவி, அனுராதபுரம்
| lat=8.3258
| long=80.3887
| directions=
| phone=
| hours=மாலை
| price=இலவசம்
| wikidata=Q7809703
| wikipedia=திஸ்ஸ வாவி
| content=வெப்பம் குறையும் மாலை நேரத்தில் குளக்கரையில் நடந்து இயற்கைக் காட்சியையும் சூரிய மறைவையும் ரசிக்கலாம்.
}}

== வாங்குங்கள் ==

புதிய நகரப் பகுதியில் பல்பொருள் அங்காடிகள், மருந்தகங்கள், ஆடைக் கடைகள் மற்றும் ஏனைய பொதுவான கடைகள் உள்ளன.

புனித இடங்களுக்கு அருகில் தாமரை மற்றும் பிற பூக்கள், ஊதுபத்திகள் உள்ளிட்ட பூசைப் பொருட்கள் விற்கப்படுகின்றன.

== சாப்பிடுங்கள் ==

புதிய நகரத்தில் இலங்கை, தென்னிந்திய மற்றும் பிற உணவு வகைகளை வழங்கும் ஏராளமான உணவகங்கள் உள்ளன. சைவ உணவுகளும் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

{{Wy/ta/Eat
| name=லிட்டில் பரடைஸ் உணவகம்
| alt=
| url=
| email=
| address=622/18, கொடகே மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 25 223 5132
| hours=தினமும் 08:00-21:30
| price=நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=இலங்கை மற்றும் பிற உணவு வகைகளை வழங்கும் உணவகம்.
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=சொரிசோ உணவகம்
| alt=
| url=
| email=
| address=488/9, மைத்திரிபால சேனாநாயக்க மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 77 724 5683
| hours=தினமும் 07:30-22:00
| price=நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=காலை உணவு முதல் இரவு உணவு வரை பல்வேறு உணவு வகைகளை வழங்கும் உணவகம்.
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=சீதேவி குடும்ப உணவகம்
| alt=
| url=
| email=
| address=ஜயந்தி மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 77 739 0306
| hours=தினமும் 06:30-23:00
| price=மலிவு-நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=இலங்கை மற்றும் பொதுவான உணவு வகைகளை வழங்கும் பெரிய குடும்ப உணவகம்.
}}

{{Wy/ta/Eat
| name=லியானா உணவகம் மற்றும் ஓக் அண்ட் பீன் எஸ்பிரெசோ
| alt=
| url=
| email=
| address=558/B, டி. எஸ். சேனாநாயக்க மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 71 059 0279
| hours=தினமும் 08:00-22:30
| price=நடுத்தரம்
| wikidata=
| wikipedia=
| content=உணவுகளுடன் காப்பி மற்றும் பிற பானங்களையும் வழங்கும் குடும்ப உணவகம்.
}}

== குடியுங்கள் ==

புதிய நகரத்தில் காப்பி, தேநீர், பழச்சாறு மற்றும் குளிர்பானங்கள் வழங்கும் உணவகங்களும் சிற்றுண்டிச்சாலைகளும் உள்ளன. அனுராதபுரம் பெரும்பாலும் புனித மற்றும் வரலாற்றுச் சுற்றுலாவை மையமாகக் கொண்ட நகரம் என்பதால் இரவு வாழ்க்கை முக்கிய ஈர்ப்பாக இல்லை.

== தங்குங்கள் ==

அனுராதபுரத்தில் மலிவு விருந்தினர் இல்லங்கள் முதல் நடுத்தர மற்றும் உயர்தர விடுதிகள் வரை பல்வேறு தங்குமிடங்கள் உள்ளன. பண்டைய நகரத்தைப் பார்வையிடுவது பிரதான நோக்கமாக இருந்தால் புனித நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள தங்குமிடம் பயண நேரத்தைக் குறைக்கும்.

{{Wy/ta/Sleep
| name=தி ஐவி லேக்
| alt=
| url=
| email=
| address=115, தர்மபால மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 25 222 0222
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=நகரப் பகுதியில் அமைந்துள்ள தங்குமிடம்.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=ஹோட்டல் வைட் ஹவுஸ்
| alt=
| url=
| email=
| address=டி. எஸ். சேனாநாயக்க வீதி, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 25 222 4000
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=நகரத்தில் அமைந்துள்ள முழுச் சேவை விடுதி.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=ஹோட்டல் அலகமந்தா
| alt=
| url=
| email=
| address=11/1, நாகசேன மாவத்தை, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=
| phone=+94 77 779 0511
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=நகரப் பகுதியில் அமைந்துள்ள விடுதி.
}}

{{Wy/ta/Sleep
| name=சூரிய வெஸ்ஸகிரிய ரிசார்ட்
| alt=
| url=
| email=
| address=339, பழைய குருநாகல் வீதி, வெஸ்ஸகிரிய, அனுராதபுரம்
| lat=
| long=
| directions=வெஸ்ஸகிரிய பகுதியில்
| phone=+94 71 213 1333
| hours=
| price=
| wikidata=
| wikipedia=
| content=பண்டைய நகரத்தின் தெற்குப் பகுதிக்கு அருகில் அமைந்துள்ள ரிசார்ட் வகைத் தங்குமிடம்.
}}

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

அனுராதபுரத்தில் பகல் நேர வெப்பம் கடுமையாக இருக்கக்கூடும். பண்டைய நகரத்தை மிதிவண்டியில் அல்லது நடந்து சுற்றும்போது போதுமான குடிநீரை எடுத்துச் செல்லுங்கள்; தொப்பி மற்றும் சூரியப் பாதுகாப்பும் பயனுள்ளதாக இருக்கும்.

குரங்குகள் காணப்படும் இடங்களில் உணவுப் பொருட்களையும் சிறிய உடைமைகளையும் கவனமாக வைத்திருங்கள்.

புனிதத் தலங்களுக்குச் செல்லும்போது தோள்களையும் முழங்கால்களையும் மறைக்கும் மரியாதையான ஆடைகளை அணியுங்கள். தாதுகோபங்கள் மற்றும் கோயில் வளாகங்களில் குறிப்பிட்ட இடங்களுக்குள் செல்லும்போது காலணிகளையும் தொப்பிகளையும் அகற்ற வேண்டியிருக்கும். வெயிலில் கற்தளங்கள் மிகவும் சூடாக இருக்கக்கூடும்.

புத்தர் சிலைகளுக்கு முதுகைக் காட்டியவாறு நின்று புகைப்படம் எடுப்பதைத் தவிர்க்கவும். வழிபாட்டில் ஈடுபட்டுள்ளவர்களுக்கு இடையூறு ஏற்படுத்தாமல் நடந்து கொள்ளுங்கள்.

== அடுத்ததாகச் செல்லுங்கள் ==

* [[Wy/ta/மிகிந்தலை|மிகிந்தலை]] – அனுராதபுரத்திலிருந்து சுமார் 11 கி.மீ தொலைவில் உள்ள முக்கிய பௌத்த புனிதத் தலம்.
* [[Wy/ta/பொலன்னறுவை|பொலன்னறுவை]] – இலங்கையின் மற்றொரு புகழ்பெற்ற பண்டைய தலைநகரம்.
* [[Wy/ta/தம்புள்ளை|தம்புள்ளை]] – புகழ்பெற்ற குகைக் கோயில்களுக்காக அறியப்படுகிறது.
* [[Wy/ta/சிகிரியா|சிகிரியா]] – பாறைக் கோட்டைக்காக உலகப் புகழ்பெற்ற தொல்லியல் தலம்.
* [[Wy/ta/வவுனியா|வவுனியா]] – அனுராதபுரத்திலிருந்து வடக்கே செல்லும் வழியிலுள்ள முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/யாழ்ப்பாணம்|யாழ்ப்பாணம்]] – வடக்கின் முக்கிய நகரமும் தமிழ் பண்பாட்டு மையமும்.
* [[Wy/ta/திருகோணமலை|திருகோணமலை]] – கிழக்குக் கடற்கரையின் முக்கிய நகரம்.

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/வட மத்திய மாகாணம் (இலங்கை)}}
[[Category:Wy/ta]]
{{INTERWIKI|Q5724}}
{{Wy/ta/Geo|8.3349850|80.4106096}}</text>
      <sha1>8uvmr2mg3jekc6tb3qcf3binpd3zqpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/வங்காளதேசம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823256</id>
    <revision>
      <id>7362581</id>
      <parentid>7362441</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiyapaval</username>
        <id>2712541</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79129" sha1="qo6vne9u4w6t7fkvvotfcvlc9g35267" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ratargul Swamp Forest Sylhet banner.jpg|pgname=வங்காளதேசம்}}

== '''வங்காளதேசம்''' ==
'''வங்காளதேச மக்கள் குடியரசு''' ([[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காளம்]]: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ, ''கணப் பிரஜாதந்த்ரி பங்க்ளாதேஷ்'') என்பது [[Wy/ta/தெற்கு ஆசியா|தெற்கு ஆசியாவில்]], இந்தியத் துணைக்கண்டத்தின் விளிம்பில் அமைந்துள்ள ஒரு நாடாகும். இந்நாடு தூய்மையான கடற்கரைகள், ஏராளமான தொல்லியல் தளங்கள், பரபரப்பான சந்தைகள், மத முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடங்கள், காடுகள், சுவையான உணவுகள் மற்றும் மிக முக்கியமாக விருந்தோம்பல் பண்பு கொண்ட நட்பான மக்கள் ஆகிய சிறப்பம்சங்களைக் கொண்டுள்ளது.
[[File:Kamaruzzaman Chattar at Rajshahi Rail Gate 07.jpg|thumb|ராஜ்ஷாஹி ரயில் கேட் 07 இல் கமாருஸ்ஸமான் சட்டார்]]
வங்காளதேசம் உலகப் பாரம்பரியச் சின்னங்கள், வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க நினைவுச் சின்னங்கள், ஓய்வு விடுதிகள், பழங்குடியினருடனான அனுபவங்கள் மற்றும் பல்வேறு வகையான வனவிலங்குகள் ஆகியவற்றை வழங்குகிறது. பல்வேறு செயல்பாடுகளில் ஈடுபட விரும்பும் பயணிகள் மீன்பிடித்தல், வாட்டர் ஸ்கீயிங், ஆற்றுப் படகுப் பயணம், மலையேற்றம், துடுப்புப் படகு சவாரி, பாய்மரப் படகோட்டம் மற்றும் கடல் குளியல் ஆகியவற்றில் பங்கேற்கலாம்.

= '''நகரங்கள்''' =
1 '''டாக்கா''' '''( Dhaka)''' — வங்காளதேசத்தின் தலைநகரம் மற்றும் வேகமாக வளர்ந்து வரும் பெருநகரம்.

2 '''பரிசால்''' '''(Barishal)''' — நெல் சாகுபடி, மிதக்கும் சந்தைகள் மற்றும் பல ஆறுகளுக்குப் பெயர் பெற்ற தெற்கு நகரமான இது ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க நீராவிப் படகு 'ராக்கெட் ஸ்டீமர்' (Rocket Steamer) படகில் நிதானமான மற்றும் இதமான பயணத்தின் மூலம் சென்றடையச் சிறந்த இடமாகும்.

3 '''சிட்டகாங் (Chattogram)''' — பரபரப்பான வணிக மையம்; இது 'பயிரா' (Payra) துறைமுகத்திற்கு அடுத்தபடியாக நாட்டின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய சர்வதேசக் கப்பல் போக்குவரத்துத் துறைமுகமாகும்.

4 '''ஜெஸ்ஸோர் (Jashore)''' — பேரீச்சை மரச் சாற்றிலிருந்து தயாரிக்கப்படும், கேக் போன்ற வடிவிலான வெல்லத்திற்குப் (Gur) பெயர் பெற்ற ஒரு சிறிய நகரம்.

5 '''குல்னா — ருப்ஷா (Khulna-Rupsha)''' ஆற்றங்கரையில் அமைந்துள்ள இந்நகரம் இறால் உற்பத்திக்குப் பெயர் பெற்றது; மேலும் இது சுந்தரவனக் காடுகளுக்கான (Sundarbans) பயணத்தைத் தொடங்குவதற்கான ஒரு முக்கிய இடமாகவும் விளங்குகிறது.

6 '''மைமன்சிங்''' '''(Mymensingh)'''— பிரம்மபுத்திரா ஆற்றங்கரையில் அமைந்துள்ள ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க நகரம். இது 200 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான செழுமையான கலாச்சார மற்றும் அரசியல் வரலாற்றைக் கொண்டுள்ளது.

7 '''ராஜ்சாஹி''' '''(Rajshahi)''' — 'பட்டு நகரம்' (Silk City) என்று அழைக்கப்படுகிறது.

8 '''ரங்பூர்''' '''(Rangpur)''' — விவசாயம் மற்றும் வர்த்தகத்திற்குப் பெயர் பெற்ற, வடமேற்குப் பகுதியில் அமைந்துள்ள ஒரு முக்கியமான நகரம்.

9 '''சில்ஹெட்''' '''(Sylhet)'''— வடகிழக்கு வங்காளதேசத்தின் மிகப்பெரிய நகரம்; நாட்டின் மிகப்புனிதமான இடங்களில் ஒன்றான சூஃபி துறவி ஹஸ்ரத் ஷாஜலாலின் (Hazrat Shahjalal) தர்கா இங்கு அமைந்துள்ளது.

= பிற சேருமிடங்கள் =
1. '''பாகேர்ஹாட்''' '''(Bagerhat)'''- ஒரு முக்கியமான வரலாற்று மையம் மற்றும் புகழ்பெற்ற ஷைத் கும்பாத் மஸ்ஜித் (அறுபது குவிமாட மசூதி) உட்பட பல வரலாற்று மசூதிகள் அமைந்துள்ள இடம்.

2. '''காக்ஸ் பஜார்''' '''(Cox's Bazar)'''- நாட்டின் முதன்மையான கடற்கரை சுற்றுலாத் தலம். ஆரவாரமான பங்களாதேஷ் விடுமுறைக்காலப் பயணிகள் மற்றும் தெருவோர வியாபாரிகளால் (கூரை வியாபாரிகள்) நிரம்பி வழிகிறது. இது 112 கி.மீ (70 மைல்) நீளமுள்ள, தூய்மையான, தொடர்ச்சியான மணல் கடற்கரையுடன் உலகின் மிக நீளமான இயற்கைக் கடற்கரையாகும்.

3. '''பத்னா மேக்னா ஆற்று முகத்துவாரம்''' '''(Padna Meghna River Estuarine)'''- கங்கை நதியில் அமைந்துள்ள ஒரு தாழ்வான தீவு.

4. '''செயின்ட் மார்ட்டின்ஸ் தீவு''' '''(Saint Martins Island)''' - நாட்டின் முக்கிய பவளத் தீவு. இங்கு நட்பான உள்ளூர் மக்களும், நிதானமான சூழலும், தாராளமாகக் கிடைக்கும் தேங்காய்களும் உண்டு.

5. '''சோமபுர மகாவிகாரம்''' '''(Somapura Mahavihara)'''- பஹார்பூரில் உள்ள ஒரு பண்டைய பௌத்த விகாரையின் இடிபாடுகள் (பல நூற்றாண்டுகள் பழமையான பஹார்பூர் பௌத்த மடாலயம்). 6. சுந்தர்பன்ஸ் - உலகின் மிகப்பெரிய சதுப்புநிலக் காடு, ஏராளமான பறவையினங்களைக் கொண்டது மற்றும் மிகவும் அரிதாகக் காணப்படும், ஆனால் அருகிவரும் இனமான வங்கப் புலிகளின் தாயகமாகும்.

==புரிந்து கொள்ளுங்கள்==
நிலப்பரப்பில் இது ஏறக்குறைய முழுமையாக இந்தியாவால் சூழப்பட்டுள்ளது, ஆனால் இதற்கு ஒரு கடற்கரையும், மியான்மருடன் ஒரு குறுகிய நில எல்லையும் உள்ளது.

வங்காளதேசம் (வங்காளம்: BAHNG-lah-daysh) உலகின் மிகவும் இனரீதியாக ஒருபடித்தான நாடுகளில் ஒன்றாகும், இதன் மக்கள்தொகையில் 98% வங்காளிகளே ஆவர். (நகர-அரசுகள் போன்ற குறு-அரசுகளைத் தவிர்த்து) இது உலகின் மிக அதிக மக்கள்தொகை அடர்த்தியைக் கொண்டுள்ளது. உலகில் மிகப்பெரிய இசுலாமிய மக்கள்தொகையைக் கொண்ட நாடுகளில் இதுவும் ஒன்றாகும்; பத்து வங்காளதேச மக்களில் ஒன்பது பேர் சன்னி இசுலாமியர்கள் ஆவர்.

இந்த நாடு வங்காளம் என்ற பெரிய பிராந்தியத்தின் ஒரு பகுதியாகும். 1947-ல் பிரிட்டிஷ் ஆட்சியிலிருந்து சுதந்திரம் பெற்ற பிறகு நடந்த இந்தியப் பிரிவினையின் போது, ​​கிழக்கு வங்காளம் பாகிஸ்தானின் ஒரு பகுதியாக ஆனது. 1971-ல், அது வங்காளதேசம் என்ற சுதந்திர நாடாக ஆனது. மேற்கு வங்காளம் இந்தியாவிற்குச் சொந்தமானது.

'''சொல்மூலம்'''

வங்காளதேசம் (&quot;Bangladesh&quot; -பங்களாதேஷ்) என்ற சொல், சொல்லர்த்தப்படி &quot;வங்காளத்தின் நிலம்&quot; அல்லது &quot;வங்காள நாடு&quot; என்று பொருள்படும். (&quot;Bangla&quot; பங்களா மற்றும் &quot;Bengal&quot; வங்காளம்) ஆகிய சொற்களின் துல்லியமான தோற்றம் உறுதியற்றதாக உள்ளது (Bengal#Name பகுதியைப் பார்க்கவும்).

இந்த நாடு அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;பங்களாதேஷ் மக்கள் குடியரசு&quot; (People's Republic of Bangladesh) என்று அழைக்கப்படுகிறது. &quot;மக்கள் குடியரசு&quot; (People's Republic) என்ற சொல் பொதுவாகக் கம்யூனிச நாடுகளுடன் தொடர்புடையதாகக் கருதப்பட்டாலும், பங்களாதேஷ் ஒரு கம்யூனிச நாடு அல்ல. ஒரு புரட்சிகரப் போராட்டத்தின் மூலமாகவே பங்களாதேஷ் தனது சுதந்திரத்தைப் பெற்றதால், இச்சொல் முதன்மையாக ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டது.

== வரலாறு ==
{{Wy/ta/See also|Wy/ta/தெற்கு ஆசிய வரலாறு|தெற்கு ஆசிய வரலாறு}}

இநாட்டின் வரலாறு கி.மு. 1500-இல் நிலவிய செம்புக்கால (Chalcolithic) காலம் வரை நீண்டுள்ளது; இப்பகுதி நீண்ட காலமாகப் பல்வேறு கலாச்சாரங்கள் மற்றும் நாகரிகங்களின் சங்கமமாகத் திகழ்ந்து வருகிறது.

வங்காளத்தின் பண்டைய வரலாறு, 4,000 ஆண்டுகளுக்கு முந்தைய செம்புக்காலத்தில் உருவான நிலையான விவசாயச் சமூகங்களுடன் தொடங்கியது. கங்கை-பிரம்மபுத்திரா டெல்டா பகுதியின் வளமான சமவெளிகளில் ஆரம்பகால திராவிட, ஆஸ்ட்ரோ-ஆசிய மற்றும் திபெத்திய-பர்மிய இனக்குழுக்கள் செழித்து வளர்ந்தன. கி.மு. 4-ஆம் நூற்றாண்டிற்குள், சிதறிக்கிடந்த இக்குடிமக்கள் கூட்டமைப்புகள் வலிமைமிக்க 'கங்கரிடாய்' (Gangaridai) பேரரசாக உருவெடுத்தன. தாலமி உள்ளிட்ட ரோமானிய மற்றும் கிரேக்க வரலாற்றாசிரியர்கள், இப்பகுதியை ஒரு மாபெரும் இராணுவ சக்தியாகக் குறிப்பிட்டுள்ளனர். இதன் வலிமைமிக்க போர் யானைப்படை, மாவீரன் அலெக்சாண்டர் இந்தியத் துணைக்கண்டத்தின் கிழக்குப் பகுதிக்குள் மேலும் முன்னேறுவதைத் தடுத்ததாகப் புகழ்பெற்றது.

இப்பகுதி வளர்ச்சியடைந்தபோது, ​​அதன் முக்கியத்துவம் வாய்ந்த கடற்கரை அமைவிடம் அதனை கடல்சார் வர்த்தகத்தின் மையமாக மாற்றியது. பேரரசர் அசோகரின் கீழ் இப்பகுதி மௌரியப் பேரரசில் இணைக்கப்பட்டது, இதன் மூலம் அப்பகுதியில் பௌத்த மதம் பரவியது. மௌரியப் பேரரசின் வீழ்ச்சிக்குப் பிறகு, வங்காளம் வங்கா, சமதடா மற்றும் புண்ட்ரவர்த்தனா போன்ற செழிப்பான உள்ளூர் அரசுகளாகப் பிரிந்தது. கி.பி. 4-ஆம் நூற்றாண்டில் குப்தப் பேரரசு கட்டுப்பாட்டைக் கைப்பற்றியது; இது சமஸ்கிருத கலாச்சாரம் மற்றும் வர்த்தகத்தில் பெரும் மறுமலர்ச்சியைக் கொண்டுவந்தது. குப்தர்களுக்குப் பிறகு, 7-ஆம் நூற்றாண்டில் மன்னர் ஷஷாங்கன் குறுகிய காலமே நீடித்த 'கௌட' (Gauda) அரசை நிறுவினார்; இதுவே ஒருங்கிணைந்த மற்றும் சுதந்திரமான வங்காள புவிசார்-அரசியல் அமைப்பின் முதல் அடையாளமாகத் திகழ்ந்தது.

உள்ளூர் தலைவர்களால் ஜனநாயக முறையில் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட கோபால மன்னரால் பாலப் பேரரசு (Pala Empire) நிறுவப்பட்டதைத் தொடர்ந்து, கி.பி. 750-ல் அப்பகுதியில் நிலைத்தன்மை திரும்பியது. நான்கு நூற்றாண்டுகள் ஆட்சி செய்த இந்த பௌத்த வம்சம், கலை, இலக்கியம் மற்றும் சோமபுர மகாவிஹாரம் போன்ற பிரம்மாண்டமான கட்டிடக்கலை ஆகியவற்றின் பொற்காலத்தை உருவாக்கியது. பாலர்கள் தென்கிழக்கு ஆசியா மற்றும் திபெத்துடன் வலுவான வர்த்தக மற்றும் மத உறவுகளை ஏற்படுத்தினர். 11-ஆம் நூற்றாண்டில் இந்து சேனா வம்சம் அதிகாரத்தைக் கைப்பற்றியபோது பண்டைய காலம் முடிவுக்கு வந்தது.

கி.பி. 8-ஆம் நூற்றாண்டில் துருக்கிய தளபதி பக்தியார் கில்ஜியால் இப்பகுதி கைப்பற்றப்பட்டபோது இஸ்லாம் தெற்காசியாவிற்குள் நுழைந்தது. பின்னர் 11-ஆம் நூற்றாண்டிலும் அதைத் தொடர்ந்த காலங்களிலும், வங்காள சுல்தானகம் மற்றும் முகலாயர்களின் ஆட்சியின் கீழ் இப்பகுதி இஸ்லாமியப் பகுதியாக மாறியது. பிற்காலத்தில், வங்காளதேசம் பிரிட்டிஷ் ஆட்சியின் (British Raj) ஒரு பகுதியாக மாறியது.

1800-களில், வங்காளம் இந்துக்கள் பெரும்பான்மையாக வசிக்கும் மேற்கு வங்காளம் மற்றும் இசுலாமியர்கள் பெரும்பான்மையாக வசிக்கும் கிழக்கு வங்காளம் என இரண்டு மாகாணங்களாகப் பிரிக்கப்பட்டது; இதற்கு எழுந்த கடும் எதிர்ப்பின் காரணமாக, இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானின் சுதந்திரம் வரை வங்காளம் விரைவில் மீண்டும் ஒன்றிணைக்கப்பட்டது. 1947-ல், இந்தியா இரண்டு நாடுகளாகப் பிரிக்கப்பட்டது: தெற்காசியாவில் இசுலாமியர்களுக்கான தனி தாயகமான பாகிஸ்தான் மற்றும் இந்தியா. சுதேச சமஸ்தானங்களுக்கு (Princely states) மூன்று தேர்வுகள் வழங்கப்பட்டன: இந்தியாவுடன் இணைவது, பாகிஸ்தானுடன் இணைவது அல்லது சுதந்திரமாக இருப்பது. இக்காலகட்டத்தில்தான் வங்காளம் இரண்டு தனித்தனி பிரதேசங்களாகப் பிரிக்கப்பட்டது. இசுலாமியர்கள் பெரும்பான்மையாக வசிக்கும் கிழக்கு வங்காளம் பாகிஸ்தானின் ஒரு பகுதியாக மாறியது (அப்போது அது &quot;கிழக்கு பாகிஸ்தான்&quot; என்று அழைக்கப்பட்டது), அதே சமயம் இந்துக்கள் பெரும்பான்மையாக வசிக்கும் மேற்கு வங்காளம் இந்தியாவின் ஒரு பகுதியாக மாறியது. இந்தியாவில் உள்ள மேற்கு வங்காளம் வங்காளதேசத்துடன் ஆழமான வரலாற்று மற்றும் கலாச்சாரத் தொடர்புகளைக் கொண்டுள்ளது; மேலும் இந்தியாவின் கொல்கத்தாவும் வங்காளதேசத்தின் டாக்காவும் நெருங்கிய தொடர்புடையவை.

வங்காளிகள் பாகிஸ்தானுடன் நன்கு ஒருங்கிணைந்து வாழ்வார்கள் என்று நம்பப்பட்டாலும், பாகிஸ்தான் அரசாங்கத்திற்கும் இன ரீதியான வங்காளிகளுக்கும் இடையிலான உறவு  மோசமடைந்தது. வங்காள மொழி அதிகாரப்பூர்வ மொழியாக அங்கீகரிக்கப்படவில்லை, மாறாக அது முற்றிலுமாகத் தடை செய்யப்பட்டது; வங்காளிகள் மீது உருது மொழி திணிக்கப்பட்டது மற்றும் அவர்கள் மீது இனப் பாகுபாடு காட்டப்பட்டது. மேலும், புவியியல் ரீதியான பிரிவினையைத் தாண்டி, இரு தரப்பினருக்கும் இடையே எந்தவிதமான இணக்கமும் இருக்கவில்லை. வங்காளதேசத்தின் &quot;தேசத் தந்தை&quot; என்று பரவலாக அறியப்படும் பங்காபந்து ஷேக் முஜிபுர் ரஹ்மான், பாகிஸ்தானின் பிரதமராகத் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டபோது, ​​அவர் பதவியேற்பதிலிருந்து தடுக்கப்பட்டார்; இது பரவலான அதிருப்திக்கு வழிவகுத்தது. 1971 மார்ச் 25 அன்று ஷேக் முஜிபுர் ரஹ்மான் கைது செய்யப்பட்டார், அதைத் தொடர்ந்து விரைவில் சுதந்திரப் போர் தொடங்கியது.

இக்காலகட்டத்தில் பாகிஸ்தான் படைகள் பல கொடூரமான செயல்களைச் செய்தன. பாகிஸ்தான் ராணுவத்தால் பல பெண்களும் குழந்தைகளும் பாலியல் வன்முறைக்கு ஆளாக்கப்பட்டனர். ஆனால் எல்லாவற்றிலும் மிகக் கொடூரமான நடவடிக்கை 'ஆபரேஷன் சர்ச்லைட்' (Operation Searchlight) ஆகும்; இது 1971-ல் வங்காளதேச இனப்படுகொலைக்கு வழிவகுத்தது. இதில் பாகிஸ்தான் ராணுவம் மற்றும் பாகிஸ்தானுக்கு விசுவாசமான படைகளால் பெருமளவிலான மக்கள் படுகொலை செய்யப்பட்டனர். இறுதியில், வங்காளதேச சுதந்திரப் போராளிகளின் பக்கம் நின்று இந்தியா இப்போரில் ஈடுபட்டது. 1971 டிசம்பரில், கிழக்கு பாகிஸ்தான் பாகிஸ்தானிடமிருந்து விடுவிக்கப்பட்டு &quot;வங்காளதேசம்&quot; எனப் பெயர் மாற்றப்பட்டது.

அதிகரித்து வந்த அதிருப்தியை எதிர்கொண்ட முஜிப், 1975-ன் தொடக்கத்தில் மையப்படுத்தப்பட்ட ஒற்றைக் கட்சி சர்வாதிகார ஆட்சியை நிறுவினார். இந்த அதிகாரத்துவ மாற்றம் 1975 ஆகஸ்ட் 15 அன்று ஒரு வன்முறைமிக்க ராணுவப் புரட்சிக்கு வழிவகுத்தது; இதில் முஜிப் மற்றும் அவரது குடும்பத்தினர் பலர் படுகொலை செய்யப்பட்டனர்.

வங்காளதேசத்தின் விடுதலைக்குப் பிறகு, அது ஒரு மதச்சார்பற்ற ஜனநாயக நாடாக மாறியது. அதிகரித்து வந்த அதிருப்தியை எதிர்கொண்ட முஜிப், 1975-ன் தொடக்கத்தில் மையப்படுத்தப்பட்ட ஒற்றைக் கட்சி சர்வாதிகார ஆட்சியை நிறுவினார். இந்த அதிகாரத்துவ மாற்றம் 1975 ஆகஸ்ட் 15 அன்று ஒரு வன்முறைமிக்க ராணுவப் புரட்சிக்கு வழிவகுத்தது; இதில் முஜிப் மற்றும் அவரது குடும்பத்தினர் பலர் படுகொலை செய்யப்பட்டனர்.

அதன்பிறகு 1990 வரை ராணுவ ஆட்சிகள் நீடித்தன; அப்போது நாடாளுமன்ற ஆட்சியை மீண்டும் கொண்டுவருவதற்கான கோரிக்கைகள் எழுந்தன, அதைத் தொடர்ந்து ஓராண்டு கழித்து அது நடைமுறைக்கு வந்தது. 1988-ல் இஸ்லாம் அரசு மதமாக அறிவிக்கப்பட்டது.

21-ம் நூற்றாண்டில் வங்காளதேசம் விரைவான பொருளாதார வளர்ச்சியை அடைந்துள்ளது; 2020-ல் அதன் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தி (GDP) முதன்முறையாக அண்டை நாடான இந்தியாவை முந்தியது. அரசாங்கத்திற்கு எதிரான கடுமையான உள்நாட்டு அதிருப்தி ஆகஸ்ட் 2024-ல் உச்சத்தை அடைந்தது; அப்போது மாணவர் தலைமையில் நடைபெற்ற இடஒதுக்கீடு எதிர்ப்புப் போராட்டங்கள் ஒரு தேசிய இயக்கமாக உருவெடுத்தன. இதனால் அப்போதைய பிரதமர் ஷேக் ஹசீனா பதவி விலகி நாட்டை விட்டு வெளியேற வேண்டிய கட்டாயம் ஏற்பட்டது.

== '''அரசியல் மற்றும் அரசாங்கம்''' ==
வங்காளதேசம் அதிகாரப்பூர்வமாக ஒரு பல-கட்சி முறை கொண்ட நாடாளுமன்றக் குடியரசாகச் செயல்படுகிறது; இதில் பிரதமர் அரசாங்கத்தின் தலைவராகவும், முதன்மை நிர்வாக அதிகாரம் கொண்டவராகவும் விளங்குகிறார். உள்ளூரில் 'ஜாதிய சங்க்சத்' (Jatiya Sangsad) என்று அழைக்கப்படும் அந்நாட்டின் நாடாளுமன்றம், தேசிய சட்டங்களை இயற்றும் ஒற்றை-அவை கொண்ட சட்டமியற்றும் அமைப்பாகும். நாட்டின் தலைவராக இருக்கும் அதிபர், பெரும்பாலும் சடங்குரீதியான பணிகளையே மேற்கொள்கிறார்.

அந்நாட்டின் உள்நாட்டு அரசியல் சூழல் வரலாற்று ரீதியாகக் கடும் போட்டித்தன்மை வாய்ந்ததாகவும், இரண்டு முக்கிய அரசியல் பிரிவுகளின் ஆதிக்கத்திற்கு உட்பட்டதாகவும் இருந்து வந்துள்ளது. 2024-ஆம் ஆண்டில் மாணவர் தலைமையில் நடைபெற்ற தேசிய அளவிலான போராட்டங்களின் விளைவாக, நீண்ட காலம் ஆட்சியில் இருந்த பிரதமர் ஷேக் ஹசீனா பதவி விலகி நாட்டை விட்டு வெளியேறியபோது இந்த நிலைமை பெருமளவில் மாறியது. 2024 ஜூலை மாத எழுச்சிக்குப் பிறகு, தலைமை ஆலோசகர் முஹம்மது யூனுஸ் தலைமையிலான 18 மாத இடைக்கால நிர்வாகம் நிறைவடைந்து, 

வங்காளதேசம் அரசியல் மாற்றங்கள் நிகழும்போது, ​​திடீர் மற்றும் கணிக்க முடியாத போராட்டங்கள், பொது வேலைநிறுத்தங்கள் (உள்ளூரில் 'ஹர்த்தால்' என்று அழைக்கப்படுபவை) மற்றும் சாலை மறியல்கள் போன்றவை அடிக்கடி ஏற்படுகின்றன. எனவே, பயணிகள் மிகுந்த விழிப்புடன் இருக்க வேண்டும்; அனைத்து வகையான அரசியல் கூட்டங்களையும் கண்டிப்பாகத் தவிர்க்க வேண்டும்; அத்துடன் உள்ளூர் செய்தி அலைவரிசைகள் அல்லது தூதரகத்தின் அறிவிப்புகளைத் தொடர்ந்து கவனிக்க வேண்டும்.

== '''வானிலை''' ==
வங்காளதேசம் துணை வெப்பமண்டல பருவமழை காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது. இங்கு ஆண்டில் ஆறு பருவங்கள் உள்ளன: குளிர்காலம் (டிசம்பர்–ஜனவரி), வசந்த காலம் (பிப்ரவரி–மார்ச்), கோடைக்காலம் (ஏப்ரல்–மே), பருவமழைக் காலம் (ஜூன்–ஜூலை), இலையுதிர் காலம் (ஆகஸ்ட்–செப்டம்பர்) மற்றும் பிற்பகுதி இலையுதிர் காலம் (அக்டோபர்–நவம்பர்). நாடு முழுவதும் சராசரி வெப்பநிலை பொதுவாக குளிர்காலத்தில் 20°C முதல் 30°C வரையிலும், கோடை மாதங்களில் 21°C முதல் 34°C வரையிலும் இருக்கும். ஆண்டு மழையளவு மேற்குப் பகுதியில் 160 செ.மீ முதல் 200 செ.மீ வரையிலும், தென்கிழக்குப் பகுதியில் 200 செ.மீ முதல் 400 செ.மீ வரையிலும், வடகிழக்குப் பகுதியில் 250 செ.மீ முதல் 400 செ.மீ வரையிலும் மாறுபடுகிறது. வகை 3 அல்லது 4-க்கு மேற்பட்ட தீவிரமான சூறாவளிகள் அரிதாகவே ஏற்படுகின்றன (குறிப்பாக ஜனவரி முதல் மார்ச் வரையிலான குளிர்காலத்தின் பிற்பகுதியில்); இருப்பினும், அவை உள்கட்டமைப்பு மற்றும் மின்சார விநியோகத்தில் பெரும் பாதிப்புகளை ஏற்படுத்தக்கூடும், குறிப்பாக கடலோரப் பகுதிகளில். சூறாவளி எச்சரிக்கை விடுக்கப்பட்டிருந்தால், நாட்டின் தெற்குப் பகுதிகளில் (குல்னா, பாகேர்ஹத், சிட்டகாங், காக்ஸ் பஜார்) பயணம் செய்வதைத் தவிர்க்குமாறு அறிவுறுத்தப்படுகிறது.
கோடைக்காலத்தில் அதிக ஈரப்பதம் நிலவுவதால், தளர்வான பருத்தி ஆடைகளை அணிய முயற்சி செய்யுங்கள். மழைக்காலத்தில், டாக்கா மற்றும் சிட்டகாங் போன்ற பெரிய நகரங்கள் கூட பலத்த மழையால் விரைவாக நீரில் மூழ்கிவிடும் வாய்ப்புள்ளது. இங்குச் சுற்றுலாவிற்குச் செல்ல அக்டோபர் முதல் ஏப்ரல் வரையிலான காலம் மிகவும் ஏற்றது.

== '''நிலப்பரப்பு''' ==
இப்பகுதி முக்கியமாக இமயமலையிலிருந்து பாயும் பெரிய ஆறுகளின் கழிமுகங்களில் அமைந்துள்ள தாழ்வான சமவெளியாகும்; இதில் கங்கை ஆறு யமுனையுடன் (இது பிரம்மபுத்திரா ஆற்றின் முக்கியக் கிளையாகும்) இணைந்து, பின்னர் மேக்னா ஆற்றுடன் கலந்து இறுதியில் வங்காள விரிகுடாவில் கலக்கிறது. இது வளமான மற்றும் பெரும்பாலும் சமமான விவசாய நிலப்பகுதியாகும். சிட்டகாங் மலைப்பகுதிகளைத் தவிர, இப்பகுதியின் உயரம் கடல் மட்டத்திலிருந்து அரிதாகவே 10 மீட்டருக்கு மேல் செல்கிறது; இதனால், புவி வெப்பமடைதலின் பாதிப்புகளுக்கு இது ஆபத்தான வகையில் ஆளாகக்கூடிய நிலையில் உள்ளது. இங்குள்ள மிக உயர்ந்த புள்ளி 'பிஜோய்' (Bijoy) ஆகும், இதன் உயரம் 1,231 மீட்டராகும்.

== '''பேச்சுச் மொழி''' ==
இநாட்டின் தேசிய மற்றும் அதிகாரப்பூர்வ மொழி வங்காளம் (பங்களா) ஆகும்; இது தனக்கென தனித்துவமான எழுத்து வடிவத்தைக் கொண்டுள்ளது. இந்தி, உருது, பஞ்சாபி, நேபாளி மற்றும் ரோமானி மொழிகளைப் போலவே, இதுவும் இந்தோ-ஐரோப்பிய மொழிக்குடும்பத்தின் இந்தோ-ஆரியப் பிரிவைச் சேர்ந்த ஒரு மொழியாகும்.

வங்காள மொழியின் இலக்கணம் பெரும்பாலும் சீரானது (பெயர்ச்சொற்களுக்குப் பால் வேறுபாடு இல்லை, விதிவிலக்குகள் மிகக் குறைவு அல்லது இல்லவே இல்லை); இருப்பினும், இதன் எழுத்து வடிவத்தில் நூற்றுக்கணக்கான மெய்யெழுத்துச் சேர்க்கைகள் (consonant clusters) உள்ளன, இவற்றை அறிந்துகொள்வதும் எழுதுவதும் சவாலானதாக இருக்கலாம்.

வங்காளதேசம் ஒரு காலத்தில் பிரிட்டிஷ் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக இருந்தபோதிலும், 1980-களிலிருந்து அங்கு ஆங்கிலத்தின் பயன்பாடு வெகுவாகக் குறைந்துவிட்டது. தற்போது, ​​நன்கு படித்த உயர் வகுப்பினரிடையே மட்டுமே இதன் பயன்பாடு காணப்படுகிறது.

இரு நூற்றாண்டுகால பிரிட்டிஷ் காலனித்துவ ஆட்சியின் காரணமாக, மக்கள் பெரும்பாலான வெளிநாட்டினரை பிரிட்டிஷ் அல்லது அமெரிக்கர்களாகவே கருதுகின்றனர் மற்றும் அவர்களை ஒருவித ஆர்வத்துடன் பார்க்கின்றனர். உங்களிடம் கேட்கப்படும் முதல் கேள்வி பெரும்பாலும் &quot;உங்கள் நாடு எது?&quot; (&quot;பங்களா&quot; மொழியில் &quot;Desh kothay?&quot;) அல்லது &quot;ஐயா, எந்த நாடு?&quot; என்பதாகத்தான் இருக்கும். தெருவோர வியாபாரிகளோ அல்லது வாடகை  வண்டி ஓட்டுநர்களோ தங்கள் பொருட்கள் அல்லது சேவைகளை விற்க அதிக ஆர்வம் காட்டினால், அங்கிருந்து நகர்ந்து கொண்டே &quot;Amar dorkar nai&quot; (எனக்கு இது தேவையில்லை) அல்லது &quot;Lagbey nah&quot; (தேவையில்லை) என்று கூறலாம்; இது &quot;வேண்டாம், நன்றி&quot; என்று சொல்வதற்கான ஒரு பேச்சுவழக்கு முறையாகும்.

யாசகம் கேட்பவர் அல்லது துரதிர்ஷ்டவசமான நிலையில் உள்ளவர்களுக்குப் பணம் கொடுக்க நீங்கள் விரும்பவில்லை என்றால், &quot;Maaf koro&quot; (நண்பர்கள் அல்லது நெருக்கமானவர்களிடம் பேசுவது போன்ற முறைசாரா வடிவம்) அல்லது &quot;Maaf koren&quot; (மரியாதைக்குரிய முறைசார் வடிவம்) என்று கூறலாம்; இதற்கு &quot;என்னை மன்னிக்கவும்&quot; என்று பொருள். அல்லது &quot;Amar bangthi poisha nai&quot; (என்னிடம் சில்லறை இல்லை) என்று கூறுவதன் மூலமும் அவர்களைத் தவிர்க்கலாம். எல்லாவற்றிற்கும் மேலாக, ஒரு சேவையையோ அல்லது பொருளையோ நீங்கள் மறுக்கும்போது, ​​அந்த இடத்திலேயே நின்று கொண்டிருக்காதீர்கள். மேற்கூறிய சொற்றொடர்களைச் சொல்லிக்கொண்டே தொடர்ந்து நடந்து செல்லுங்கள். இல்லையெனில், நீங்கள் அங்கேயே நிற்பது, மறுப்பதில் உங்களுக்குத் தயக்கம் இருப்பதாக வியாபாரிகள் தவறாகப் புரிந்துகொள்ள வழிவகுக்கலாம்.

== '''சென்று அடையுங்கள்''' ==

=== '''வானூர்தியில்''' ===
வங்காளதேசத்தில் பல உள்நாட்டு விமான நிலையங்கள் மட்டுமின்றி, அந்நாட்டை உலகின் பிற பகுதிகளுடன் இணைக்கும் மூன்று சர்வதேச விமான நிலையங்களும் உள்ளன. அவை டாக்காவில் உள்ள ஹஸ்ரத் ஷாஜலால் சர்வதேச விமான நிலையம் (DAC IATA), சிட்டகாங்கில் உள்ள ஷா அமனத் சர்வதேச விமான நிலையம் (CGP IATA) மற்றும் சில்ஹெட்டில் உள்ள உஸ்மானி சர்வதேச விமான நிலையம் (ZYL IATA) ஆகியவை ஆகும். உள்நாட்டு விமான நிலையமான காக்ஸ் பஜார் விமான நிலையம் விரைவில் சர்வதேச விமான நிலையமாகத் திறக்கப்படவுள்ளது. சிட்டகாங், ராஜ்பாஹி, ஜெஸ்ஸோர், காக்ஸ் பஜார், சையத்பூர், பாரிசால் மற்றும் சில்ஹெட் ஆகிய பிராந்திய மையங்களிலிருந்து குறைந்த அளவிலான சர்வதேச விமான சேவைகள் இயக்கப்பட்டாலும், நாட்டின் முக்கிய நுழைவாயிலாக டாக்காவில் உள்ள ஹஸ்ரத் ஷாஜலால் சர்வதேச விமான நிலையமே (வங்காள மொழி: হযরত শাহজালাল আন্তর্জাতিক বিমানবন্দর) விளங்குகிறது.

வங்காளதேச தேசிய விமான நிறுவனம் பிமான்  (பங்களாதேஷ் ஏர்லைன்ஸ் ) ஆகும், இது உள்ளூரில் பிமான் என்று அழைக்கப்படுகிறது. இருப்பினும், நேரந்தவறாமை மற்றும் வழித்தடங்களைப் பராமரிப்பதில் இந்த விமான நிறுவனத்திற்கு ஒரு சிறந்த பெயர் இல்லை. ஆனாலும், டாக்காவிலிருந்து லண்டன் ஹீத்ரோவிற்குச் செல்லும் அதன் விமானங்கள் (அவற்றில் சில சில்ஹெட் வரை செல்கின்றன) நேரடி விமானங்களையும் கண்டங்களுக்கு இடையேயான சேவையையும் கொண்ட ஒரே வங்காளதேச விமான நிறுவனமாக இதை ஆக்குகின்றன. பிமான் வங்காளதேசத்தில் உள்ள அனைத்து உள்நாட்டு இடங்களுக்கும் விமானங்களை இயக்குகிறது. மேலும், ஆசியா, ஐரோப்பா மற்றும் மத்திய கிழக்கு முழுவதும் 12 வெவ்வேறு நாடுகளில் உள்ள 16 நகரங்கள் மற்றும் இடங்களுக்கு பிமான் சேவை வழங்குகிறது. பட்டியலுக்கு விமான நிறுவனத்தின் இணையதளத்தைப் பார்க்கவும். நோவோ ஏர் மற்றும் யுஎஸ்-பங்களா ஏர்லைன்ஸ் போன்ற தனியார் வங்காளதேச விமான நிறுவனங்கள் உள்ளூர் சந்தையைப் பயன்படுத்திக் கொண்டு, ஆசியா மற்றும் மத்திய கிழக்கு முழுவதும் உள்ள முக்கிய மையங்களுக்கு சேவை செய்ய விரிவடைந்துள்ளன.  மத்திய கிழக்கிலிருந்து டாக்காவிற்கு பல வெளிநாட்டு விமான நிறுவனங்கள் மூலம் நல்ல இணைப்புகள் உள்ளன, இதன் மூலம் பெரும்பாலான ஆசிய மற்றும் ஐரோப்பிய தலைநகரங்கள் மற்றும் பல வட அமெரிக்க மையங்களுடன் இணைக்க முடியும். ஹாங்காங், பாங்காக், கோலாலம்பூர் மற்றும் சிங்கப்பூர் ஆகியவை நாட்டிற்கும் அதற்கு அப்பாலும் வழக்கமான விமானங்களைக் கொண்ட பிற முக்கிய ஆசிய மையங்களாகும். பல நிறுவனங்கள் வங்காளதேசத்திற்க்கு தினசரி விமானங்களை இயக்குகின்றன. நேபாளத்தில் உள்ள காத்மாண்டு, பூட்டானில் உள்ள பாரோ, சீனாவில் உள்ள குன்மிங் மற்றும் அனைத்து இந்திய நகரங்கள் போன்ற அருகிலுள்ள பிராந்திய இடங்களை டாக்காவிலிருந்து மூன்று மணி நேரத்திற்கும் குறைவான நேரத்தில் எளிதாக அடையலாம். மேலும், இந்த இடங்களுக்கு ஏராளமான விமான நிறுவனங்கள் சேவை வழங்குகின்றன.

==== '''தொடருந்தில்''' ====
மைத்ரீ எக்ஸ்பிரஸ் தொடருந்து டாக்கா மற்றும் கொல்கத்தாவிற்கு இடையே இயக்கப்படுகிறது. இந்த சேவை வாரத்திற்கு இருமுறை உள்ளது: ஒரு வங்காளதேச தொடருந்து ஒவ்வொரு சனிக்கிழமையும் டாக்காவிலிருந்து புறப்பட்டு ஞாயிற்றுக்கிழமை திரும்புகிறது, அதே நேரத்தில் ஒரு இந்திய தொடருந்து சனிக்கிழமைகளில் கொல்கத்தாவிலிருந்து புறப்பட்டு மறுநாள் திரும்புகிறது. மேலும், வாராந்திர பந்தன் எக்ஸ்பிரஸ் தொடருந்து இந்தியாவின் கொல்கத்தாவிலிருந்து வங்காளதேசத்தின் குல்னாவிற்குச் சென்று திரும்புகிறது. தொடருந்து பயணச்சீட்டு கொல்கத்தாவில் உள்ள சித்பூர் நிலையம், டாக்காவில் உள்ள கமலாபூர் தொடருந்து நிலையம் மற்றும் குல்னா தொடருந்து நிலையம் ஆகிய இடங்களில் கிடைக்கும். இந்த தொடருந்து பயணச்சீட்டுகளை வாங்க செல்லுபடியாகும் கடவுச்சீட்டு மற்றும் நுழைவு இசைவு (விசா) தேவை.

===== '''பேருந்தில்''' =====
இந்தியாவுடனான எல்லைகள் மட்டுமே திறந்திருக்கும் தரைவழி எல்லைகள். மியான்மருக்குத் தரைவழியாகக் கடந்து செல்ல இயலாது. எப்போதாவது பங்களாதேஷ் கடவுச்சீட்டு வைத்திருப்பவர்கள் டெக்னாஃபிலிருந்து எல்லை கடக்க அனுமதிக்கப்படுகிறார்கள், இருப்பினும் இந்த நிலை தொடர்ந்து மாறிக்கொண்டே இருக்கிறது.

== '''சுற்றிப்பாருங்கள்''' ==
வங்காளதேசம் பல யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரிய தளங்களைக் கொண்டுள்ளது. இது சுற்றிப் பார்க்க ஏராளமான இடங்களைக் கொண்ட ஒரு நாடு, அவற்றில் பல மறக்க முடியாத அனுபவங்களை வழங்கினாலும், உலகின் பிற பகுதிகளுக்கு ஒப்பீட்டளவில் அறியப்படாமல் இருக்கின்றன. ஒரு விடுமுறைத் தலமாக, வங்காளதேசம் பல பரிமாணங்களைக் கொண்டுள்ளது, அவற்றில் முக்கியமானது சூழல் சுற்றுலாவாகும். தொல்பொருள் தளங்கள், வரலாற்று மசூதிகள் மற்றும் நினைவுச்சின்னங்கள், ஓய்விடங்கள், கடற்கரைகள், சுற்றுலாத் தலங்கள், காடுகள் மற்றும் வனவிலங்குகள் ஆகியவை சில சுற்றுலா ஈர்ப்புகளாகும். வங்காளதேசம் மீன்பிடித்தல், நீர் சறுக்கு, ஆற்றுப் பயணம், மலையேற்றம், படகோட்டம், அலைச்சறுக்கு, பாய்மரப் படகுப் பயணம் மற்றும் கடல் குளியல் போன்ற வாய்ப்புகளை வழங்குவதோடு, ஒருவரை அன்னை இயற்கையுடன் நெருங்கிய தொடர்புக்குக் கொண்டுவருகிறது. வங்காளதேசம் வனவிலங்குகள் மற்றும் வேட்டைப் பறவைகளிலும் செழிப்பாக உள்ளது.

டாக்கா என்பது துடிப்பான மற்றும் பரபரப்பான சூழலைக் கொண்ட, உலகின் மிக அதிக மக்கள் அடர்த்தி கொண்ட நகரங்களில் ஒன்றாகும். சுற்றுலாப் பயணிகளைக் கவரும் இடங்களுள் லால்பாக் கோட்டை (Lalbagh Quilla), அஹ்சன் மன்சில், ஷஹீத் மினார், போரோ கத்ரா, சோட்டோ கத்ரா, தேசிய அருங்காட்சியகம் மற்றும் ஜாதியோ சங்சத் பவன் (தேசிய நாடாளுமன்றக் கட்டிடம்) ஆகியவை குறிப்பிடத்தக்கவை. சுஹ்ரவர்தி உத்யான் மற்றும் ரம்னா பூங்கா ஆகியவை நகரவாசிகளுக்கு பசுமையான சூழலையும் அமைதியையும் அளிக்கும் இரண்டு முக்கிய பூங்காக்களாகும். பைத்துல் முக்கர்ரம் (தேசிய மசூதி), உயர் நீதிமன்றக் கட்டிடம் மற்றும் பங்கபந்து நினைவு அருங்காட்சியகம் ஆகியவையும் பிற முக்கிய சுற்றுலாத் தலங்களாகும். நீங்கள் ஒரே ஒரு இடத்திற்கு மட்டுமே செல்லவிருக்கிறீர்கள் என்றால், நகரின் பழைய பகுதியில் அமைந்துள்ள லால்பாக் கோட்டையைத் தவறவிடாமல் பார்க்க வேண்டும். வங்காள மொழியில் &quot;புரான் டாக்கா&quot; (Puran Dhaka) என்று அழைக்கப்படும் டாக்காவின் இந்தப் பழைய பகுதி, நூற்றுக்கணக்கான குறுகிய சந்துகளின் இருபுறமும் நெருக்கமாக அமைந்துள்ள நூறு ஆண்டுகள் பழமையான கட்டிடங்களைக் கொண்ட, வரலாற்றின் அடையாளமாகத் திகழும் ஒரு பகுதியாகும். புரான் டாக்காவின் ஒவ்வொரு நகரப் பகுதியும் அல்லது &quot;மொஹல்லா&quot;வும் (Moholla) அதற்கே உரிய சிறப்புக் கடைகள் மற்றும் கைவினைஞர்களுடன் தனித்துவமாகத் திகழ்வதுடன், பழமையான டாக்காவின் அனுபவத்தையும் வழங்குகிறது.

வங்காளதேசத்தின் பிற பகுதிகள் ஆயிரக்கணக்கான பொக்கிஷங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளன; அவற்றில் பெரும்பாலானவை இன்னும் வெளிச்சத்திற்கு வராமல், கண்டறியப்படுவதற்காகக் காத்திருக்கின்றன. இவற்றின் பட்டியல் நீளமானது என்றாலும், மொய்னாமோதி, பஹார்பூர் (ஷோம்பூர் விகார்), மொஹஸ்தங்கர், காந்தாஜிர் மந்திர், ராம்சாகர், ஷட்கொம்புஜ் மசூதி, கான்ஜஹான் அலியின் தர்கா மற்றும் ஸ்ரிதி சௌதோ (தேசிய நினைவுச் சின்னம்) ஆகியவை குறிப்பிடத்தக்கவை. இத்தளங்கள் பௌத்த, இந்து மற்றும் இசுலாமிய காலங்கள் உட்பட நாட்டின் வரலாற்றின் பல்வேறு காலகட்டங்களைச் சேர்ந்த கட்டிடக்கலைச் சிறப்புகளைக் கொண்டுள்ளன; இவை ஆயிரம் ஆண்டுகள் பழமையானவை.

தலைநகரான டாக்காவின் பரபரப்பான சூழலில் இருந்து விலகி, வங்காளதேசத்தின் இயற்கை அழகை ரசிக்கலாம். உலகின் மிக நீண்ட, தடையற்ற கடற்கரைகளில் ஒன்றை காக்ஸ் பஜார் கொண்டுள்ளது. மேலும், உலகின் மிகப்பெரிய சதுப்புநிலக் காடான 'சுந்தரவனக்காடுகள்' (இங்குள்ள 'சுந்தரி' மரங்களின் பெயரால் இப்பெயர் பெற்றது) இங்குதான் உள்ளன. ரங்கமதி, காக்ராச்சாரி மற்றும் பந்தர்பன் (இதன் பொருள் 'குரங்கு காடு') ஆகிய மலைப்பகுதிகள், உற்சாகமூட்டும் மலையேற்ற வாய்ப்புகளையும், பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறையை அறிந்துகொள்ளும் வாய்ப்பையும் வழங்குகின்றன. அதேவேளையில், ரங்கமதி மலைகளுக்கு இடையே அமைந்துள்ள கப்தாய் ஏரி, ஒரு ரம்மியமான மற்றும் அமைதியான சுற்றுலாத் தலமாகத் திகழ்கிறது. வங்காளதேசத்தின் கிராமப்புறங்கள் உண்மையான அழகைக் கொண்டவை; இங்கு எப்போதும் பசுமையான நெல் வயல்களையும், மஞ்சள் நிற கடுகுப் பூ வயல்களையும், ஓடும் ஆறுகளையும் காணலாம். பத்மா (கங்கை) நதி, மாதப்குண்டா, ஜாஃப்லாங், சில்ஹெட்/ஸ்ரீமங்கள் மற்றும் மௌலவிபஜார் ஆகிய இடங்களில் உள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள் ஆகியவை வங்காளதேசத்தின் பிற இயற்கை அதிசயங்களில் அடங்கும்.

== '''உண்ணுங்கள்''' ==
வங்காளதேசம் கடல் உணவுப் பிரியர்களின் சொர்க்கமாகும். பாரம்பரியமாக, நாட்டின் பெரும்பகுதி மக்கள், ஒரு காலத்தில் ஏராளமாக இருந்த நன்னீர் ஆற்று மீன்களை, குறிப்பாக அதிகாரப்பூர்வமாக &quot;தேசிய மீன்&quot; என அறிவிக்கப்பட்ட ஹில்சா மீனை நம்பியே வாழ்கின்றனர். ஹில்சா மீன் ஒரு நல்ல சுவையைக் கொண்டுள்ளது, ஆனால் அதன் பல மெல்லிய முட்களைச் சமாளிப்பது சிலருக்குக் கடினமாக இருக்கலாம்; இந்த மீனைச் சாப்பிடுவதில் நீங்கள் தேர்ச்சி பெற்றால், மீன் சாப்பிடுவதிலும் முட்களை நீக்குவதிலும் உள்ளூர் மக்களுக்கு நிகரான நிபுணத்துவத்தை நீங்கள் பெற்றதாகக் கருதலாம். ஹில்சா மீனைச் சமைப்பதற்கு, நாட்டின் அனைத்துப் பருவங்கள் மற்றும் அனைத்துப் பகுதிகளுக்கும் ஏற்ற பல்வேறு சமையல் குறிப்புகள் உள்ளன. பெரும்பாலான இசுலாமிய நாடுகளில் இருப்பதைப் போலவே, மட்டன் மற்றும் கொழுப்பற்ற அல்லது கடினமான கோழிக்கறியும் இங்கு பிரபலம். அரிசி கிட்டத்தட்ட எப்போதும் பிரதான துணை உணவாக உள்ளது. இசுலாமிய நம்பிக்கைகளின் காரணமாக, வங்காளதேசத்தில் பன்றி இறைச்சி தடைசெய்யப்பட்ட பொருளாகும், அது உண்ணப்படுவதும் இல்லை, விற்கப்படுவதும் இல்லை. இருப்பினும், முஸ்லிம் அல்லாத பகுதிகளில் இது காணப்பட்டு உண்ணப்படுகிறது.

கலவை காய்கறி குழம்புகள் இங்கு ஏராளமாகக் கிடைக்கின்றன; உருளைக்கிழங்கு, கத்தரிக்காய், பூசணிக்காய் மற்றும் தக்காளி ஆகியவை இவற்றின் முக்கியப் பொருட்களாகும். சுரைக்காய் வகைகள், கிழங்கு வகைகள் மற்றும் சில வேர் காய்கறிகளும் பொதுவாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன. கிராமப்புறங்களை விட, டாக்கா மற்றும் சிட்டகாங் போன்ற முக்கிய நகரங்களில் அதிக வகையான காய்கறிகளைக் காண முடியும்.

இங்கு 'சாலட்' (salad) -பச்சைகாய்கறிகள் குறித்த புரிதல் சர்வதேச அளவிலான வழக்கத்திலிருந்து மாறுபட்டுள்ளது. வங்காளதேசத்தில் (சாலட்) பச்சைகாய்கறிகள் உண்ணும் கலாச்சாரம் பெரிய அளவில் வளர்ச்சியடையவில்லை; குறிப்பாக கிராமப்புறங்கள், புறநகர்ப் பகுதிகள் மற்றும் மேற்கத்திய கலாச்சாரத் தாக்கம் குறைவாக உள்ள வீடுகளில், வெள்ளரிக்காயைத் தவிர மற்ற பச்சைக் காய்கறிகள் (raw vegetables) பொதுவாகச் சுவையானதாகவோ அல்லது உண்பதற்கு ஏற்றதாகவோ கருதப்படுவதில்லை. பாரம்பரியமாக, பெரும்பாலான விவசாயக் குடும்பங்களில் கேரட், செலரி, லெட்டூஸ், பாப்ரிகா போன்ற சாலட் காய்கறிகள் பயிரிடப்படுவதில்லை என்பதால், அவற்றின் பயன்பாடும் மிக அரிதாகவே இருந்தது. எனவே, முகலாயப் பாரம்பரியத்தின் தாக்கத்தால், உப்பு மற்றும் மிளகாய் போன்றவற்றைச் சேர்த்துப் பரிமாறப்படும் வெங்காயம் மற்றும் வெள்ளரிக்காயின் சில வட்ட வடிவத் துண்டுகளே பெரும்பாலும் ஒரு முழுமையான சாலட் வகையாகக் கருதப்படுகிறது.

பருப்பு என்பது பொதுவாக எல்லா வீடுகளிலும், மிகவும் ஏழ்மையான அல்லது கிராமப்புறங்களில் உள்ள வீடுகளில்கூட (அவர்களால் வேறு எந்த தினசரி உணவையும் வாங்க இயலாது) ஒரு துணை உணவாகவோ அல்லது முக்கிய உணவாகவோ கொடுக்கப்படுகிறது. பெரும்பாலான வங்காளதேச பருப்பு வகைகள், மேற்கு வங்க பருப்பு வகைகளிலிருந்தும், அதிலும் குறிப்பாக மற்ற இந்திய வகைகளிலிருந்தும் வேறுபடுகின்றன. இதற்குக் காரணம், அவை அதிக நீர்ச்சத்துடனும், குறைந்த அடர்த்தியுடனும் அல்லது மசாலாப் பொருட்களுடனும் இருப்பதே ஆகும். ஒரு எளிய ஒப்புமை என்னவென்றால், பெரும்பாலான இந்திய பருப்பு வகைகள் கெட்டியான குழம்பு போல இருக்கும் நிலையில், பெரும்பாலான வங்காளதேச பருப்பு வகைகள் இலேசான சூப் அல்லது குழம்பு போல இருக்கும். வங்காளதேச இந்துக்கள், சைவ உணவுகளில் அதிக வகைகளைக் கொண்டிருப்பதைப் போலவே, பருப்பு வகைகளிலும் அதிக வகைகளைக் கொண்டுள்ளனர். இசுலாமியர்கள், கெட்டியான மற்றும் அதிக மசாலாப் பொருட்கள் கொண்ட பருப்பு வகைகளைக் கொண்டுள்ளனர். வங்காளதேசத்தில் பருப்பு வகைகள் பிராந்திய ரீதியாக வேறுபடுகின்றன, எனவே ஒரு சிறிய அனுபவத்திற்குப் பிறகு பொதுமைப்படுத்தாமல் கவனமாக இருங்கள்.

டாக்காவின் சுவைகளை அனுபவிக்க நீங்கள் பழைய டாக்காவிற்குச் செல்ல வேண்டும். ஹாஜி பிரியாணி, நன்னா பிரியாணி ஆகியவற்றை கண்டிப்பாக சுவைக்க வேண்டும். மேலும், அல் ரசாக் உணவகம் அதன் ஷாஹி உணவுகளுக்குப் பெயர் பெற்றது. உள்ளூர் உணவைச் சுவைக்க, தன்மண்டி சத்மஸ்ஜித் சாலையில் உள்ள கோராய் கோஸ்ட், குல்ஷன் மற்றும் புராணா பல்டன் பகுதியில் உள்ள கஸ்தூரி உணவகம் ஆகிய இடங்களுக்குச் செல்ல வேண்டும். டாக்கா மற்றும் சிட்டகாங்கின் தெருக்களில் கிடைக்கும் புச்கா மற்றும் சாட்பதியை சுவைக்காமல் யாரும் வங்காளதேசத்தை விட்டுச் செல்லக்கூடாது. மேலும், வங்காளதேசத்தில் உள்ளூர்மயமாக்கப்பட்ட சீன மற்றும் தாய்லாந்து உணவுகளை வழங்கும் ஏராளமான சீன மற்றும் தாய்லாந்து உணவகங்கள் உள்ளன. டாக்காவில் உள்ள பெய்லி சாலை, நாட்டின் அதிகாரப்பூர்வமற்ற உணவுத் தெருவாகும், அதைத் தொடர்ந்து சத்மஸ்ஜித் சாலை உள்ளது. டாக்காவில் ஜப்பானிய, கொரிய மற்றும் இந்திய உணவகங்களும் உள்ளன, பெரும்பாலும் குல்ஷன் பகுதியில். உலகத் தரம் வாய்ந்த ஐஸ்கிரீம்களுக்கு, குல்ஷனில் உள்ள மூவென்பிக் அல்லது கிளப் ஜெலாட்டோவை முயற்சி செய்யுங்கள். கபாப்களுக்கு, தன்மண்டியில் உள்ள பார்பிக்யூ டுநைட் சிறந்தது, அதைத் தொடர்ந்து குல்ஷனில் உள்ள கொய்லா சிறந்தது.

== '''பருகுங்கள்''' ==
இசுலாமியர்கள் பெரும்பான்மையாக வாழும் நாடு என்பதால், மது அருந்துவது விரும்பத்தகாததாகக் கருதப்படுகிறது. இருப்பினும், இது பெரும்பாலும் டாக்காவில் உள்ள சர்வதேச கிளப்புகள், சர்வதேச விடுதிகள், சொகுசு விடுதிகள் மற்றும் அதிக விலை கொண்ட உணவகங்களிலும், காக்ஸ் பஜார் போன்ற சுற்றுலா மையங்களில் உள்ள சில உணவகங்களிலும் காணப்படுகிறது. டெக்னாஃப் மற்றும் செயின்ட் மார்ட்டின்ஸ் தீவில், வெளிநாட்டிலிருந்து கடத்தி வரப்படும் மதுபான வகைகளை நீங்கள் எப்போதாவது காண நேரிடலாம். நகரங்களில் உள்ள சில சிறந்த உணவகங்களிலும், மிகைப்படுத்தப்பட்ட விலைகளுடன் முழு வசதிகளுடன் கூடிய மதுக்கூடங்கள் உள்ளன. இருப்பினும், மதுபானம் வணிக ரீதியாகக் கிடைக்காததை, பிரதான சமூகத்தில் மதுவின் மீதான கலாச்சார வெறுப்புடன் எப்போதும் குழப்பிக் கொள்ளக்கூடாது. வங்காள கிறிஸ்தவர்களும், நகரமயமாக்கப்பட்ட பல உயர் வகுப்பு இசுலாமியர்களும், சமூக நிகழ்வுகளில் மது அருந்துவது குறித்து தனிப்பட்ட முறையில் மிகவும் தாராளமான, மேற்கத்தியமயமான அணுகுமுறையைக் கொண்டிருப்பதை நீங்கள் காணலாம்.</text>
      <sha1>qo6vne9u4w6t7fkvvotfcvlc9g35267</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/கத்தார்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823464</id>
    <revision>
      <id>7362843</id>
      <parentid>7358943</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* நகரங்கள் */</comment>
      <origin>7362843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10767" sha1="1c8ftf14ndg134bq8d7dtlegk7mgx9i" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. 
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>1c8ftf14ndg134bq8d7dtlegk7mgx9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362845</id>
      <parentid>7362843</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* புரிதல் */</comment>
      <origin>7362845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13019" sha1="pae0smjkkovttddr4r9zrnelt3vcjln" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>pae0smjkkovttddr4r9zrnelt3vcjln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362847</id>
      <parentid>7362845</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* புரிதல் */</comment>
      <origin>7362847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13584" sha1="8jf0brl4g52esymm0d85g91ta6sscwd" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>8jf0brl4g52esymm0d85g91ta6sscwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362850</id>
      <parentid>7362847</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* புரிதல் */</comment>
      <origin>7362850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15484" sha1="7k2b32d6oh3pusn7fkgcbab03gj0hl9" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

==வரலாறு==
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>7k2b32d6oh3pusn7fkgcbab03gj0hl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362852</id>
      <parentid>7362850</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* வரலாறு */</comment>
      <origin>7362852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17380" sha1="7ud5fpk7kto4sd3cgftr5jl9ru1laux" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

==வரலாறு==
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>7ud5fpk7kto4sd3cgftr5jl9ru1laux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362854</id>
      <parentid>7362852</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* வரலாறு */</comment>
      <origin>7362854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19272" sha1="516qiqtnx51pnqbx6to209yqr6vpwxc" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

==வரலாறு==
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. 
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>516qiqtnx51pnqbx6to209yqr6vpwxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362855</id>
      <parentid>7362854</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* வரலாறு */</comment>
      <origin>7362855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21362" sha1="id734qx4m2bltn7a5ka20q1qcmmz4xi" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

==வரலாறு==
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>id734qx4m2bltn7a5ka20q1qcmmz4xi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362856</id>
      <parentid>7362855</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* வரலாறு */</comment>
      <origin>7362856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21364" sha1="b2oblmr7m7jjw3wcldlisu2k857x6l3" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>b2oblmr7m7jjw3wcldlisu2k857x6l3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362859</id>
      <parentid>7362856</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* வரலாறு */</comment>
      <origin>7362859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23494" sha1="q97cbi0mzfhxrvs7zll1di5h02470fh" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.

===மக்களும் பண்பாடும்===
கத்தாரின் மக்கள் தொகையை மூன்று முக்கிய குழுக்களாகப் பிரிக்கலாம். கத்தார் கலாச்சாரம் பெரும்பாலும் பாரம்பரிய இசுலாமிய பெடோயின் (நாடோடி அரபு) கலாச்சாரத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது; கத்தார் மக்கள் தங்கள் பாரம்பரிய உடைகளை அணிந்து நடமாடுவதை காணலாம். ஆண்கள் 'தோப்' எனப்படும் வெள்ளை நிற உடையையும், பெண்கள் 'அபாயா'  எனப்படும் கருப்பு நிற உடையையும் அணிகிறார்கள். இன்று, கத்தார் குடிமக்கள் மொத்த மக்கள் தொகையில் சுமார் 10 சதவீதம் பேர் மட்டுமே உள்ளனர். வரலாற்று ரீதியாக, அடிமைமுறை இந்தச் சமூகத்தின் ஓர் அங்கமாக இருந்தது. அதன் எச்சமாக, இன்று தெற்காசியா மற்றும் பிலிப்பைன்சிலிருந்து வந்த புலம்பெயர்ந்த தொழிலாளர்களின் ஒரு பெரும் வர்க்கம் உள்ளது. இவர்கள் மிகக் குறைந்த ஊதியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மோசமான சூழலில், கத்தார் மற்றும் மேற்கத்திய எசமானர்களுக்காகக் கடுமையாக உழைக்கின்றனர்.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>q97cbi0mzfhxrvs7zll1di5h02470fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362860</id>
      <parentid>7362859</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* மக்களும் பண்பாடும் */</comment>
      <origin>7362860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25125" sha1="1wzf0ekc0ge3aoh9fo7dj7drudsje7r" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.

===மக்களும் பண்பாடும்===
கத்தாரின் மக்கள் தொகையை மூன்று முக்கிய குழுக்களாகப் பிரிக்கலாம். கத்தார் கலாச்சாரம் பெரும்பாலும் பாரம்பரிய இசுலாமிய பெடோயின் (நாடோடி அரபு) கலாச்சாரத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது; கத்தார் மக்கள் தங்கள் பாரம்பரிய உடைகளை அணிந்து நடமாடுவதை காணலாம். ஆண்கள் 'தோப்' எனப்படும் வெள்ளை நிற உடையையும், பெண்கள் 'அபாயா'  எனப்படும் கருப்பு நிற உடையையும் அணிகிறார்கள். இன்று, கத்தார் குடிமக்கள் மொத்த மக்கள் தொகையில் சுமார் 10 சதவீதம் பேர் மட்டுமே உள்ளனர். வரலாற்று ரீதியாக, அடிமைமுறை இந்தச் சமூகத்தின் ஓர் அங்கமாக இருந்தது. அதன் எச்சமாக, இன்று தெற்காசியா மற்றும் பிலிப்பைன்சிலிருந்து வந்த புலம்பெயர்ந்த தொழிலாளர்களின் ஒரு பெரும் வர்க்கம் உள்ளது. இவர்கள் மிகக் குறைந்த ஊதியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மோசமான சூழலில், கத்தார் மற்றும் மேற்கத்திய எசமானர்களுக்காகக் கடுமையாக உழைக்கின்றனர். இவர்களே கத்தாரின் மக்கள் தொகையில் பெரும்பான்மையினராக உள்ளனர். மூன்றாவது குழுவாக மேற்கத்திய வெளிநாட்டினர் உள்ளனர். இவர்கள் பெரும்பாலும் கத்தார் சமூகம் நவீனமானது மற்றும் முற்போக்கானது என்ற பிம்பத்தை வெளி உலகிற்கு ஏற்படுத்தப் பயன்படுத்தப்படுகிறார்கள். இது, இந்தச் சமூகம் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ள சுரண்டல் முறையை மறைக்கும் ஒரு முயற்சியாகவே அமைகிறது. இயல்பாகவே, இந்த மூன்று குழுக்களுக்கும் இடையே மோதல்கள் ஏற்படுகின்றன. மேலும், இந்தச் சமூகத்தில் ஒருவித முறைசாரா பிரிவினை நிலவுகிறது. பெரும்பாலும் வெளிநாட்டுத் தொழிலாளர்கள் கத்தார் மக்களுடன் கலப்பதைத் தடுக்கும் நோக்கத்திலேயே இது உருவாக்கப்பட்டுள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>1wzf0ekc0ge3aoh9fo7dj7drudsje7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362861</id>
      <parentid>7362860</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* மக்களும் பண்பாடும் */</comment>
      <origin>7362861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26794" sha1="7iphtcvviwj4cstvuxfgv3bs85ofujr" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.

===மக்களும் பண்பாடும்===
கத்தாரின் மக்கள் தொகையை மூன்று முக்கிய குழுக்களாகப் பிரிக்கலாம். கத்தார் கலாச்சாரம் பெரும்பாலும் பாரம்பரிய இசுலாமிய பெடோயின் (நாடோடி அரபு) கலாச்சாரத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது; கத்தார் மக்கள் தங்கள் பாரம்பரிய உடைகளை அணிந்து நடமாடுவதை காணலாம். ஆண்கள் 'தோப்' எனப்படும் வெள்ளை நிற உடையையும், பெண்கள் 'அபாயா'  எனப்படும் கருப்பு நிற உடையையும் அணிகிறார்கள். இன்று, கத்தார் குடிமக்கள் மொத்த மக்கள் தொகையில் சுமார் 10 சதவீதம் பேர் மட்டுமே உள்ளனர். வரலாற்று ரீதியாக, அடிமைமுறை இந்தச் சமூகத்தின் ஓர் அங்கமாக இருந்தது. அதன் எச்சமாக, இன்று தெற்காசியா மற்றும் பிலிப்பைன்சிலிருந்து வந்த புலம்பெயர்ந்த தொழிலாளர்களின் ஒரு பெரும் வர்க்கம் உள்ளது. இவர்கள் மிகக் குறைந்த ஊதியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மோசமான சூழலில், கத்தார் மற்றும் மேற்கத்திய எசமானர்களுக்காகக் கடுமையாக உழைக்கின்றனர். இவர்களே கத்தாரின் மக்கள் தொகையில் பெரும்பான்மையினராக உள்ளனர். மூன்றாவது குழுவாக மேற்கத்திய வெளிநாட்டினர் உள்ளனர். இவர்கள் பெரும்பாலும் கத்தார் சமூகம் நவீனமானது மற்றும் முற்போக்கானது என்ற பிம்பத்தை வெளி உலகிற்கு ஏற்படுத்தப் பயன்படுத்தப்படுகிறார்கள். இது, இந்தச் சமூகம் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ள சுரண்டல் முறையை மறைக்கும் ஒரு முயற்சியாகவே அமைகிறது. இயல்பாகவே, இந்த மூன்று குழுக்களுக்கும் இடையே மோதல்கள் ஏற்படுகின்றன. மேலும், இந்தச் சமூகத்தில் ஒருவித முறைசாரா பிரிவினை நிலவுகிறது. பெரும்பாலும் வெளிநாட்டுத் தொழிலாளர்கள் கத்தார் மக்களுடன் கலப்பதைத் தடுக்கும் நோக்கத்திலேயே இது உருவாக்கப்பட்டுள்ளது.

முக்கிய போட்டியாளரான ஐக்கிய அரபு அமீரகத்துடன் ஒப்பிடுகையில், கத்தார் சற்று பழமைவாதப் போக்குடையது.  இருப்பினும், அரபு வளைகுடா நாடுகளுடன் ஒப்பிடும்போது பொதுவாக அதிக தாராளவாத மனப்பான்மை கொண்டதாகவே உள்ளது. தோகா பெருநகரப் பகுதி நவீனமாகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்டதாகவும் திகழ்வதுடன், துபாய் மற்றும் அபுதாபிக்கு ஒரு போட்டியாளராகவும் உருவெடுத்து வருகிறது. அதே வேளையில், சிறிய நகரங்களிலும் கிராமப்புறங்களிலும் வசிக்கும் உள்ளூர் மக்கள் இன்னும் பாரம்பரிய வாழ்க்கை முறையையே பின்பற்றுகின்றனர். மேலும், தங்களைச் சுற்றியுள்ளவர்களும் அந்தப் பாரம்பரியத்திற்கு ஏற்பவே நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்று அவர்கள் எதிர்பார்க்கின்றனர்
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>7iphtcvviwj4cstvuxfgv3bs85ofujr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362863</id>
      <parentid>7362861</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* மக்களும் பண்பாடும் */</comment>
      <origin>7362863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27695" sha1="h7xku4n9aerh9zf2plas75x1cl8q3jf" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.

===மக்களும் பண்பாடும்===
கத்தாரின் மக்கள் தொகையை மூன்று முக்கிய குழுக்களாகப் பிரிக்கலாம். கத்தார் கலாச்சாரம் பெரும்பாலும் பாரம்பரிய இசுலாமிய பெடோயின் (நாடோடி அரபு) கலாச்சாரத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது; கத்தார் மக்கள் தங்கள் பாரம்பரிய உடைகளை அணிந்து நடமாடுவதை காணலாம். ஆண்கள் 'தோப்' எனப்படும் வெள்ளை நிற உடையையும், பெண்கள் 'அபாயா'  எனப்படும் கருப்பு நிற உடையையும் அணிகிறார்கள். இன்று, கத்தார் குடிமக்கள் மொத்த மக்கள் தொகையில் சுமார் 10 சதவீதம் பேர் மட்டுமே உள்ளனர். வரலாற்று ரீதியாக, அடிமைமுறை இந்தச் சமூகத்தின் ஓர் அங்கமாக இருந்தது. அதன் எச்சமாக, இன்று தெற்காசியா மற்றும் பிலிப்பைன்சிலிருந்து வந்த புலம்பெயர்ந்த தொழிலாளர்களின் ஒரு பெரும் வர்க்கம் உள்ளது. இவர்கள் மிகக் குறைந்த ஊதியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மோசமான சூழலில், கத்தார் மற்றும் மேற்கத்திய எசமானர்களுக்காகக் கடுமையாக உழைக்கின்றனர். இவர்களே கத்தாரின் மக்கள் தொகையில் பெரும்பான்மையினராக உள்ளனர். மூன்றாவது குழுவாக மேற்கத்திய வெளிநாட்டினர் உள்ளனர். இவர்கள் பெரும்பாலும் கத்தார் சமூகம் நவீனமானது மற்றும் முற்போக்கானது என்ற பிம்பத்தை வெளி உலகிற்கு ஏற்படுத்தப் பயன்படுத்தப்படுகிறார்கள். இது, இந்தச் சமூகம் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ள சுரண்டல் முறையை மறைக்கும் ஒரு முயற்சியாகவே அமைகிறது. இயல்பாகவே, இந்த மூன்று குழுக்களுக்கும் இடையே மோதல்கள் ஏற்படுகின்றன. மேலும், இந்தச் சமூகத்தில் ஒருவித முறைசாரா பிரிவினை நிலவுகிறது. பெரும்பாலும் வெளிநாட்டுத் தொழிலாளர்கள் கத்தார் மக்களுடன் கலப்பதைத் தடுக்கும் நோக்கத்திலேயே இது உருவாக்கப்பட்டுள்ளது.

முக்கிய போட்டியாளரான ஐக்கிய அரபு அமீரகத்துடன் ஒப்பிடுகையில், கத்தார் சற்று பழமைவாதப் போக்குடையது.  இருப்பினும், அரபு வளைகுடா நாடுகளுடன் ஒப்பிடும்போது பொதுவாக அதிக தாராளவாத மனப்பான்மை கொண்டதாகவே உள்ளது. தோகா பெருநகரப் பகுதி நவீனமாகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்டதாகவும் திகழ்வதுடன், துபாய் மற்றும் அபுதாபிக்கு ஒரு போட்டியாளராகவும் உருவெடுத்து வருகிறது. அதே வேளையில், சிறிய நகரங்களிலும் கிராமப்புறங்களிலும் வசிக்கும் உள்ளூர் மக்கள் இன்னும் பாரம்பரிய வாழ்க்கை முறையையே பின்பற்றுகின்றனர். மேலும், தங்களைச் சுற்றியுள்ளவர்களும் அந்தப் பாரம்பரியத்திற்கு ஏற்பவே நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்று அவர்கள் எதிர்பார்க்கின்றனர்.

===புவியியல்===
{{Wy/ta/Quickbar| location=LocationQatar.png}}
கத்தார் என்பது பாரசீக வளைகுடாவில் நீண்டு செல்லும் ஒரு தீபகற்பமாகும். நாட்டின் பெரும்பகுதி, மணல் குன்றுகளால் மூடப்பட்ட தாழ்வான, தரிசு சமவெளியைக் கொண்டுள்ளது. கத்தாரின் தென்கிழக்கில், பாரசீக வளைகுடாவிலிருந்து வரும் ஒரு கடற்கழியையும் மணல் குன்றுகளையும் கொண்ட பகுதியான கோர் அல் அதாய்ட்டு அமைந்துள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>h7xku4n9aerh9zf2plas75x1cl8q3jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362864</id>
      <parentid>7362863</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>கி.மூர்த்தி</username>
        <id>478412</id>
      </contributor>
      <comment>/* புவியியல் */</comment>
      <origin>7362864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27648" sha1="1nwu8jz029a5qhtt1iqfg62ryzai6bq" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Doha (Qatar) banner.jpg|caption=ஒளிர்கின்ற தோகா கடலோரப் பாதையின் அருகே தொன்மைவாய்ந்த முக்கோணப் பாய்மர அரபு மரக்கலங்களின் காட்சி|pgname=கத்தார்}}

'''கத்தார்''' ([[Wy/ta/அரபுமொழி சொற்றொடர்நூல்|அரபுமொழி]]: قطر; உச்சரிப்பு ''கத்-தார்'' அல்லது ''கத்-தர்'') என்பது [[Wy/ta/சவூதி அரேபியா|சவூதி அரேபியாவுக்கு]] வடக்கே, பாரசீக வளைகுடாவுக்குள் நீண்டிருக்கும் ஒரு சிறிய தீபகற்பத்தில் அமைந்துள்ள செல்வச் செழிப்புமிக்க அரபு நாடு. தம் உடைமைகள் அனைத்தையும் ஒட்டகத்தின் முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு பாலைவனத்தில் அலைந்து திரியும் பெடோயின் மக்களின் மர்மம் நிறைந்த, மரபுவழி வாழ்க்கையைத் தேடியே பலர் மத்திய கிழக்குக்கு வருகின்றனர். கத்தார் மக்களின் பண்பாட்டு உணர்வில் மரபு இன்றும் முக்கிய இடம் வகிக்கிறது; ஆயினும், [[Wy/ta/தோகா|தோகா]] நகரின் வானைத் துளைக்கும் கண்ணாடி கட்டிடங்கள், செழித்து வளரும் வணிகத் துறை, பன்னாட்டு அரசியலில் புதிதாகப் பெற்றுள்ள இடம் ஆகியவற்றுடன் இந்நாடு இருபத்தோராம் நூற்றாண்டுக்குள் முழுமையாக அடியெடுத்து வைத்துவிட்டது. பண்பாட்டு அடித்தளமும், நவீன ஆடம்பரமும் தனித்துவமாகக் கலந்திருக்கும் கத்தார், இப்பகுதியின் முக்கியச் சுற்றுலா மையமாகத் திகழ்கிறது.

==பிராந்தியங்கள்==
கத்தார் நிர்வாக அடிப்படையில் எட்டு நகராட்சிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஒவ்வொரு நகராட்சியின் தலைநகரும் அதே பெயரைக் கொண்ட நகரமாகும்.
{{Wy/ta/Mapframe|height=|width=250|25.30573311778813|51.15556846541998|zoom=8}}

{{Wy/ta/Mapshape|title=தோகா|type=geoshape|wikidata=Q3861|fill=#e3e989}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ரய்யான்|type=geoshape|wikidata=Q311272|fill=#b383b3}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் தாயென்|type=geoshape|wikidata=Q310786|fill=#d69c4b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் வக்ரா|type=geoshape|wikidata=Q310893|fill=#0000ff}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் கோர்|type=geoshape|wikidata=Q1156471|fill=#d76972}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=உம் சலால்|type=geoshape|wikidata=Q990414|fill=#71b37b}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷமால்|type=geoshape|wikidata=Q310872|fill=#4f93c0}}
{{Wy/ta/Mapshape|title=அல் ஷஹானியா|type=geoshape|wikidata=Q12188815|fill=#FFC0CB}}

{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=தோகா
| region1color=#e3e989
| region1items=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]
| region1description=தலைநகர் தோகா, அல் ரய்யான் நகராட்சியால் சூழப்பட்ட பிரிந்த நிலப்பகுதியான தொழிற்பேட்டைப் பகுதி, அல் ரய்யான் மற்றும் அல் வக்ரா நகராட்சிகளை எல்லையாகக் கொண்ட மற்றொரு பிரிந்த நிலப்பகுதியான மொத்த விற்பனைச் சந்தைப் பகுதி ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது

| region2name=அல் ரய்யான்
| region2color=#b383b3
| region2items=அல் ரய்யான் நகரம்
| region2description=அல் ரய்யான் நகரம் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region3name=அல் தாயென்
| region3color=#d69c4b
| region3items=அல் தாயென் நகரம், லுசைல்
| region3description=லுசைல் நடைமுறையில் தோகாவின் புறநகர்ப் பகுதியே; அது தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளது

| region4name=அல் வக்ரா
| region4color=#0000ff
| region4items=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா நகரம்]], [[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]
| region4description=

| region5name=அல் கோர்
| region5color=#d76972
| region5items=[[Wy/ta/அல் கோர்|அல் கோர் நகரம்]]
| region5description=

| region6name=உம் சலால்
| region6color=#71b37b
| region6items=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]
| region6description=

| region7name=அல் ஷமால்
| region7color=#4f93c0
| region7items=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால் நகரம்]]
| region7description=

| region8name=அல் சகானியா
| region8color=#FFC0CB
| region8items=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா நகரம்]], [[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]
| region8description=
}}
==நகரங்கள்==
[[File:Qatar regions map.png|thumb|300px]]

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தோகா|தோகா]]|wikidata=Q3861}} – தலைநகரும் முதன்மைப் பொருளாதார மையமும். அண்டை நகரங்களான '''அல் ரய்யான்''', '''லுசைல்''' ஆகியவை நடைமுறையில் தோகா நகர்ப்புறத்தின் அங்கமாகவே இருப்பதால், அவையும் தோகா கட்டுரையிலேயே இடம்பெற்றுள்ளன.
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/Al Khor|அல் கோர்]]|wikidata=Q311717}} – சுமார் 36,000 மக்கள்தொகை கொண்ட வடக்கு நகரம்; ராஸ் லஃபான் திரவமாக்கப்பட்ட இயற்கை எரிவாயு (LNG) முனையத்துக்கு அருகில் உள்ளது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சமால்|அல் சமால்]]|wikidata=Q310872}} – வடக்கு நகராட்சியான மதீனத் அல் சமாலின் பரந்த பகுதி முழுவதையும் இக்கட்டுரை உள்ளடக்குகிறது
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் சகானியா|அல் சகானியா]]|wikidata=Q12188815}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அல் வக்ரா|அல் வக்ரா]]|wikidata=Q310893}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/துக்கான்|துக்கான்]]|wikidata=Q3296633}}
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/மெசையீத்|மெசையீத்]]|wikidata=Q1069900}} – தோகாவுக்குத் தெற்கே, வக்ராவிலிருந்து 25 கி.மீ. தெற்கில் அமைந்துள்ள தொழில் நகரம்; கோர் அல் உதைத் (உள்நாட்டுக் கடல்) மணற்குன்றுகள் உள்ளிட்ட கடற்கரைப் பொழுதுபோக்கு வசதிகள் உள்ளன
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உம் சலால் முகமது|உம் சலால் முகமது]]|wikidata=Q3298627}}
==புரிதல்==
உருசியா மற்றும் ஈரானுக்கு அடுத்தபடியாக, உலகின் மூன்றாவது மிகப்பெரிய இயற்கை எரிவாயு கையிருப்பைக் கத்தார் கொண்டுள்ளது. இந்நாட்டின் எண்ணெய் கையிருப்பு அமெரிக்காவின் கையிருப்புக்கு இணையான அளவில் இருந்தாலும், அமெரிக்காவின் உற்பத்தி அளவை விட ஆறில் ஒரு பங்கு மட்டுமே உற்பத்தி செய்யப்படுவதால், கத்தாரின் எண்ணெய் வளம் நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கும். கத்தாரின் புவியியல் ரீதியான முக்கியத்துவம், நாட்டின் தேசிய விமான நிறுவனமான 'கத்தார் ஏர்வேசு' அபரிமிதமான வளர்ச்சி பெற உதவியுள்ளது. இது தோகாவை உலகின் மிக முக்கியமான விமானப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாக மாற்றியுள்ளது. கத்தார் அரசாங்கம், எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயுவை மட்டுமே சார்ந்திருக்கும் தனது பொருளாதார அமைப்பை மாற்றியமைத்து, பல்வேறு துறைகளில் பொருளாதாரத்தை விரிவுபடுத்தி வருகிறது. மேலும், இந்நாட்டை மத்திய கிழக்கின் முக்கிய கல்வி மையங்களில் ஒன்றாகவும் மாற்றியுள்ளது. பல்வேறு புள்ளிவிவரங்களின்படி, கத்தார் குடிமக்களே உலகின் மிகச் செல்வந்தர்களாக உள்ளனர். தலைநகர் தோகாவிலும் அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளிலும், பெரும் செல்வந்தர்கள் விரும்பக்கூடிய அனைத்து ஆடம்பரப் பொருட்களும் கிடைக்கும் வகையில் எண்ணற்ற வணிக வளாகங்கள் உள்ளன. இத்தகைய அபரிமிதமான செல்வம் இருந்தபோதிலும், கத்தார் பெருமளவில் குறைந்த ஊதியம் பெறும் புலம்பெயர் தொழிலாளர்களைச் சார்ந்துள்ளது. இத்தொழிலாளர்கள் பெரும்பாலும் மிக மோசமான முறையில் நடத்தப்படுவதுடன், தங்களை நடத்தும் முதலாளிகளின் அத்துமீறல்களுக்கு எதிராகச் சட்ட ரீதியான தீர்வுகளைப் பெறவும் வழியின்றித் தவிக்கின்றனர்.

கத்தார் ஒப்பீட்டளவில் சிறிய நாடாக இருந்தாலும், இதன் அல் ஜசீரா தொலைக்காட்சி செயற்கைக்கோள் வலைப்பின்னல்கள் அரபு மற்றும் ஆங்கில மொழிகளில் உலகம் முழுவதும் ஒளிபரப்பப்படுவதால், பெரும் செல்வாக்கைக் கொண்டுள்ளது.

===வரலாறு===
கத்தார் தீபகற்பத்தில் கி.மு. 4000 முதலே பெடோயின் மற்றும் கானானிய பழங்குடியினர் வாழ்ந்ததற்கான சான்றுகள் உள்ளன. இந்த அருங்காட்சியகத்தில் ஈட்டி முனைகள் மற்றும் மட்பாண்டத் துண்டுகள் போன்ற பல்வேறு தொல்பொருட்கள் இருந்தாலும், அக்காலத்தில் இருந்திருக்கக்கூடிய கட்டுமானங்களின் எச்சங்கள் மிகக் குறைவாகவே எஞ்சியுள்ளன. தோகாவிற்கு வடக்கே அமைந்துள்ள 'அல்-ஜசாசியா' பாறைச் செதுக்கல்கள், இந்தப் பழங்குடியினரின் வாழ்க்கை முறை குறித்த ஒரு புரிதலை வழங்குகின்றன. சமீபகாலமாக, மணற்கல் கட்டிடங்களும் பள்ளிவாசல்களும் கண்டறியப்பட்டுள்ளன. இவை தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களின் ஆர்வத்தைத் தூண்டியுள்ளன. மணலுக்கு அடியில் இன்னும் என்னென்ன மறைந்திருக்கின்றன என்பதைக் கண்டறியும் முயற்சியில் அவர்கள் ஈடுபட்டுள்ளனர்.

பண்டைய வரலாற்றிலிருந்து உருவான கத்தார், பல்வேறு மேற்கத்திய மற்றும் கிழக்கத்தியப் பேரரசுகளின் ஆதிக்கத்தின் கீழ் இருந்தது. போர்த்துகீசியர்கள் இப்பகுதியில் தங்கள் ஆட்சியை விரிவுபடுத்தும் வரை, ஓர்முக்கள் இந்தத் தீபகற்பத்தை ஒரு வர்த்தக மையமாகவும் இராணுவத் துறைமுகமாகவும் பயன்படுத்தினர். அண்டை நாடான பகுரைன் இறுதியில் இந்தத் தீபகற்பத்தை இணைத்துக் கொண்டது.  பின்னர், கிளர்ச்சி இயக்கங்களும் பிரித்தானியர் தலையீடும் கத்தாரை மீண்டும் சுதந்திரமாக்கின. அழுத்தத்தின் காரணமாக, கத்தார் 1871-ஆம் ஆண்டில் ஒட்டோமான் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக ஆனது.  பின்னர் முதலாம் உலகப் போரின் முடிவில் அது ஒரு பிரித்தானிய  பாதுகாப்பு நாடாக மாறியது. 1971-ஆம் ஆண்டில் பிரிட்டனிடமிருந்து அமைதியான முறையில் சுதந்திரம் அறிவிக்கப்பட்டது.

1995-ஆம் ஆண்டில் சேக் அகமது பின் கலீஃபா அல் தானி, ஓர் ஆட்சிக் கவிழ்ப்பு மூலம் தனது தந்தையைப் பதவியிலிருந்து நீக்கிவிட்டு அரியணை ஏறியதிலிருந்து, கத்தார் ஒரு ஏழ்மையான பிரித்தானிய பாதுகாப்பிலுள்ள நாடாக—முதன்மையாக முத்து எடுக்கும் தொழிலுக்குப் பெயர் பெற்ற நாடாக—இருந்த நிலையிலிருந்து, எண்ணெய் மற்றும் இயற்கை எரிவாயு மூலம் பெரும் வருவாய் ஈட்டும் ஒரு சுதந்திர நாடாக உருவெடுத்துள்ளது. இந்த வருவாய், கத்தாரை உலகின் தனிநபர் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் முதலிடத்தில் இருக்கச் செய்துள்ளது. அரச குடும்பத்தின் தலைமையின் கீழ், கத்தார் உலக விவகாரங்களில் தீவிரமாக ஈடுபட்டு வருகிறது. அமைதி காக்கும் பணிகள் மற்றும் 1991 வளைகுடாப் போர் போன்ற ஐக்கிய நாடுகள் சபையின் அங்கீகாரம் பெற்ற போர்களில் ஆதரவு வழங்கி வருகிறது. மேலும், உலக வர்த்தக அமைப்பு, ஐக்கிய நாடுகளின் காலநிலை ஒப்பந்தம் தொடர்பான மாநாடுகள் மற்றும் பல்வேறு மத்தியசுத்த அமைப்புகளின் கூட்டங்களுக்கு கத்தார் ஒரு தளமாகச் செயல்படுகிறது. புகழ்பெற்ற 'அல் ஜசீரா' செய்தி வலையமைப்பை உருவாக்கியது மற்றும் 'கத்தார் ஏர்வேசு' விமான நிறுவனத்தை உலகின் பெரும்பாலான கண்டங்களுக்கு விரிவுபடுத்தியது ஆகியவற்றின் மூலம் கத்தார் உலக அரங்கில் முக்கிய இடத்தைப் பிடித்தது. 2006 ஆசிய விளையாட்டுப் போட்டிகள் மற்றும் 2022 பிஃபா உலகக் கோப்பை ஆகியவற்றை நடத்தியதன் மூலம், அந்நாடு வெளிநாட்டினரிடையே பெரும் கவனத்தைப் பெற்று வருகிறது. சேக் அகமதின் ஆட்சியின் தொடக்கத்திலிருந்தே, கத்தார் சவூதி அரேபியாவின் செல்வாக்கு மண்டலத்திலிருந்து விலகி, சுதந்திரமான வெளியுறவுக் கொள்கையைப் பின்பற்ற முயன்று வருகிறது. இது அதன் அண்டை நாடுகளுடன் பதற்றமான சூழலை உருவாக்கியுள்ளது.

===மக்களும் பண்பாடும்===
கத்தாரின் மக்கள் தொகையை மூன்று முக்கிய குழுக்களாகப் பிரிக்கலாம். கத்தார் கலாச்சாரம் பெரும்பாலும் பாரம்பரிய இசுலாமிய பெடோயின் (நாடோடி அரபு) கலாச்சாரத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது; கத்தார் மக்கள் தங்கள் பாரம்பரிய உடைகளை அணிந்து நடமாடுவதை காணலாம். ஆண்கள் 'தோப்' எனப்படும் வெள்ளை நிற உடையையும், பெண்கள் 'அபாயா'  எனப்படும் கருப்பு நிற உடையையும் அணிகிறார்கள். இன்று, கத்தார் குடிமக்கள் மொத்த மக்கள் தொகையில் சுமார் 10 சதவீதம் பேர் மட்டுமே உள்ளனர். வரலாற்று ரீதியாக, அடிமைமுறை இந்தச் சமூகத்தின் ஓர் அங்கமாக இருந்தது. அதன் எச்சமாக, இன்று தெற்காசியா மற்றும் பிலிப்பைன்சிலிருந்து வந்த புலம்பெயர்ந்த தொழிலாளர்களின் ஒரு பெரும் வர்க்கம் உள்ளது. இவர்கள் மிகக் குறைந்த ஊதியத்தைப் பெற்றுக்கொண்டு, மோசமான சூழலில், கத்தார் மற்றும் மேற்கத்திய எசமானர்களுக்காகக் கடுமையாக உழைக்கின்றனர். இவர்களே கத்தாரின் மக்கள் தொகையில் பெரும்பான்மையினராக உள்ளனர். மூன்றாவது குழுவாக மேற்கத்திய வெளிநாட்டினர் உள்ளனர். இவர்கள் பெரும்பாலும் கத்தார் சமூகம் நவீனமானது மற்றும் முற்போக்கானது என்ற பிம்பத்தை வெளி உலகிற்கு ஏற்படுத்தப் பயன்படுத்தப்படுகிறார்கள். இது, இந்தச் சமூகம் கட்டமைக்கப்பட்டுள்ள சுரண்டல் முறையை மறைக்கும் ஒரு முயற்சியாகவே அமைகிறது. இயல்பாகவே, இந்த மூன்று குழுக்களுக்கும் இடையே மோதல்கள் ஏற்படுகின்றன. மேலும், இந்தச் சமூகத்தில் ஒருவித முறைசாரா பிரிவினை நிலவுகிறது. பெரும்பாலும் வெளிநாட்டுத் தொழிலாளர்கள் கத்தார் மக்களுடன் கலப்பதைத் தடுக்கும் நோக்கத்திலேயே இது உருவாக்கப்பட்டுள்ளது.

முக்கிய போட்டியாளரான ஐக்கிய அரபு அமீரகத்துடன் ஒப்பிடுகையில், கத்தார் சற்று பழமைவாதப் போக்குடையது.  இருப்பினும், அரபு வளைகுடா நாடுகளுடன் ஒப்பிடும்போது பொதுவாக அதிக தாராளவாத மனப்பான்மை கொண்டதாகவே உள்ளது. தோகா பெருநகரப் பகுதி நவீனமாகவும் பன்முகத்தன்மை கொண்டதாகவும் திகழ்வதுடன், துபாய் மற்றும் அபுதாபிக்கு ஒரு போட்டியாளராகவும் உருவெடுத்து வருகிறது. அதே வேளையில், சிறிய நகரங்களிலும் கிராமப்புறங்களிலும் வசிக்கும் உள்ளூர் மக்கள் இன்னும் பாரம்பரிய வாழ்க்கை முறையையே பின்பற்றுகின்றனர். மேலும், தங்களைச் சுற்றியுள்ளவர்களும் அந்தப் பாரம்பரியத்திற்கு ஏற்பவே நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்று அவர்கள் எதிர்பார்க்கின்றனர்.

===புவியியல்===
கத்தார் என்பது பாரசீக வளைகுடாவில் நீண்டு செல்லும் ஒரு தீபகற்பமாகும். நாட்டின் பெரும்பகுதி, மணல் குன்றுகளால் மூடப்பட்ட தாழ்வான, தரிசு சமவெளியைக் கொண்டுள்ளது. கத்தாரின் தென்கிழக்கில், பாரசீக வளைகுடாவிலிருந்து வரும் ஒரு கடற்கழியையும் மணல் குன்றுகளையும் கொண்ட பகுதியான கோர் அல் அதாய்ட்டு அமைந்துள்ளது.
[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>1nwu8jz029a5qhtt1iqfg62ryzai6bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/ஆங்காங்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823579</id>
    <revision>
      <id>7362770</id>
      <parentid>7352981</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>அவசியமான வார்ப்புருக்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="8nunokr15bgp73sz9vfik6wnzozqvmm" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Hong_Kong_Banner.jpg|caption=Hong Kong by night|dotm=yes}}
{{Wy/ta/PrintDistricts}}

'''ஆங்காங்''' ([[Wy/ta/Cantonese phrasebook|காண்டோனீஸ் மொழியில்]] {{Wy/ta/Lang|yue-HK|香港}} ''Hēunggóng'') பல முகங்கள் கொண்ட நகரம். இங்குள்ள மக்களில் பெரும்பாலோர் சீனர்கள்; ஆயினும் பிரித்தானியச் செல்வாக்கு இன்றும் தெளிவாகத் தெரிகிறது. [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] முதல் [[Wy/ta/வான்கூவர்|வான்கூவர்]] வரை பல்வேறு இடங்களைச் சேர்ந்த மக்களையும் பண்பாட்டுத் தாக்கங்களையும் உள்வாங்கிக்கொண்டுள்ள இந்நகரம், தன்னை ''ஆசியாவின் உலக நகரம்'' எனப் பெருமையுடன் அறிவித்துக்கொள்கிறது.

ஆங்காங் ஓர் உலகளாவிய நிதி மையம். குறைந்தது ஒரு நூற்றாண்டாக, உலகெங்கிலுமிருந்து வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கும் வணிகர்களுக்கும் இது முக்கிய இலக்காக இருந்து வருகிறது. இன்று, வசதி பெருகிவரும் சீனப் பெருநிலப்பரப்பு மக்களுக்கும் இது முக்கியச் சுற்றுலாத் தலமாக உள்ளது.

ஆங்காங் என்பது நெரிசலான தெருக்களைக் கொண்ட துறைமுக நகரம் மட்டுமல்ல: மேகம் சூழ்ந்த மலைகளும் பாறைத் தீவுகளும் கொண்ட இந்த ஆட்சிப்பகுதியில், மெய்சிலிர்க்க வைக்கும் காட்சிகளுடன் கூடிய கிராமப்புற நிலப்பரப்புகளும் உள்ளன. கிராமப்புறத்தின் பெரும்பகுதி ‘கன்ட்ரி பார்க்’ (Country Park) என வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது. 74 லட்சம் மக்கள் (2021) எப்போதும் அருகிலேயே இருந்தாலும், துணிச்சலான பயணிகளுக்கு நிறைவு தரும் காட்டுப்பகுதிகளைச் சில இடங்களில் காண முடியும்.

ஆங்காங்கின் காலநிலை துணை வெப்பமண்டலத்தைச் சேர்ந்தது; உலகின் மிகச் சிறந்த விமான நிலையங்களில் ஒன்றைக் கொண்டுள்ள இந்நகரம், [[Wy/ta/சீனா|சீனா]]வின் உட்பகுதிகளுக்கும் ஆசியாவின் பிற பகுதிகளுக்கும் செல்வோருக்கு ஏற்ற முதல் நிறுத்தமாகும்.

[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/Geo|}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/}}
{{INTERWIKI|}}</text>
      <sha1>8nunokr15bgp73sz9vfik6wnzozqvmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362773</id>
      <parentid>7362770</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>விவரங்கள் சேர்க்கப்பட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5902" sha1="gboglyajh6b13tu4ix5fx2yfbrz5jyn" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Hong_Kong_Banner.jpg|caption=இரவு நேர ஆங்காங்|dotm=yes|pgname=ஆங்காங்}}
{{Wy/ta/PrintDistricts}}

'''ஆங்காங்''' ([[Wy/ta/கண்டோனிசு சொற்றோடர்நூல்|கண்டோனிசு]]:广东话/廣東話, ''குவாங்-டன்-வா'') பல முகங்கள் கொண்ட நகரம். இங்குள்ள மக்களில் பெரும்பாலோர் சீனர்கள்; ஆயினும் பிரித்தானியச் செல்வாக்கு இன்றும் தெளிவாகத் தெரிகிறது. [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] முதல் [[Wy/ta/வான்கூவர்|வான்கூவர்]] வரை பல்வேறு இடங்களைச் சேர்ந்த மக்களையும் பண்பாட்டுத் தாக்கங்களையும் உள்வாங்கிக்கொண்டுள்ள இந்நகரம், தன்னை ''ஆசியாவின் உலக நகரம்'' எனப் பெருமையுடன் அறிவித்துக்கொள்கிறது.

ஆங்காங் ஓர் உலகளாவிய நிதி மையம். குறைந்தது ஒரு நூற்றாண்டாக, உலகெங்கிலுமிருந்து வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கும் வணிகர்களுக்கும் இது முக்கிய இலக்காக இருந்து வருகிறது. இன்று, வசதி பெருகிவரும் சீனப் பெருநிலப்பரப்பு மக்களுக்கும் இது முக்கியச் சுற்றுலாத் தலமாக உள்ளது.

ஆங்காங் என்பது நெரிசலான தெருக்களைக் கொண்ட துறைமுக நகரம் மட்டுமல்ல: மேகம் சூழ்ந்த மலைகளும் பாறைத் தீவுகளும் கொண்ட இந்த ஆட்சிப்பகுதியில், மெய்சிலிர்க்க வைக்கும் காட்சிகளுடன் கூடிய கிராமப்புற நிலப்பரப்புகளும் உள்ளன. கிராமப்புறத்தின் பெரும்பகுதி ‘கன்ட்ரி பார்க்’ (Country Park) என வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது. 74 லட்சம் மக்கள் (2021) எப்போதும் அருகிலேயே இருந்தாலும், துணிச்சலான பயணிகளுக்கு நிறைவு தரும் காட்டுப்பகுதிகளைச் சில இடங்களில் காண முடியும்.

ஆங்காங்கின் காலநிலை துணை வெப்பமண்டலத்தைச் சேர்ந்தது. உலகின் மிகச் சிறந்த வானூர்தி நிலையங்களில் ஒன்றைக் கொண்டுள்ள இந்நகரம், [[Wy/ta/சீனா|சீனாவின்]] உட்பகுதிகளுக்கும் ஆசியாவின் பிற பகுதிகளுக்கும் செல்வோருக்கு ஏற்ற முதல் நிறுத்தமாகும்.

== நகரப் பிராந்தியங்கள் ==
[[File:Hong Kong districts map.png|thumb|475px|ஆங்காங் வரைபடம்]]
{{Wy/ta/Regionlist
| region1name=ஆங்காங் தீவு
| region1color=#b85095
| region1items={{Wy/ta/Lang|yue-HK|香港島}} [[Wy/ta/ஆங்காங்/மத்தியப் பகுதி|ஆங்காங்/மத்தியப் பகுதி]], [[Wy/ta/ஆங்காங்/கிழக்கு நகரப் பிராந்தியம்|ஆங்காங்/கிழக்கு நகரப் பிராந்தியம்]], [[Wy/ta/ஆங்காங்/தெற்கு நகரப் பிராந்தியம்|ஆங்காங்/தெற்கு நகரப் பிராந்தியம்]]
| region1description=இதுவே பிரித்தானியர்களின் ஆரம்பகால குடியேற்ற இடமாகும். நிதி மற்றும் அரசாங்க நடவடிக்கைகளின் முக்கிய மையமாகவும், சுற்றுலாப் பயணிகளின் முதன்மை ஈர்ப்பிடமாகவும் இது திகழ்கிறது. ஹாங்காங்கின் மிக உயர்ந்த வானளாவிய கட்டிடங்களையும், வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க காலனித்துவ காலக் கட்டிடங்களையும் இங்கே காணலாம். தீவின் மிக உயர்ந்த இடமான '''தி பீக்''' பகுதியிலிருந்து மிகச் சிறந்த காட்சிகளைக் கண்டு ரசிக்கலாம்.
}}

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==


[[Category:Wy/ta]]
{{Wy/ta/Geo|}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/}}
{{INTERWIKI|}}</text>
      <sha1>gboglyajh6b13tu4ix5fx2yfbrz5jyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rgn/sro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823760</id>
    <revision>
      <id>7362824</id>
      <parentid>7354552</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <origin>7362824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="l2fl44l5akmhiwc2ilec8poqzi3140r" xml:space="preserve">{{Wt/rgn/-rgn-}}
{{Wt/rgn/-verb form-}}
{{Wt/rgn/Pn}}

&lt;ol&gt;
{{Wt/rgn/VerbForm|1|s|in|fus|verb=ësar}}
&lt;/ol&gt;

{{Wt/rgn/-hyph-}}
; srò

{{Wt/rgn/-ref-}}
*Rumagnôl
**{{Wt/rgn/Zita lìvar
 |aut =Franco Ponseggi
 |tit =Lèžar e scrìvar in Rumagnôl 
 |ann =2023
 |edi =Youcanprint
 |loc =Lecce
 |pag =105-150
|isb=9788891153234}}

[[Category:Wt/rgn]]
[[Category:Wt/rgn/Paroli in rumagnôl ucidentêl]]</text>
      <sha1>l2fl44l5akmhiwc2ilec8poqzi3140r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/தனுஷ்கோடி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823765</id>
    <revision>
      <id>7362590</id>
      <parentid>7356393</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11941" sha1="it04wjhrcnawh22y1jiwrx0ylqtc10l" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dhanushkodi Road (cropped).jpg}}

'''தனுஷ்கோடி''' என்பது [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டில்]], பாம்பன் தீவின் தென்முனையில் அமைந்துள்ள, சுற்றுலாவுக்கு ஏற்ற ஒரு கைவிடப்பட்ட நகரமாகும். பாம்பன் தீவின் கிழக்கு முனையில் உள்ள இந்த நிலப்பட்டை சுமார் 1 கி.மீ. (0.62 மைல்) அகலமும் 18 கி.மீ. (11 மைல்) நீளமும் கொண்டது.

==புரிந்து கொள்க==
'''தனுஷ்கோடி''' என்ற பெயருக்கு [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதத்தில்]] ('''धनुष्कोटि''' ''தனுஷ்கோடி''), &quot;வில்லின் முனை&quot; என்று பொருள். இது இராமாயணத்தில் வரும் இராமரின் வில்லைக் குறிக்கிறது.

வரலாற்று ரீதியாக, தனுஷ்கோடி  என்ற வடமொழி கலந்த பெயர் புழக்கத்திற்கு வருவதற்கு முன்பே, தமிழ் இலக்கியங்களில் இப்பகுதி '''கோடி''' (நிலத்தின் எல்லை/முனை) என்றே அழைக்கப்பட்டது. அகநானூற்றுப் பாடலில் இது ''தொன்முது கோட'' (பழமையான, வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க முனை) என்று மிகத் தெளிவாகக் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது. 

1964-ஆம் ஆண்டுப் புயலில் தனுஷ்கோடி முற்றிலுமாக அழிந்துபோனது. அதன் பின்னர் நகரம் கைவிடப்பட்டது. இடிபாடுகளுக்கு நடுவே அது மீண்டும் உயிர்பெற்று வருவதுபோல் தெரிகிறது: பழைய துறைமுகத்தைச் சுற்றி மீனவர்களின் மர வீடுகள் பல உள்ளன. சாலையோரத்தில் கைவினைப் பொருட்கள் விற்கும் வீடுகளும் உள்ளன. ஒரு தொடக்கப் பள்ளியும் இயங்கி வருகிறது. அஞ்சல் நிலையம், தொடருந்து நிலையம், தேவாலயம், தண்டவாளங்கள் ஆகியவற்றை இடிந்த நிலையில் காணலாம். 

ஒரு பக்கம் [[Wy/ta/இந்தியப் பெருங்கடல்|இந்தியப் பெருங்கடலும்]] மறுபக்கம் [[Wy/ta/வங்காள விரிகுடா|வங்காள விரிகுடாவும்]] உள்ளன. இரு கடல்களும் சந்திக்கும் இந்த புவியியல் முனைக்கு '''''அரிச்சல் முனை''''' என்ற தமிழ்ப் பெயரும் உண்டு. 

இயற்கை எழிலுக்காகவும் பறவைகளுக்காகவும் இது பார்க்க வேண்டிய இடமாகும்.

==சென்று அடைக==
[[File:View @ Rameshwaram.jpg|thumb|தனுஷ்கோடி சாலை]]

[[Wy/ta/இராமேசுவரம்|இராமேசுவரத்திலிருந்து]] இந்தியாவின் முனை வரை, ஆதாமின் பாலத்தை (இராமர் சேது) நோக்கிச் செல்லும் முழுமையாகத் தார் போடப்பட்ட சாலை மட்டுமே தனுஷ்கோடியைச் சென்றடைய ஒரே வழி. இராமேசுவரத்திலிருந்து 3, 2a எண் பேருந்துகள் ₹30 கட்டணத்தில் அங்கு அழைத்துச் செல்கின்றன. இரு பேருந்துகளும் கோயிலின் கிழக்கு வாசலுக்குச் சற்று வடக்கே, கடற்கரையோரத்திலிருந்து புறப்படுகின்றன.

பயணத்தின்போது இரு பக்கமும் கடலைக் காணலாம்: ஒரு பக்கம் வங்காள விரிகுடா, மறுபக்கம் இந்தியப் பெருங்கடல். வங்காள விரிகுடாப் பக்கம் ஒப்பீட்டளவில் அமைதியாக இருப்பதால் அது &quot;பெண் கடல்&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது; அலைகள் சீறி மோதும் இந்தியப் பெருங்கடல் பக்கம் &quot;ஆண் கடல்&quot; என்று அழைக்கப்படுகிறது. சுட்டெரிக்கும் வெயிலைத் தவிர்க்க மாலையிலோ அதிகாலையிலோ செல்வது நல்லது. பேருந்துகள் காலை 6 மணி முதல் மாலை 6 மணி வரை இயங்குகின்றன. பேருந்துக்குப் பதிலாக, முன்பு பயன்பாட்டில் இருந்த சிறு சரக்குந்தில் பயணிக்கும் அனுபவமும் உங்களுக்குக் கிடைக்கலாம்.

==சுற்றிவர==
{{Wy/ta/Mapframe}}

==பார்க்க==
[[File:Dhanushkodi Ruined Church 3.jpg|thumb|இடிந்த தேவாலயம்]]

* {{Wy/ta/See
| name=கைவிடப்பட்ட தேவாலயம் | alt= | url= | email=
| address= | lat=9.178245 | long=79.415876 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| lastedit=2025-03-29
| content= கைவிடப்பட்ட தேவாலயத்தில் இப்போது எஞ்சியிருப்பது மிகக் குறைவே. நுழைவாயில் சுவர் இன்னும் நிற்கிறது. புனித பீடத்தையும் பின்புறச் சுவரின் சில பகுதிகளையும் இன்றும் காணலாம். பக்கவாட்டு சுவற்றின் வளைவுகளின் எச்சங்கள் இன்றுவரை தென்படுகின்றன. தேவாலய நுழைவாயிலில் உள்ள தற்காலிகக் கடைகளில், இப்பகுதியில் சேகரிக்கப்பட்ட கடற்சிப்பிகளால் செய்த கைவினைப் பொருட்கள் விற்கப்படுகின்றன.
}}
* {{Wy/ta/See
| name=கைவிடப்பட்ட தொடருந்து நிலையம் | alt= | url= | email=
| address= | lat=9.179364 | long=79.415615 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| lastedit=2025-03-29
| content=தேவாலயத்துக்கு எதிரே, சாலையின் மறுபக்கத்தில், ஒரு காலத்தில் பரபரப்பாக இயங்கிய தனுஷ்கோடி நிலையத்தின் இடிபாடுகள் உள்ளன. மூன்று உயரமான வளைவுகளும் சிதறிக் கிடக்கும் சில இடிந்த கட்டுமானங்களும் மட்டுமே அந்நிலையத்தின் எச்சங்கள். கைவிடப்பட்ட நகரத்தின் உணர்வைத் தரும் அமைதியான இடம் இது.
}}
* {{Wy/ta/See
| name=மன்னார் வளைகுடா கடல்சார் தேசியப் பூங்கா | alt= | url= | email=
| address= | lat=9.1375 | long=79.4725 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q5617576
| lastedit=2023-06-08
| content=மன்னார் வளைகுடாவில் உள்ள 21 சிறு தீவுகளையும் அவற்றை ஒட்டிய பவளப்பாறைகளையும் கொண்ட பாதுகாக்கப்பட்ட பகுதி. பவளப்பாறைகள், கடற்பாசித் தொகுதிகள், கடற்புற்கள், அலையாத்திக் காடுகள் போன்ற கடல்சார் கூறுகள் இப்பூங்காவில் அடங்கும். பூங்காவுக்குள் கண்ணாடி அடித்தளப் படகுச் சவாரி மூலம் மட்டுமே செல்ல அனுமதி உண்டு.
}}
* {{Wy/ta/See
| name=கோதண்டராமசுவாமி கோயில் | alt= | url= | email=
| address= | lat=9.233300 | long=79.348000 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia=Kothandaramaswamy Temple | wikidata=Q15239986
| lastedit=2026-06-20
| content=இராவணனின் தம்பி விபீஷணன் இங்குதான் இராமரிடம் சரணடைந்தார் என்பது பரவலான நம்பிக்கை.
}}
* {{Wy/ta/See
| name=இராமர் சேது | alt=ஆதாம் பாலம் | url= | email=
| address= | lat=9.121 | long=79.5217 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q201743
| lastedit=2023-06-08
| content=இந்தியாவிலிருந்து இலங்கை வரை நீளும் சுண்ணாம்புக்கல் மணல்திட்டுகளின் தொடர். இவை முன்பிருந்த நிலப்பாலத்தின் எச்சங்கள் என நிலவியலாளர்கள் கருதுகின்றனர்; தன் மனைவி சீதையை இராவணனிடமிருந்து மீட்க, தன் படையினர் (''வானரர்கள்'') இலங்கைக்குக் கடந்து செல்வதற்காக இராமர் இதைக் கட்டினார் என்று இந்துக்கள் நம்புகின்றனர்.
}}

==அடுத்த இலக்கு==
* [[Wy/ta/இராமேசுவரம்|இராமேசுவரம்]]

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/இராமநாதபுரம் (மாவட்டம்)}}
{{Wy/ta/Geo|9.1778141|79.4177555}}

[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>it04wjhrcnawh22y1jiwrx0ylqtc10l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Hilary Onek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823768</id>
    <revision>
      <id>7362936</id>
      <parentid>7354702</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13310" sha1="c5iy04p8vzkxged4fos7apckono7y6a" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga 16 Okwakabiri 2009 kuhisya 27 Okwakataano 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>c5iy04p8vzkxged4fos7apckono7y6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362937</id>
      <parentid>7362936</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13316" sha1="c8dsk71rpjkh4n6958r0h33zqyjkt01" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga 16 Okwakabiri 2009 kuhisya 27 Okwakataano 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>c8dsk71rpjkh4n6958r0h33zqyjkt01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362938</id>
      <parentid>7362937</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13322" sha1="et6qqt4sh2nrzrtirfegty05qqg9t9c" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga 16 Okwakabiri 2009 kuhisya 27 Okwakataano 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>et6qqt4sh2nrzrtirfegty05qqg9t9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362939</id>
      <parentid>7362938</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13334" sha1="l0jxqto6mdawfgx67vl115etvdvwauq" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 kuhisya 27 Okwakataano 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>l0jxqto6mdawfgx67vl115etvdvwauq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362940</id>
      <parentid>7362939</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13347" sha1="3ed2g42zuwoeh811qp4ddxgdpksv0bv" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>3ed2g42zuwoeh811qp4ddxgdpksv0bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362941</id>
      <parentid>7362940</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13353" sha1="93hphywayzh3as3khde01o1aevzko15" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>93hphywayzh3as3khde01o1aevzko15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362942</id>
      <parentid>7362941</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13359" sha1="dqlge54scav32a83j4xcq1y9f01cr2d" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omu disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>dqlge54scav32a83j4xcq1y9f01cr2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362943</id>
      <parentid>7362942</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13361" sha1="fku0uhigkqfaci832f8hhs3jcsvfe0v" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>fku0uhigkqfaci832f8hhs3jcsvfe0v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362944</id>
      <parentid>7362943</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13367" sha1="jbzs3k4q8xvlk9azefnv6ep8o02gyv5" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga 1979 kuhisya 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>jbzs3k4q8xvlk9azefnv6ep8o02gyv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362945</id>
      <parentid>7362944</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13379" sha1="nsvm60sekncpapvbesdbmt9t8q3dhn7" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>nsvm60sekncpapvbesdbmt9t8q3dhn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362946</id>
      <parentid>7362945</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13385" sha1="prp5fyv96hmjo4qvp0tspxgadp4oqiq" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>prp5fyv96hmjo4qvp0tspxgadp4oqiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362947</id>
      <parentid>7362946</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13391" sha1="3p7m3s7q5vmonsa0naua0hu806jlw5m" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>3p7m3s7q5vmonsa0naua0hu806jlw5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362948</id>
      <parentid>7362947</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13397" sha1="pmol7njfwnmiriclcew4e0jqes516mx" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>pmol7njfwnmiriclcew4e0jqes516mx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362949</id>
      <parentid>7362948</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Moscow University – (1974–1979) */</comment>
      <origin>7362949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13403" sha1="r3usuknuxibww82d46w1vx44f7e3jxx" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>r3usuknuxibww82d46w1vx44f7e3jxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362950</id>
      <parentid>7362949</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Moscow University – (1974–1979) */</comment>
      <origin>7362950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13409" sha1="ivhvor8pbgu9csnz7jyjvamylxlrv6l" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>ivhvor8pbgu9csnz7jyjvamylxlrv6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362951</id>
      <parentid>7362950</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Moscow University – (1974–1979) */</comment>
      <origin>7362951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13415" sha1="h58ekzh1g9qtuoxmyat9zw05kkfvxkv" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>h58ekzh1g9qtuoxmyat9zw05kkfvxkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362952</id>
      <parentid>7362951</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13421" sha1="kkfaf0wi1k11zos78xlvoarqbmr26xw" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>kkfaf0wi1k11zos78xlvoarqbmr26xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362953</id>
      <parentid>7362952</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13427" sha1="12cg6r3kl8jtq32jive59a1m1atzv2g" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>12cg6r3kl8jtq32jive59a1m1atzv2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362954</id>
      <parentid>7362953</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13433" sha1="fnhotj8pthyfhgsctm4rlpohhr7qa15" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>fnhotj8pthyfhgsctm4rlpohhr7qa15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362955</id>
      <parentid>7362954</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13439" sha1="1nafrgsr8hytx9jsdbsy685byxdus3d" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>1nafrgsr8hytx9jsdbsy685byxdus3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362956</id>
      <parentid>7362955</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13445" sha1="s58vl4kvs4jw359tqsba1v0idv2w3tq" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>s58vl4kvs4jw359tqsba1v0idv2w3tq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362957</id>
      <parentid>7362956</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13451" sha1="cizd21zd32qpjyu5gic8ky4kv1eq02p" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>cizd21zd32qpjyu5gic8ky4kv1eq02p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362958</id>
      <parentid>7362957</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13457" sha1="qg7no67pen5vfj10ytv6943hkscclj2" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>qg7no67pen5vfj10ytv6943hkscclj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362959</id>
      <parentid>7362958</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970) */</comment>
      <origin>7362959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13463" sha1="s15xq2kzuud58y76skvsebfvaupe56o" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>s15xq2kzuud58y76skvsebfvaupe56o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362960</id>
      <parentid>7362959</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero */</comment>
      <origin>7362960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13469" sha1="91hgg76qalz6z3tdsfo2n4e2lrytrkd" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>91hgg76qalz6z3tdsfo2n4e2lrytrkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362961</id>
      <parentid>7362960</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero */</comment>
      <origin>7362961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13475" sha1="dfylyrwybfuwfznczvdi33qwnx7lt5q" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati ya Janwari na Maaci 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>dfylyrwybfuwfznczvdi33qwnx7lt5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362963</id>
      <parentid>7362961</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13489" sha1="6ak7e6j5aqf4x1vy6e5pk602jkq40qp" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>6ak7e6j5aqf4x1vy6e5pk602jkq40qp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362964</id>
      <parentid>7362963</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13495" sha1="tn0cz18gs9bnjja19db7b863p04kkts" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>tn0cz18gs9bnjja19db7b863p04kkts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362965</id>
      <parentid>7362964</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13501" sha1="gn5ngeu3yxnkay23e075kxdi6pzxn3p" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>gn5ngeu3yxnkay23e075kxdi6pzxn3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362966</id>
      <parentid>7362965</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13507" sha1="c8a8gp90hvqngyja16ti3j5gbdu0h8m" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>c8a8gp90hvqngyja16ti3j5gbdu0h8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362967</id>
      <parentid>7362966</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13513" sha1="grqiipsyssxys6b25yxb79lv4ixcthi" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>grqiipsyssxys6b25yxb79lv4ixcthi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362968</id>
      <parentid>7362967</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'eby'obutegyeki */</comment>
      <origin>7362968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13525" sha1="syeecybsizs83fqk9spj1d7neyjpq6g" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaana 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>syeecybsizs83fqk9spj1d7neyjpq6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362969</id>
      <parentid>7362968</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu omu mirimo */</comment>
      <origin>7362969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13538" sha1="ncs6i0nx90a74bb6e2gz5p4mzxrd9y5" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omu 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>ncs6i0nx90a74bb6e2gz5p4mzxrd9y5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362970</id>
      <parentid>7362969</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu bw'omurimo */</comment>
      <origin>7362970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13540" sha1="n0ibebidzkb1lzrv0hli64ptnms3429" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omuri 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>n0ibebidzkb1lzrv0hli64ptnms3429</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362971</id>
      <parentid>7362970</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu omu mirimo */</comment>
      <origin>7362971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13546" sha1="i9tvbp3svfyj68ewxyrmhqowsmve00i" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omuri 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga omuri 1984 kuhisya 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>i9tvbp3svfyj68ewxyrmhqowsmve00i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362972</id>
      <parentid>7362971</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu omu mirimo */</comment>
      <origin>7362972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13552" sha1="tdvjabrsrot3o0dfjjebjt6p9m8pian" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omuri 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga omuri 1984 kuhisya omuri 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>tdvjabrsrot3o0dfjjebjt6p9m8pian</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362973</id>
      <parentid>7362972</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu omu mirimo */</comment>
      <origin>7362973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13558" sha1="1xiqbibiet1mshbkqis998wr8x6lms6" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omuri 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga omuri 1984 kuhisya omuri 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya omuri 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>1xiqbibiet1mshbkqis998wr8x6lms6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362974</id>
      <parentid>7362973</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Obukugu omu mirimo */</comment>
      <origin>7362974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13564" sha1="dvhmrqj8is3fmodmo0syxks4aig725w" xml:space="preserve">Hilary Obaloker Onek (akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948) n'omukugu omu by'emikono kandi omunyabyabutegyeki Omunyayuganda. Niwe Minisita w'okuhwera abantu, okwetegyereza eby'oburemeezi hamwe n'empungi omu Kabineti ya Uganda.[1] Akatooranwa aha mwanya ogwo ebiro 27 Okwakataano omuri 2013. Akaza omu mwanya gwa Tarsis Kabwegyere. Bwanyima y'ekyo, Hilary Onek akakora nk'omujwekyerwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, kuruga ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 ,kuhisya ebiro 27 Okwakataano omuri 2011. Bwanyima y'ekyo, akakora nk'omujwekyerwa wa Uganda ow'eby'obuhingi, eby'amatungo hamwe n'eby'enyanja kuruga omuri 2006 kuhisya omuri 2009. Kandi niwe memba w'eishengyero oratoranirwe (MP) orikujwekyera Lamwo County, omuri disiturikiti ya Lamwo. Akabanza kutooranwa omu ishengyero omuri 2001.[2]

== '''Amagara g'obuto''' ==
Onek Hilary akazaarwa ebiro 5 Okwakataano omuri 1948, omwana wa kabiri owa Samson Okello Otto, mutabani wa Rwot Damwoy ow'ekika kya Pakala omuri Palabek Gem hamwe na Mukyala Jera Ayoo, muhara wa Rwot Onyanga, Omukama mukuru wa Palabek, kimwe aha bwebembezi mukaaga obwa Lamwo County. Ekika kya Pakala nikishangwa munonga omuri Gem, Lokung hamwe n'abandi bakye omu bicweka bya South Sudan, aha nsharo ya Palabek na Lokung. Omu biro bya ira, abakama nainga amaka g'obugabe ga Acholi gakaba gatereeza obushwere bw'abaana baabo.

Mze Samson Okello Otto akaba naaheereza omu King's African Rifles (KAR) omuri Kenya omuri 1946 obu yaashwerwa Mama Ayoo. Akaruga omu mahe omuri 1954 kandi yaaza omu kitongore ky'emirimo y'abantu boona (PWD) ahari Entebbe kandi bwanyima yaakora omu bicweka bitari bimwe na bimwe bya Uganda, otwariiremu Mubende, Hoima, Soroti na Moroto. Mze Otto akagyenda n'eka ye buri hamwe ahu omurimo gwamutwaraga.

== '''Obwegyese''' ==
Hilary Onek akashoma aha ishomero rye erya puraimare omuri Moroto, Karamoja. Akashoma St. Mary's College Kisubi ahabw'eby'obwegyese bwe bya &quot;O&quot; &amp; &quot;A&quot; Level, kuruga 1965 kuhisya 1970.[3] Kuruga 1971 kuhisya 1974, Onek akashoma Makerere University, yunivasite ya Uganda erikukirayo obukuru, kwonka akarugaho atakahenderize emishomo ye. Akagyenda omu People's Friendship University omuri Moscow, Russia, ahu yaashomire kuruga 1974 kuhisya 1979, yaahendera n'okutunga Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering hamwe na Master of Science (MSc) omu Engineering, arikukora munonga omu Water Resources &amp; Hydro-technical Structural Engineering. Bwanyima y'emishomo ye eya MSc, akamara omwaka gumwe ogw'okushoma aha Moscow Institute of Civil Engineering omu Hydropower Dams &amp; Hydro-technical Structures, kuruga omuri 1979 kuhisya omuri 1980.

Hilary Onek nawe aine Postgraduate Certificate omu Investment Appraisal and Management, kuruga Harvard University, omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1994. Omuri 1997, akatunga postgraduate certificate endiijo omu Public-Private Partnership omu Utility Management, kuruga Institute For Public-Private Partnerships, omuri Washington, DC. Ahagati ya 1998 na 2000, akaza Makerere University, yaamara diguri ya Master of Business Administration, (MBA).[4]

== '''Obukugu bw'omurimo''' ==
Eby'obukugu bwe birimu ebi:

Bachelor of Science (BSc) omu Civil Engineering – Moscow University – 1977

Master of Science (MSc) omu Civil Engineering, arikukora munonga omu Water Resources Engineering &amp; Hydro-Technical Structures[5] – Moscow University – 1979.

Master of Business Administration (MBA) – Makerere University – 2000

Registered Chartered Engineer omuri Uganda – Aine obushoborozi bw'okuta omukono aha bihandiiko by'eby'emikono, kandi aheyo ekiteekateeko ky'eby'emikono ekirikwikirizibwa omu biragiro aha nshonga za Civil Engineering.

== '''Obukugu omu mirimo''' ==
Hilary akatandika omurimo gwe gw'obwa ingyiniya obu yaabaire ari omu ishomero ry'okushoma diguri. Akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, Nurek 305m Hydropower Dam Construction, Tajikistan (USSR), kuruga Okwakataano kuhisya Okwamunaanan omuri 1977. Ahagati ya Okwakataano na Okwamunaana omuri 1978, akakora nk'omuhwezi (omwegi) Site Engineer, 280m Inguri Hydropower Concrete Arc-Dam Construction, omu Republic of Georgia omuri Soviet Union.

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omugasho omu kuteekateeka hamwe n'okucondooza aha bikwatiraine n'emirimo mingi y'ensi yoona:

Omu bwire obu yaamazire aha Moscow Institute of Civil Engineering Hydro-technical Engineering Laboratory, akaba aine omurimo gw'okukora n'okucondooza aha purogyekiti z'amahanga maingi:

Akakwatanisa omu kukora Kabur 80m Hydropower Dam omuri Syria

Akaba ari memba w'ekibinja ky'okukora aha damu ina aha Andes Ranges omuri Peru, Amerika y'amashuuma

Akakora okukyebera kumanya ebintu by'omubiri hamwe n'obugumire bw'eitaka ry'emiringo etari emwe erikukoresibwa omu damu ahansi y'embeera z'okutwara oburemeezi butari bumwe – okutaho emitindo hamwe n'ebihandiiko by'obuhingi

Akaha ebihandiiko ebirikuhingura 10 aha mikoro y'ebizimbe bya damu hamwe n'obugumire bwabyo.

Omuri 1980 Hilary akagaruka omu Uganda kandi yaaba omwegyesa aha yunivasite ya Makerere omu kitongore ky'eby'emikono, arikwegyesa eby'okukoresa amaizi hamwe n'okukora ebintu by'amaani. Akareeberera emirimo y'abeegi, yaakora okucondooza aha mugyera Nile hamwe n'emigyera endiijo eya Uganda. Ebi yaashangire bikaba nibyorekwa omu mikoro y'amashanyarazi eyabaire neeshagikwa National Research Council hamwe n'ebindi bibiina by'amakorero. Akaguma ahari Makerere, omu mwanya ogwo kuhisya omuri 1983

Omuri 1982, akatooranwa kuba ingyiniya omukuru aha National Water and Sewerage Corporation, ekitongore ky'amaizi n'okutambuza amaizi. Omurimo gwe ahari NWSC gukaba gurimu okukora enteekateeka y'ebihome by'okubiika amaizi, emyanya y'okwongyeramu amaani, emifuregye y'okutambuza amaizi, okutunguura n'okushanjuura enkora y'okutambira amaizi hamwe n'okutambuza amaizi omuri Kampala hamwe n'endembo ezindi omuri Uganda. Ahabw'okusiima amaani ge, ab'obushoborozi bakamukuza kuba manegya mukuru wa NWSC omuri 1983.

Omu bwire bwe aha ntebe ya NWSC, obuheereza bw'amaizi hamwe n'obw'okutambuza kasasiro, obwabaire nibukoma ahari Kampala, Jinja na Entebbe, bukongyerwa kuhika omu ndembo ezindi otwariiremu Mbale, Tororo, Masaka, Mbarara, Kasese, Fort Portal, Gulu, na Lira. Akakora enteekateeka y'ekitongore kureeberera enteekateeka z'entunguuka ez'obwire bukye hamwe n'ez'obwire bureingwa, aine ekigyendererwa ky'okuhindura NWSC ekitongore ky'amaizi ekirikwebembera omu kyanga. Kuruga omuri 1984 kuhisya omuri 1998, akatandikaho enteekateeka y'okutunguura abakozi hamwe n'enteekateeka y'okutendeka, okutunguura omutindo gw'obwebembezi omu kitongore. Akareeberera okuta kompyuta omu nkora y'okukora amakuru g'omunda (MIS) hamwe n'okuta kompyuta omu nkora y'amakuru g'emyanya (GIS), ekyayanguhiire okukora aha makuru g'abaguzi hamwe n'abantu. Akatandikaho enkora ya Public-Private Partnership omuri NWSC obwo arikuguriza okushorooza esente hamwe n'obwebembezi (1997–8). Omu bwire bwe, okushorooza esente omu kitongore ky'amaizi kukaba nikweyongyera emirundi ebiri. Enkora y'obwebembezi egi hati etwirwe nk'omuringo ogurikwetengwa omu Minisiture y'Eby'obugaiga bw'amaizi. Omuri 1987, Hilary akaba aine omugasho omu kugaruka kukora hamwe n'okwombeka Manafwa Water Works, emirimo ekatandika kuteera amaizi kandi yaagwa bwanyima y'okugishohoza, ahabw'okwombeka kubi kw'omukozi w'aheeru. Akakorera nk'orikukurira ekitongore kya NWSC kuhisya omuri 1998.

Ahagati ya 1998 na 2001, akakora nk'omwebembezi w'ekitongore kye, omu kampuni erikwetwa EOM Services Limited, arikuheereza obuheereza hamwe n'ebindi bitongore by'okwebembera, omu myanya y'okureeberera abakozi, okushwijuma eby'obugaiga hamwe n'okureeberera, okuheereza amaizi hamwe n'okwombeka.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki''' ==
Hilary Onek akaza omu by'obutegyeki omuri 2000, arikukwatanisa n'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM). Akakora munonga omu kampiini omu kicweka kya Acholi, ahabwa Yoweri Kaguta Museveni, ahagati y'okwokubanza n'okwakashatu omuri 2001. Akesimbaho aha ntebe y'eishengyero eya Lamwo Constituency kandi akarangirirwa nk'omusinguzi omu Kwamukaaga omuri 2001. Akagaruka yaatooranwa aha ntebe niyo emwe omu Kwakabiri omuri 2006, nawe ari aha mukutu gwa NRM. Akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi, eby'amashanyarazi hamwe n'eby'enyanja omu Kwamukaaga omuri 2006, arikukora omu mwanya ogwo kuhisya Okwakabiri omuri 2009. [6] Nk'omuhikirwa w'eby'obuhingi hamwe n'eby'enyanja, akahakanira okukoresa kurungi eby'obugaiga bw'amaizi omuri burugwa izooba bwa Afirika.[7] Ebiro 16 Okwakabiri omuri 2009 Hilary Onek akatooranwa nk'omuhikirwa w'eby'amashanyarazi hamwe n'eby'obugaiga bw'omu itaka, omwanya ogu yaakoziremu kuhisya Okwakataano omuri 2011.[8] Omu kuhindura abaminisita ebiro 27 Okwakataano omuri 2011, akagarurwa omu minisiture y'enshonga z'omunda nk'omuhikirwa omu bwijwire.

Onek akaba ari omwe aha baabaire nibajunaanwa omuri 2011 ahabw'okutunga enguzi kuruga omu kampuni z'amajuta ez'aheeru nk'ekihembo. Ekitongore ky'amajuta ekya Ireland ekya Tullow Oil nikigambwa ngu kikashashura enguzi ahari Onek batakagambireho omujwekyerwa ondiijo kandi abandi omu nshonga egyo. Oihireho okushaba kw'okurekura, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kuhangura omushango gw'omuramuzi mukuru kandi yahagarika emishango hamwe n'okushaba kw'okurekura.[9]

Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho ahabw'ekintu ekyo ahabw'omushango gwa Tullow Oil na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha by'obugaiga bwa Uganda, akakiiko ka paramenti akarikukora kakateebwaho okugumizamu kukyondoza ebirikugambwa ngu hariho obushomankuzi.[10]

== '''Ebitongore by'eby'obushuubuzi''' ==
Hillary Onek nawe n'omushuubuzi. Niwe mukama wa Kitgum Bomah Hotel omuri Kitgum hamwe na Gulu Bomah Hotel omuri Gulu. Hoteeri ya Kitgum niyo hoteeri eya kana omu matemba ga Uganda kugira pool y'okwibira, bwanyima ya (a) Paraa Lodge (b) Chobe Lodge, zoona ziri omu Murchison Falls National Park hamwe na Acholi Inn omuri Gulu.[11] Ebyombeko bya Gulu nibyo hoteeri y'okubanza omu kyanga kugira lifti.[12]

== '''Obwa memba omu bukiiko bwa ishengyero''' ==
Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omunyamurimo (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omunyamurimo (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omunyamurimo (2004–2005)

Kuruga omuri 2001, Onek aheereize aha kakiiko ka ishengyero akarikukira obwingi otwariiremu:

Akakiiko k'eby'obuhangwa bw'ensi – Mukuru w'Akakiiko (2001–2002)

Akakiiko k'eby'ebiragiro hamwe n'enshonga z'eishengyero – Omwebembezi (2001–2003)

Akakiiko k'ebya sayansi hamwe na tekinorogye – Omwebembezi (2003–06)

Akakiiko k'embeera y'abantu omu matemba ga Uganda – Omwebembezi (2004–2005)

== '''Obwebembezi bw'eby'obuhangwa n'eby'obutegyeki''' ==
Atwire omu myanya y'obwebembezi etari emwe n'emwe otwariiremu ebi:

== '''Aha Saint Mary's College Kisubi – (1965–1970)''' ==
Akakora munonga omu by'obwegyese, emirimo y'abantu hamwe n'eby'emizaano. Akaba ari omuhwezi wa house prefect omuri Mugwanya House kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1968. Akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'akakiiko k'eishomero omuri 1967, yaheereza kuhisya 1968. Akagaruka akatooranwa omuri 1969, yaheereza kuhisya omuri 1970. Akaba ari memba w'ekibiina ky'eihanga ekya National Union of Students of Uganda (NUSU), kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1972. Ahagati ya 1969 na 1970, akaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Mathematics &amp; Physics Club. Omu bwire obwo bumwe, akaba ari mukuru w'entebe y'ekibiina kya St Mary's High School Social Club. Kuruga omuri 1969 kuhisya omuri 1970, akaba ari kapiteeni w'ekibinja ky'eishomero ekya basketball. Kandi akaba ari memba w'amaani omu kibinja ky'eishomero ekya athletics, arikuhakahakana omu high jump, triple jump, long jump hamwe na javelin, kuruga omuri 1967 kuhisya omuri 1970.

== '''Aha Yunivasite ya Makerere – (1971–1974)''' ==
Akakora nk'omuhandiiki wa purezidenti wa NUSU, Omwony Ojwok (RIP), kuruga 1971 kuhisya 1972. Akakora nk'omukuru w'ekibinja kya Mitchell Hall Basketball Team kuruga 1971 kuhisya 1973. Akaba ari ow'omu Students' Progressive Political Camp kandi akahakanira abeebembezi b'abeegi abaabaire nibahagira enteekateeka y'okuhindura ebintu.

== '''Aha Moscow University – (1974–1979)''' ==
Akatooranwa kuba purezidenti w'ekibiina ky'abeegi ekya Uganda Students Union, arikukora omurimo ogwo kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Omu Kwakabiri omuri 1979, akatebekanisa kandi yaayebembera okwekarakaasa kw'abeegi hamwe n'okwesharinga kuza aha kitebe kikuru kya Libya omuri Moscow, barikuhakanisa obuhwezi bw'eby'amahe bwa Libya ahari Idi Amin.

== '''Ebitongore by'obukugu''' ==
Omwebembezi, Board of Directors Management Training and Advisory Center, Uganda – 1982 kuhisya 1985

Omwebembezi, Board of Directors Reconstruction and Development Corporation, Uganda – 1987 kuhisya 1989

Omwebembezi, Board of Directors Civil Aviation Authority of Uganda – 1991 kuhisya 1997

Omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi, Technical Committee of International Water Supply Association (IWSA) – 1989 kuhisya omuri 2000

Omwebembezi w'ekitongore, Uganda Institute of Professional Engineers (UIPE) – 1989 kuhisya hati[13]

Registered (Chartered) Engineer omuri Uganda – 1989 kuhisya hati

== '''Ebitabo bya sayansi''' ==</text>
      <sha1>dvhmrqj8is3fmodmo0syxks4aig725w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Sam Kutesa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3823817</id>
    <revision>
      <id>7363046</id>
      <parentid>7354852</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8676" sha1="bb2wxb4p1s2yu94ghka54tuav7e25sa" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Febwari 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga 13 Janwari 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga 1980 kuhisya 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>bb2wxb4p1s2yu94ghka54tuav7e25sa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363047</id>
      <parentid>7363046</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8685" sha1="ptju0gmohthy5gwh2jz3558f5uugjcq" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga 13 Janwari 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga 1980 kuhisya 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>ptju0gmohthy5gwh2jz3558f5uugjcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363048</id>
      <parentid>7363047</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8702" sha1="66w8rhe2qg6yc41zs40f2ykzir89ve4" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga 1980 kuhisya 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>66w8rhe2qg6yc41zs40f2ykzir89ve4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363049</id>
      <parentid>7363048</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8708" sha1="gzlhoy8yyxuse29d9p6q1pjy2wd65ii" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga 1980 kuhisya 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>gzlhoy8yyxuse29d9p6q1pjy2wd65ii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363050</id>
      <parentid>7363049</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8714" sha1="ibx50rrk9qr0h7e2lc41gvfs9jn5jlr" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>ibx50rrk9qr0h7e2lc41gvfs9jn5jlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363051</id>
      <parentid>7363050</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8720" sha1="4mf654i6ox0zlmivng9t7y6w13soevm" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga 1985 kuhisya 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>4mf654i6ox0zlmivng9t7y6w13soevm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363052</id>
      <parentid>7363051</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8732" sha1="luqtn72e3q7hhkg9d6z9ba090h9w2m1" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga omuri 1985 kuhisya omuri 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omu 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>luqtn72e3q7hhkg9d6z9ba090h9w2m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363053</id>
      <parentid>7363052</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8740" sha1="myik2lwy418ot132m6ml90wte9q9xey" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga omuri 1985 kuhisya omuri 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omuri 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri omuri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>myik2lwy418ot132m6ml90wte9q9xey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363054</id>
      <parentid>7363053</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8746" sha1="jd1t4wld5gz3riz3vn6iabcjngr2vj2" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga omuri 1985 kuhisya omuri 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya omuri 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omuri 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri omuri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>jd1t4wld5gz3riz3vn6iabcjngr2vj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363055</id>
      <parentid>7363054</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8752" sha1="5symifyhnng5xhmm53wvm5z49ip8af6" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga omuri 1985 kuhisya omuri 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya omuri 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omuri 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri omuri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga omuri 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>5symifyhnng5xhmm53wvm5z49ip8af6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363056</id>
      <parentid>7363055</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8758" sha1="1stvqnsh5a82owchtmpu29ifp9r02jj" xml:space="preserve">'''Sam Kahamba Kutesa''' (akazaarwa ekiro 1 Okwakabiri omuri 1949) n'omunyabyabutegyeki Omuganda, omushuubuzi, kandi omunyabiragiro&lt;ref&gt;[https://www.un.org/africarenewal/africaga/he-mr-sam-kahamba-kutesa &quot;H.E. Mr. Sam Kahamba Kutesa&quot;.] ''Africa Renewal''. Retrieved 14 February 2021&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.un.org/pga/69/about-the-president/ &quot;About the President&quot;]. ''General Assembly of the United Nations''. Retrieved 14 February 2021.&lt;/ref&gt;Ahabw'okushwerwa kwa muhara we Charlotte Kutesa Muhoozi&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.ug/museveni-govts-family-tree/ &quot;Museveni family tree&quot;]. 25 March 2009&lt;/ref&gt; na Muhoozi akaba omwe aha bantu b'omunda omu kishengye kya purezidenti Museveni.

Kutesa akaba ari minisita w'enshonga z'aheeru omu kakiiko ka Uganda, omwanya ogu yaabaire aine kuruga ebiro 13 Okw'okubanza omuri 2005 kandi yaagumizamu kurabira omu kuhindura abakuru ba kabineeti emirundi eshatu kuhisya Okwakataano omuri 2021.&lt;ref&gt;Newvision Archive (18 February 2009). [https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 &quot;Full Cabinet List As At 18 February 2009&quot;.] ''New Vision (Kampala)''. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Uganda State House (27 May 2011). [https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&amp;comments &quot;Comprehensive List of New Cabinet Appointments &amp; Dropped Ministers&quot;.] Retrieved 25 February 2015 &amp;#x2013; via Facebook&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda State House (6 June 2016)[https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf . &quot;Museveni's new cabinet list At 6 June 2016&quot;] (PDF). ''Daily Monitor''. Kampala. Archived from the original (PDF) on 7 October 2016. Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;

Akaba ari memba w'eishengyero owatoranirwe (MP) owa Mawogola County omu disiturikiti ya Sembabule.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Parliament of Uganda (2011). [http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&amp;n=t&amp;details=t&amp;j=133&amp;const=Mawogola++County&amp;dist_id=11&amp;distname=Ssembabule &quot;Profile of Kutesa Kahamba Sam, Member of Parliament for Mawogola County, Ssembabule District&quot;.] Parliament of Uganda. Retrieved 25 February 2015&lt;/ref&gt; Akaba ari purezidenti w'orukiiko rw'amahanga geeteeraine orwa United Nations General Assembly omu kicweka kyaryo eky'omurundi gwa 69 omuri 2014–2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Kutesa akashoma aha Mbarara High School. Aine diguri y'ebiragiro kuruga Makerere University,[8] obu eitendekyero ryabaire riri ekicweka ky'University of East Africa. Aine n'ebihandiiko by'ahaiguru omu kukora ebiragiro kuruga Law Development Centre omuri Kampala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;N'omukristaayo kandi memba w'ekanisa ya Uganda.

== Omurimo ==
Kutesa akaba ari omu kukora ebiragiro by'abantu buntu ahagati ya 1973 na 2001. Akakora nk'omukiiki w'eishengyero (MP) omuri Mbarara North Constituency kuruga omuri 1980 kuhisya omuri 1985 kandi nk'omuhandiiki wa gavumenti kuruga omuri 1985 kuhisya omuri 1986. Ahagati ya 1994 na 1995, akakora nk'omujwekyerwa omu ishengyero erikukora engyenderwaho y'eihanga eryahandikire engyenderwaho y'eihanga rya Uganda eya 1995. Akatooranwa nk'omukiiki w'eishengyero omuri Mawogola County omuri 2001 kandi akagaruka yaatooranwa omuri 2006. Akaba minisita w'eihanga ow'okutamu sente kuruga 2001 kuhisya omuri 2005. Omwebembezi w'eihanga Yoweri Museveni akatoorana Sam Kutesa nk'omuhikirwa w'enshonga z'aheeru omuri 2005,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Bryant, Nick (11 June 2014). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108 &quot;Uganda's Sam Kutesa Elected As UN General Assembly President&quot;]. BBC News. Retrieved 25 February 2015.&lt;/ref&gt; ahanyima y'okufa kwa James Wapakhabulo.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

N'omwebembezi w'ekibiina ky'eby'obutegyeki ekiri omu butegyeki ekya National Resistance Movement.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;sup&gt;[https://riyadh.mofa.go.ug/data-smenu-59-Political-Leadership.html &quot;Political Leadership&quot;]. ''riyadh.mofa.go.ug''.&amp;#x5B;''permanent dead link''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;

== Obushumankuzi ==
Omuri 2011, Kutesa akajunaanwa omu kucondooza kw'eishengyero ahabw'okutunga obushumankuzi nk'okugarura enyuma kuruga omu kampuni y'amajuta eya Ireland eya Tullow Oil.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;Oihireho okushaba kw'abakiiki b'eishengyero ngu arekure hamwe n'abandi abajunaanwa, omunyabiragiro, Severino Twinobusingye, akabaasa kusingura omushango gw'okujunaana Attorney General kandi yahagarika enkora hamwe n'okuzibira okushaba kw'okurekura.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ahabw'okuteekateeka okundi okwabaireho aha nshonga egi ahabw'omushango gwa Tullow Oil ogwabaire guriho na Heritage Oil ahabw'omushoro gwabo aha bintu bya Uganda, akakiiko k'eishengyero akarikukora kakateebwaho okukora okucondooza okundi aha bigambibwa by'obushumankuzi.

Ebiro 5 Okwaikumi na ibiri omuri 2018 akakiiko k'eishengyero omuri New York City kakacwera Chi Ping Patrick Ho orubanja rw'okushashura obushumankuzi aha bakuru ba Uganda Sam Kutesa na Yoweri Museveni. Omu Kwakataano 2016, Ho hamwe n'abakuru ba CEFC China bakagyenda Kampala.  Batakagyenzire, Ho akareeba ngu doora 500,000 zikateebwa aha akawunti eyaheirwe Kutesa.  Ho nawe akahabura mukama we, Mukuru wa CEFC China, kureeta doora 500,000 omu sente z'okushashura purezidenti Museveni, ekirikuteekateekwaho nk'okushashura kw'okwesimbaho, nobu Museveni araabe yaabaire yaagarukiremu kutooranwa.  Ho akaba ateekateeka okushashura oku nk'obushumankuzi bw'okureetera Kutesa na Museveni kukoresa obushoboorozi bwabo obw'obwebembezi kureetaho emigisha y'eby'obushubuzi aha CEFC China.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;


Orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona

Ahabw'okugira ngu Africa ekaba eriyo neija kuba n'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona orw'omurundi gwa 69, akakiiko ka African Union Executive Council kakamutoorana nk'omuntu wabo atarikuhakanisibwa bwanyima y'okwiha omu mwanya minisita w'eby'obuhangwa bwa Cameroonia Pierre Moukoko Mbonjo. Okwesimbaho kwe kukashagikwa omu rukiiko rw'abaminisita orw'omurundi gwa 17 orw'ekibiina kya Non-Aligned Movement, orwabaireho omuri Algiers, Algeria omu Kwakataano omuri 2013.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Akatooranwa omu butongore orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona ebiro 11 Okwamukaaga omuri 2014.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Ahabw'okugira ngu Kutesa akarwanirira ekiragiro kya Uganda ekirikushoroora abantu abarikukundana ab'ekikura kimwe, ebibiina by'obugabe bw'abantu bikateekateeka ngu omwanya gwe ogw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine gukaba gutarikushagika emigyenzo erikwetengwa omu kirangiriro ky'ensi yoona eky'obugabe bw'abantu.Okushaba kukashaba minisita w'eby'obuhangwa omuri United States John Kerry kwihaho viza ya Kutesa kandi n'ahabw'ekyo amurekye kutwara omurimo gw'obwebembezi bw'orukungana rw'amahanga ageteraine orwa boona.Okushaba okwo – okwabaire kurimu emikono erikuhingura 15,000 aha Change.org – kukahandiikwa Milton Allimadi owa Uganda, omuhandiiki wa Black Star News. Akayoreka obushagiki bwa Kutesa aha kiragiro kya Uganda ekirikurwanisa abarikukundana ab'ekikura kimwe hamwe n'ebihagaro by'obushumankuzi. Oihireho okwesharinga hamwe n'okushaba okwo, Kutesa akahinduka omwebembezi.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ebindi ebirikuhakanisibwa ==
Okwakana 27, 2025, emikutu ya boona ekaba erimu ebishushani by'ekanisa y'omutaano eyayombekirwe Kutesa omu disiturikiti ye ey'omuka eya Sembabule.[19][20] Ekaba eyombekirwe erikukoresa obuhumbi bwa Ugx oburikuhingura 3 (oburikuhingura 820,000 USD). Aha mukoro gw'okwiguraho ekanisa, Mwami. Kutesa akaba ayorekire ngu akombeka ekanisa ahanyima y'okukira ekookoro y'omu maraka, arikumara emyezi 6 ari omu bujanjabi omuri Bugirimaani omuri 2022. Abanya Uganda baingi, okukira munonga aha mikutu ya boona nka Twitter na Facebook, bakajumirira ekikorwa eki nk'eky'obushema, barikugamba ngu akaba ashemereire kuba akombekire irwariro omu mwanya gw'ekyo, ahabw'okuba akaba aine kugyenda aheeru y'eihanga omu kubanza ahabwokuba eihanga riine obuheereza bw'eby'amagara obubi, kandi akaba ashemereire kuba aine embabazi aha Banyayuganda abooro abatarikubaasa kuguruka kuza Bugirimaani ku baraabe barwaire.

Amagara g'omuntu

Sam Kutesa akaba ari omushaija w'omu bushwere na Jennifer Nankunda Kutesa, owaafiire omuri 2002 ahabw'endwara erikukwatanisa na kansa, nawe akaba ari mwijukuru wa Janet Museveni. Bombi bakaba baine abaana 6 abarimu;

Isaac Kutesa (mutabani) - ashweirwe Yvette Kamurasi

Ishta Asiimwe Kutesa (muhaara)

Shatsi Musherure Kutesa (muhaara)

Charlotte Nankunda Kutesa (muhaara) - ashweirwe Muhoozi Kainerugaba.

Elizabeth Kutesa (muhaara)

Inga Kutesa (mutabani)

Bwanyima omuri 2008, Akashwerwa Edith Gasana Kutesa okwamunaana 17, 2008.

Reeba n'ebi

ekyapa Uganda portal

akamanyiso eby'obutegyeki portal

Enkoragana y'aheeru ya Uganda

== Reeba na ==</text>
      <sha1>1stvqnsh5a82owchtmpu29ifp9r02jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Simon Mugenyi Byabakama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824123</id>
    <revision>
      <id>7363042</id>
      <parentid>7356788</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4778" sha1="rgwcuo1etgdgabq0xohuoj9dguxydjg" xml:space="preserve">Simon Mugenyi Byabakama n'omunyamateeka kandi omuramuzi Omunyayuganda, aha Kooti y'Okujuririramu eya Uganda, erikukora nk'Kooti y'Eiteeka ry'eihanga.&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Judiciary of the Republic of Uganda: Court System: Court of Appeal&quot;]]. Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Honorable Justices of The Court Of Appeal&quot;.]] Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;Akatooranwa kuza omu kooti y'okujuririramu ebiro 11 Okwaikumi omuri 2015.&lt;ref&gt;Wesaka, Anthony (11 October 2015). &quot;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Judiciary-transfers-10-High-Court-judges/688334-2907508-stivkrz/index.html Judiciary transfers 10 High Court judges&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Ebiro 18 Okwaikumi na kumwe 2016, Omuramuzi Simon Byabakama akatwarwa nk'omwebembezi w'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda, arikusikira Engineer Badru Kiggundu, ou obutegyeki bwe bw'emyaka 14, emirundi ebiri bwahwaireho.&lt;ref&gt;Kafeero, Stephen (18 November 2016). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-Byabakama-Electoral-Commission-Chairman/688334-3456578-format-xhtml-mn84goz/index.html &quot;Justice Simon Byabakama replaces Kiggundu as EC chairperson&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mubiru, Apollo (18 November 2016). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1440331/justice-byabakama-appointed-ec-chairperson &quot;Justice Byabakama appointed new EC chairperson&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
Akazaarwa omu Disiturikiti ya Hoima, ebiro 31 Okwakana 1957.[6] Akashoma amashomero g'omukyanga ahabw'eby'obwegyese bwe obw'okubanza. Akashoma aha Kabalega Secondary School, omuri Masindi ahabw'eby'obwegyese bwe obwa Ordinary Level, yaamara omuri 1974. Akagumizamu n'eby'obwegyese bwe obwa Advanced Level aha Kabalega, yaamara omuri 1976.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Uganda Judiciary (18 November 2016)[http://www.judiciary.go.ug/data/news/286/Hon.%20Justice%20Simon%20Mugenyi%20Byabakama%20New%20EC%20Chairman.html . &quot;Hon. Justice Simon Mugenyi Byabakama New EC Chairman&quot;]. Kampala: Judiciary of Uganda. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Akashoma ebiragiro aha yunivaasite ya Makerere, yunivaasite ya Uganda erikukirayo obuhango kandi eyabandize, yaamara omuri 1980 n'ekigambo kya Bachelor of Laws (LLB). Bwanyima omwaka ogwo gumwe, akatunga Dipuloma omu kukora ebiragiro, kuruga omu Law Development Centre, omuri Kampala, orurembo rw'eihanga. Akaba yaikiriziibwe omu Uganda Bar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Obukugu omu mirimo''' ==


Omurimo gwe gw'okubanza gukaba guri nk'omuramuzi w'eihanga omuri Masindi Disiturikiti, arikukorerayo kuhisya 1987. Bwanyima akatwarwa aha rurengo rw'omuramuzi mukuru w'eihanga omu Directorate of Public Prosecution, omu minisiture ya Uganda eya Justice and Constitutional Affairs. Omuri 1992, akahinduka Principal State Attorney. Omuri 1996, akatunguurwa yaaba Senior Principal State Attorney kandi yaatooranwa nk'omuhwezi wa dayirekita w'okushoborora emishango, omwanya ogu yaabaire aine obu yaaza omu kooti omu Kwakataano 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Omurimo gw'oburamuzi''' ==
Akatooranwa nk'omuramuzi wa kooti enkuru ya Uganda omu Kwakataano 2008, arikukora nk'omuramuzi wa kooti enkuru omuri Lira (2008–2010), omuri Soroti (2010–2013), hamwe n'omuri Masindi (2013–2015). Omu Kwaikumi 2015, omuramuzi Byabakama akaba ari omwe aha baramuzi mukaaga ba kooti enkuru abatoorainwe kuza omu kooti y'okujuririramu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;URN (8 September 2015). [[:en:Uganda_Radio_Network|&quot;Museveni appoints new Supreme Court judges&quot;.]] Kampala: The Observer (Uganda) Quoting Uganda Radio Network (URN). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda''' ==
Omu Kwaikumi na kumwe 2016, Omuramuzi Byabakama akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda Electoral Commission (EC) kuruga owa purezidenti Yoweri Museveni.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Omu ntebe ye nk'omukuru w'entebe ya EC, akarahira nk'omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi ba National Identification and Registration Authority, ebiro 9 Okwamunaana 2017.&lt;ref&gt;Amamukirori, Betty (10 August 2017)[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1459607/justice-byabakama-replaces-ec-boss-nira-board . &quot;Justice Byabakama replaces former EC boss on NIRA board&quot;]. ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eka''' ==
Byabakama ashweirwe Dorothy Kasaija Mugenyi kandi aine abaana mukaaga.

== '''Reeba nawe''' ==

* Supreme Court of Uganda
* Constitutional Court of Uganda

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>rgwcuo1etgdgabq0xohuoj9dguxydjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363043</id>
      <parentid>7363042</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4784" sha1="89fdevqzwfb2j7fstoenalia92o2777" xml:space="preserve">Simon Mugenyi Byabakama n'omunyamateeka kandi omuramuzi Omunyayuganda, aha Kooti y'Okujuririramu eya Uganda, erikukora nk'Kooti y'Eiteeka ry'eihanga.&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Judiciary of the Republic of Uganda: Court System: Court of Appeal&quot;]]. Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Honorable Justices of The Court Of Appeal&quot;.]] Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;Akatooranwa kuza omu kooti y'okujuririramu ebiro 11 Okwaikumi omuri 2015.&lt;ref&gt;Wesaka, Anthony (11 October 2015). &quot;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Judiciary-transfers-10-High-Court-judges/688334-2907508-stivkrz/index.html Judiciary transfers 10 High Court judges&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Ebiro 18 Okwaikumi na kumwe omuri 2016, Omuramuzi Simon Byabakama akatwarwa nk'omwebembezi w'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda, arikusikira Engineer Badru Kiggundu, ou obutegyeki bwe bw'emyaka 14, emirundi ebiri bwahwaireho.&lt;ref&gt;Kafeero, Stephen (18 November 2016). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-Byabakama-Electoral-Commission-Chairman/688334-3456578-format-xhtml-mn84goz/index.html &quot;Justice Simon Byabakama replaces Kiggundu as EC chairperson&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mubiru, Apollo (18 November 2016). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1440331/justice-byabakama-appointed-ec-chairperson &quot;Justice Byabakama appointed new EC chairperson&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
Akazaarwa omu Disiturikiti ya Hoima, ebiro 31 Okwakana 1957.[6] Akashoma amashomero g'omukyanga ahabw'eby'obwegyese bwe obw'okubanza. Akashoma aha Kabalega Secondary School, omuri Masindi ahabw'eby'obwegyese bwe obwa Ordinary Level, yaamara omuri 1974. Akagumizamu n'eby'obwegyese bwe obwa Advanced Level aha Kabalega, yaamara omuri 1976.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Uganda Judiciary (18 November 2016)[http://www.judiciary.go.ug/data/news/286/Hon.%20Justice%20Simon%20Mugenyi%20Byabakama%20New%20EC%20Chairman.html . &quot;Hon. Justice Simon Mugenyi Byabakama New EC Chairman&quot;]. Kampala: Judiciary of Uganda. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Akashoma ebiragiro aha yunivaasite ya Makerere, yunivaasite ya Uganda erikukirayo obuhango kandi eyabandize, yaamara omuri 1980 n'ekigambo kya Bachelor of Laws (LLB). Bwanyima omwaka ogwo gumwe, akatunga Dipuloma omu kukora ebiragiro, kuruga omu Law Development Centre, omuri Kampala, orurembo rw'eihanga. Akaba yaikiriziibwe omu Uganda Bar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Obukugu omu mirimo''' ==


Omurimo gwe gw'okubanza gukaba guri nk'omuramuzi w'eihanga omuri Masindi Disiturikiti, arikukorerayo kuhisya 1987. Bwanyima akatwarwa aha rurengo rw'omuramuzi mukuru w'eihanga omu Directorate of Public Prosecution, omu minisiture ya Uganda eya Justice and Constitutional Affairs. Omuri 1992, akahinduka Principal State Attorney. Omuri 1996, akatunguurwa yaaba Senior Principal State Attorney kandi yaatooranwa nk'omuhwezi wa dayirekita w'okushoborora emishango, omwanya ogu yaabaire aine obu yaaza omu kooti omu Kwakataano 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Omurimo gw'oburamuzi''' ==
Akatooranwa nk'omuramuzi wa kooti enkuru ya Uganda omu Kwakataano 2008, arikukora nk'omuramuzi wa kooti enkuru omuri Lira (2008–2010), omuri Soroti (2010–2013), hamwe n'omuri Masindi (2013–2015). Omu Kwaikumi 2015, omuramuzi Byabakama akaba ari omwe aha baramuzi mukaaga ba kooti enkuru abatoorainwe kuza omu kooti y'okujuririramu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;URN (8 September 2015). [[:en:Uganda_Radio_Network|&quot;Museveni appoints new Supreme Court judges&quot;.]] Kampala: The Observer (Uganda) Quoting Uganda Radio Network (URN). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda''' ==
Omu Kwaikumi na kumwe 2016, Omuramuzi Byabakama akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda Electoral Commission (EC) kuruga owa purezidenti Yoweri Museveni.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Omu ntebe ye nk'omukuru w'entebe ya EC, akarahira nk'omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi ba National Identification and Registration Authority, ebiro 9 Okwamunaana 2017.&lt;ref&gt;Amamukirori, Betty (10 August 2017)[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1459607/justice-byabakama-replaces-ec-boss-nira-board . &quot;Justice Byabakama replaces former EC boss on NIRA board&quot;]. ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eka''' ==
Byabakama ashweirwe Dorothy Kasaija Mugenyi kandi aine abaana mukaaga.

== '''Reeba nawe''' ==

* Supreme Court of Uganda
* Constitutional Court of Uganda

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>89fdevqzwfb2j7fstoenalia92o2777</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363044</id>
      <parentid>7363043</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda */</comment>
      <origin>7363044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="h2fnzzt483hzjqij76gm6znlvme199m" xml:space="preserve">Simon Mugenyi Byabakama n'omunyamateeka kandi omuramuzi Omunyayuganda, aha Kooti y'Okujuririramu eya Uganda, erikukora nk'Kooti y'Eiteeka ry'eihanga.&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Judiciary of the Republic of Uganda: Court System: Court of Appeal&quot;]]. Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Honorable Justices of The Court Of Appeal&quot;.]] Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;Akatooranwa kuza omu kooti y'okujuririramu ebiro 11 Okwaikumi omuri 2015.&lt;ref&gt;Wesaka, Anthony (11 October 2015). &quot;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Judiciary-transfers-10-High-Court-judges/688334-2907508-stivkrz/index.html Judiciary transfers 10 High Court judges&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Ebiro 18 Okwaikumi na kumwe omuri 2016, Omuramuzi Simon Byabakama akatwarwa nk'omwebembezi w'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda, arikusikira Engineer Badru Kiggundu, ou obutegyeki bwe bw'emyaka 14, emirundi ebiri bwahwaireho.&lt;ref&gt;Kafeero, Stephen (18 November 2016). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-Byabakama-Electoral-Commission-Chairman/688334-3456578-format-xhtml-mn84goz/index.html &quot;Justice Simon Byabakama replaces Kiggundu as EC chairperson&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mubiru, Apollo (18 November 2016). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1440331/justice-byabakama-appointed-ec-chairperson &quot;Justice Byabakama appointed new EC chairperson&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
Akazaarwa omu Disiturikiti ya Hoima, ebiro 31 Okwakana 1957.[6] Akashoma amashomero g'omukyanga ahabw'eby'obwegyese bwe obw'okubanza. Akashoma aha Kabalega Secondary School, omuri Masindi ahabw'eby'obwegyese bwe obwa Ordinary Level, yaamara omuri 1974. Akagumizamu n'eby'obwegyese bwe obwa Advanced Level aha Kabalega, yaamara omuri 1976.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Uganda Judiciary (18 November 2016)[http://www.judiciary.go.ug/data/news/286/Hon.%20Justice%20Simon%20Mugenyi%20Byabakama%20New%20EC%20Chairman.html . &quot;Hon. Justice Simon Mugenyi Byabakama New EC Chairman&quot;]. Kampala: Judiciary of Uganda. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Akashoma ebiragiro aha yunivaasite ya Makerere, yunivaasite ya Uganda erikukirayo obuhango kandi eyabandize, yaamara omuri 1980 n'ekigambo kya Bachelor of Laws (LLB). Bwanyima omwaka ogwo gumwe, akatunga Dipuloma omu kukora ebiragiro, kuruga omu Law Development Centre, omuri Kampala, orurembo rw'eihanga. Akaba yaikiriziibwe omu Uganda Bar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Obukugu omu mirimo''' ==


Omurimo gwe gw'okubanza gukaba guri nk'omuramuzi w'eihanga omuri Masindi Disiturikiti, arikukorerayo kuhisya 1987. Bwanyima akatwarwa aha rurengo rw'omuramuzi mukuru w'eihanga omu Directorate of Public Prosecution, omu minisiture ya Uganda eya Justice and Constitutional Affairs. Omuri 1992, akahinduka Principal State Attorney. Omuri 1996, akatunguurwa yaaba Senior Principal State Attorney kandi yaatooranwa nk'omuhwezi wa dayirekita w'okushoborora emishango, omwanya ogu yaabaire aine obu yaaza omu kooti omu Kwakataano 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Omurimo gw'oburamuzi''' ==
Akatooranwa nk'omuramuzi wa kooti enkuru ya Uganda omu Kwakataano 2008, arikukora nk'omuramuzi wa kooti enkuru omuri Lira (2008–2010), omuri Soroti (2010–2013), hamwe n'omuri Masindi (2013–2015). Omu Kwaikumi 2015, omuramuzi Byabakama akaba ari omwe aha baramuzi mukaaga ba kooti enkuru abatoorainwe kuza omu kooti y'okujuririramu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;URN (8 September 2015). [[:en:Uganda_Radio_Network|&quot;Museveni appoints new Supreme Court judges&quot;.]] Kampala: The Observer (Uganda) Quoting Uganda Radio Network (URN). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda''' ==
Omu Kwaikumi na kumwe omuri 2016, Omuramuzi Byabakama akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda Electoral Commission (EC) kuruga owa purezidenti Yoweri Museveni.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Omu ntebe ye nk'omukuru w'entebe ya EC, akarahira nk'omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi ba National Identification and Registration Authority, ebiro 9 Okwamunaana 2017.&lt;ref&gt;Amamukirori, Betty (10 August 2017)[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1459607/justice-byabakama-replaces-ec-boss-nira-board . &quot;Justice Byabakama replaces former EC boss on NIRA board&quot;]. ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eka''' ==
Byabakama ashweirwe Dorothy Kasaija Mugenyi kandi aine abaana mukaaga.

== '''Reeba nawe''' ==

* Supreme Court of Uganda
* Constitutional Court of Uganda

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>h2fnzzt483hzjqij76gm6znlvme199m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363045</id>
      <parentid>7363044</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda */</comment>
      <origin>7363045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4796" sha1="2z7mdyg3z4433g54sk3cinkd8t1dj77" xml:space="preserve">Simon Mugenyi Byabakama n'omunyamateeka kandi omuramuzi Omunyayuganda, aha Kooti y'Okujuririramu eya Uganda, erikukora nk'Kooti y'Eiteeka ry'eihanga.&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Judiciary of the Republic of Uganda: Court System: Court of Appeal&quot;]]. Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Uganda Judiciary (17 December 2017). [[:en:Judiciary_of_Uganda|&quot;The Honorable Justices of The Court Of Appeal&quot;.]] Kampala: Judiciary of Uganda (Uganda Judiciary). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;Akatooranwa kuza omu kooti y'okujuririramu ebiro 11 Okwaikumi omuri 2015.&lt;ref&gt;Wesaka, Anthony (11 October 2015). &quot;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Judiciary-transfers-10-High-Court-judges/688334-2907508-stivkrz/index.html Judiciary transfers 10 High Court judges&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Ebiro 18 Okwaikumi na kumwe omuri 2016, Omuramuzi Simon Byabakama akatwarwa nk'omwebembezi w'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda, arikusikira Engineer Badru Kiggundu, ou obutegyeki bwe bw'emyaka 14, emirundi ebiri bwahwaireho.&lt;ref&gt;Kafeero, Stephen (18 November 2016). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-Byabakama-Electoral-Commission-Chairman/688334-3456578-format-xhtml-mn84goz/index.html &quot;Justice Simon Byabakama replaces Kiggundu as EC chairperson&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mubiru, Apollo (18 November 2016). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1440331/justice-byabakama-appointed-ec-chairperson &quot;Justice Byabakama appointed new EC chairperson&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
Akazaarwa omu Disiturikiti ya Hoima, ebiro 31 Okwakana 1957.[6] Akashoma amashomero g'omukyanga ahabw'eby'obwegyese bwe obw'okubanza. Akashoma aha Kabalega Secondary School, omuri Masindi ahabw'eby'obwegyese bwe obwa Ordinary Level, yaamara omuri 1974. Akagumizamu n'eby'obwegyese bwe obwa Advanced Level aha Kabalega, yaamara omuri 1976.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Uganda Judiciary (18 November 2016)[http://www.judiciary.go.ug/data/news/286/Hon.%20Justice%20Simon%20Mugenyi%20Byabakama%20New%20EC%20Chairman.html . &quot;Hon. Justice Simon Mugenyi Byabakama New EC Chairman&quot;]. Kampala: Judiciary of Uganda. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

Akashoma ebiragiro aha yunivaasite ya Makerere, yunivaasite ya Uganda erikukirayo obuhango kandi eyabandize, yaamara omuri 1980 n'ekigambo kya Bachelor of Laws (LLB). Bwanyima omwaka ogwo gumwe, akatunga Dipuloma omu kukora ebiragiro, kuruga omu Law Development Centre, omuri Kampala, orurembo rw'eihanga. Akaba yaikiriziibwe omu Uganda Bar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Obukugu omu mirimo''' ==


Omurimo gwe gw'okubanza gukaba guri nk'omuramuzi w'eihanga omuri Masindi Disiturikiti, arikukorerayo kuhisya 1987. Bwanyima akatwarwa aha rurengo rw'omuramuzi mukuru w'eihanga omu Directorate of Public Prosecution, omu minisiture ya Uganda eya Justice and Constitutional Affairs. Omuri 1992, akahinduka Principal State Attorney. Omuri 1996, akatunguurwa yaaba Senior Principal State Attorney kandi yaatooranwa nk'omuhwezi wa dayirekita w'okushoborora emishango, omwanya ogu yaabaire aine obu yaaza omu kooti omu Kwakataano 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Omurimo gw'oburamuzi''' ==
Akatooranwa nk'omuramuzi wa kooti enkuru ya Uganda omu Kwakataano 2008, arikukora nk'omuramuzi wa kooti enkuru omuri Lira (2008–2010), omuri Soroti (2010–2013), hamwe n'omuri Masindi (2013–2015). Omu Kwaikumi 2015, omuramuzi Byabakama akaba ari omwe aha baramuzi mukaaga ba kooti enkuru abatoorainwe kuza omu kooti y'okujuririramu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;URN (8 September 2015). [[:en:Uganda_Radio_Network|&quot;Museveni appoints new Supreme Court judges&quot;.]] Kampala: The Observer (Uganda) Quoting Uganda Radio Network (URN). Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Aha kitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda''' ==
Omu Kwaikumi na kumwe omuri 2016, Omuramuzi Byabakama akatooranwa kuba mukuru w'entebe y'ekitongore ky'eby'oburuuru ekya Uganda Electoral Commission (EC) kuruga owa purezidenti Yoweri Museveni.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Omu ntebe ye nk'omukuru w'entebe ya EC, akarahira nk'omwebembezi w'akakiiko k'abebembezi ba National Identification and Registration Authority, ebiro 9 Okwamunaana omuri 2017.&lt;ref&gt;Amamukirori, Betty (10 August 2017)[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1459607/justice-byabakama-replaces-ec-boss-nira-board . &quot;Justice Byabakama replaces former EC boss on NIRA board&quot;]. ''New Vision''. Kampala. Retrieved 17 December 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eka''' ==
Byabakama ashweirwe Dorothy Kasaija Mugenyi kandi aine abaana mukaaga.

== '''Reeba nawe''' ==

* Supreme Court of Uganda
* Constitutional Court of Uganda

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>2z7mdyg3z4433g54sk3cinkd8t1dj77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/pih/Infobox Chinese</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3824221</id>
    <revision>
      <id>7362482</id>
      <parentid>7362442</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ङघिञ</username>
        <id>2644823</id>
      </contributor>
      <origin>7362482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11804" sha1="hka74po2nv2rpte3oned01wzv8q6onh" xml:space="preserve">{{Wp/pih/Infobox
|above={{{title|{{SUBPAGENAME}}}}}
|bodyclass={{#ifeq:{{{collapse|}}}|yes|mw-collapsible mw-collapsed}}
|abovestyle=color: var(--color-base,#202122);background-color: var(--background-color-interactive-subtle,{{{headercolor|#b0c4de}}}); font-family:'Bell MT';
|rowstyle1=display:none;
| image   = {{#invoke:Wp/pih/InfoboxImage|InfoboxImage |upright={{{image_upright|}}}|alt={{{image_alt|}}}|image={{#if:{{{image|}}} | {{{image|}}} }} }}
| caption = {{#if:{{{caption|}}}|{{{caption}}}}}
|child={{{child|}}}
| headerstyle = background-color:{{{bgcolor|#305CDE}}}; font-family:'YU Gothic', serif; border-radius:20px;
| header1 = {{#if:{{{c|}}}{{{s|}}}{{{t|}}}|Shinees naim}}

| label2  = {{#if:{{{c|}}}|Shinees}}
| data2   = &lt;span lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{c|}}}&lt;/span&gt;

| label3  = {{#if:{{{s|}}}|Simplified Shinees}}
| data3   = &lt;span lang=&quot;zh-hans&quot;&gt;{{{s|}}}&lt;/span&gt;

| label4  = {{#if:{{{t|}}}|Traditional Shinees}}
| data4   = &lt;span lang=&quot;zh-hant&quot;&gt;{{{t|}}}&lt;/span&gt;

| label5  = {{#if:{{{l|}}}|Literal meaning}}
| data5   = {{#if:{{{l|}}}|''{{{l}}}''}}

| data6   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data1   = {{#if:{{{p|}}}{{{bpmf|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;}}{{Wp/pih/Collapsible list|{{#if:{{{p|}}}{{{bpmf|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Mandarin Shinees|Mandarin]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{p|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hanyu Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{p}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{bpmf|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Bopomofo'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{bpmf}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{gr|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Gwoyeu Romatzyh'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{gr}}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{w|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wade–Giles'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{w}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{tp|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tongyong Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{tp}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mps|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''MPS2'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{mps}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{xej|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Xiao'erjing'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{xej}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zh-dungan|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Dungan'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{zh-dungan}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{wgn|}}}{{{wuu|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Wu Shinees|Wu]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wgn|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wugniu'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wgn}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{wuu|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wuu}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ouji|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wenzhounese &lt;br/&gt;Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{ouji}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{gan|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Gan Shinees|Gan]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{gan|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;gan&quot;&gt;{{{gan}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{hsn|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hsiang Shinees|Xiang]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{hsn|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hsn&quot;&gt;{{{hsn}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{h|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hakka Shinees|Hakka]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{h|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hak&quot;&gt;{{{h}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{y|}}}{{{j|}}}{{{ci|}}}{{{toi|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Yue Shinees|Yue]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{y|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Yale Romanization (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{y}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{j|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jyutping (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{j}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ci|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{ci}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{toi|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Taishanese'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{toi}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{poj|}}}{{{teo|}}}{{{hain|}}}{{{lizu|}}}{{{buc|}}}{{{hhbuc|}}}{{{mblmc|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Min Shinees|Min]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{poj|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hokkien POJ'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{poj}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{teo|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Teochew Peng’im'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{teo}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hain|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hainanese Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hnm&quot;&gt;{{{hain}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lizu|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;luh&quot;&gt;{{{lizu}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{buc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Fuzhou BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cdo&quot;&gt;{{{buc}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hhbuc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Puxiang BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cpx&quot;&gt;{{{hhbuc}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mblmc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jian’ou Romanized'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{mblmc}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

| header7 = {{#if:{{{c2|}}}{{{s2|}}}{{{t2|}}}|Altnaim}}

| label8  = {{#if:{{{c2|}}}|Shinees}}
| data8   = &lt;span lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{c2|}}}&lt;/span&gt;

| label9  = {{#if:{{{s2|}}}|Simplified Shinees}}
| data9   = &lt;span lang=&quot;zh-hans&quot;&gt;{{{s2|}}}&lt;/span&gt;

| label10  = {{#if:{{{t|}}}|Traditional Shinees}}
| data10   = &lt;span lang=&quot;zh-hant&quot;&gt;{{{t2|}}}&lt;/span&gt;

| label11  = {{#if:{{{l2|}}}|Literal meaning}}
| data11   = {{#if:{{{l2|}}}|''{{{l2}}}''}}

| data12   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data1   = {{#if:{{{p2|}}}{{{bpmf2|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;}}{{Wp/pih/Collapsible list|{{#if:{{{p2|}}}{{{bpmf2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Mandarin Shinees|Mandarin]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{p2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hanyu Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{p2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{bpmf2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Bopomofo'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{bpmf2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{gr2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Gwoyeu Romatzyh'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{gr2}}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{w2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wade–Giles'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{w2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{tp2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tongyong Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{tp2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mps2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''MPS2'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{mps2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{xej2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Xiao'erjing'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{xej2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zh-dungan2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Dungan'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{zh-dungan2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{wgn2|}}}{{{wuu2|}}}{{{ouji2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Wu Shinees|Wu]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wgn2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wugniu'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wgn2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{wuu2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wuu2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ouji2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wenzhounese &lt;br/&gt;Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{ouji2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{gan2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Gan Shinees|Gan]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{gan2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;gan&quot;&gt;{{{gan2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{hsn2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hsiang Shinees|Xiang]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{hsn2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hsn&quot;&gt;{{{hsn2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{h2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hakka Shinees|Hakka]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{h2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hak&quot;&gt;{{{h2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{y2|}}}{{{j2|}}}{{{ci2|}}}{{{toi2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Yue Shinees|Yue]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{y2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Yale Romanization (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{y2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{j2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jyutping (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{j2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ci2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{ci2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{toi2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Taishanese'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{toi2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{poj2|}}}{{{teo2|}}}{{{hain2|}}}{{{lizu2|}}}{{{buc2|}}}{{{hhbuc2|}}}{{{mblmc2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Min Shinees|Min]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{poj2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hokkien POJ'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{poj2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{teo2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Teochew Peng’im'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{teo2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hain2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hainanese Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hnm&quot;&gt;{{{hain2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lizu2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;luh&quot;&gt;{{{lizu2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{buc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Fuzhou BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cdo&quot;&gt;{{{buc2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hhbuc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Puxiang BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cpx&quot;&gt;{{{hhbuc2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mblmc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jian’ou Romanized'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{mblmc2}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

| header13 = {{#if:{{{my|}}}|Burmees naim}}

| label14  = {{#if:{{{my|}}}|Burmees}}
| data14   = {{#if:{{{my|}}}|''{{{my}}}''}}

| header15 = {{#if:{{{tib|}}}|Tibetan naim}}

| label16  = {{#if:{{{tib|}}}|Tibetan}}
| data16   = {{#if:{{{tib|}}}|&lt;span lang=&quot;bo&quot;&gt;{{{tib}}}&lt;/span&gt;}}

| data17   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data2   = {{#if:{{{wylie|}}}{{{tdhl|}}}{{{zwpy|}}}{{{lhasa|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;{{Wp/pih/Collapsible list|{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wylie|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wylie'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{wylie}}}&lt;/span&gt;}}}}|{{#if:{{{tdhl|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''THL'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{tdhl}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zwpy|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tibetan Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{zwpy}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lhasa|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Lhasa IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;ipa&quot;&gt;{{{lhasa}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Wp/pih/documentation|Template:Wp/pih/Infobox Chinese/doc}}&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, not here!  --&gt;


{{INTERWIKI|Q11202377}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hka74po2nv2rpte3oned01wzv8q6onh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362977</id>
      <parentid>7362482</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ङघिञ</username>
        <id>2644823</id>
      </contributor>
      <origin>7362977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12911" sha1="8298qznz6cfl2d5bb5pbnolzub30y6i" xml:space="preserve">{{Wp/pih/Infobox
|above={{{title|{{SUBPAGENAME}}}}}
|bodyclass={{#ifeq:{{{collapse|}}}|yes|mw-collapsible mw-collapsed}}
|abovestyle=color: var(--color-base,#202122);background-color: var(--background-color-interactive-subtle,{{{headercolor|#b0c4de}}}); font-family:'Bell MT';
|rowstyle1=display:none;
| image   = {{#invoke:Wp/pih/InfoboxImage|InfoboxImage |upright={{{image_upright|}}}|alt={{{image_alt|}}}|image={{#if:{{{image|}}} | {{{image|}}} }} }}
| caption = {{#if:{{{caption|}}}|{{{caption}}}}}
|child={{{child|}}}
| headerstyle = background-color:{{{bgcolor|#305CDE}}}; font-family:'YU Gothic', serif; border-radius:20px;
| header1 = {{#if:{{{c|}}}{{{s|}}}{{{t|}}}|Shinees naim}}

| label2  = {{#if:{{{c|}}}|Shinees}}
| data2   = &lt;span lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{c|}}}&lt;/span&gt;

| label3  = {{#if:{{{s|}}}|Simplified Shinees}}
| data3   = &lt;span lang=&quot;zh-hans&quot;&gt;{{{s|}}}&lt;/span&gt;

| label4  = {{#if:{{{t|}}}|Traditional Shinees}}
| data4   = &lt;span lang=&quot;zh-hant&quot;&gt;{{{t|}}}&lt;/span&gt;

| label5  = {{#if:{{{l|}}}|Literal meaning}}
| data5   = {{#if:{{{l|}}}|''{{{l}}}''}}

| data6   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data1   = {{#if:{{{p|}}}{{{bpmf|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;}}{{Wp/pih/Collapsible list|{{#if:{{{p|}}}{{{bpmf|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Mandarin Shinees|Mandarin]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{p|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hanyu Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{p}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{bpmf|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Bopomofo'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{bpmf}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{gr|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Gwoyeu Romatzyh'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{gr}}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{w|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wade–Giles'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{w}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{tp|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tongyong Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{tp}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mps|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''MPS2'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{mps}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{xej|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Xiao'erjing'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{xej}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zh-dungan|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Dungan'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{zh-dungan}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{wgn|}}}{{{wuu|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Wu Shinees|Wu]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wgn|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wugniu'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wgn}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{wuu|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wuu}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ouji|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wenzhounese &lt;br/&gt;Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{ouji}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{gan|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Gan Shinees|Gan]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{gan|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;gan&quot;&gt;{{{gan}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{hsn|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hsiang Shinees|Xiang]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{hsn|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hsn&quot;&gt;{{{hsn}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{h|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hakka Shinees|Hakka]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{h|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hak&quot;&gt;{{{h}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{y|}}}{{{j|}}}{{{ci|}}}{{{toi|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Yue Shinees|Yue]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{y|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Yale Romanization (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{y}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{j|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jyutping (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{j}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ci|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{ci}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{toi|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Taishanese'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{toi}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{poj|}}}{{{teo|}}}{{{hain|}}}{{{lizu|}}}{{{buc|}}}{{{hhbuc|}}}{{{mblmc|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Min Shinees|Min]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{poj|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hokkien POJ'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{poj}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{teo|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Teochew Peng’im'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{teo}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hain|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hainanese Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hnm&quot;&gt;{{{hain}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lizu|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;luh&quot;&gt;{{{lizu}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{buc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Fuzhou BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cdo&quot;&gt;{{{buc}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hhbuc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Puxiang BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cpx&quot;&gt;{{{hhbuc}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mblmc|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jian’ou Romanized'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{mblmc}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

| header7 = {{#if:{{{c2|}}}{{{s2|}}}{{{t2|}}}|Altnaim}}

| label8  = {{#if:{{{c2|}}}|Shinees}}
| data8   = &lt;span lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{c2|}}}&lt;/span&gt;

| label9  = {{#if:{{{s2|}}}|Simplified Shinees}}
| data9   = &lt;span lang=&quot;zh-hans&quot;&gt;{{{s2|}}}&lt;/span&gt;

| label10  = {{#if:{{{t|}}}|Traditional Shinees}}
| data10   = &lt;span lang=&quot;zh-hant&quot;&gt;{{{t2|}}}&lt;/span&gt;

| label11  = {{#if:{{{l2|}}}|Literal meaning}}
| data11   = {{#if:{{{l2|}}}|''{{{l2}}}''}}

| data12   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data1   = {{#if:{{{p2|}}}{{{bpmf2|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;}}{{Wp/pih/Collapsible list|{{#if:{{{p2|}}}{{{bpmf2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Mandarin Shinees|Mandarin]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{p2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hanyu Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{p2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{bpmf2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Bopomofo'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{bpmf2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{gr2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Gwoyeu Romatzyh'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{gr2}}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{w2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wade–Giles'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{w2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{tp2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tongyong Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{tp2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mps2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''MPS2'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{mps2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{xej2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Xiao'erjing'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{xej2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zh-dungan2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Dungan'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;zh&quot;&gt;{{{zh-dungan2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{wgn2|}}}{{{wuu2|}}}{{{ouji2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Wu Shinees|Wu]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wgn2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wugniu'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wgn2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{wuu2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{wuu2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ouji2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wenzhounese &lt;br/&gt;Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;wuu&quot;&gt;{{{ouji2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{gan2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Gan Shinees|Gan]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{gan2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;gan&quot;&gt;{{{gan2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{hsn2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hsiang Shinees|Xiang]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{hsn2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hsn&quot;&gt;{{{hsn2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{h2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Hakka Shinees|Hakka]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{h2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hak&quot;&gt;{{{h2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{y2|}}}{{{j2|}}}{{{ci2|}}}{{{toi2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Yue Shinees|Yue]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{y2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Yale Romanization (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{y2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{j2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jyutping (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{j2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{ci2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''IPA (Cantonese)'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{ci2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{toi2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Taishanese'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;yue&quot;&gt;{{{toi2}}}&lt;/span&gt;}}}}{{#if:{{{poj2|}}}{{{teo2|}}}{{{hain2|}}}{{{lizu2|}}}{{{buc2|}}}{{{hhbuc2|}}}{{{mblmc2|}}}|&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;background-color:lightgreen; align:center;&quot;&gt;[[Wp/pih/Min Shinees|Min]]&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;}}{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{poj2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hokkien POJ'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{poj2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{teo2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Teochew Peng’im'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{teo2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hain2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Hainanese Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;hnm&quot;&gt;{{{hain2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lizu2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Romanization'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;luh&quot;&gt;{{{lizu2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{buc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Fuzhou BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cdo&quot;&gt;{{{buc2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{hhbuc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Puxiang BUC'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;cpx&quot;&gt;{{{hhbuc2}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{mblmc2|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Jian’ou Romanized'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;nan&quot;&gt;{{{mblmc2}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

| header13 = {{#if:{{{my|}}}|Burmees naim}}

| label14  = {{#if:{{{my|}}}|Burmees}}
| data14   = {{#if:{{{my|}}}|''{{{my}}}''}}

| header15 = {{#if:{{{tib|}}}|Tibetan naim}}

| label16  = {{#if:{{{tib|}}}|Tibetan}}
| data16   = {{#if:{{{tib|}}}|&lt;span lang=&quot;bo&quot;&gt;{{{tib}}}&lt;/span&gt;}}

| data17   = {{Wp/pih/Infobox
| child   = yes
| data2   = {{#if:{{{wylie|}}}{{{tdhl|}}}{{{zwpy|}}}{{{lhasa|}}}|&lt;div style=&quot;background-color:yellow; align:center; font-family:'Bell MT', serif; border-radius:6px;&quot;&gt;Transcriptions&lt;/div&gt;{{Wp/pih/Collapsible list|{{Wp/pih/Unbulleted list|{{#if:{{{wylie|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Wylie'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{wylie}}}&lt;/span&gt;}}}}|{{#if:{{{tdhl|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''THL'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{tdhl}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{zwpy|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Tibetan Pinyin'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;tib&quot;&gt;{{{zwpy}}}&lt;/span&gt;}}|{{#if:{{{lhasa|}}}|&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;'''Lhasa IPA'''&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;float:right;&quot; lang=&quot;ipa&quot;&gt;{{{lhasa}}}&lt;/span&gt;}}}}}}}}

| header18 = {{#if:{{{dungan|}}}{{{dungan-xej|}}}{{{dungan-latin|}}}{{{dungan-han|}}}|Dungan naim}}

| label19  = {{#if:{{{dungan|}}}|Dungan}}
| data19   = {{#if:{{{dungan|}}}|&lt;span lang=&quot;dng&quot;&gt;{{{dungan}}}&lt;/span&gt;}}

| label20  = {{#if:{{{dungan-xej|}}}|Xiao'erjing}}
| data20   = {{#if:{{{dungan-xej|}}}|&lt;span lang=&quot;dng&quot;&gt;{{{dungan-xej}}}&lt;/span&gt;}}

| label21  = {{#if:{{{dungan-latin|}}}|Romanization}}
| data21   = {{#if:{{{dungan-latin|}}}|&lt;span lang=&quot;dng&quot;&gt;{{{dungan-latin}}}&lt;/span&gt;}}

| label22  = {{#if:{{{dungan-han|}}}|Hanzi}}
| data22   = {{#if:{{{dungan-han|}}}|&lt;span lang=&quot;dng-Hant&quot;&gt;{{{dungan-han}}}&lt;/span&gt;}}

| header23 = {{#if:{{{vie|}}}{{{qn|}}}{{{chunom|}}}|Vietnamees naim}}

| label24  = {{#if:{{{vie|}}}|Vietnamees}}
| data24   = {{#if:{{{vie|}}}|&lt;span lang=&quot;vi&quot;&gt;''{{{vie}}}''&lt;/span&gt;}}

| label25  = {{#if:{{{qn|}}}|Vietnameez&lt;br style=&quot;display: block; margin-bottom: 2px; line-height: 2px;&quot; /&gt;Alphabet}}
| data25   = {{#if:{{{qn|}}}|&lt;span lang=&quot;vi&quot;&gt;{{{qn}}}&lt;/span&gt;}}

| label22  = {{#if:{{{chunom|}}}|Chữ Nôm}}
| data22   = {{#if:{{{chunom|}}}|&lt;span lang=&quot;vi-Hani&quot;&gt;{{{chunom}}}&lt;/span&gt;}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Wp/pih/documentation|Template:Wp/pih/Infobox Chinese/doc}}&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, not here!  --&gt;


{{INTERWIKI|Q11202377}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8298qznz6cfl2d5bb5pbnolzub30y6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அமிர்தசரசு</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824357</id>
    <revision>
      <id>7362606</id>
      <parentid>7362236</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sree1959 moved page [[Wy/ta/அமிர்தசரஸ்]] to [[Wy/ta/அமிர்தசரசு]]: தூய தமிழ் சொல் பயன்படுத்தப்பட்டு பெயர் மாற்றம் செய்யப்பட்டுள்ளது. </comment>
      <origin>7362236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97369" sha1="iuy25s3pqmj1qz2pnmodkzcbzjtlqx0" xml:space="preserve">[[File:Amritsar banner Harmandir sahib panorama.jpg|none|thumb|821x821px|அமிர்தசரஸ்]]
'''அமிர்தசரஸ்''' (பஞ்சாபி: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) இந்தியாவின் பஞ்சாப் மாநிலத்தில் அமைந்துள்ள ஒரு நகரமாகும். இது சீக்கிய மதத்தின் மிகப்புனிதமான நகரமாகக் கருதப்படுகிறது. பஞ்சாப் மாநிலத்தின் மிகப்பெரிய நகரங்களில் ஒன்றான இது, சீக்கிய மதத்தின் ஆன்மீக மற்றும் கலாச்சார மையமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் இந்நகரத்தையும், இங்குள்ள மிக அழகான மற்றும் தனித்துவமான வழிபாட்டுத் தலமான 'பொற்கோயிலையும்' (Golden Temple) குறித்துப் பெருமிதம் கொள்கின்றனர். இன்று அமிர்தசரஸ் சீக்கியர்களின் முக்கிய புனிதத் தலமாகவும், அதே வேளையில் அனைத்துத் தரப்பினருக்கும் ஒரு சுற்றுலா மையமாகவும் விளங்குகிறது.

= '''புரிந்து கொள்ளுங்கள்''' =
அமிர்தசரஸ் என்ற பெயர், பொற்கோயிலை (ஹர்மந்திர் சாஹிப் என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) சுற்றியுள்ள குளத்திலிருந்து உருவானது. இதன் பொருள் &quot;அமிர்தத்தின் புனிதக் குளம்&quot; (அமிர்தம்; 'ஏரி' என்று பொருள்படும் சரோவர் என்பதன் சுருக்கமான 'சர்').

பொற்கோயிலுக்குச் செல்லாமல் அமிர்தசரஸ் பயணம் முழுமையடையாது. இதில் சமூக உணவு, குளத்தில் நீராடுதல், கோயிலில் இரவு தங்குதல், விருப்பமிருந்தால் சமூக சமையலறையில் தன்னார்வத் தொண்டு செய்தல், அத்துடன் வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் கொடியேற்றும் விழாவில் பங்கேற்பது ஆகியவையும் அடங்கும்.

= '''வரலாறு''' =
[[File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|பொற்கோயிலில் சீக்கிய யாத்ரீகர்]]
அமிர்தசரஸ் முக்கியமாக அதன் பொற்கோயிலுக்காக அறியப்படுகிறது. இக்கோயில், நான்காவது சீக்கிய குருவும், அந்நகரத்தின் நிறுவனருமான குரு ராம் தாஸால் தொடங்கப்பட்டு, அவருக்குப் பின் வந்த குரு அர்ஜன் தேவ் ஜியால் 1601-ல் கட்டி முடிக்கப்பட்டது.

ஜாலியன்வாலா பாக் படுகொலை அல்லது அமிர்தசரஸ் படுகொலை 1919-ல் நிகழ்ந்தது. இது நிகழ்ந்த பகுதி, நான்கு பக்கங்களிலும் மதில் சூழ்ந்திருந்த ஒரு பெரிய, திறந்தவெளிச் சதுக்கமாகும். பிரிட்டிஷ் துருப்புகள் ஆர்ப்பாட்டக்காரர்கள் கூட்டத்தின் மீது துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர், இதில் பெருமளவிலானோர் கொல்லப்பட்டனர் — பிரிட்டிஷார் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 370 பேர் இறந்ததாகவும், 1,200 பேர் காயமடைந்ததாகவும் கூறினர், ஆனால் இந்தியர்கள் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 1,000-க்கும் அதிகமாக இருந்தது. உண்மையில், பாதிக்கப்பட்டவர்களில் சிலர் இரண்டு அரசியல் ஆர்வலர்களின் கைதுக்கு எதிர்ப்புத் தெரிவித்து ஆர்ப்பாட்டத்தில் ஈடுபட்டிருந்தனர், மற்றவர்கள் பைசாகி எனும் பாரம்பரியப் பண்டிகையைக் கொண்டாடக் கூடியிருந்தனர். அனைவரும் நேரடியாக பிரிட்டிஷ் துப்பாக்கிச் சூட்டினால் இறக்கவில்லை; தப்பிப்பதற்காக ஏற்பட்ட கூட்ட நெரிசலில் பலர் மிதிபட்டனர், மேலும் சிலர் துப்பாக்கிக் குண்டுகளிலிருந்து தப்பிக்க கிணற்றுக்குள் பாய்ந்து இறந்தனர். இன்று அந்தக் கிணறு ஒரு கோரமான சுற்றுலாத் தலமாக விளங்குகிறது, மேலும் அப்பகுதியைச் சுற்றியுள்ள சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் இன்றும் காணப்படுகின்றன.

இந்தப் படுகொலைச் செய்தி நாடு முழுவதும் வேகமாகப் பரவி, ஒட்டுமொத்த துணைக்கண்டத்தையும் அதிர்ச்சிக்குள்ளாக்கியதால், பரவலான சீற்றத்தையும் கூடுதல் ஆர்ப்பாட்டங்களையும் ஏற்படுத்தியது. இறுதியில், மக்கள் பிரிட்டிஷ் காலனித்துவ அரசாங்கத்தின் மீது நம்பிக்கையை இழந்தனர். அதைத் தொடர்ந்து, இந்தப் படுகொலையானது தேசத்தந்தை மகாத்மா காந்தி தலைமையிலான &quot;ஒத்துழையாமை இயக்கத்தைத்&quot; தொடங்கி வைத்தது. இது பிரிட்டிஷ் ஆட்சியிலிருந்து இந்திய சுதந்திர இயக்கத்தின் ஒரு முக்கிய கட்டமாகக் கருதப்படுகிறது.

இது ஐக்கிய இராச்சியத்திலும் பெரும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது; அங்குள்ள தாராளவாதக் கண்ணோட்டம் கொண்ட பலர் இச்செயலைக் கண்டு அதிர்ச்சியடைந்தனர், அதேவேளையில் வேறு சிலர் இது அவசியமான ஒன்று என்று கருதினர். ஒரு விசாரணை ஆணையம் இதனை ஆய்வு செய்து பின்வருமாறு முடிவெடுத்தது: &quot;கிளர்ச்சியை ஒடுக்கிவிட்டதாக ஜெனரல் டயர் கருதினார், சர் மைக்கேல் ஓட்வையரும் அதே கருத்தைக் கொண்டிருந்தார்... (ஆனால்) உண்மையில் ஒடுக்கப்பட வேண்டிய எந்தவொரு கிளர்ச்சியும் அங்கு இருக்கவில்லை.சம்பவ இடத்தில் டயர் கட்டளையிடும் அதிகாரியாகவும், ஓட்வையர் மாகாண ஆளுநராகவும் இருந்தனர்.

1947-இல் இந்தியத் துணைக்கண்டம் பிரிக்கப்பட்டபோது, ​​பஞ்சாப் பகுதி அமிர்தசரஸ் நகருக்கு அருகில் இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானுக்கு இடையே பிரித்து வழங்கப்பட்டது. லாகூருக்கு மிக அருகாமையில் இருப்பதாலும், 50% முஸ்லிம் மக்கள் தொகையைக் கொண்டிருப்பதாலும் அமிர்தசரஸைத் தங்கள் நாட்டுடன் இணைக்க பாகிஸ்தான் விரும்பியது; இருப்பினும், இந்நகரம் இந்தியப் பகுதிக்குள்ளேயே அமைந்தது. அதேபோல, இந்தியாவும் லாகூரைத் தன் நாட்டுடன் இணைக்க விரும்பியது. பிரிவினையின்போது இவ்விரு நகரங்களும் மிக மோசமான மதக் கலவரங்களைச் சந்தித்தன. அமிர்தசரஸ் மற்றும் லாகூர் ஆகிய இரு நகரங்களிலிருந்தும் மக்கள் பெருமளவில் வெளியேற்றப்பட்டனர். இதனால், பிரிவினைக்குப் பிறகு இவ்விரு நகரங்களின் மக்கள் பரவல் அமைப்பில் மாற்றம் ஏற்பட்டது; இது அவற்றின் கலாச்சாரத்தை வெகுவாக மாற்றியமைத்ததுடன், அரசியல், பொருளாதாரம் மற்றும் சமூகச் சூழலிலும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது.

1984-ஆம் ஆண்டு ஜூன் மாதத்தில், பொற்கோயில் வளாகத்தைக் கைப்பற்றியிருந்த நூற்றுக்கணக்கான சீக்கிய ஆயுததாரிகளை வெளியேற்றுவதற்காக, அப்போதைய இந்தியப் பிரதமர் இந்திரா காந்தி உத்தரவின் பேரில் அந்த நகரில் ஒரு இந்திய ராணுவ நடவடிக்கை மேற்கொள்ளப்பட்டது. ஐந்து நாட்கள் நீடித்த முற்றுகையின்போது நூற்றுக்கணக்கானோர் கொல்லப்பட்டதைத் தொடர்ந்து, அதன் விளைவாக நாடு முழுவதும் ஆயிரக்கணக்கான பொதுமக்கள் கொல்லப்பட்டனர்.

= '''சென்று அடையுங்கள்''' =
அமிர்தசரஸைப் பார்வையிடச் சிறந்த நேரம் குளிர்காலமான அக்டோபர் முதல் மார்ச் வரையிலான காலமாகும்.

'''வானூர்தியில்'''

'''ராஜா சான்சி சர்வதேச விமான நிலையம்''' (ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் - குறியீடு: ATQ) (நகர மையத்திலிருந்து வடமேற்கே சுமார் 11 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது), தொலைபேசி: +91 183 2214166, தொலைநகல்: +91 183 2214358, apdasr@aai.aero. இது இந்தியாவின் நவீன விமான நிலையங்களில் ஒன்றாகும்; இது மிகவும் பிரம்மாண்டமானதாக இல்லாவிட்டாலும், தேவையான அனைத்து வசதிகளையும் கொண்டுள்ளது. விக்கிபீடியா மற்றும் விக்கிடேட்டாவில் ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் பற்றிய விவரங்களைக் காணலாம்.

பெரும்பாலான விமானங்கள் புது தில்லிக்கு (1 மணி நேரப் பயணம்) இயக்கப்படுகின்றன, ஆனால் சர்வதேச விமான சேவைகளின் எண்ணிக்கையும் அதிகரித்து வருகிறது:

ஏர் இந்தியா (Air India) பர்மிங்காமிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

கத்தார் ஏர்வேஸ் (Qatar Airways) இப்போது தோஹாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

FlyScoot சிங்கப்பூருக்கு விமானங்களை இயக்குகிறது; இதன் மூலம் தென்கிழக்கு ஆசியா மற்றும் பிற பகுதிகளுக்கு மலிவு விலையில் பயணிக்க வாய்ப்புள்ளது.

ஏர்-இந்தியா எக்ஸ்பிரஸ் (Air-India Express), ஸ்பைஸ்ஜெட் (SpiceJet) மற்றும் இண்டிகோ (IndiGo) ஆகியவை துபாய் மற்றும் ஷார்ஜாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகின்றன; அங்கிருந்து ஐரோப்பாவிற்கு மலிவு விலையில் பயணிக்கவும் வாய்ப்புள்ளது.

மத்திய ஆசியாவிற்கு (துர்க்மெனிஸ்தான் மற்றும் உஸ்பெகிஸ்தான்) வியக்கத்தக்க எண்ணிக்கையிலான விமானங்கள் உள்ளன.

விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதும் திரும்புவதும்:

'''பேருந்து மூலம்''' – விமான நிலையத்திற்குச் செல்லவும் அங்கிருந்து திரும்பவும் மிகவும் மலிவான வழி உள்ளூர் பேருந்து சேவையாகும். அஜ்னாலா (Ajnala) செல்லும் பேருந்தில் ஏறவும் (நகரப் பேருந்து நிலையத்தின் 19-வது நடைமேடை); நடத்துநரிடம் நீங்கள் விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதாகக் கூறவும். பேருந்து கட்டணம் ₹15 (டிசம்பர் 2018 நிலவரப்படி). இப்பேருந்து உங்களை விமான நிலையத்திலிருந்து சுமார் 1 கி.மீ தொலைவில் உள்ள பிரதான சாலையில் இறக்கிவிடும். அங்கிருந்து நீங்கள் சுமார் 15 நிமிடங்களில் நடந்து செல்லலாம் அல்லது ரிக்ஷா அல்லது ஆட்டோவைப் பிடிக்கலாம். திரும்பும் வழியும் அதேதான்; பிரதான சாலைக்கு நடந்து சென்று, நகரத்திற்குச் செல்லும் எந்தப் பேருந்தையும் நிறுத்திக் ஏறலாம்.

'''இலவச  பேருந்து மூலம்''' – பொற்கோவில் நிர்வாகம் அமிர்தசரஸ் விமான நிலையத்திலிருந்து தினமும் இரண்டு முறை இலவச  பேருந்து சேவையை இயக்குகிறது. இப்பேருந்து காலை 09:00 மணி மற்றும் மதியம் 15:00 மணி அளவில் விமான நிலையத்திலிருந்து புறப்படுகிறது (ஜூலை 2023 நிலவரப்படி). பேருந்து நேரங்கள் விமானங்களின் வருகையைப் பொறுத்து மாறக்கூடும். நகரின் மையப்பகுதியில் உள்ள பொற்கோவிலுக்கு (Golden Temple) வடகிழக்கே அமைந்துள்ள வட்டச்சாலையிலிருந்து (இங்கிருந்து எல்லைப் பகுதிக்கு ரிக்‌ஷாக்கள் செல்லும்), விமான நிலையத்திற்கான பேருந்து குறிப்பிடப்பட்ட நேரத்திற்கு சுமார் ஒரு மணி நேரத்திற்கு முன்பாகவே புறப்படும்; இருப்பினும், முன்கூட்டியே பொற்கோவில் ஊழியர்களிடம் விசாரிப்பது சிறந்தது.

'''இழுவண்டி மூலம்''' – நீங்கள் நெடுஞ்சாலைக்கோ அல்லது விமான நிலையத்தின் வெளிப்பகுதிக்கோ சென்றால், பயணிகளை ஏற்றிச் செல்ல இழுவண்டிகள் காத்திருக்கும் (கட்டணம் சுமார் ₹100-200 இருக்கலாம்). திரும்பும் பயணத்தின்போது, ​​அவர்கள் அனுமதிக்கப்பட்ட எல்லை வரை மட்டுமே வருவார்கள். உங்களிடம் பெரிய அளவிலான உடமைகள் ஏதும் இல்லையென்றால், இது ஒரு வசதியான தேர்வாக இருக்கும்.

'''வாடகையுந்து / மகிழ்வுந்து மூலம்''' – பயணிகள் வருகை வாயிலுக்கு (arrivals gate) வெளியே வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் காத்திருப்பார்கள். நகரத்திற்குச் செல்ல, முன்பணம் செலுத்தப்பட்ட 'ப்ரீபெய்ட்' (prepaid) வாடகையுந்து கூட ஓட்டுநர்களிடம் பேரம் பேசி விலையைக் குறைக்கலாம்; உதாரணமாக, ஆரம்பத்தில் ஒரு நபருக்கு ₹550 (மார்ச் 2014 நிலவரப்படி; மே 2023-ல் இது ₹850-ஆக உயர்ந்தது) என்று மிக அதிக விலையைக் கூறினாலும், பணம் செலுத்துவதற்கு முன் அதை ₹300 வரை குறைக்கப் பேரம் பேச முடியும். இருப்பினும், அதிகாரப்பூர்வ வாடகையுந்து அல்லது தானியங்கி (auto) கிடைப்பதில் பெரும் பற்றாக்குறை இருப்பதால், சிரமங்களைச் சந்திக்க நேரிடலாம் என்பதை நினைவில் கொள்க. ஊபர் (Uber) மற்றும் ஓலா (OLA) சேவைகள் கிடைக்கின்றன. இவ்விரு சேவைகளிலும் கட்டணம் சுமார் ₹550 (மே 2023 நிலவரப்படி) ஆக உள்ளது; ஆனால் ஓலா (OLA) சேவையில், முன்பதிவு செய்யும் போது தெரியாத கூடுதல் கட்டணமாக ₹100 வாகன நிறுத்துமிடம் 'பார்க்கிங்' (parking) கட்டணம் வசூலிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கட்டணம் விமான நிலையத்திலிருந்து பயணிகளை ஏற்றிச் செல்லும்போதும் (pickup), இறக்கிவிடும்போதும் (drop off) விதிக்கப்படுகிறது.

=== '''தொடருந்தில்''' ===
அமிர்தசரஸ் சந்திப்பு ரயில் நிலையம் (IR நிலையக் குறியீடு: ASR) (பொற்கோவில் வளாகத்திற்கு வடக்கே). இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களுடன் தினசரி ரயில் சேவைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ள ஒரு முக்கியமான ரயில் நிலையம் இதுவாகும். ரயில் நிலையத்திலேயே பயணச்சீட்டுகளை முன்பதிவு செய்யலாம்.

ரயில் முன்பதிவு அலுவலகம், பொற்கோவில் பிரிவு, பாபா அட்டல் சாலை (பொற்கோவில் வளாகத்தில், சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதிக்கு அருகில்). பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வதற்கு இதுவே மிகவும் வசதியான இடமாகும். ரயில்களில் பெரும்பாலும் முன்பதிவு அதிகமாக இருப்பதால், அமிர்தசரஸ் வந்தடைந்த உடனேயே அல்லது சரியான தேதி தெரிந்திருந்தால் அதற்கு முன்பாகவே உங்கள் திரும்புவதற்கான ரயில் பயணச்சீட்டை முன்பதிவு செய்துகொள்ளுங்கள்.

= '''கண்டுகளியுங்கள்''' =
[[File:BulletMarks.JPG|thumb|330x330px|சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் தெரியும் ஜாலியன் வாலா பாக்]]
1 '''ஜாலியன் வாலா பாக்''' (பொற்கோயிலிலிருந்து கிழக்கே 5 நிமிட நடைப்பயண தூரத்தில் உள்ளது). தினமும் காலை 6 மணி முதல் மாலை 6 மணி வரை (கோடைக்காலம்), காலை 7 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை (குளிர்காலம்). 1919-ஆம் ஆண்டு நடந்த அமிர்தசரஸ் படுகொலை நிகழ்ந்த இடம், தற்போது ஒரு நினைவுப் பூங்காவாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. அந்த ஆண்டின் ஏப்ரல் 13 அன்று, ஆயுதமற்ற ஆண்கள், பெண்கள் மற்றும் குழந்தைகள் அடங்கிய கூட்டத்தின் மீது பிரிட்டிஷ் இந்திய இராணுவ வீரர்கள் துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர். சுமார் 10 நிமிடங்கள் நீடித்த இந்தத் துப்பாக்கிச் சூட்டில் 1650 குண்டுகள் சுடப்பட்டன; இதில் 1579 பேர் கொல்லப்பட்டனர். இவ்விடத்தில் ஒரு நினைவுச் சின்னம் அமைக்கப்பட்டு, 1961-ஆம் ஆண்டு ஏப்ரல் 13 அன்று அப்போதைய இந்தியக் குடியரசுத் தலைவர் ராஜேந்திர பிரசாத் அவர்களால் திறந்து வைக்கப்பட்டது. சுவர்களிலும் அருகிலுள்ள கட்டிடங்களிலும் துப்பாக்கிக் குண்டுகள் பாய்ந்த தழும்புகளை இன்றும் காணலாம். குண்டு மழையிலிருந்து தப்பிக்கப் பலர் குதித்து உயிரிழந்த கிணறும் இந்தப் பூங்காவிற்குள் ஒரு பாதுகாக்கப்பட்ட நினைவுச் சின்னமாகக் காக்கப்படுகிறது. நுழைவாயிலுக்கு அருகிலுள்ள பகுதி பாதசாரிகளுக்கு மட்டுமே ஒதுக்கப்பட்டுள்ளது; இங்கு கடைகளும் உணவகங்களும் உள்ளன. அனுமதி இலவசம். விக்கிபீடியாவில் ஜாலியன் வாலா பாக்; விக்கிடேட்டாவில் ஜாலியன் வாலா பாக் 

2 '''கோபிந்த்''' '''கார் கோட்டை''' (கோபிந்த்ம்கார் கோட்டை, பங்கின் டா கிலா), ஓல்ட் கேன்ட் சாலை, விஜய் சௌக் (ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே அரை கி.மீ தொலைவில்), ☏ +91 183 521 7666, info@fortgobindgarh.com. தினமும் காலை 10 மணி முதல் இரவு 10 மணி வரை. 1760-ல் கட்டப்பட்ட இந்தக் பெரிய கோட்டை, தற்போது பல அருங்காட்சியகங்கள் மற்றும் கலை நிகழ்ச்சிகளைக் கொண்ட ஒரு சுற்றுலாத் தலமாக மாற்றப்பட்டு வருகிறது. குஜ்ஜார் சிங் பங்கியால் செங்கல் மற்றும் சுண்ணாம்புக் கலவையைக் கொண்டு கட்டப்பட்ட இக்கோட்டையில் 25 பீரங்கிகள் பொருத்தப்பட்டிருந்தன. 19-ஆம் நூற்றாண்டில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கால் கைப்பற்றப்பட்டு மேம்படுத்தப்பட்ட இக்கோட்டை, பின்னர் ஆங்கிலேயர்களால் கைப்பற்றப்பட்டது; இந்திய இராணுவத்தாலும் பயன்படுத்தப்பட்டது. சீரமைப்புப் பணிகளுக்குப் பிறகு, 2017-ல் அருங்காட்சியகம் மற்றும் பொழுதுபோக்கு பூங்கா ஆகியவற்றின் கலவையாகப் பொதுமக்களின் பார்வைக்குத் திறக்கப்பட்டது. இங்குள்ள சிறப்பம்சங்களில் நேரடி நிகழ்ச்சிகள் நடைபெறும் மைய மேடை, பஞ்சாபி உடைகள், நாணயங்கள் மற்றும் போர்முறை சார்ந்த பொருட்களைக் காட்சிப்படுத்தும் பல அறைகள் ஆகியவை அடங்கும். 'ஷேர்-ஏ-பஞ்சாப்' (Sher-e-Punjab) போன்ற மல்டிமீடியா காட்சிகள், ஒட்டக சவாரி மற்றும் சில உணவகங்கள் மற்றும் கடைகள் உள்ளன. கட்டணம்: ₹100-800. விக்கிபீடியாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை; விக்கிடேட்டாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை (Q19891598); OSM வழிமுறைகள் (டிசம்பர் 2018-ல் புதுப்பிக்கப்பட்டது).

3 '''ராம் பாக்''' (கம்பெனி பாக்) (லாரன்ஸ் சாலைக்கு அருகில்). செவ்வாய்-ஞாயிறு காலை 10 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை. இது ஒரு அழகான பூங்கா. இந்நகரை நிறுவிய குரு ராம் தாஸுக்கு இது ஒரு அர்ப்பணிப்பாகும். மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனையாகப் புகழ்பெற்ற இது, தற்போது ஒரு அருங்காட்சியகமாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இங்கு முகலாய காலத்து ஆயுதங்கள், பஞ்சாபின் அரச வம்சங்களின் ஓவியங்கள் மற்றும் &quot;கோஹினூர்&quot; வைரத்தின் மாதிரி வடிவம் ஆகியவை காட்சிக்கு வைக்கப்பட்டுள்ளன.  விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக், அமிர்தசரஸ்; விக்கிடேட்டாவில் ராம் பாக் (Q109649317).

4 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் அருங்காட்சியகம்''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பாக் (ராம் பாக்), லாரன்ஸ் சாலை (பஞ்சாப் லாண் டென்னிஸ் சங்கத்தின் (PLTA) டென்னிஸ் மைதானத்திற்கு கிழக்கே). 

5 '''நேதாஜி சிலை'''. இந்திய சுதந்திரப் போராட்டத்தில் சுபாஷ் சந்திர போஸ் (நேதாஜி) ஒரு முக்கியத் தலைவராகத் திகழ்ந்தார். அவர் இந்திய தேசிய ராணுவத்தை வழிநடத்தியதுடன், வெளிநாட்டில் 'ஆசாத் ஹிந்த்' தற்காலிக அரசாங்கத்தையும் அமைத்தார். 

6 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் நகர், ஹசன்புரா சௌக் (ராம் பாக் பூங்கா). இந்த அரண்மனையில் ஒரு அருங்காட்சியகம் உள்ளது; இதில் சீக்கிய காலத்தைச் சேர்ந்த எண்ணெய் ஓவியங்கள், நுணுக்கமான ஓவியங்கள் (மினியேச்சர்கள்), நாணயங்கள் மற்றும் ஆயுதங்கள் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. இந்தப் பூங்காவில் 'மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பனோரமா'வும் (காட்சி அரங்கம்) உள்ளதால், நீங்கள் சரியான அருங்காட்சியகத்தில்தான் இருக்கிறீர்களா என்பதை உறுதிப்படுத்திக்கொள்ளுங்கள். விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக் அரண்மனை; விக்கிடேட்டாவில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை (Q26898105).

வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க ஆலமரம் (ஷஹீதி போஹர்), ராம் பாக்கின் வடக்கு எல்லையில் அமைந்துள்ளது.

7 '''பாபா அடல் ராய் கோபுரம்''', பஜார் சூரே வாலா, பப்ராஹா வாலா பஜார், கத்ரா அலுவாலியா (பொற்கோயிலின் தெற்கு நுழைவாயிலுக்கு அருகில்). தினமும் காலை 7-10 மணி மற்றும் மாலை 3-6 மணி வரை. இங்கிருந்து நகரத்தையும் அருகிலுள்ள பொற்கோயிலையும் (Golden Temple) மிகச் சிறப்பாகக் காணலாம். இது 'பாபா அடல் ராய் சாஹிப் ஜி (Baba Atal Rai Sahib Ji) எனும் மற்றொரு குருத்வாரா வளாகத்தில் அமைந்துள்ளது. விருப்பமிருந்தால், இந்தக் குருத்வாராவின் சமூக சமையலறையில் (லங்கர்) உணவைச் சுவைத்துப் பார்க்கலாம்; இது இலவசமானது. விக்கிபீடியாவில் குருத்வாரா பாபா அடல்; விக்கிடேட்டாவில் குருத்வாரா பாபா அடல் (Q924374).

8 '''தர்ன் தரன் சாஹிப்''' (தர்ன் தரன் குருத்வாரா) (நகரத்திலிருந்து தென்கிழக்கே 22 கி.மீ, ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே 600 மீ). முகலாயக் கட்டிடக்கலை பாணியில் அமைந்துள்ளது. இங்கு ஒரு பெரிய புனிதக் குளம் உள்ளது; இதன் நீருக்கு அற்புதக் குணப்படுத்தும் சக்தி இருப்பதாக நம்பப்படுகிறது. அமாவாசை அன்று இங்கு நடைபெறும் விழா மிகவும் பிரபலமானது; மேலும் தீபாவளி, பைசாகி மற்றும் பல்வேறு குரு பர்வ் (Guru Parab) விழாக்களும் இங்கு கொண்டாடப்படுகின்றன. 

9 '''காந்தி கேட்''', ஹால் சாலை, கத்ரா அலுவாலியா (ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீ). 

10 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் சிலை''' (மகாராஜா ஜஸ்ஸா சிங் ராம்கர்ஹியாவின் சிலை). .

11 '''சரோவர் ராம்சார் சாஹிப்''' (குருத்வாரா விவேக்சர் சாஹிப்), மோனி சௌக், கத்ரா அலுவாலியா (மையப்பகுதியிலிருந்து தெற்கே ஒரு கி.மீ, குருத்வாரா ஷாஹிதான் அருகில்). குருத்வாரா மற்றும் புனிதக் குளம். .

12 ஜெனரல் ஷாம் சிங் அட்டாரிவாலாவின் சிலை மற்றும் இந்தியா கேட்.

வழிபாட்டுத் தலங்கள்

13 '''மாதா கோயில்''' (மாதா லால் தேவி மந்திர்), ராணி கா பாக் பகுதி (ரயில் நிலையத்திலிருந்து வடமேற்கே 800 மீ). இது மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படும் இடம். இது பெண் துறவியான லால் தேவிக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்ட, குகை போன்ற அமைப்பைக் கொண்ட ஒரு இந்து கோயிலாகும். பாரம்பரியமாக, கருத்தரிக்க விரும்பும் பெண்கள் இங்கு வந்து பிரார்த்தனை செய்கிறார்கள். முக்கிய கோயிலுக்குச் செல்லும் பாதையானது தாழ்வான சுரங்கப்பாதைகள், கணுக்கால் அளவு நீர் நிறைந்த குகைகள், சரிவான நடைபாதைகள் மற்றும் கண்ணாடிகள் பதிக்கப்பட்ட தாழ்வாரங்கள் வழியாகச் செல்கிறது; இதனால் இது ஒரு வழிபாட்டுத் தலத்தை விட ஒரு 'வேடிக்கை இல்லம்' (fun house) போன்ற உணர்வை அளிக்கிறது. வண்ணங்கள், பல்வேறு வகையான தெய்வங்கள் மற்றும் கண்ணாடிகளால் ஆன அலங்காரங்கள் ஆகியவை இக்கோயிலை ஒரு தனித்துவமான மற்றும் பிரமிக்க வைக்கும் இடமாக மாற்றுகின்றன. இது 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) என்று அழைக்கப்படுகிறது, மேலும் சிலர் இதை &quot;லால் தேவ்&quot; என்றும் அழைக்கிறார்கள்.

14 '''துர்கியானா கோயில்''' (லட்சுமி நாராயண் கோயில்), வசந்த் அவென்யூ, கோல் பாக் (லோஹ்கர் வாயிலுக்கு அருகில்). இக்கோயில் துர்கா தேவிக்காக அமைக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கு துர்கா தேவிக்கான தினசரி வழிபாட்டுச் சடங்குகள் நடைபெறுகின்றன. ஒரு குவிமாடம் மற்றும் ஒரு புனிதக் குளம் ஆகியவை துர்கியானா கோயிலின் முக்கிய சிறப்பம்சங்களாகும். துர்கா தேவி தவிர, இக்கோயில் கிருஷ்ணர் மற்றும் விஷ்ணுவுக்கும் புகழ்பெற்றது. லட்சுமி மற்றும் நாராயணனின் பக்தர்களும் ஆசி பெற இக்கோயிலுக்கு வருகை தருகின்றனர்.

15 '''குருத்வாரா டூட் சாஹிப்''', சுல்தான்விந்த் பகுதி, ஜஸ்பால் நகர் (சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து தெற்கே 3 கட்டடத் தொகுதிகள் தள்ளி), ☏ +91 70095 44833. இது குரு ஹர்கோபிந்த் சாஹிப் ஜியின் குருத்வாரா ஆகும்.

16 '''குருத்வாரா பிப்லி சாஹிப்''', குரு அர்ஜுன் தேவ் நகர் பகுதி, மெர்ச்சன்ட் சாலை (ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே ஒரு கி.மீ).

17 '''குருத்வாரா பாபா புத்தா சாஹிப்''' (குருத்வாரா சாஹிப் - கோபிந்த் நகர்), சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து வடக்கே ஒரு கட்டடத் தொகுதி தள்ளி (பொற்கோயிலிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 2 கி.மீ). 

ஜமா மஸ்ஜித் கைருதீன். இது 1976-ஆம் ஆண்டில் சுதந்திரப் போராட்ட வீரர் முகமது கைருதீன் அவர்களால் கட்டப்பட்டது. 'தூதி-ஏ-ஹிந்த்' (இந்தியாவின் கிளி) என்று அழைக்கப்பட்ட ஷா அட்டாவுல்லா புகாரி அவர்கள் ஆங்கிலேயர் ஆட்சிக்கு எதிராகப் போராட்டம் நடத்திய மசூதி இதுவாகும்.
[[File:AmritSarovar Bathers Gate.JPG|thumb|அமிர்த சரோவரில் புனித நீராடும் யாத்ரீகர்கள்]]
[[File:Goldentemplenight.JPG|thumb|இரவில் மின்விளக்கு ஒளியில் பொற்கோவில்]]
18 '''பொற்கோவில்''' வளாகம் (குருத்வாரா ஹர்மந்திர் சாஹிப்), கோல்டன் டெம்பிள் சாலை, அட்ட மண்டி (நகரின் மையப்பகுதியில், ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே 1 கி.மீ தொலைவில்). இந்த வளாகம் 24 மணி நேரமும் திறந்திருக்கும். பகல் நேரத்திலும், இரவில் வண்ண விளக்குகளால் ஜொலிக்கும்போதும் என இருமுறை இங்கு செல்வது சிறந்தது. குறிப்பாக மழைக்குப் பிந்தைய மாலை வேளையில், மேகங்களுக்கு இடையே சூரிய ஒளி பட்டு இந்த இடமே பொன்னிறமாக ஜொலிக்கும் காட்சி கண்கொள்ளாக் காட்சியாக இருக்கும். இது இந்நகரின் முக்கிய ஈர்ப்பாகவும், சீக்கியர்களின் மிக முக்கியமான வழிபாட்டுத் தலமாகவும் திகழ்கிறது. இது ஒரு அற்புதமான வளாகம்; தொலைக்காட்சியில் மட்டுமே பார்த்த இடத்திற்கு நேரில் வருவதால் ஏற்படும் உற்சாகத்துடன், இந்தியா முழுவதிலுமிருந்து வரும் ஆயிரக்கணக்கான யாத்ரீகர்களால் இது எப்போதும் நிரம்பியிருக்கும். இங்குள்ளவர்களின் உற்சாகம் மற்றவர்களுக்கும் தொற்றிக்கொள்ளும்; பலர் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரத்தைப் பற்றிப் பகிர்ந்துகொள்வதிலும், கோவிலைச் சுற்றி உங்களுக்கு வழிகாட்டுவதிலும் மகிழ்ச்சி அடைவார்கள். வளாகத்தை நெருங்கும்போது, ​​தலையை மறைப்பதற்கான துணிகளை (bandannas) விற்க முயலும் வியாபாரிகளை நீங்கள் சந்திக்க நேரிடலாம்; ஆனால் ஒவ்வொரு நுழைவாயிலிலும் இலவசமாக எடுத்துக்கொள்ளக்கூடிய துணிகள் கொண்ட பெரிய கொள்கலன்களும் உள்ளன. அனைவரும் தலையை மறைப்பதும், காலணிகளைக் கழற்றி வைப்பதும் கட்டாயம்—அனைத்து நுழைவாயில்களிலும் இதற்கான இலவசப் பாதுகாப்பு அறைகள் (cloakrooms) உள்ளன.

வளாகத்தைச் சுற்றிப் பார்த்து ரசிப்பதோடு மட்டுமல்லாமல், புனிதக் குளத்தின் தென்கிழக்குப் பகுதியில் உள்ள இலவசச் சமையலறையில் (லங்கர்) உணவும் தேநீரும் அருந்துங்கள். கோவிலிலேயே ஒன்று அல்லது இரண்டு இரவுகள் தங்குவதும் மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படுகிறது—குளத்தின் அருகே தூங்க விருப்பம் இல்லையென்றால், 'சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி' (Sarai Shri Guru Ramdass Ji) கட்டிடத்தில் குளிரூட்டப்பட்ட (AC) சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதி உள்ளது. மேலும், உங்களுக்கு விருப்பமிருந்தால், சமையலறைப் பணிகளில் உதவ தன்னார்வலர்கள் எப்போதும் வரவேற்கப்படுகிறார்கள்; ரொட்டி தயாரித்தல், பாத்திரங்களைச் சேகரித்தல் அல்லது கழுவுதல் போன்ற பணிகளில் உள்ளூர் மக்களுடன் இணைந்து பணியாற்றுவது ஒரு மகிழ்ச்சியான அனுபவமாக இருக்கும். இது இலவசம் (இலவச உணவு மற்றும் தங்குமிடத்திற்கான நன்கொடைகள் வரவேற்கப்படுகின்றன).

19 '''அகால் தக்த்''' - 'காலத்தால் அழியாதது' அல்லது 'காலத்தைக் கடந்த அரியணை' -இது ஹர்மந்திர் சாஹிப் மற்றும் பளிங்குக் கற்களால் ஆன 'தர்ஷனி டியோரிக்கு எதிரே அமைந்துள்ளது. சீக்கியர்களின் மிக உயர்ந்த சபையானது இங்குதான் கூடி ஆலோசனைகளை மேற்கொள்கிறது. இரவில், குரு கிரந்த் சாஹிப் அகால் தக்திற்கு எடுத்துச் செல்லப்படுகிறது. விக்கிபீடியாவில் அகால் தக்த்; விக்கிடேட்டாவில் அகால் தக்த் (Q118893).

20 '''அம்ரித் சரோவர்'''. இது பொற்கோயிலைச் சூழ்ந்துள்ள மற்றும் அதன் பிம்பத்தைத் தன்னகத்தே பிரதிபலிக்கும் ஒரு மிகப்பெரிய நீர்த்தடாகமாகும். இதில் நீராட விரும்பும் (ஆண்) யாத்ரீகர்களுக்காகக் கயிறுகள் மூலம் தனித்தனிப் பகுதிகள் ஒதுக்கப்பட்டுள்ளன.

21 '''மத்திய சீக்கிய அருங்காட்சியகம்''' (Central Sikh Museum) (2-வது தளம்; குளத்திலிருந்து பார்க்கும்போது பிரதான நுழைவாயிலின் வலதுபுறத்தில் இதற்கான நுழைவு உள்ளது). இங்குள்ள பெரிய ஓவியக் கூடத்தில், எண்ணற்ற சீக்கியர்கள் கொடூரமான முறையில் தியாகிகளாக்கப்பட்டதைச் சித்தரிக்கும் ஓவியங்களும், சீக்கிய குருக்களுக்குச் சொந்தமான பல்வேறு பொருட்களும் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. அனுமதி இலவசம்.

22 '''கண்டா கர்''' (Ghanta Ghar). இது விக்டோரியன் பாணியிலான கடிகாரக் கோபுரத்தைக் கொண்ட பிரதான நுழைவாயில் ஆகும். புனிதத் தலத்தின் தூய்மையைப் பேண, நுழைவாயிலில் உள்ள நீரில் உங்கள் கால்களைக் கழுவிக்கொள்ளவும்.

23 '''ஹர்மந்திர் சாஹிப் (ஸ்ரீ தர்பார் சாஹிப்)'''. இதுவே 'பொற்கோவில்' (Golden Temple) ஆகும். இது 'அம்ரித் சரோவர்' குளத்தின் மீது மிதப்பது போன்ற அமைப்பில் உள்ளது. இங்கு புனித நூலான 'ஆதி கிரந்த்' வைக்கப்பட்டுள்ளது; பகல் முழுவதும் இதிலிருந்து பாடல்கள் அல்லது வசனங்கள் உரக்க ஓதப்படுகின்றன. இதுவே மிகவும் கூட்டமான பகுதியாகும்; குளத்தின் கரையிலிருந்து ஒரு பாலம் வழியாக இங்கு செல்லலாம். பாரம்பரிய சீருடை அணிந்த சீக்கியக் காவலர்கள் இங்குள்ள நுழைவை முறைப்படுத்துகிறார்கள். இது இரண்டு தளங்களைக் கொண்ட கட்டிடமாகும்; ஒவ்வொரு தளத்திலும் சீக்கியத் துறவிகள் அமர்ந்திருப்பார்கள்.

24 '''கௌல்சார் சரோவர் (புனிதக் குளம்)''' (வளாகத்தின் தென்மேற்குப் பகுதி). இது நகரில் உள்ள ஐந்து புனிதக் குளங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கிய குருக்களின் நெருங்கிய நண்பரும், பக்திமானும் ஞானியுமான முஸ்லிம் பெரியார் மியான் மீரின் அறிவுறுத்தலின் பேரில், ஆறாவது சீக்கிய குருவான குரு ஹர்கோபிந்த் அவர்களால் பராமரிக்கப்பட்ட முஸ்லிம் பெண்மணியான 'மாதா கௌலன்' நினைவாக இந்தக் குளம் அமைக்கப்பட்டுள்ளது. சீக்கியர்கள் தங்கள் வாழ்நாளில் ஏதேனும் ஒரு குருத்வாராவிலோ அல்லது பொதுச் சமூகத்திலோ தன்னார்வத் தொண்டு செய்ய ஊக்குவிக்கப்படுகிறார்கள்; இங்குப் பணியாற்றும் அனைவரும் அத்தகைய கடமையையே நிறைவேற்றிக் கொண்டிருக்கிறார்கள். உங்களுக்கு விருப்பம் இருந்தால் நீங்களும் இதில் இணையலாம்; காய்கறிகளை உரித்துக்கொண்டிருப்பவர்களிடமோ அல்லது பாத்திரங்களைக் கழுவுபவர்களிடமோ இது குறித்து விசாரித்து அறியலாம்.

25 '''குருத்வாரா மாதா கௌலன் சாஹிப் ஜி''' (கௌல்சார் சரோவரின் வடக்குக் கரையில் அமைந்துள்ளது).

26 '''மஞ்சி சாஹிப் ஹால்''' (கௌல்சார் குளத்தின் கிழக்கே, ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் லங்கர் ஹாலுக்கு எதிரே).

27 '''லங்கர் கர் (சமூக சமையலறை)''' (அம்ரித் சரோவரின் தென்கிழக்கே). இது ஒரு இலவச சமூக சமையலறை; இங்கு இனம், சாதி, கொள்கை அல்லது மதம் கடந்து மக்கள் அனைவரும் ஒன்றாக அமர்ந்து உணவு (லங்கர்) உண்ணலாம். மேலும், இதன் கீழ் தளத்தில் இலவச தேநீரையும் பருகலாம். பொற்கோயிலை மேலிருந்து (குறிப்பாக சூரிய அஸ்தமனத்தின் போது) புகைப்படம் எடுக்க விரும்பினால், இடதுபுறம் உள்ள படிக்கட்டுகள் வழியாக மேலே சென்று கூரைப்பகுதியில் சிறிது சுற்றிப் பார்க்கலாம். ரொட்டி (ரொட்டி/சப்பாத்தி) தயாரிக்கப்படும் இடத்திலோ அல்லது பாத்திரங்கள் கழுவப்படும் இடத்திலோ நீங்கள் நடமாடுவதை யாரும் ஆட்சேபிக்க மாட்டார்கள்.

28 '''சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி''' (ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் சராய்) (அம்ரித் சரோவரின் தெற்கே). 1931-ல் கட்டப்பட்டது. இது யாத்ரீகர்களுக்கான தங்கும் இடமாகும்; இதில் 228 அறைகள் உள்ளன (வெளிநாட்டினருக்காக ஏசி மற்றும் மின்விசிறி வசதியுடன் கூடிய ஒரு பொதுவான தங்கும் அறையும் இதில் அடங்கும்).

29 '''குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்''' (சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி-க்கு கிழக்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான மற்றொரு தங்கும் இடம்.

30 '''ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்''' (குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). இக்கட்டிடத்தில் SGPC-யின் பல்வேறு துறைகளின் அலுவலகங்கள் செயல்படுகின்றன, மேலும் யாத்ரீகர்களுக்குத் தங்கும் வசதிகளும் வழங்கப்படுகின்றன. இதில் யாத்ரீகர்களுக்காக இருபது அறைகள் உள்ளன.

31 '''குரு ஹர்கோபிந்த் நிவாஸ் மற்றும் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் நூலகம்''' (ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான அறைகள்.

32 '''குருத்வாரா சந்தோக் சார்''', கோல்டன் டெம்பிள் அவுட் ரோடு (சுபாஷ் பூங்காவிற்கு அருகில்).

'''பிற சேருமிடங்கள்'''

33 '''பதிண்டா கோட்டை மற்றும் கிலா முபாரக்''' (Bathinda Fort and Qila Mubaraq): பதிண்டா நகரின் பழைய பகுதி, ஃபோர்ட் ஸ்ட்ரீட் (Fort Street) அருகில் அமைந்துள்ளது (பதிண்டா சந்திப்பு ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீட்டர் தொலைவிலும், அமிர்தசரஸிலிருந்து தெற்கே சுமார் 180 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). இக்கோட்டை செங்கற்களால் ஆன மிகப்பழமையான மற்றும் உயரமான சிறிய நினைவுச் சின்னங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கியர்களின் பத்தாவது குருவான கோபிந்த் சிங் இங்கு வருகை தந்ததால், இக்கோட்டை வளாகத்தில் இரண்டு குருத்வாராக்களும் அமைந்துள்ளன. இக்கோட்டை 1930-ல் கட்டப்பட்டது; இது பாட்டியாலா சமஸ்தானத்தின் மகாராஜா பூபிந்தர் சிங்கின் ஆயுதப் படைகளின் அதிகாரப்பூர்வ இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்தது. தற்போது இது நான்கு நட்சத்திர ஹோட்டலாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: நான்கு ஹெக்டேர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள ரோஜா தோட்டம் (அனல் மின் நிலையத்திற்கு அருகில்), விலங்கியல் பூங்கா (10 கி.மீ தொலைவில்), ஏரியுடன் கூடிய சேத்தக் பூங்கா (Chetak Park), மற்றும் மசூதி மற்றும் சீக்கிய குருத்வாரா ஆகியவற்றை உள்ளடக்கிய வழிபாட்டுத் தலமான 'பீர் ஹாஜி ரத்தன் மஜார்' (Peer Haji Rattan Mazaar). மேலும் சற்று தொலைவில்: லக்கி ஜங்கிள் (முக்த்சர் செல்லும் வழியில் 15 கி.மீ தொலைவில்). இது ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் அவர்களின் வருகையால் புனிதமடைந்த பழமையான குருத்வாராவைக் கொண்ட ஒரு காடாகும்.

34 '''ஃபரித்கோட் கோட்டை (கிலா முபாரக்)''': சரஃபா பஜார் சாலை, அஜித் நகர் (பெரோஸ்பூரிலிருந்து 30 கி.மீ தொலைவில்). தற்போது இக்கோட்டை புதுப்பிப்புப் பணிகளுக்காக மூடப்பட்டுள்ளது. ஃபரித்கோட் கோட்டை 700 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான பழமையானது. இக்கோட்டையின் மிகச்சிறந்த சிறப்பம்சம் அதன் அற்புதமான உட்புற அமைப்பாகும். கண்ணாடியால் செய்யப்பட்ட நேர்த்தியான வேலைப்பாடுகள் மற்றும் சுவர் ஓவியங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) இதன் முக்கிய ஈர்ப்புகளில் ஒன்றாகும். மேலும், கோட்டையின் உட்புற மேற்கூரைகள் மற்றும் சுவர்களில் ராஜஸ்தானிய கைவினைத்திறன் மரபுகளைப் பறைசாற்றும் வகையிலான கலைநயமிக்க வடிவங்களையும் காணலாம். இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: 61,000 சதுர மீட்டர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள மகாராஜா விக்ரம சிங்கின் அரச அரண்மனையான 'ராஜ் மஹால்'; தோட்டத்துடன் கூடிய 'தர்பார் கஞ்ச்' பங்களா (இது தற்போது சர்க்யூட் ஹவுஸாக மாற்றப்பட்டுள்ளது); மற்றும் 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (சஹால் சாலையில் 7 கி.மீ தொலைவில்). இந்த அழகான காட்டேஜ் (குடில்) மகாராஜா பிரிஜிந்தர் சிங்கால் 1910-11 காலகட்டத்தில் கட்டப்பட்டது. மாலை வேளையில் சூரிய அஸ்தமனத்தின் அழகிய காட்சியை ரசிக்க 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (Fairy Cottage) நுழைவாயிலில் உள்ள 'செக் டவர்' (Check Tower) மற்றும் நகர மையத்தில் உள்ள 'ஷஹீத் பகத் சிங் பூங்கா' (Shaheed Bhagat Singh Park) ஆகிய இடங்களுக்குச் செல்லலாம். இங்கு நடைபெறும் முக்கிய நிகழ்வுகள்: ஷேக் ஃபரித் அக்மன் புராப் திருவிழா (செப்டம்பர் 15-23); பதிண்டா விராஸத் மேளா மற்றும் பாரம்பரியத் திருவிழாக்கள்.

35 '''குருத்வாரா கோயிந்த்வால் &amp; பாவோலி சாஹிப்''' (குரு அங்கத் தேவ் ஜியின் சமாதி), கோயிந்த்வால் சாஹிப் (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 45 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது). இது பியாஸ் ஆற்றின் மேற்கு கரையில் அமைந்துள்ளது. இது சீக்கிய மதத்தின் முதல் மையமாகவும், சீக்கிய யாத்திரைத் தலங்களில் மிகுந்த முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் மற்றும் இந்துக்கள் என இரு தரப்பினரும் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு பிரபலமான யாத்திரைத் தலமாகும். இதன் நுழைவாயில் சீக்கிய வரலாற்றின் முக்கிய நிகழ்வுகளை விவரிக்கும் சுவரோவியங்களால் அழகாக அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளது. இங்குள்ள சமூக சமையலறையின் (லங்கார்) மூலம் தினமும் ஏராளமான பார்வையாளர்களுக்கு உணவு வழங்கப்படுகிறது. மூன்றாம் குருவான குரு அமர் தாஸ் ஜி இந்த இடத்தை நிறுவினார். இங்கு 84 படிகளைக் கொண்ட 'பாவோலி' (ஒரு வகை படிக்கட்டு கிணறு) உள்ளது. இதில் நீராடிய பிறகு, ஒவ்வொரு படியிலும் குரு நானக் தேவ் ஜிக்கு அருளப்பட்ட தெய்வீகச் செய்தியான 'ஜப்ஜி சாஹிப்'பை ஓதுவதன் மூலம் ஆன்மீகப் பலன் கிடைக்கும் என்று பக்தர்கள் நம்புகின்றனர்.

36 '''ஹரிகே பறவைகள் சரணாலயம்''' (ஹரி-கே-பட்டன்), ஹரிகே கிராமம் (தெற்கே 54 கி.மீ தொலைவில்). தினமும் காலை 9 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை திறந்திருக்கும். இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய பறவைகள் சரணாலயமாகும். மேலும் இது ஒரு தேசிய சதுப்பு நிலம் மற்றும் வனவிலங்கு சரணாலயமாகவும் விளங்குகிறது. ஹரி-கே-பட்டன் இந்தியாவின் முக்கிய நன்னீர் மீன் சந்தைகளில் ஒன்றாகவும், பல்வேறு வனவிலங்குகளின் வாழ்விடமாகவும் திகழ்கிறது.

37 '''மந்திர் மாதா சலானி ஜி, கிரான்வாலி''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே 60 கி.மீ தொலைவிலும், கபுர்தலா - கான்ப்பூர் சாலையிலிருந்து வடக்கே அரை கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது).

38 '''புல் கஞ்சாரி கிராமம்''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து மேற்கே 35 கி.மீ தொலைவிலும், வாகா எல்லையிலிருந்து வடக்கே 6 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் தனது படைகளுடன் இவ்வழியே செல்லும்போது, ​​இங்குள்ள 'பாராதாரி' (பன்னிரு கதவுகள் கொண்ட மண்டபம்) கட்டிடத்தில் தங்குவது வழக்கம். இது யுனெஸ்கோவால் (UNESCO) உலக பாரம்பரியத் தலமாக அறிவிக்கப்பட்டுள்ளது. ஒருமுறை இளம் நடனக் கலைஞர் ஒருவர் 'மகாராஜா பரதாரி'க்கு (Maharaja's Baradari) நடன நிகழ்ச்சிக்குச் சென்றுகொண்டிருந்தபோது, ​​அவரது காலணி நீர் வழித்தடத்தில் தவறி விழுந்துவிட்டது. அந்தக் காலணியை மீட்டெடுப்பதற்காகவே பிரத்யேகமாக ஒரு பாலம் (புல்) கட்டப்பட்டது; அதன் காரணமாகவே இப்பகுதிக்கு இப்பெயர் வந்தது. இங்கு ஒரு கோயில், ஒரு மசூதி மற்றும் ஒரு குருத்வாரா ஆகியவையும் உள்ளன. இது உள்ளூர் மக்கள் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு வணிக இடமாகவும் திகழ்கிறது.

39 '''ராம் தீர்த்தம் (ராம் தீரத் கோயில்)''', சோகவான் சாலை, காலர் (நகரத்திலிருந்து மேற்கே 11 கி.மீ தொலைவில்; பிரதான சாலையிலிருந்து அரை கி.மீ வடக்கே). நேரம்: காலை 5 மணி முதல் இரவு 9 மணி வரை. அன்னை சீதையின் வருகையால் புனிதமடைந்த ராம் தீர்த்தம், மன்னர் ராமரின் புதல்வர்கள் பிறந்த இடமாகும். பண்டைய மதங்களின் புனித நூல்களில் சிறப்பிடம் பெற்றுள்ள இவ்விடம், ஒரு காலத்தில் முனிவர் வால்மீகியின் ஆசிரமமாகத் திகழ்ந்தது. முனிவர் தனது பல புனிதமான கையெழுத்துப் பிரதிகளை இவ்விடத்தில்தான் இயற்றியதாக நம்பப்படுகிறது. முனிவர் வால்மீகி வாழ்ந்த குடிசை இன்றும் ராம் தீர்த்தத்தில் காணப்படுகிறது. லவன் மற்றும் குசன் ஆகியோருக்குப் பிறப்பளித்த பிறகு, அன்னை சீதை நீண்ட காலம் இவ்விடத்தில் தங்கியிருந்தார். அவர் தங்கியிருந்ததற்கான சான்றாக, அனுமனால் தோண்டப்பட்டதாக நம்பப்படும் ஒரு கிணறு இன்றும் இங்கு உள்ளது. மன்னர் ராமர் மற்றும் அன்னை சீதையின் பக்தர்கள் ஒவ்வொரு ஆண்டும் இப்புனிதத் தலத்திற்கு வந்து தங்கள் வழிபாடுகளைச் செலுத்துகின்றனர். ராம் தீர்த்தம் எளிதில் சென்றடையக்கூடிய இடத்தில் அமைந்துள்ளதால், பார்வையாளர்கள் எவ்வித சிரமமும் இன்றி இப்புனிதத் தலத்தை வந்தடைகின்றனர்.

== '''செய்யுங்கள்''' ==
அமிர்தசரஸ் பாரம்பரிய நடைப்பயணம். அமிர்தசரஸ் மற்றும் பொற்கோயிலுக்குப் பலமுறை சென்றிருந்தபோதிலும், பார்வையாளர்கள் பாரம்பரிய நடைப்பயண அனுபவத்தை மிகவும் சுவாரஸ்யமாகவும் தகவல் நிறைந்ததாகவும் காண்கின்றனர்.

பழைய நகரத்தில் கடைவீதிகள். பழைய நகரத்தின் குறுகிய பாதை மற்றும் சில பாரம்பரியக் கட்டிடங்கள் வழியாக நீங்கள் செல்லும்போது, ​​காலணிகளிலிருந்து வறுத்த சர்க்கரைவள்ளிக்கிழங்கு வரை அனைத்தையும் விற்கும் கடைகளைக் காணலாம்.

1 கொடி இறக்கும் விழா அட்டாரி-வாகா எல்லை விழா (விக்கிபீடியாவில்) – வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் இந்த விழாவில், மிகுந்த தேசியவாத ஆரவாரங்கள், வீரர்களின் மான்டி-பைத்தானிய பாணியிலான வேடிக்கையான நடைகள், இரு நாடுகளின் (இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தான்) கொடிகள் இறக்கப்படுதல் மற்றும் சர்வதேச வாயில்கள் மூடப்படுதல் ஆகியவை அடங்கும்.

ஜண்டியாலா குருவின் தத்தேராக்களிடையே காணப்படும் பாரம்பரிய பித்தளை மற்றும் செப்புப் பாத்திரங்கள் செய்யும் கைவினை, யுனெஸ்கோவின் அருவமான கலாச்சார பாரம்பரியமாக வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது.

== '''கற்றுக்கொள்ளுங்கள்''' ==
பொற்கோயிலில் ஒரு மிகப்பெரிய நூலகம் உள்ளது; அங்குச் செல்லும் சுற்றுலாப் பயணிகள் மற்றும் பார்வையாளர்கள் சீக்கிய மதம் குறித்த புத்தகங்களை இலவசமாகவோ அல்லது மிகக் குறைந்த விலையிலோ பெற்றுக்கொள்ளலாம்.

அக்கோயிலில் உள்ள ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு சீக்கியரும், கோயில் குறித்தும் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரம் குறித்தும் உங்களுடன் உரையாட விருப்பம் கொண்டிருப்பார்கள். திறந்த மனதுடன் அங்குச் செல்லுங்கள்; மகிழ்ச்சி நிறைந்த மனதுடன் அங்கிருந்து திரும்புவீர்கள்.

== '''வாங்குங்கள்''' ==
தையல் வேலைப்பாடு  (எம்ப்ராய்டரி) செய்யப்பட்ட புல்காரி துப்பட்டாக்கள் முதல் புகழ்பெற்ற அப்பள வரியான் வரை பலவிதமான பொருட்களைக் கொண்ட பரபரப்பான சந்தைகள் உள்ளன. இந்தச் சந்தைகளில் தரைவிரிப்புகள், வளையல்கள், சால்வைகள், கம்பளித் துணிகள் மற்றும் பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் (பாரம்பரிய காலணிகள்) போன்ற பலதரப்பட்ட பொருட்கள் கிடைக்கின்றன.

பொற்கோயிலுக்கு அருகிலுள்ள கடைகளில் சீக்கிய சின்னங்கள் மற்றும் கண்டாக்கள் (khandas), காராக்கள் (Karas) (சீக்கிய மத வளையல்), வாள்கள், கத்திகள் போன்ற மத உபகரணங்கள் கிடைக்கும்.

கோயிலின் முன்புறம் உள்ள கடைகளில் கோயில் பதிவுகள், மந்திரங்கள் மற்றும் பஞ்சாபி இசை அடங்கிய குறுந்தகடுகள் (CDs) கிடைக்கும்.

ஹால் பஜார் மேம்பாலத்திற்கு அருகிலுள்ள சிறிய கடைகளில் (பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் ) வட இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானின் பஞ்சாப் பகுதியில் பாரம்பரியமாக அணியப்படும் ஒரு வகை காலணிகள் கிடைக்கும்.

ஹால் பஜாரில் வரியான் (மசாலாப் பொருட்களுடன் அரைக்கப்பட்ட காரமான பருப்பு வகைகள்) கிடைக்கும்.

புல்காரி என்பது இந்தியாவின் பஞ்சாப் மாநிலம் மற்றும் பாகிஸ்தானின் சில பகுதிகளில் காணப்படும் ஒருவகை எம்ப்ராய்டரி ஆகும், இதன் நேரடிப் பொருள் &quot;பூ செய்தல்&quot; என்பதாகும். ஹால் பஜார் மற்றும் கப்ரா சந்தையில், வண்ணமயமான சால்வைகள் முதல் புடவைகள், தலை முக்காடுகள், சல்வார்-கமீஸ் மற்றும் புல்காரி வகை ஆடைகளைக் காணலாம். கையால் எம்ப்ராய்டரி செய்யப்பட்டவை விலை அதிகமாக இருக்கும், மேலும் பண்டிகைகள் மற்றும் பிற மகிழ்ச்சியான நிகழ்வுகளுக்கு அவற்றுக்கு இன்றும் அதிக தேவை உள்ளது. குறிப்பாக கப்ரா சந்தையில் மனம் நிறைய பேரம் பேசுங்கள், ஏனெனில் அது ஆடைகளுக்கான ஒரு மொத்த விற்பனைச் சந்தையாகும்.

== '''உண்ணுங்கள்''' ==
அமிர்தசரஸ் நகரம் 'அமிர்தசரி குல்ச்சா'விற்குப் பெயர் பெற்றது; இது தந்தூரில் (பாரம்பரிய மண் அடுப்பில்) சுடப்படும் ஒரு வகை ரொட்டி ஆகும், இது பொதுவாக காலை உணவாக 'பிண்டி சோலே' (கொண்டைக்கடலை கறி) உடன் சேர்த்து உண்ணப்படுகிறது.

பொற்கோவில் சமூக சமையலறை (Community Kitchen). இது 24 மணி நேரமும் செயல்படுகிறது. இங்கு அனைவருக்கும் இலவசமாக எளிய உணவு பரிமாறப்படும் உணவுக்கூடம் (லங்கர்) உள்ளது. நுழைவாயிலுக்கு அருகில் தட்டுகளும் கரண்டிகளும் வழங்கப்படும்; பின்னர் கூட்டத்தைப் பின்தொடர்ந்து உள்ளே சென்று, தரையில் வரிசையாக அமர்ந்திருக்கும் இடங்களில் காலியாக உள்ள ஓரிடத்தில் அமர வேண்டும். பரிமாறுபவர்கள் பெரிய வாளிகளில் பருப்பு (தால்), சப்பாத்தி மற்றும் சாதம் ஆகியவற்றை எடுத்துக்கொண்டு வருவார்கள். உங்கள் தட்டில் உள்ள உணவை முழுமையாகச் சாப்பிட்டு முடிப்பதை உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள் (இங்கு உணவை வீணாக்குவது அனுமதிக்கப்படாது); பின்னர் தட்டை வெளியே எடுத்துச் சென்று, பாத்திரம் கழுவும் இடத்தில் உள்ள தன்னார்வலர்களிடம் ஒப்படைக்க வேண்டும். இது வளாகத்திற்குள் அமைந்திருப்பதால், காலணிகளை அணியக்கூடாது மற்றும் தலையை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும். கட்டிடத்தின் தரைத்தளத்தில் தேநீர் (சாய்) வழங்கப்படுகிறது. வெளியேறும் இடத்தில், இலவச உணவுக்கான நன்கொடைப் பெட்டி ஒன்று உள்ளது. இது இலவச சேவை அல்லது நன்கொடை அடிப்படையிலானது.

தி பிரதர்ஸ் அல்லது பரவன் தாபா (பொற்கோயிலுக்கு அருகில்). பாரம்பரிய உணவு, சைனீஸ் மற்றும் கான்டினென்டல் உணவுகளை மலிவு விலையில் வழங்குகிறது. இருப்பினும், வார இறுதி நாட்கள் போன்ற பரபரப்பான நேரங்களில் உணவும் சேவையும் குறைகிறது.

பப்பி தாபா, பொற்கோயிலுக்கு எதிரே (பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலுக்கு நேர் எதிரே). உண்மையான பஞ்சாபி உணவை மிகவும் நியாயமான விலையில் வழங்குகிறது. புனித பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலிலிருந்து சில தொலைவில் உள்ளது.

== '''பருகுங்கள்''' ==
லஸ்ஸி என்பது பஞ்சாப் பகுதியிலிருந்து தோன்றிய, தயிரை அடிப்படையாகக் கொண்ட ஒரு பிரபலமான மற்றும் பாரம்பரியமான பானமாகும். இது தயிருடன் தண்ணீர் மற்றும் இந்திய மசாலாப் பொருட்களைச் சேர்த்துக் கலக்குவதன் மூலம் தயாரிக்கப்படுகிறது. பாரம்பரிய லஸ்ஸி (இது உப்பு கலந்த லஸ்ஸி அல்லது வெறுமனே 'லஸ்ஸி' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) என்பது மசாலாச் சுவையுடன் கூடிய ஒரு பானமாகும்; இதில் சில சமயங்களில் வறுத்து அரைத்த சீரகம் சுவைக்காகச் சேர்க்கப்படுகிறது. மறுபுறம், இனிப்பு லஸ்ஸியில் மசாலாப் பொருட்களுக்குப் பதிலாகச் சர்க்கரை அல்லது பழங்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன.

== '''பாதுகாப்பாக இருங்கள்''' ==
1980-களின் மத மோதல்கள் ஒரு கசப்பான நினைவாக மட்டுமே உள்ளன. அமிர்தசரஸ் சற்றே மாசுபட்டிருந்தாலும், அது ஒரு பாதுகாப்பான மற்றும் வரவேற்கத்தக்க நகரமாகும்.

தங்கும் விடுதி அறையில் பணத்தையோ அல்லது மதிப்புமிக்க பொருட்களையோ விட்டுச் செல்லாதீர்கள். தங்கும் விடுதி, உணவகம் மற்றும் ஓய்வறைகளின் அனைத்து ரசீதுகளையும் பிழைகள் உள்ளதா என மீண்டும் சரிபார்க்கவும்.

வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் உட்பட, யாருக்கும் எதற்கும் முன்பணமாகப் பணம் செலுத்தாதீர்கள்.

== '''மதிப்பு அளியுங்கள்''' ==
பொற்கோவில் வளாகத்தின் அருகிலுள்ள பகுதிகளில் சீக்கிய மதத்தின் மீதான மரியாதையுடனும் விழிப்புணர்வுடனும் நடந்துகொள்ள வேண்டும்.

வளாகத்திற்குள் நுழையும்போது ஆண்களும் பெண்களும் தங்கள் தலைகளை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும் (இதற்கான துணிகள் அல்லது ஸ்கார்ஃப்கள் நகர் முழுவதும் ₹10-க்குக் கிடைக்கின்றன; அல்லது கோவிலின் நுழைவாயில்களில் இலவசப் பயன்பாட்டிற்காக அவை வைக்கப்பட்டிருக்கும்).

கோவிலுக்குள் நுழைவதற்கு முன், ஒவ்வொரு பார்வையாளரும் தங்கள் காலணிகள் மற்றும் காலுறைகளைக் கழற்றிவிட்டு, கால்களைக் கழுவ வேண்டும். நுழைவாயிலுக்கு இடதுபுறம் உள்ள நிலத்தடி கட்டிடத்தில் உங்கள் காலணிகளைப் பாதுகாப்பாக வைத்துக்கொள்ளலாம்.

வளாகத்திற்குள்ளும், கோவிலின் பார்வைக்கு உட்பட்ட எந்த இடத்திலும் புகைபிடித்தலோ அல்லது மது அருந்துதலோ கூடாது. கோவிலுக்கு அருகிலோ அல்லது கோவிலுக்கு முன்பாக உள்ள பரபரப்பான தெருவிலோ சிகரெட் பற்றவைப்பதோ அல்லது எச்சில் துப்புவதோ நிச்சயமாக மற்றவர்களின் அதிருப்தியை அல்லது எதிர்மறையான கவனத்தை ஈர்க்கும்.

புனிதக் குளத்தைச் சுற்றியுள்ள வெளிப்பகுதியில் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி உண்டு, ஆனால் கோவிலுக்குள் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி இல்லை.

== '''அடுத்த இலக்கு''' ==
[[Wy/ta/தர்மசாலா|தர்மசாலா]] – இமாச்சலப் பிரதேசத்தில் உள்ள ஒரு மலைப்பிரதேசம்; தலாய் லாமாவின் செயல்பாடுகளை மையமாகக் கொண்ட பெரிய திபெத்திய சமூகத்திற்கு இது புகழ்பெற்றது.

[[Wy/ta/ஜம்மு – ஜம்மு|ஜம்மு – ஜம்மு]]-காஷ்மீரின் குளிர்காலத் தலைநகரம்.

[[Wy/ta/ லாகூர்|லாகூர்]] – விசாவுடன், பாகிஸ்தானின் கலாச்சார மையங்களில் ஒன்றான, பரபரப்பான இந்த நுழைவாயில் நகரத்தை நேரில் சென்று அனுபவியுங்கள்.</text>
      <sha1>iuy25s3pqmj1qz2pnmodkzcbzjtlqx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362615</id>
      <parentid>7362606</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>முகப்புப் படிமம், துணைத் தலைப்புகள் வடிவம், புவி அளப்புருக்கள், வழித்தட விவரங்கள் போன்றவை</comment>
      <origin>7362615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97491" sha1="radjd8c8mxhdwh74k398fnmy32pa3k9" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Amritsar banner Harmandir sahib panorama.jpg|pgname=அமிர்தசரசு}}
'''அமிர்தசரசு''' ([[Wy/ta/பஞ்சாபி சொற்றொடர்நூல்|பஞ்சாபி]]: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) இந்தியாவின் [[Wy/ta/பஞ்சாப்|பஞ்சாப்]] மாநிலத்தில் அமைந்துள்ள ஒரு நகரமாகும். இது சீக்கிய மதத்தின் மிகப்புனிதமான நகரமாகக் கருதப்படுகிறது. பஞ்சாப் மாநிலத்தின் மிகப்பெரிய நகரங்களில் ஒன்றான இது, சீக்கிய மதத்தின் ஆன்மீக மற்றும் கலாச்சார மையமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் இந்நகரத்தையும், இங்குள்ள மிக அழகான மற்றும் தனித்துவமான வழிபாட்டுத் தலமான '''பொற்கோயிலையும்''' குறித்துப் பெருமிதம் கொள்கின்றனர். இன்று அமிர்தசரஸ் சீக்கியர்களின் முக்கிய புனிதத் தலமாகவும், அதே வேளையில் அனைத்துத் தரப்பினருக்கும் ஒரு சுற்றுலா மையமாகவும் விளங்குகிறது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
அமிர்தசரசு என்ற பெயர், பொற்கோயிலை (ஹர்மந்திர் சாஹிப் என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) சுற்றியுள்ள குளத்திலிருந்து உருவானது. இதன் பொருள் &quot;அமிர்தத்தின் புனிதக் குளம்&quot; (அமிர்தம்; 'ஏரி' என்று பொருள்படும் சரோவர் என்பதன் சுருக்கமான 'சர்').

பொற்கோயிலுக்குச் செல்லாமல் அமிர்தசரஸ் பயணம் முழுமையடையாது. இதில் சமூக உணவு, குளத்தில் நீராடுதல், கோயிலில் இரவு தங்குதல், விருப்பமிருந்தால் சமூக சமையலறையில் தன்னார்வத் தொண்டு செய்தல், அத்துடன் வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் கொடியேற்றும் விழாவில் பங்கேற்பது ஆகியவையும் அடங்கும்.

== வரலாறு ==
[[File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|பொற்கோயிலில் சீக்கிய யாத்ரீகர்]]
அமிர்தசரஸ் முக்கியமாக அதன் பொற்கோயிலுக்காக அறியப்படுகிறது. இக்கோயில், நான்காவது சீக்கிய குருவும், அந்நகரத்தின் நிறுவனருமான குரு ராம் தாஸால் தொடங்கப்பட்டு, அவருக்குப் பின் வந்த குரு அர்ஜன் தேவ் ஜியால் 1601-ல் கட்டி முடிக்கப்பட்டது.

ஜாலியன்வாலா பாக் படுகொலை அல்லது அமிர்தசரஸ் படுகொலை 1919-ல் நிகழ்ந்தது. இது நிகழ்ந்த பகுதி, நான்கு பக்கங்களிலும் மதில் சூழ்ந்திருந்த ஒரு பெரிய, திறந்தவெளிச் சதுக்கமாகும். பிரிட்டிஷ் துருப்புகள் ஆர்ப்பாட்டக்காரர்கள் கூட்டத்தின் மீது துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர், இதில் பெருமளவிலானோர் கொல்லப்பட்டனர் — பிரிட்டிஷார் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 370 பேர் இறந்ததாகவும், 1,200 பேர் காயமடைந்ததாகவும் கூறினர், ஆனால் இந்தியர்கள் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 1,000-க்கும் அதிகமாக இருந்தது. உண்மையில், பாதிக்கப்பட்டவர்களில் சிலர் இரண்டு அரசியல் ஆர்வலர்களின் கைதுக்கு எதிர்ப்புத் தெரிவித்து ஆர்ப்பாட்டத்தில் ஈடுபட்டிருந்தனர், மற்றவர்கள் பைசாகி எனும் பாரம்பரியப் பண்டிகையைக் கொண்டாடக் கூடியிருந்தனர். அனைவரும் நேரடியாக பிரிட்டிஷ் துப்பாக்கிச் சூட்டினால் இறக்கவில்லை; தப்பிப்பதற்காக ஏற்பட்ட கூட்ட நெரிசலில் பலர் மிதிபட்டனர், மேலும் சிலர் துப்பாக்கிக் குண்டுகளிலிருந்து தப்பிக்க கிணற்றுக்குள் பாய்ந்து இறந்தனர். இன்று அந்தக் கிணறு ஒரு கோரமான சுற்றுலாத் தலமாக விளங்குகிறது, மேலும் அப்பகுதியைச் சுற்றியுள்ள சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் இன்றும் காணப்படுகின்றன.

இந்தப் படுகொலைச் செய்தி நாடு முழுவதும் வேகமாகப் பரவி, ஒட்டுமொத்த துணைக்கண்டத்தையும் அதிர்ச்சிக்குள்ளாக்கியதால், பரவலான சீற்றத்தையும் கூடுதல் ஆர்ப்பாட்டங்களையும் ஏற்படுத்தியது. இறுதியில், மக்கள் பிரிட்டிஷ் காலனித்துவ அரசாங்கத்தின் மீது நம்பிக்கையை இழந்தனர். அதைத் தொடர்ந்து, இந்தப் படுகொலையானது தேசத்தந்தை மகாத்மா காந்தி தலைமையிலான &quot;ஒத்துழையாமை இயக்கத்தைத்&quot; தொடங்கி வைத்தது. இது பிரிட்டிஷ் ஆட்சியிலிருந்து இந்திய சுதந்திர இயக்கத்தின் ஒரு முக்கிய கட்டமாகக் கருதப்படுகிறது.

இது ஐக்கிய இராச்சியத்திலும் பெரும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது; அங்குள்ள தாராளவாதக் கண்ணோட்டம் கொண்ட பலர் இச்செயலைக் கண்டு அதிர்ச்சியடைந்தனர், அதேவேளையில் வேறு சிலர் இது அவசியமான ஒன்று என்று கருதினர். ஒரு விசாரணை ஆணையம் இதனை ஆய்வு செய்து பின்வருமாறு முடிவெடுத்தது: &quot;கிளர்ச்சியை ஒடுக்கிவிட்டதாக ஜெனரல் டயர் கருதினார், சர் மைக்கேல் ஓட்வையரும் அதே கருத்தைக் கொண்டிருந்தார்... (ஆனால்) உண்மையில் ஒடுக்கப்பட வேண்டிய எந்தவொரு கிளர்ச்சியும் அங்கு இருக்கவில்லை.சம்பவ இடத்தில் டயர் கட்டளையிடும் அதிகாரியாகவும், ஓட்வையர் மாகாண ஆளுநராகவும் இருந்தனர்.

1947-இல் இந்தியத் துணைக்கண்டம் பிரிக்கப்பட்டபோது, ​​பஞ்சாப் பகுதி அமிர்தசரஸ் நகருக்கு அருகில் இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானுக்கு இடையே பிரித்து வழங்கப்பட்டது. லாகூருக்கு மிக அருகாமையில் இருப்பதாலும், 50% முஸ்லிம் மக்கள் தொகையைக் கொண்டிருப்பதாலும் அமிர்தசரஸைத் தங்கள் நாட்டுடன் இணைக்க பாகிஸ்தான் விரும்பியது; இருப்பினும், இந்நகரம் இந்தியப் பகுதிக்குள்ளேயே அமைந்தது. அதேபோல, இந்தியாவும் லாகூரைத் தன் நாட்டுடன் இணைக்க விரும்பியது. பிரிவினையின்போது இவ்விரு நகரங்களும் மிக மோசமான மதக் கலவரங்களைச் சந்தித்தன. அமிர்தசரஸ் மற்றும் லாகூர் ஆகிய இரு நகரங்களிலிருந்தும் மக்கள் பெருமளவில் வெளியேற்றப்பட்டனர். இதனால், பிரிவினைக்குப் பிறகு இவ்விரு நகரங்களின் மக்கள் பரவல் அமைப்பில் மாற்றம் ஏற்பட்டது; இது அவற்றின் கலாச்சாரத்தை வெகுவாக மாற்றியமைத்ததுடன், அரசியல், பொருளாதாரம் மற்றும் சமூகச் சூழலிலும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது.

1984-ஆம் ஆண்டு ஜூன் மாதத்தில், பொற்கோயில் வளாகத்தைக் கைப்பற்றியிருந்த நூற்றுக்கணக்கான சீக்கிய ஆயுததாரிகளை வெளியேற்றுவதற்காக, அப்போதைய இந்தியப் பிரதமர் இந்திரா காந்தி உத்தரவின் பேரில் அந்த நகரில் ஒரு இந்திய ராணுவ நடவடிக்கை மேற்கொள்ளப்பட்டது. ஐந்து நாட்கள் நீடித்த முற்றுகையின்போது நூற்றுக்கணக்கானோர் கொல்லப்பட்டதைத் தொடர்ந்து, அதன் விளைவாக நாடு முழுவதும் ஆயிரக்கணக்கான பொதுமக்கள் கொல்லப்பட்டனர்.

== சென்று அடையுங்கள் ==
அமிர்தசரஸைப் பார்வையிடச் சிறந்த நேரம் குளிர்காலமான அக்டோபர் முதல் மார்ச் வரையிலான காலமாகும்.

=== வானூர்தியில் ===
'''ராஜா சான்சி சர்வதேச விமான நிலையம்''' (ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் - குறியீடு: ATQ) (நகர மையத்திலிருந்து வடமேற்கே சுமார் 11 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது), தொலைபேசி: +91 183 2214166, தொலைநகல்: +91 183 2214358, apdasr@aai.aero. இது இந்தியாவின் நவீன விமான நிலையங்களில் ஒன்றாகும்; இது மிகவும் பிரம்மாண்டமானதாக இல்லாவிட்டாலும், தேவையான அனைத்து வசதிகளையும் கொண்டுள்ளது. விக்கிபீடியா மற்றும் விக்கிடேட்டாவில் ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் பற்றிய விவரங்களைக் காணலாம்.

பெரும்பாலான விமானங்கள் புது தில்லிக்கு (1 மணி நேரப் பயணம்) இயக்கப்படுகின்றன, ஆனால் சர்வதேச விமான சேவைகளின் எண்ணிக்கையும் அதிகரித்து வருகிறது:

ஏர் இந்தியா (Air India) பர்மிங்காமிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

கத்தார் ஏர்வேஸ் (Qatar Airways) இப்போது தோஹாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

FlyScoot சிங்கப்பூருக்கு விமானங்களை இயக்குகிறது; இதன் மூலம் தென்கிழக்கு ஆசியா மற்றும் பிற பகுதிகளுக்கு மலிவு விலையில் பயணிக்க வாய்ப்புள்ளது.

ஏர்-இந்தியா எக்ஸ்பிரஸ் (Air-India Express), ஸ்பைஸ்ஜெட் (SpiceJet) மற்றும் இண்டிகோ (IndiGo) ஆகியவை துபாய் மற்றும் ஷார்ஜாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகின்றன; அங்கிருந்து ஐரோப்பாவிற்கு மலிவு விலையில் பயணிக்கவும் வாய்ப்புள்ளது.

மத்திய ஆசியாவிற்கு (துர்க்மெனிஸ்தான் மற்றும் உஸ்பெகிஸ்தான்) வியக்கத்தக்க எண்ணிக்கையிலான விமானங்கள் உள்ளன.

விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதும் திரும்புவதும்:

=== பேருந்தில் ===
விமான நிலையத்திற்குச் செல்லவும் அங்கிருந்து திரும்பவும் மிகவும் மலிவான வழி உள்ளூர் பேருந்து சேவையாகும். அஜ்னாலா (Ajnala) செல்லும் பேருந்தில் ஏறவும் (நகரப் பேருந்து நிலையத்தின் 19-வது நடைமேடை); நடத்துநரிடம் நீங்கள் விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதாகக் கூறவும். பேருந்து கட்டணம் ₹15 (டிசம்பர் 2018 நிலவரப்படி). இப்பேருந்து உங்களை விமான நிலையத்திலிருந்து சுமார் 1 கி.மீ தொலைவில் உள்ள பிரதான சாலையில் இறக்கிவிடும். அங்கிருந்து நீங்கள் சுமார் 15 நிமிடங்களில் நடந்து செல்லலாம் அல்லது ரிக்ஷா அல்லது ஆட்டோவைப் பிடிக்கலாம். திரும்பும் வழியும் அதேதான்; பிரதான சாலைக்கு நடந்து சென்று, நகரத்திற்குச் செல்லும் எந்தப் பேருந்தையும் நிறுத்திக் ஏறலாம்.

'''இலவச  பேருந்து மூலம்''' – பொற்கோவில் நிர்வாகம் அமிர்தசரஸ் விமான நிலையத்திலிருந்து தினமும் இரண்டு முறை இலவச  பேருந்து சேவையை இயக்குகிறது. இப்பேருந்து காலை 09:00 மணி மற்றும் மதியம் 15:00 மணி அளவில் விமான நிலையத்திலிருந்து புறப்படுகிறது (ஜூலை 2023 நிலவரப்படி). பேருந்து நேரங்கள் விமானங்களின் வருகையைப் பொறுத்து மாறக்கூடும். நகரின் மையப்பகுதியில் உள்ள பொற்கோவிலுக்கு (Golden Temple) வடகிழக்கே அமைந்துள்ள வட்டச்சாலையிலிருந்து (இங்கிருந்து எல்லைப் பகுதிக்கு ரிக்‌ஷாக்கள் செல்லும்), விமான நிலையத்திற்கான பேருந்து குறிப்பிடப்பட்ட நேரத்திற்கு சுமார் ஒரு மணி நேரத்திற்கு முன்பாகவே புறப்படும்; இருப்பினும், முன்கூட்டியே பொற்கோவில் ஊழியர்களிடம் விசாரிப்பது சிறந்தது.

'''இழுவண்டி மூலம்''' – நீங்கள் நெடுஞ்சாலைக்கோ அல்லது விமான நிலையத்தின் வெளிப்பகுதிக்கோ சென்றால், பயணிகளை ஏற்றிச் செல்ல இழுவண்டிகள் காத்திருக்கும் (கட்டணம் சுமார் ₹100-200 இருக்கலாம்). திரும்பும் பயணத்தின்போது, ​​அவர்கள் அனுமதிக்கப்பட்ட எல்லை வரை மட்டுமே வருவார்கள். உங்களிடம் பெரிய அளவிலான உடமைகள் ஏதும் இல்லையென்றால், இது ஒரு வசதியான தேர்வாக இருக்கும்.

'''வாடகையுந்து / மகிழ்வுந்து மூலம்''' – பயணிகள் வருகை வாயிலுக்கு (arrivals gate) வெளியே வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் காத்திருப்பார்கள். நகரத்திற்குச் செல்ல, முன்பணம் செலுத்தப்பட்ட 'ப்ரீபெய்ட்' (prepaid) வாடகையுந்து கூட ஓட்டுநர்களிடம் பேரம் பேசி விலையைக் குறைக்கலாம்; உதாரணமாக, ஆரம்பத்தில் ஒரு நபருக்கு ₹550 (மார்ச் 2014 நிலவரப்படி; மே 2023-ல் இது ₹850-ஆக உயர்ந்தது) என்று மிக அதிக விலையைக் கூறினாலும், பணம் செலுத்துவதற்கு முன் அதை ₹300 வரை குறைக்கப் பேரம் பேச முடியும். இருப்பினும், அதிகாரப்பூர்வ வாடகையுந்து அல்லது தானியங்கி (auto) கிடைப்பதில் பெரும் பற்றாக்குறை இருப்பதால், சிரமங்களைச் சந்திக்க நேரிடலாம் என்பதை நினைவில் கொள்க. ஊபர் (Uber) மற்றும் ஓலா (OLA) சேவைகள் கிடைக்கின்றன. இவ்விரு சேவைகளிலும் கட்டணம் சுமார் ₹550 (மே 2023 நிலவரப்படி) ஆக உள்ளது; ஆனால் ஓலா (OLA) சேவையில், முன்பதிவு செய்யும் போது தெரியாத கூடுதல் கட்டணமாக ₹100 வாகன நிறுத்துமிடம் 'பார்க்கிங்' (parking) கட்டணம் வசூலிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கட்டணம் விமான நிலையத்திலிருந்து பயணிகளை ஏற்றிச் செல்லும்போதும் (pickup), இறக்கிவிடும்போதும் (drop off) விதிக்கப்படுகிறது.

=== தொடருந்தில் ===
அமிர்தசரஸ் சந்திப்பு ரயில் நிலையம் (IR நிலையக் குறியீடு: ASR) (பொற்கோவில் வளாகத்திற்கு வடக்கே). இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களுடன் தினசரி ரயில் சேவைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ள ஒரு முக்கியமான ரயில் நிலையம் இதுவாகும். ரயில் நிலையத்திலேயே பயணச்சீட்டுகளை முன்பதிவு செய்யலாம்.

ரயில் முன்பதிவு அலுவலகம், பொற்கோவில் பிரிவு, பாபா அட்டல் சாலை (பொற்கோவில் வளாகத்தில், சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதிக்கு அருகில்). பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வதற்கு இதுவே மிகவும் வசதியான இடமாகும். ரயில்களில் பெரும்பாலும் முன்பதிவு அதிகமாக இருப்பதால், அமிர்தசரஸ் வந்தடைந்த உடனேயே அல்லது சரியான தேதி தெரிந்திருந்தால் அதற்கு முன்பாகவே உங்கள் திரும்புவதற்கான ரயில் பயணச்சீட்டை முன்பதிவு செய்துகொள்ளுங்கள்.

== கண்டுகளியுங்கள் ==
[[File:BulletMarks.JPG|thumb|330x330px|சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் தெரியும் ஜாலியன் வாலா பாக்]]
1 '''ஜாலியன் வாலா பாக்''' (பொற்கோயிலிலிருந்து கிழக்கே 5 நிமிட நடைப்பயண தூரத்தில் உள்ளது). தினமும் காலை 6 மணி முதல் மாலை 6 மணி வரை (கோடைக்காலம்), காலை 7 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை (குளிர்காலம்). 1919-ஆம் ஆண்டு நடந்த அமிர்தசரஸ் படுகொலை நிகழ்ந்த இடம், தற்போது ஒரு நினைவுப் பூங்காவாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. அந்த ஆண்டின் ஏப்ரல் 13 அன்று, ஆயுதமற்ற ஆண்கள், பெண்கள் மற்றும் குழந்தைகள் அடங்கிய கூட்டத்தின் மீது பிரிட்டிஷ் இந்திய இராணுவ வீரர்கள் துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர். சுமார் 10 நிமிடங்கள் நீடித்த இந்தத் துப்பாக்கிச் சூட்டில் 1650 குண்டுகள் சுடப்பட்டன; இதில் 1579 பேர் கொல்லப்பட்டனர். இவ்விடத்தில் ஒரு நினைவுச் சின்னம் அமைக்கப்பட்டு, 1961-ஆம் ஆண்டு ஏப்ரல் 13 அன்று அப்போதைய இந்தியக் குடியரசுத் தலைவர் ராஜேந்திர பிரசாத் அவர்களால் திறந்து வைக்கப்பட்டது. சுவர்களிலும் அருகிலுள்ள கட்டிடங்களிலும் துப்பாக்கிக் குண்டுகள் பாய்ந்த தழும்புகளை இன்றும் காணலாம். குண்டு மழையிலிருந்து தப்பிக்கப் பலர் குதித்து உயிரிழந்த கிணறும் இந்தப் பூங்காவிற்குள் ஒரு பாதுகாக்கப்பட்ட நினைவுச் சின்னமாகக் காக்கப்படுகிறது. நுழைவாயிலுக்கு அருகிலுள்ள பகுதி பாதசாரிகளுக்கு மட்டுமே ஒதுக்கப்பட்டுள்ளது; இங்கு கடைகளும் உணவகங்களும் உள்ளன. அனுமதி இலவசம். விக்கிபீடியாவில் ஜாலியன் வாலா பாக்; விக்கிடேட்டாவில் ஜாலியன் வாலா பாக் 

2 '''கோபிந்த்''' '''கார் கோட்டை''' (கோபிந்த்ம்கார் கோட்டை, பங்கின் டா கிலா), ஓல்ட் கேன்ட் சாலை, விஜய் சௌக் (ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே அரை கி.மீ தொலைவில்), ☏ +91 183 521 7666, info@fortgobindgarh.com. தினமும் காலை 10 மணி முதல் இரவு 10 மணி வரை. 1760-ல் கட்டப்பட்ட இந்தக் பெரிய கோட்டை, தற்போது பல அருங்காட்சியகங்கள் மற்றும் கலை நிகழ்ச்சிகளைக் கொண்ட ஒரு சுற்றுலாத் தலமாக மாற்றப்பட்டு வருகிறது. குஜ்ஜார் சிங் பங்கியால் செங்கல் மற்றும் சுண்ணாம்புக் கலவையைக் கொண்டு கட்டப்பட்ட இக்கோட்டையில் 25 பீரங்கிகள் பொருத்தப்பட்டிருந்தன. 19-ஆம் நூற்றாண்டில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கால் கைப்பற்றப்பட்டு மேம்படுத்தப்பட்ட இக்கோட்டை, பின்னர் ஆங்கிலேயர்களால் கைப்பற்றப்பட்டது; இந்திய இராணுவத்தாலும் பயன்படுத்தப்பட்டது. சீரமைப்புப் பணிகளுக்குப் பிறகு, 2017-ல் அருங்காட்சியகம் மற்றும் பொழுதுபோக்கு பூங்கா ஆகியவற்றின் கலவையாகப் பொதுமக்களின் பார்வைக்குத் திறக்கப்பட்டது. இங்குள்ள சிறப்பம்சங்களில் நேரடி நிகழ்ச்சிகள் நடைபெறும் மைய மேடை, பஞ்சாபி உடைகள், நாணயங்கள் மற்றும் போர்முறை சார்ந்த பொருட்களைக் காட்சிப்படுத்தும் பல அறைகள் ஆகியவை அடங்கும். 'ஷேர்-ஏ-பஞ்சாப்' (Sher-e-Punjab) போன்ற மல்டிமீடியா காட்சிகள், ஒட்டக சவாரி மற்றும் சில உணவகங்கள் மற்றும் கடைகள் உள்ளன. கட்டணம்: ₹100-800. விக்கிபீடியாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை; விக்கிடேட்டாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை (Q19891598); OSM வழிமுறைகள் (டிசம்பர் 2018-ல் புதுப்பிக்கப்பட்டது).

3 '''ராம் பாக்''' (கம்பெனி பாக்) (லாரன்ஸ் சாலைக்கு அருகில்). செவ்வாய்-ஞாயிறு காலை 10 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை. இது ஒரு அழகான பூங்கா. இந்நகரை நிறுவிய குரு ராம் தாஸுக்கு இது ஒரு அர்ப்பணிப்பாகும். மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனையாகப் புகழ்பெற்ற இது, தற்போது ஒரு அருங்காட்சியகமாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இங்கு முகலாய காலத்து ஆயுதங்கள், பஞ்சாபின் அரச வம்சங்களின் ஓவியங்கள் மற்றும் &quot;கோஹினூர்&quot; வைரத்தின் மாதிரி வடிவம் ஆகியவை காட்சிக்கு வைக்கப்பட்டுள்ளன.  விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக், அமிர்தசரஸ்; விக்கிடேட்டாவில் ராம் பாக் (Q109649317).

4 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் அருங்காட்சியகம்''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பாக் (ராம் பாக்), லாரன்ஸ் சாலை (பஞ்சாப் லாண் டென்னிஸ் சங்கத்தின் (PLTA) டென்னிஸ் மைதானத்திற்கு கிழக்கே). 

5 '''நேதாஜி சிலை'''. இந்திய சுதந்திரப் போராட்டத்தில் சுபாஷ் சந்திர போஸ் (நேதாஜி) ஒரு முக்கியத் தலைவராகத் திகழ்ந்தார். அவர் இந்திய தேசிய ராணுவத்தை வழிநடத்தியதுடன், வெளிநாட்டில் 'ஆசாத் ஹிந்த்' தற்காலிக அரசாங்கத்தையும் அமைத்தார். 

6 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் நகர், ஹசன்புரா சௌக் (ராம் பாக் பூங்கா). இந்த அரண்மனையில் ஒரு அருங்காட்சியகம் உள்ளது; இதில் சீக்கிய காலத்தைச் சேர்ந்த எண்ணெய் ஓவியங்கள், நுணுக்கமான ஓவியங்கள் (மினியேச்சர்கள்), நாணயங்கள் மற்றும் ஆயுதங்கள் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. இந்தப் பூங்காவில் 'மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பனோரமா'வும் (காட்சி அரங்கம்) உள்ளதால், நீங்கள் சரியான அருங்காட்சியகத்தில்தான் இருக்கிறீர்களா என்பதை உறுதிப்படுத்திக்கொள்ளுங்கள். விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக் அரண்மனை; விக்கிடேட்டாவில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை (Q26898105).

வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க ஆலமரம் (ஷஹீதி போஹர்), ராம் பாக்கின் வடக்கு எல்லையில் அமைந்துள்ளது.

7 '''பாபா அடல் ராய் கோபுரம்''', பஜார் சூரே வாலா, பப்ராஹா வாலா பஜார், கத்ரா அலுவாலியா (பொற்கோயிலின் தெற்கு நுழைவாயிலுக்கு அருகில்). தினமும் காலை 7-10 மணி மற்றும் மாலை 3-6 மணி வரை. இங்கிருந்து நகரத்தையும் அருகிலுள்ள பொற்கோயிலையும் (Golden Temple) மிகச் சிறப்பாகக் காணலாம். இது 'பாபா அடல் ராய் சாஹிப் ஜி (Baba Atal Rai Sahib Ji) எனும் மற்றொரு குருத்வாரா வளாகத்தில் அமைந்துள்ளது. விருப்பமிருந்தால், இந்தக் குருத்வாராவின் சமூக சமையலறையில் (லங்கர்) உணவைச் சுவைத்துப் பார்க்கலாம்; இது இலவசமானது. விக்கிபீடியாவில் குருத்வாரா பாபா அடல்; விக்கிடேட்டாவில் குருத்வாரா பாபா அடல் (Q924374).

8 '''தர்ன் தரன் சாஹிப்''' (தர்ன் தரன் குருத்வாரா) (நகரத்திலிருந்து தென்கிழக்கே 22 கி.மீ, ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே 600 மீ). முகலாயக் கட்டிடக்கலை பாணியில் அமைந்துள்ளது. இங்கு ஒரு பெரிய புனிதக் குளம் உள்ளது; இதன் நீருக்கு அற்புதக் குணப்படுத்தும் சக்தி இருப்பதாக நம்பப்படுகிறது. அமாவாசை அன்று இங்கு நடைபெறும் விழா மிகவும் பிரபலமானது; மேலும் தீபாவளி, பைசாகி மற்றும் பல்வேறு குரு பர்வ் (Guru Parab) விழாக்களும் இங்கு கொண்டாடப்படுகின்றன. 

9 '''காந்தி கேட்''', ஹால் சாலை, கத்ரா அலுவாலியா (ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீ). 

10 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் சிலை''' (மகாராஜா ஜஸ்ஸா சிங் ராம்கர்ஹியாவின் சிலை). .

11 '''சரோவர் ராம்சார் சாஹிப்''' (குருத்வாரா விவேக்சர் சாஹிப்), மோனி சௌக், கத்ரா அலுவாலியா (மையப்பகுதியிலிருந்து தெற்கே ஒரு கி.மீ, குருத்வாரா ஷாஹிதான் அருகில்). குருத்வாரா மற்றும் புனிதக் குளம். .

12 ஜெனரல் ஷாம் சிங் அட்டாரிவாலாவின் சிலை மற்றும் இந்தியா கேட்.

வழிபாட்டுத் தலங்கள்

13 '''மாதா கோயில்''' (மாதா லால் தேவி மந்திர்), ராணி கா பாக் பகுதி (ரயில் நிலையத்திலிருந்து வடமேற்கே 800 மீ). இது மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படும் இடம். இது பெண் துறவியான லால் தேவிக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்ட, குகை போன்ற அமைப்பைக் கொண்ட ஒரு இந்து கோயிலாகும். பாரம்பரியமாக, கருத்தரிக்க விரும்பும் பெண்கள் இங்கு வந்து பிரார்த்தனை செய்கிறார்கள். முக்கிய கோயிலுக்குச் செல்லும் பாதையானது தாழ்வான சுரங்கப்பாதைகள், கணுக்கால் அளவு நீர் நிறைந்த குகைகள், சரிவான நடைபாதைகள் மற்றும் கண்ணாடிகள் பதிக்கப்பட்ட தாழ்வாரங்கள் வழியாகச் செல்கிறது; இதனால் இது ஒரு வழிபாட்டுத் தலத்தை விட ஒரு 'வேடிக்கை இல்லம்' (fun house) போன்ற உணர்வை அளிக்கிறது. வண்ணங்கள், பல்வேறு வகையான தெய்வங்கள் மற்றும் கண்ணாடிகளால் ஆன அலங்காரங்கள் ஆகியவை இக்கோயிலை ஒரு தனித்துவமான மற்றும் பிரமிக்க வைக்கும் இடமாக மாற்றுகின்றன. இது 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) என்று அழைக்கப்படுகிறது, மேலும் சிலர் இதை &quot;லால் தேவ்&quot; என்றும் அழைக்கிறார்கள்.

14 '''துர்கியானா கோயில்''' (லட்சுமி நாராயண் கோயில்), வசந்த் அவென்யூ, கோல் பாக் (லோஹ்கர் வாயிலுக்கு அருகில்). இக்கோயில் துர்கா தேவிக்காக அமைக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கு துர்கா தேவிக்கான தினசரி வழிபாட்டுச் சடங்குகள் நடைபெறுகின்றன. ஒரு குவிமாடம் மற்றும் ஒரு புனிதக் குளம் ஆகியவை துர்கியானா கோயிலின் முக்கிய சிறப்பம்சங்களாகும். துர்கா தேவி தவிர, இக்கோயில் கிருஷ்ணர் மற்றும் விஷ்ணுவுக்கும் புகழ்பெற்றது. லட்சுமி மற்றும் நாராயணனின் பக்தர்களும் ஆசி பெற இக்கோயிலுக்கு வருகை தருகின்றனர்.

15 '''குருத்வாரா டூட் சாஹிப்''', சுல்தான்விந்த் பகுதி, ஜஸ்பால் நகர் (சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து தெற்கே 3 கட்டடத் தொகுதிகள் தள்ளி), ☏ +91 70095 44833. இது குரு ஹர்கோபிந்த் சாஹிப் ஜியின் குருத்வாரா ஆகும்.

16 '''குருத்வாரா பிப்லி சாஹிப்''', குரு அர்ஜுன் தேவ் நகர் பகுதி, மெர்ச்சன்ட் சாலை (ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே ஒரு கி.மீ).

17 '''குருத்வாரா பாபா புத்தா சாஹிப்''' (குருத்வாரா சாஹிப் - கோபிந்த் நகர்), சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து வடக்கே ஒரு கட்டடத் தொகுதி தள்ளி (பொற்கோயிலிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 2 கி.மீ). 

ஜமா மஸ்ஜித் கைருதீன். இது 1976-ஆம் ஆண்டில் சுதந்திரப் போராட்ட வீரர் முகமது கைருதீன் அவர்களால் கட்டப்பட்டது. 'தூதி-ஏ-ஹிந்த்' (இந்தியாவின் கிளி) என்று அழைக்கப்பட்ட ஷா அட்டாவுல்லா புகாரி அவர்கள் ஆங்கிலேயர் ஆட்சிக்கு எதிராகப் போராட்டம் நடத்திய மசூதி இதுவாகும்.
[[File:AmritSarovar Bathers Gate.JPG|thumb|அமிர்த சரோவரில் புனித நீராடும் யாத்ரீகர்கள்]]
[[File:Goldentemplenight.JPG|thumb|இரவில் மின்விளக்கு ஒளியில் பொற்கோவில்]]
18 '''பொற்கோவில்''' வளாகம் (குருத்வாரா ஹர்மந்திர் சாஹிப்), கோல்டன் டெம்பிள் சாலை, அட்ட மண்டி (நகரின் மையப்பகுதியில், ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே 1 கி.மீ தொலைவில்). இந்த வளாகம் 24 மணி நேரமும் திறந்திருக்கும். பகல் நேரத்திலும், இரவில் வண்ண விளக்குகளால் ஜொலிக்கும்போதும் என இருமுறை இங்கு செல்வது சிறந்தது. குறிப்பாக மழைக்குப் பிந்தைய மாலை வேளையில், மேகங்களுக்கு இடையே சூரிய ஒளி பட்டு இந்த இடமே பொன்னிறமாக ஜொலிக்கும் காட்சி கண்கொள்ளாக் காட்சியாக இருக்கும். இது இந்நகரின் முக்கிய ஈர்ப்பாகவும், சீக்கியர்களின் மிக முக்கியமான வழிபாட்டுத் தலமாகவும் திகழ்கிறது. இது ஒரு அற்புதமான வளாகம்; தொலைக்காட்சியில் மட்டுமே பார்த்த இடத்திற்கு நேரில் வருவதால் ஏற்படும் உற்சாகத்துடன், இந்தியா முழுவதிலுமிருந்து வரும் ஆயிரக்கணக்கான யாத்ரீகர்களால் இது எப்போதும் நிரம்பியிருக்கும். இங்குள்ளவர்களின் உற்சாகம் மற்றவர்களுக்கும் தொற்றிக்கொள்ளும்; பலர் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரத்தைப் பற்றிப் பகிர்ந்துகொள்வதிலும், கோவிலைச் சுற்றி உங்களுக்கு வழிகாட்டுவதிலும் மகிழ்ச்சி அடைவார்கள். வளாகத்தை நெருங்கும்போது, ​​தலையை மறைப்பதற்கான துணிகளை (bandannas) விற்க முயலும் வியாபாரிகளை நீங்கள் சந்திக்க நேரிடலாம்; ஆனால் ஒவ்வொரு நுழைவாயிலிலும் இலவசமாக எடுத்துக்கொள்ளக்கூடிய துணிகள் கொண்ட பெரிய கொள்கலன்களும் உள்ளன. அனைவரும் தலையை மறைப்பதும், காலணிகளைக் கழற்றி வைப்பதும் கட்டாயம்—அனைத்து நுழைவாயில்களிலும் இதற்கான இலவசப் பாதுகாப்பு அறைகள் (cloakrooms) உள்ளன.

வளாகத்தைச் சுற்றிப் பார்த்து ரசிப்பதோடு மட்டுமல்லாமல், புனிதக் குளத்தின் தென்கிழக்குப் பகுதியில் உள்ள இலவசச் சமையலறையில் (லங்கர்) உணவும் தேநீரும் அருந்துங்கள். கோவிலிலேயே ஒன்று அல்லது இரண்டு இரவுகள் தங்குவதும் மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படுகிறது—குளத்தின் அருகே தூங்க விருப்பம் இல்லையென்றால், 'சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி' (Sarai Shri Guru Ramdass Ji) கட்டிடத்தில் குளிரூட்டப்பட்ட (AC) சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதி உள்ளது. மேலும், உங்களுக்கு விருப்பமிருந்தால், சமையலறைப் பணிகளில் உதவ தன்னார்வலர்கள் எப்போதும் வரவேற்கப்படுகிறார்கள்; ரொட்டி தயாரித்தல், பாத்திரங்களைச் சேகரித்தல் அல்லது கழுவுதல் போன்ற பணிகளில் உள்ளூர் மக்களுடன் இணைந்து பணியாற்றுவது ஒரு மகிழ்ச்சியான அனுபவமாக இருக்கும். இது இலவசம் (இலவச உணவு மற்றும் தங்குமிடத்திற்கான நன்கொடைகள் வரவேற்கப்படுகின்றன).

19 '''அகால் தக்த்''' - 'காலத்தால் அழியாதது' அல்லது 'காலத்தைக் கடந்த அரியணை' -இது ஹர்மந்திர் சாஹிப் மற்றும் பளிங்குக் கற்களால் ஆன 'தர்ஷனி டியோரிக்கு எதிரே அமைந்துள்ளது. சீக்கியர்களின் மிக உயர்ந்த சபையானது இங்குதான் கூடி ஆலோசனைகளை மேற்கொள்கிறது. இரவில், குரு கிரந்த் சாஹிப் அகால் தக்திற்கு எடுத்துச் செல்லப்படுகிறது. விக்கிபீடியாவில் அகால் தக்த்; விக்கிடேட்டாவில் அகால் தக்த் (Q118893).

20 '''அம்ரித் சரோவர்'''. இது பொற்கோயிலைச் சூழ்ந்துள்ள மற்றும் அதன் பிம்பத்தைத் தன்னகத்தே பிரதிபலிக்கும் ஒரு மிகப்பெரிய நீர்த்தடாகமாகும். இதில் நீராட விரும்பும் (ஆண்) யாத்ரீகர்களுக்காகக் கயிறுகள் மூலம் தனித்தனிப் பகுதிகள் ஒதுக்கப்பட்டுள்ளன.

21 '''மத்திய சீக்கிய அருங்காட்சியகம்''' (Central Sikh Museum) (2-வது தளம்; குளத்திலிருந்து பார்க்கும்போது பிரதான நுழைவாயிலின் வலதுபுறத்தில் இதற்கான நுழைவு உள்ளது). இங்குள்ள பெரிய ஓவியக் கூடத்தில், எண்ணற்ற சீக்கியர்கள் கொடூரமான முறையில் தியாகிகளாக்கப்பட்டதைச் சித்தரிக்கும் ஓவியங்களும், சீக்கிய குருக்களுக்குச் சொந்தமான பல்வேறு பொருட்களும் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. அனுமதி இலவசம்.

22 '''கண்டா கர்''' (Ghanta Ghar). இது விக்டோரியன் பாணியிலான கடிகாரக் கோபுரத்தைக் கொண்ட பிரதான நுழைவாயில் ஆகும். புனிதத் தலத்தின் தூய்மையைப் பேண, நுழைவாயிலில் உள்ள நீரில் உங்கள் கால்களைக் கழுவிக்கொள்ளவும்.

23 '''ஹர்மந்திர் சாஹிப் (ஸ்ரீ தர்பார் சாஹிப்)'''. இதுவே 'பொற்கோவில்' (Golden Temple) ஆகும். இது 'அம்ரித் சரோவர்' குளத்தின் மீது மிதப்பது போன்ற அமைப்பில் உள்ளது. இங்கு புனித நூலான 'ஆதி கிரந்த்' வைக்கப்பட்டுள்ளது; பகல் முழுவதும் இதிலிருந்து பாடல்கள் அல்லது வசனங்கள் உரக்க ஓதப்படுகின்றன. இதுவே மிகவும் கூட்டமான பகுதியாகும்; குளத்தின் கரையிலிருந்து ஒரு பாலம் வழியாக இங்கு செல்லலாம். பாரம்பரிய சீருடை அணிந்த சீக்கியக் காவலர்கள் இங்குள்ள நுழைவை முறைப்படுத்துகிறார்கள். இது இரண்டு தளங்களைக் கொண்ட கட்டிடமாகும்; ஒவ்வொரு தளத்திலும் சீக்கியத் துறவிகள் அமர்ந்திருப்பார்கள்.

24 '''கௌல்சார் சரோவர் (புனிதக் குளம்)''' (வளாகத்தின் தென்மேற்குப் பகுதி). இது நகரில் உள்ள ஐந்து புனிதக் குளங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கிய குருக்களின் நெருங்கிய நண்பரும், பக்திமானும் ஞானியுமான முஸ்லிம் பெரியார் மியான் மீரின் அறிவுறுத்தலின் பேரில், ஆறாவது சீக்கிய குருவான குரு ஹர்கோபிந்த் அவர்களால் பராமரிக்கப்பட்ட முஸ்லிம் பெண்மணியான 'மாதா கௌலன்' நினைவாக இந்தக் குளம் அமைக்கப்பட்டுள்ளது. சீக்கியர்கள் தங்கள் வாழ்நாளில் ஏதேனும் ஒரு குருத்வாராவிலோ அல்லது பொதுச் சமூகத்திலோ தன்னார்வத் தொண்டு செய்ய ஊக்குவிக்கப்படுகிறார்கள்; இங்குப் பணியாற்றும் அனைவரும் அத்தகைய கடமையையே நிறைவேற்றிக் கொண்டிருக்கிறார்கள். உங்களுக்கு விருப்பம் இருந்தால் நீங்களும் இதில் இணையலாம்; காய்கறிகளை உரித்துக்கொண்டிருப்பவர்களிடமோ அல்லது பாத்திரங்களைக் கழுவுபவர்களிடமோ இது குறித்து விசாரித்து அறியலாம்.

25 '''குருத்வாரா மாதா கௌலன் சாஹிப் ஜி''' (கௌல்சார் சரோவரின் வடக்குக் கரையில் அமைந்துள்ளது).

26 '''மஞ்சி சாஹிப் ஹால்''' (கௌல்சார் குளத்தின் கிழக்கே, ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் லங்கர் ஹாலுக்கு எதிரே).

27 '''லங்கர் கர் (சமூக சமையலறை)''' (அம்ரித் சரோவரின் தென்கிழக்கே). இது ஒரு இலவச சமூக சமையலறை; இங்கு இனம், சாதி, கொள்கை அல்லது மதம் கடந்து மக்கள் அனைவரும் ஒன்றாக அமர்ந்து உணவு (லங்கர்) உண்ணலாம். மேலும், இதன் கீழ் தளத்தில் இலவச தேநீரையும் பருகலாம். பொற்கோயிலை மேலிருந்து (குறிப்பாக சூரிய அஸ்தமனத்தின் போது) புகைப்படம் எடுக்க விரும்பினால், இடதுபுறம் உள்ள படிக்கட்டுகள் வழியாக மேலே சென்று கூரைப்பகுதியில் சிறிது சுற்றிப் பார்க்கலாம். ரொட்டி (ரொட்டி/சப்பாத்தி) தயாரிக்கப்படும் இடத்திலோ அல்லது பாத்திரங்கள் கழுவப்படும் இடத்திலோ நீங்கள் நடமாடுவதை யாரும் ஆட்சேபிக்க மாட்டார்கள்.

28 '''சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி''' (ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் சராய்) (அம்ரித் சரோவரின் தெற்கே). 1931-ல் கட்டப்பட்டது. இது யாத்ரீகர்களுக்கான தங்கும் இடமாகும்; இதில் 228 அறைகள் உள்ளன (வெளிநாட்டினருக்காக ஏசி மற்றும் மின்விசிறி வசதியுடன் கூடிய ஒரு பொதுவான தங்கும் அறையும் இதில் அடங்கும்).

29 '''குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்''' (சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி-க்கு கிழக்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான மற்றொரு தங்கும் இடம்.

30 '''ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்''' (குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). இக்கட்டிடத்தில் SGPC-யின் பல்வேறு துறைகளின் அலுவலகங்கள் செயல்படுகின்றன, மேலும் யாத்ரீகர்களுக்குத் தங்கும் வசதிகளும் வழங்கப்படுகின்றன. இதில் யாத்ரீகர்களுக்காக இருபது அறைகள் உள்ளன.

31 '''குரு ஹர்கோபிந்த் நிவாஸ் மற்றும் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் நூலகம்''' (ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான அறைகள்.

32 '''குருத்வாரா சந்தோக் சார்''', கோல்டன் டெம்பிள் அவுட் ரோடு (சுபாஷ் பூங்காவிற்கு அருகில்).

== பிற சேருமிடங்கள் ==

33 '''பதிண்டா கோட்டை மற்றும் கிலா முபாரக்''' (Bathinda Fort and Qila Mubaraq): பதிண்டா நகரின் பழைய பகுதி, ஃபோர்ட் ஸ்ட்ரீட் (Fort Street) அருகில் அமைந்துள்ளது (பதிண்டா சந்திப்பு ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீட்டர் தொலைவிலும், அமிர்தசரஸிலிருந்து தெற்கே சுமார் 180 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). இக்கோட்டை செங்கற்களால் ஆன மிகப்பழமையான மற்றும் உயரமான சிறிய நினைவுச் சின்னங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கியர்களின் பத்தாவது குருவான கோபிந்த் சிங் இங்கு வருகை தந்ததால், இக்கோட்டை வளாகத்தில் இரண்டு குருத்வாராக்களும் அமைந்துள்ளன. இக்கோட்டை 1930-ல் கட்டப்பட்டது; இது பாட்டியாலா சமஸ்தானத்தின் மகாராஜா பூபிந்தர் சிங்கின் ஆயுதப் படைகளின் அதிகாரப்பூர்வ இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்தது. தற்போது இது நான்கு நட்சத்திர ஹோட்டலாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: நான்கு ஹெக்டேர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள ரோஜா தோட்டம் (அனல் மின் நிலையத்திற்கு அருகில்), விலங்கியல் பூங்கா (10 கி.மீ தொலைவில்), ஏரியுடன் கூடிய சேத்தக் பூங்கா (Chetak Park), மற்றும் மசூதி மற்றும் சீக்கிய குருத்வாரா ஆகியவற்றை உள்ளடக்கிய வழிபாட்டுத் தலமான 'பீர் ஹாஜி ரத்தன் மஜார்' (Peer Haji Rattan Mazaar). மேலும் சற்று தொலைவில்: லக்கி ஜங்கிள் (முக்த்சர் செல்லும் வழியில் 15 கி.மீ தொலைவில்). இது ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் அவர்களின் வருகையால் புனிதமடைந்த பழமையான குருத்வாராவைக் கொண்ட ஒரு காடாகும்.

34 '''ஃபரித்கோட் கோட்டை (கிலா முபாரக்)''': சரஃபா பஜார் சாலை, அஜித் நகர் (பெரோஸ்பூரிலிருந்து 30 கி.மீ தொலைவில்). தற்போது இக்கோட்டை புதுப்பிப்புப் பணிகளுக்காக மூடப்பட்டுள்ளது. ஃபரித்கோட் கோட்டை 700 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான பழமையானது. இக்கோட்டையின் மிகச்சிறந்த சிறப்பம்சம் அதன் அற்புதமான உட்புற அமைப்பாகும். கண்ணாடியால் செய்யப்பட்ட நேர்த்தியான வேலைப்பாடுகள் மற்றும் சுவர் ஓவியங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) இதன் முக்கிய ஈர்ப்புகளில் ஒன்றாகும். மேலும், கோட்டையின் உட்புற மேற்கூரைகள் மற்றும் சுவர்களில் ராஜஸ்தானிய கைவினைத்திறன் மரபுகளைப் பறைசாற்றும் வகையிலான கலைநயமிக்க வடிவங்களையும் காணலாம். இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: 61,000 சதுர மீட்டர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள மகாராஜா விக்ரம சிங்கின் அரச அரண்மனையான 'ராஜ் மஹால்'; தோட்டத்துடன் கூடிய 'தர்பார் கஞ்ச்' பங்களா (இது தற்போது சர்க்யூட் ஹவுஸாக மாற்றப்பட்டுள்ளது); மற்றும் 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (சஹால் சாலையில் 7 கி.மீ தொலைவில்). இந்த அழகான காட்டேஜ் (குடில்) மகாராஜா பிரிஜிந்தர் சிங்கால் 1910-11 காலகட்டத்தில் கட்டப்பட்டது. மாலை வேளையில் சூரிய அஸ்தமனத்தின் அழகிய காட்சியை ரசிக்க 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (Fairy Cottage) நுழைவாயிலில் உள்ள 'செக் டவர்' (Check Tower) மற்றும் நகர மையத்தில் உள்ள 'ஷஹீத் பகத் சிங் பூங்கா' (Shaheed Bhagat Singh Park) ஆகிய இடங்களுக்குச் செல்லலாம். இங்கு நடைபெறும் முக்கிய நிகழ்வுகள்: ஷேக் ஃபரித் அக்மன் புராப் திருவிழா (செப்டம்பர் 15-23); பதிண்டா விராஸத் மேளா மற்றும் பாரம்பரியத் திருவிழாக்கள்.

35 '''குருத்வாரா கோயிந்த்வால் &amp; பாவோலி சாஹிப்''' (குரு அங்கத் தேவ் ஜியின் சமாதி), கோயிந்த்வால் சாஹிப் (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 45 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது). இது பியாஸ் ஆற்றின் மேற்கு கரையில் அமைந்துள்ளது. இது சீக்கிய மதத்தின் முதல் மையமாகவும், சீக்கிய யாத்திரைத் தலங்களில் மிகுந்த முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் மற்றும் இந்துக்கள் என இரு தரப்பினரும் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு பிரபலமான யாத்திரைத் தலமாகும். இதன் நுழைவாயில் சீக்கிய வரலாற்றின் முக்கிய நிகழ்வுகளை விவரிக்கும் சுவரோவியங்களால் அழகாக அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளது. இங்குள்ள சமூக சமையலறையின் (லங்கார்) மூலம் தினமும் ஏராளமான பார்வையாளர்களுக்கு உணவு வழங்கப்படுகிறது. மூன்றாம் குருவான குரு அமர் தாஸ் ஜி இந்த இடத்தை நிறுவினார். இங்கு 84 படிகளைக் கொண்ட 'பாவோலி' (ஒரு வகை படிக்கட்டு கிணறு) உள்ளது. இதில் நீராடிய பிறகு, ஒவ்வொரு படியிலும் குரு நானக் தேவ் ஜிக்கு அருளப்பட்ட தெய்வீகச் செய்தியான 'ஜப்ஜி சாஹிப்'பை ஓதுவதன் மூலம் ஆன்மீகப் பலன் கிடைக்கும் என்று பக்தர்கள் நம்புகின்றனர்.

36 '''ஹரிகே பறவைகள் சரணாலயம்''' (ஹரி-கே-பட்டன்), ஹரிகே கிராமம் (தெற்கே 54 கி.மீ தொலைவில்). தினமும் காலை 9 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை திறந்திருக்கும். இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய பறவைகள் சரணாலயமாகும். மேலும் இது ஒரு தேசிய சதுப்பு நிலம் மற்றும் வனவிலங்கு சரணாலயமாகவும் விளங்குகிறது. ஹரி-கே-பட்டன் இந்தியாவின் முக்கிய நன்னீர் மீன் சந்தைகளில் ஒன்றாகவும், பல்வேறு வனவிலங்குகளின் வாழ்விடமாகவும் திகழ்கிறது.

37 '''மந்திர் மாதா சலானி ஜி, கிரான்வாலி''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே 60 கி.மீ தொலைவிலும், கபுர்தலா - கான்ப்பூர் சாலையிலிருந்து வடக்கே அரை கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது).

38 '''புல் கஞ்சாரி கிராமம்''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து மேற்கே 35 கி.மீ தொலைவிலும், வாகா எல்லையிலிருந்து வடக்கே 6 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் தனது படைகளுடன் இவ்வழியே செல்லும்போது, ​​இங்குள்ள 'பாராதாரி' (பன்னிரு கதவுகள் கொண்ட மண்டபம்) கட்டிடத்தில் தங்குவது வழக்கம். இது யுனெஸ்கோவால் (UNESCO) உலக பாரம்பரியத் தலமாக அறிவிக்கப்பட்டுள்ளது. ஒருமுறை இளம் நடனக் கலைஞர் ஒருவர் 'மகாராஜா பரதாரி'க்கு (Maharaja's Baradari) நடன நிகழ்ச்சிக்குச் சென்றுகொண்டிருந்தபோது, ​​அவரது காலணி நீர் வழித்தடத்தில் தவறி விழுந்துவிட்டது. அந்தக் காலணியை மீட்டெடுப்பதற்காகவே பிரத்யேகமாக ஒரு பாலம் (புல்) கட்டப்பட்டது; அதன் காரணமாகவே இப்பகுதிக்கு இப்பெயர் வந்தது. இங்கு ஒரு கோயில், ஒரு மசூதி மற்றும் ஒரு குருத்வாரா ஆகியவையும் உள்ளன. இது உள்ளூர் மக்கள் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு வணிக இடமாகவும் திகழ்கிறது.

39 '''ராம் தீர்த்தம் (ராம் தீரத் கோயில்)''', சோகவான் சாலை, காலர் (நகரத்திலிருந்து மேற்கே 11 கி.மீ தொலைவில்; பிரதான சாலையிலிருந்து அரை கி.மீ வடக்கே). நேரம்: காலை 5 மணி முதல் இரவு 9 மணி வரை. அன்னை சீதையின் வருகையால் புனிதமடைந்த ராம் தீர்த்தம், மன்னர் ராமரின் புதல்வர்கள் பிறந்த இடமாகும். பண்டைய மதங்களின் புனித நூல்களில் சிறப்பிடம் பெற்றுள்ள இவ்விடம், ஒரு காலத்தில் முனிவர் வால்மீகியின் ஆசிரமமாகத் திகழ்ந்தது. முனிவர் தனது பல புனிதமான கையெழுத்துப் பிரதிகளை இவ்விடத்தில்தான் இயற்றியதாக நம்பப்படுகிறது. முனிவர் வால்மீகி வாழ்ந்த குடிசை இன்றும் ராம் தீர்த்தத்தில் காணப்படுகிறது. லவன் மற்றும் குசன் ஆகியோருக்குப் பிறப்பளித்த பிறகு, அன்னை சீதை நீண்ட காலம் இவ்விடத்தில் தங்கியிருந்தார். அவர் தங்கியிருந்ததற்கான சான்றாக, அனுமனால் தோண்டப்பட்டதாக நம்பப்படும் ஒரு கிணறு இன்றும் இங்கு உள்ளது. மன்னர் ராமர் மற்றும் அன்னை சீதையின் பக்தர்கள் ஒவ்வொரு ஆண்டும் இப்புனிதத் தலத்திற்கு வந்து தங்கள் வழிபாடுகளைச் செலுத்துகின்றனர். ராம் தீர்த்தம் எளிதில் சென்றடையக்கூடிய இடத்தில் அமைந்துள்ளதால், பார்வையாளர்கள் எவ்வித சிரமமும் இன்றி இப்புனிதத் தலத்தை வந்தடைகின்றனர்.

== செய்யுங்கள் ==
அமிர்தசரஸ் பாரம்பரிய நடைப்பயணம். அமிர்தசரஸ் மற்றும் பொற்கோயிலுக்குப் பலமுறை சென்றிருந்தபோதிலும், பார்வையாளர்கள் பாரம்பரிய நடைப்பயண அனுபவத்தை மிகவும் சுவாரஸ்யமாகவும் தகவல் நிறைந்ததாகவும் காண்கின்றனர்.

பழைய நகரத்தில் கடைவீதிகள். பழைய நகரத்தின் குறுகிய பாதை மற்றும் சில பாரம்பரியக் கட்டிடங்கள் வழியாக நீங்கள் செல்லும்போது, ​​காலணிகளிலிருந்து வறுத்த சர்க்கரைவள்ளிக்கிழங்கு வரை அனைத்தையும் விற்கும் கடைகளைக் காணலாம்.

1 கொடி இறக்கும் விழா அட்டாரி-வாகா எல்லை விழா (விக்கிபீடியாவில்) – வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் இந்த விழாவில், மிகுந்த தேசியவாத ஆரவாரங்கள், வீரர்களின் மான்டி-பைத்தானிய பாணியிலான வேடிக்கையான நடைகள், இரு நாடுகளின் (இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தான்) கொடிகள் இறக்கப்படுதல் மற்றும் சர்வதேச வாயில்கள் மூடப்படுதல் ஆகியவை அடங்கும்.

ஜண்டியாலா குருவின் தத்தேராக்களிடையே காணப்படும் பாரம்பரிய பித்தளை மற்றும் செப்புப் பாத்திரங்கள் செய்யும் கைவினை, யுனெஸ்கோவின் அருவமான கலாச்சார பாரம்பரியமாக வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது.

== கற்றுக்கொள்ளுங்கள் ==
பொற்கோயிலில் ஒரு மிகப்பெரிய நூலகம் உள்ளது; அங்குச் செல்லும் சுற்றுலாப் பயணிகள் மற்றும் பார்வையாளர்கள் சீக்கிய மதம் குறித்த புத்தகங்களை இலவசமாகவோ அல்லது மிகக் குறைந்த விலையிலோ பெற்றுக்கொள்ளலாம்.

அக்கோயிலில் உள்ள ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு சீக்கியரும், கோயில் குறித்தும் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரம் குறித்தும் உங்களுடன் உரையாட விருப்பம் கொண்டிருப்பார்கள். திறந்த மனதுடன் அங்குச் செல்லுங்கள்; மகிழ்ச்சி நிறைந்த மனதுடன் அங்கிருந்து திரும்புவீர்கள்.

== வாங்குங்கள் ==
தையல் வேலைப்பாடு  (எம்ப்ராய்டரி) செய்யப்பட்ட புல்காரி துப்பட்டாக்கள் முதல் புகழ்பெற்ற அப்பள வரியான் வரை பலவிதமான பொருட்களைக் கொண்ட பரபரப்பான சந்தைகள் உள்ளன. இந்தச் சந்தைகளில் தரைவிரிப்புகள், வளையல்கள், சால்வைகள், கம்பளித் துணிகள் மற்றும் பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் (பாரம்பரிய காலணிகள்) போன்ற பலதரப்பட்ட பொருட்கள் கிடைக்கின்றன.

பொற்கோயிலுக்கு அருகிலுள்ள கடைகளில் சீக்கிய சின்னங்கள் மற்றும் கண்டாக்கள் (khandas), காராக்கள் (Karas) (சீக்கிய மத வளையல்), வாள்கள், கத்திகள் போன்ற மத உபகரணங்கள் கிடைக்கும்.

கோயிலின் முன்புறம் உள்ள கடைகளில் கோயில் பதிவுகள், மந்திரங்கள் மற்றும் பஞ்சாபி இசை அடங்கிய குறுந்தகடுகள் (CDs) கிடைக்கும்.

ஹால் பஜார் மேம்பாலத்திற்கு அருகிலுள்ள சிறிய கடைகளில் (பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் ) வட இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானின் பஞ்சாப் பகுதியில் பாரம்பரியமாக அணியப்படும் ஒரு வகை காலணிகள் கிடைக்கும்.

ஹால் பஜாரில் வரியான் (மசாலாப் பொருட்களுடன் அரைக்கப்பட்ட காரமான பருப்பு வகைகள்) கிடைக்கும்.

புல்காரி என்பது இந்தியாவின் பஞ்சாப் மாநிலம் மற்றும் பாகிஸ்தானின் சில பகுதிகளில் காணப்படும் ஒருவகை எம்ப்ராய்டரி ஆகும், இதன் நேரடிப் பொருள் &quot;பூ செய்தல்&quot; என்பதாகும். ஹால் பஜார் மற்றும் கப்ரா சந்தையில், வண்ணமயமான சால்வைகள் முதல் புடவைகள், தலை முக்காடுகள், சல்வார்-கமீஸ் மற்றும் புல்காரி வகை ஆடைகளைக் காணலாம். கையால் எம்ப்ராய்டரி செய்யப்பட்டவை விலை அதிகமாக இருக்கும், மேலும் பண்டிகைகள் மற்றும் பிற மகிழ்ச்சியான நிகழ்வுகளுக்கு அவற்றுக்கு இன்றும் அதிக தேவை உள்ளது. குறிப்பாக கப்ரா சந்தையில் மனம் நிறைய பேரம் பேசுங்கள், ஏனெனில் அது ஆடைகளுக்கான ஒரு மொத்த விற்பனைச் சந்தையாகும்.

== உண்ணுங்கள் ==
அமிர்தசரஸ் நகரம் 'அமிர்தசரி குல்ச்சா'விற்குப் பெயர் பெற்றது; இது தந்தூரில் (பாரம்பரிய மண் அடுப்பில்) சுடப்படும் ஒரு வகை ரொட்டி ஆகும், இது பொதுவாக காலை உணவாக 'பிண்டி சோலே' (கொண்டைக்கடலை கறி) உடன் சேர்த்து உண்ணப்படுகிறது.

பொற்கோவில் சமூக சமையலறை (Community Kitchen). இது 24 மணி நேரமும் செயல்படுகிறது. இங்கு அனைவருக்கும் இலவசமாக எளிய உணவு பரிமாறப்படும் உணவுக்கூடம் (லங்கர்) உள்ளது. நுழைவாயிலுக்கு அருகில் தட்டுகளும் கரண்டிகளும் வழங்கப்படும்; பின்னர் கூட்டத்தைப் பின்தொடர்ந்து உள்ளே சென்று, தரையில் வரிசையாக அமர்ந்திருக்கும் இடங்களில் காலியாக உள்ள ஓரிடத்தில் அமர வேண்டும். பரிமாறுபவர்கள் பெரிய வாளிகளில் பருப்பு (தால்), சப்பாத்தி மற்றும் சாதம் ஆகியவற்றை எடுத்துக்கொண்டு வருவார்கள். உங்கள் தட்டில் உள்ள உணவை முழுமையாகச் சாப்பிட்டு முடிப்பதை உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள் (இங்கு உணவை வீணாக்குவது அனுமதிக்கப்படாது); பின்னர் தட்டை வெளியே எடுத்துச் சென்று, பாத்திரம் கழுவும் இடத்தில் உள்ள தன்னார்வலர்களிடம் ஒப்படைக்க வேண்டும். இது வளாகத்திற்குள் அமைந்திருப்பதால், காலணிகளை அணியக்கூடாது மற்றும் தலையை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும். கட்டிடத்தின் தரைத்தளத்தில் தேநீர் (சாய்) வழங்கப்படுகிறது. வெளியேறும் இடத்தில், இலவச உணவுக்கான நன்கொடைப் பெட்டி ஒன்று உள்ளது. இது இலவச சேவை அல்லது நன்கொடை அடிப்படையிலானது.

தி பிரதர்ஸ் அல்லது பரவன் தாபா (பொற்கோயிலுக்கு அருகில்). பாரம்பரிய உணவு, சைனீஸ் மற்றும் கான்டினென்டல் உணவுகளை மலிவு விலையில் வழங்குகிறது. இருப்பினும், வார இறுதி நாட்கள் போன்ற பரபரப்பான நேரங்களில் உணவும் சேவையும் குறைகிறது.

பப்பி தாபா, பொற்கோயிலுக்கு எதிரே (பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலுக்கு நேர் எதிரே). உண்மையான பஞ்சாபி உணவை மிகவும் நியாயமான விலையில் வழங்குகிறது. புனித பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலிலிருந்து சில தொலைவில் உள்ளது.

== பருகுங்கள் ==
லஸ்ஸி என்பது பஞ்சாப் பகுதியிலிருந்து தோன்றிய, தயிரை அடிப்படையாகக் கொண்ட ஒரு பிரபலமான மற்றும் பாரம்பரியமான பானமாகும். இது தயிருடன் தண்ணீர் மற்றும் இந்திய மசாலாப் பொருட்களைச் சேர்த்துக் கலக்குவதன் மூலம் தயாரிக்கப்படுகிறது. பாரம்பரிய லஸ்ஸி (இது உப்பு கலந்த லஸ்ஸி அல்லது வெறுமனே 'லஸ்ஸி' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) என்பது மசாலாச் சுவையுடன் கூடிய ஒரு பானமாகும்; இதில் சில சமயங்களில் வறுத்து அரைத்த சீரகம் சுவைக்காகச் சேர்க்கப்படுகிறது. மறுபுறம், இனிப்பு லஸ்ஸியில் மசாலாப் பொருட்களுக்குப் பதிலாகச் சர்க்கரை அல்லது பழங்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
1980-களின் மத மோதல்கள் ஒரு கசப்பான நினைவாக மட்டுமே உள்ளன. அமிர்தசரஸ் சற்றே மாசுபட்டிருந்தாலும், அது ஒரு பாதுகாப்பான மற்றும் வரவேற்கத்தக்க நகரமாகும்.

தங்கும் விடுதி அறையில் பணத்தையோ அல்லது மதிப்புமிக்க பொருட்களையோ விட்டுச் செல்லாதீர்கள். தங்கும் விடுதி, உணவகம் மற்றும் ஓய்வறைகளின் அனைத்து ரசீதுகளையும் பிழைகள் உள்ளதா என மீண்டும் சரிபார்க்கவும்.

வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் உட்பட, யாருக்கும் எதற்கும் முன்பணமாகப் பணம் செலுத்தாதீர்கள்.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
பொற்கோவில் வளாகத்தின் அருகிலுள்ள பகுதிகளில் சீக்கிய மதத்தின் மீதான மரியாதையுடனும் விழிப்புணர்வுடனும் நடந்துகொள்ள வேண்டும்.

வளாகத்திற்குள் நுழையும்போது ஆண்களும் பெண்களும் தங்கள் தலைகளை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும் (இதற்கான துணிகள் அல்லது ஸ்கார்ஃப்கள் நகர் முழுவதும் ₹10-க்குக் கிடைக்கின்றன; அல்லது கோவிலின் நுழைவாயில்களில் இலவசப் பயன்பாட்டிற்காக அவை வைக்கப்பட்டிருக்கும்).

கோவிலுக்குள் நுழைவதற்கு முன், ஒவ்வொரு பார்வையாளரும் தங்கள் காலணிகள் மற்றும் காலுறைகளைக் கழற்றிவிட்டு, கால்களைக் கழுவ வேண்டும். நுழைவாயிலுக்கு இடதுபுறம் உள்ள நிலத்தடி கட்டிடத்தில் உங்கள் காலணிகளைப் பாதுகாப்பாக வைத்துக்கொள்ளலாம்.

வளாகத்திற்குள்ளும், கோவிலின் பார்வைக்கு உட்பட்ட எந்த இடத்திலும் புகைபிடித்தலோ அல்லது மது அருந்துதலோ கூடாது. கோவிலுக்கு அருகிலோ அல்லது கோவிலுக்கு முன்பாக உள்ள பரபரப்பான தெருவிலோ சிகரெட் பற்றவைப்பதோ அல்லது எச்சில் துப்புவதோ நிச்சயமாக மற்றவர்களின் அதிருப்தியை அல்லது எதிர்மறையான கவனத்தை ஈர்க்கும்.

புனிதக் குளத்தைச் சுற்றியுள்ள வெளிப்பகுதியில் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி உண்டு, ஆனால் கோவிலுக்குள் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி இல்லை.

== அடுத்த இலக்கு ==
[[Wy/ta/தர்மசாலா|தர்மசாலா]] – இமாச்சலப் பிரதேசத்தில் உள்ள ஒரு மலைப்பிரதேசம்; தலாய் லாமாவின் செயல்பாடுகளை மையமாகக் கொண்ட பெரிய திபெத்திய சமூகத்திற்கு இது புகழ்பெற்றது.

[[Wy/ta/ஜம்மு – ஜம்மு|ஜம்மு – ஜம்மு]]-காஷ்மீரின் குளிர்காலத் தலைநகரம்.

[[Wy/ta/ லாகூர்|லாகூர்]] – விசாவுடன், பாகிஸ்தானின் கலாச்சார மையங்களில் ஒன்றான, பரபரப்பான இந்த நுழைவாயில் நகரத்தை நேரில் சென்று அனுபவியுங்கள்.


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/பஞ்சாப் (இந்தியா)}}
{{Wy/ta/Geo|31.63409|74.87371|zoom=13}}</text>
      <sha1>radjd8c8mxhdwh74k398fnmy32pa3k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362808</id>
      <parentid>7362615</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiyapaval</username>
        <id>2712541</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97568" sha1="ho29t3af0ghu4g0zzhon942o0nwrwwy" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Amritsar banner Harmandir sahib panorama.jpg|pgname=அமிர்தசரசு}}
'''அமிர்தசரசு''' ([[Wy/ta/பஞ்சாபி சொற்றொடர்நூல்|பஞ்சாபி]]: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) இந்தியாவின் [[Wy/ta/பஞ்சாப்|பஞ்சாப்]] மாநிலத்தில் அமைந்துள்ள ஒரு நகரமாகும். இது சீக்கிய மதத்தின் மிகப்புனிதமான நகரமாகக் கருதப்படுகிறது. பஞ்சாப் மாநிலத்தின் மிகப்பெரிய நகரங்களில் ஒன்றான இது, சீக்கிய மதத்தின் ஆன்மீக மற்றும் கலாச்சார மையமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் இந்நகரத்தையும், இங்குள்ள மிக அழகான மற்றும் தனித்துவமான வழிபாட்டுத் தலமான '''பொற்கோயிலையும்''' குறித்துப் பெருமிதம் கொள்கின்றனர். இன்று அமிர்தசரஸ் சீக்கியர்களின் முக்கிய புனிதத் தலமாகவும், அதே வேளையில் அனைத்துத் தரப்பினருக்கும் ஒரு சுற்றுலா மையமாகவும் விளங்குகிறது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
அமிர்தசரசு என்ற பெயர், பொற்கோயிலை (ஹர்மந்திர் சாஹிப் என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) சுற்றியுள்ள குளத்திலிருந்து உருவானது. இதன் பொருள் &quot;அமிர்தத்தின் புனிதக் குளம்&quot; (அமிர்தம்; 'ஏரி' என்று பொருள்படும் சரோவர் என்பதன் சுருக்கமான 'சர்').

பொற்கோயிலுக்குச் செல்லாமல் அமிர்தசரசு பயணம் முழுமையடையாது. இதில் சமூக உணவு, குளத்தில் நீராடுதல், கோயிலில் இரவு தங்குதல், விருப்பமிருந்தால் சமூக சமையலறையில் தன்னார்வத் தொண்டு செய்தல், அத்துடன் வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் கொடியேற்றும் விழாவில் பங்கேற்பது ஆகியவையும் அடங்கும்.

== வரலாறு ==
[[File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|பொற்கோயிலில் சீக்கிய யாத்ரீகர்]]
அமிர்தசரசு முக்கியமாக அதன் பொற்கோயிலுக்காக அறியப்படுகிறது. இக்கோயில், நான்காவது சீக்கிய குருவும், அந்நகரத்தின் நிறுவனருமான குரு ராம் தாஸால் தொடங்கப்பட்டு, அவருக்குப் பின் வந்த குரு அர்ஜன் தேவ் ஜியால் 1601-ல் கட்டி முடிக்கப்பட்டது.

ஜாலியன்வாலா பாக் படுகொலை அல்லது அமிர்தசரசு படுகொலை 1919-ல் நிகழ்ந்தது. இது நிகழ்ந்த பகுதி, நான்கு பக்கங்களிலும் மதில் சூழ்ந்திருந்த ஒரு பெரிய, திறந்தவெளிச் சதுக்கமாகும். பிரிட்டிஷ் துருப்புகள் ஆர்ப்பாட்டக்காரர்கள் கூட்டத்தின் மீது துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர், இதில் பெருமளவிலானோர் கொல்லப்பட்டனர் — பிரிட்டிஷார் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 370 பேர் இறந்ததாகவும், 1,200 பேர் காயமடைந்ததாகவும் கூறினர், ஆனால் இந்தியர்கள் தகவல்களின்படி மொத்த இறப்பு எண்ணிக்கை 1,000-க்கும் அதிகமாக இருந்தது. உண்மையில், பாதிக்கப்பட்டவர்களில் சிலர் இரண்டு அரசியல் ஆர்வலர்களின் கைதுக்கு எதிர்ப்புத் தெரிவித்து ஆர்ப்பாட்டத்தில் ஈடுபட்டிருந்தனர், மற்றவர்கள் பைசாகி எனும் பாரம்பரியப் பண்டிகையைக் கொண்டாடக் கூடியிருந்தனர். அனைவரும் நேரடியாக பிரிட்டிஷ் துப்பாக்கிச் சூட்டினால் இறக்கவில்லை; தப்பிப்பதற்காக ஏற்பட்ட கூட்ட நெரிசலில் பலர் மிதிபட்டனர், மேலும் சிலர் துப்பாக்கிக் குண்டுகளிலிருந்து தப்பிக்க கிணற்றுக்குள் பாய்ந்து இறந்தனர். இன்று அந்தக் கிணறு ஒரு கோரமான சுற்றுலாத் தலமாக விளங்குகிறது, மேலும் அப்பகுதியைச் சுற்றியுள்ள சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் இன்றும் காணப்படுகின்றன.

இந்தப் படுகொலைச் செய்தி நாடு முழுவதும் வேகமாகப் பரவி, ஒட்டுமொத்த துணைக்கண்டத்தையும் அதிர்ச்சிக்குள்ளாக்கியதால், பரவலான சீற்றத்தையும் கூடுதல் ஆர்ப்பாட்டங்களையும் ஏற்படுத்தியது. இறுதியில், மக்கள் பிரிட்டிஷ் காலனித்துவ அரசாங்கத்தின் மீது நம்பிக்கையை இழந்தனர். அதைத் தொடர்ந்து, இந்தப் படுகொலையானது தேசத்தந்தை மகாத்மா காந்தி தலைமையிலான &quot;ஒத்துழையாமை இயக்கத்தைத்&quot; தொடங்கி வைத்தது. இது பிரிட்டிஷ் ஆட்சியிலிருந்து இந்திய சுதந்திர இயக்கத்தின் ஒரு முக்கிய கட்டமாகக் கருதப்படுகிறது.

இது ஐக்கிய இராச்சியத்திலும் பெரும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது; அங்குள்ள தாராளவாதக் கண்ணோட்டம் கொண்ட பலர் இச்செயலைக் கண்டு அதிர்ச்சியடைந்தனர், அதேவேளையில் வேறு சிலர் இது அவசியமான ஒன்று என்று கருதினர். ஒரு விசாரணை ஆணையம் இதனை ஆய்வு செய்து பின்வருமாறு முடிவெடுத்தது: &quot;கிளர்ச்சியை ஒடுக்கிவிட்டதாக ஜெனரல் டயர் கருதினார், சர் மைக்கேல் ஓட்வையரும் அதே கருத்தைக் கொண்டிருந்தார்... (ஆனால்) உண்மையில் ஒடுக்கப்பட வேண்டிய எந்தவொரு கிளர்ச்சியும் அங்கு இருக்கவில்லை.சம்பவ இடத்தில் டயர் கட்டளையிடும் அதிகாரியாகவும், ஓட்வையர் மாகாண ஆளுநராகவும் இருந்தனர்.

1947-இல் இந்தியத் துணைக்கண்டம் பிரிக்கப்பட்டபோது, ​​பஞ்சாப் பகுதி அமிர்தசரசு நகருக்கு அருகில் இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானுக்கு இடையே பிரித்து வழங்கப்பட்டது. லாகூருக்கு மிக அருகாமையில் இருப்பதாலும், 50% இசுலாமிய மக்கள் தொகையைக் கொண்டிருப்பதாலும் அமிர்தசரஸைத் தங்கள் நாட்டுடன் இணைக்க பாகிஸ்தான் விரும்பியது; இருப்பினும், இந்நகரம் இந்தியப் பகுதிக்குள்ளேயே அமைந்தது. அதேபோல, இந்தியாவும் லாகூரைத் தன் நாட்டுடன் இணைக்க விரும்பியது. பிரிவினையின்போது இவ்விரு நகரங்களும் மிக மோசமான மதக் கலவரங்களைச் சந்தித்தன. அமிர்தசரசு மற்றும் லாகூர் ஆகிய இரு நகரங்களிலிருந்தும் மக்கள் பெருமளவில் வெளியேற்றப்பட்டனர். இதனால், பிரிவினைக்குப் பிறகு இவ்விரு நகரங்களின் மக்கள் பரவல் அமைப்பில் மாற்றம் ஏற்பட்டது; இது அவற்றின் கலாச்சாரத்தை வெகுவாக மாற்றியமைத்ததுடன், அரசியல், பொருளாதாரம் மற்றும் சமூகச் சூழலிலும் தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது.

1984-ஆம் ஆண்டு ஜூன் மாதத்தில், பொற்கோயில் வளாகத்தைக் கைப்பற்றியிருந்த நூற்றுக்கணக்கான சீக்கிய ஆயுததாரிகளை வெளியேற்றுவதற்காக, அப்போதைய இந்தியப் பிரதமர் இந்திரா காந்தி உத்தரவின் பேரில் அந்த நகரில் ஒரு இந்திய ராணுவ நடவடிக்கை மேற்கொள்ளப்பட்டது. ஐந்து நாட்கள் நீடித்த முற்றுகையின்போது நூற்றுக்கணக்கானோர் கொல்லப்பட்டதைத் தொடர்ந்து, அதன் விளைவாக நாடு முழுவதும் ஆயிரக்கணக்கான பொதுமக்கள் கொல்லப்பட்டனர்.

== சென்று அடையுங்கள் ==
அமிர்தசரசப் பார்வையிடச் சிறந்த நேரம் குளிர்காலமான அக்டோபர் முதல் மார்ச் வரையிலான காலமாகும்.

=== வானூர்தியில் ===
'''ராஜா சான்சி சர்வதேச விமான நிலையம்''' (ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் - குறியீடு: ATQ) (நகர மையத்திலிருந்து வடமேற்கே சுமார் 11 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது), தொலைபேசி: +91 183 2214166, தொலைநகல்: +91 183 2214358, apdasr@aai.aero. இது இந்தியாவின் நவீன விமான நிலையங்களில் ஒன்றாகும்; இது மிகவும் பிரம்மாண்டமானதாக இல்லாவிட்டாலும், தேவையான அனைத்து வசதிகளையும் கொண்டுள்ளது. விக்கிபீடியா மற்றும் விக்கிடேட்டாவில் ஸ்ரீ குரு ராம் தாஸ் ஜி சர்வதேச விமான நிலையம் பற்றிய விவரங்களைக் காணலாம்.

பெரும்பாலான விமானங்கள் புது தில்லிக்கு (1 மணி நேரப் பயணம்) இயக்கப்படுகின்றன, ஆனால் சர்வதேச விமான சேவைகளின் எண்ணிக்கையும் அதிகரித்து வருகிறது:

ஏர் இந்தியா (Air India) பர்மிங்காமிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

கத்தார் ஏர்வேஸ் (Qatar Airways) இப்போது தோஹாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகிறது.

FlyScoot சிங்கப்பூருக்கு விமானங்களை இயக்குகிறது; இதன் மூலம் தென்கிழக்கு ஆசியா மற்றும் பிற பகுதிகளுக்கு மலிவு விலையில் பயணிக்க வாய்ப்புள்ளது.

ஏர்-இந்தியா எக்ஸ்பிரஸ் (Air-India Express), ஸ்பைஸ்ஜெட் (SpiceJet) மற்றும் இண்டிகோ (IndiGo) ஆகியவை துபாய் மற்றும் ஷார்ஜாவிற்கு விமானங்களை இயக்குகின்றன; அங்கிருந்து ஐரோப்பாவிற்கு மலிவு விலையில் பயணிக்கவும் வாய்ப்புள்ளது.

மத்திய ஆசியாவிற்கு (துர்க்மெனிஸ்தான் மற்றும் உஸ்பெகிஸ்தான்) வியக்கத்தக்க எண்ணிக்கையிலான விமானங்கள் உள்ளன.

விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதும் திரும்புவதும்:

=== பேருந்தில் ===
விமான நிலையத்திற்குச் செல்லவும் அங்கிருந்து திரும்பவும் மிகவும் மலிவான வழி உள்ளூர் பேருந்து சேவையாகும். அஜ்னாலா (Ajnala) செல்லும் பேருந்தில் ஏறவும் (நகரப் பேருந்து நிலையத்தின் 19-வது நடைமேடை); நடத்துநரிடம் நீங்கள் விமான நிலையத்திற்குச் செல்வதாகக் கூறவும். பேருந்து கட்டணம் ₹15 (டிசம்பர் 2018 நிலவரப்படி). இப்பேருந்து உங்களை விமான நிலையத்திலிருந்து சுமார் 1 கி.மீ தொலைவில் உள்ள பிரதான சாலையில் இறக்கிவிடும். அங்கிருந்து நீங்கள் சுமார் 15 நிமிடங்களில் நடந்து செல்லலாம் அல்லது இழுப்புவண்டி அல்லது 'தானி' பிடிக்கலாம். திரும்பும் வழியும் அதேதான்; பிரதான சாலைக்கு நடந்து சென்று, நகரத்திற்குச் செல்லும் எந்தப் பேருந்தையும் நிறுத்திக் ஏறலாம்.

'''இலவச  பேருந்து மூலம்''' – பொற்கோவில் நிர்வாகம் அமிர்தசரசு விமான நிலையத்திலிருந்து தினமும் இரண்டு முறை இலவச  பேருந்து சேவையை இயக்குகிறது. இப்பேருந்து காலை 09:00 மணி மற்றும் மதியம் 15:00 மணி அளவில் விமான நிலையத்திலிருந்து புறப்படுகிறது (ஜூலை 2023 நிலவரப்படி). பேருந்து நேரங்கள் விமானங்களின் வருகையைப் பொறுத்து மாறக்கூடும். நகரின் மையப்பகுதியில் உள்ள பொற்கோவிலுக்கு (Golden Temple) வடகிழக்கே அமைந்துள்ள வட்டச்சாலையிலிருந்து (இங்கிருந்து எல்லைப் பகுதிக்கு இழுப்புவண்டி செல்லும்), விமான நிலையத்திற்கான பேருந்து குறிப்பிடப்பட்ட நேரத்திற்கு சுமார் ஒரு மணி நேரத்திற்கு முன்பாகவே புறப்படும்; இருப்பினும், முன்கூட்டியே பொற்கோவில் ஊழியர்களிடம் விசாரிப்பது சிறந்தது.

'''இழுவண்டி மூலம்''' – நீங்கள் நெடுஞ்சாலைக்கோ அல்லது விமான நிலையத்தின் வெளிப்பகுதிக்கோ சென்றால், பயணிகளை ஏற்றிச் செல்ல இழுவண்டிகள் காத்திருக்கும் (கட்டணம் சுமார் ₹100-200 இருக்கலாம்). திரும்பும் பயணத்தின்போது, ​​அவர்கள் அனுமதிக்கப்பட்ட எல்லை வரை மட்டுமே வருவார்கள். உங்களிடம் பெரிய அளவிலான உடமைகள் ஏதும் இல்லையென்றால், இது ஒரு வசதியான தேர்வாக இருக்கும்.

'''வாடகையுந்து / மகிழ்வுந்து மூலம்''' – பயணிகள் வருகை வாயிலுக்கு (arrivals gate) வெளியே வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் காத்திருப்பார்கள். நகரத்திற்குச் செல்ல, முன்பணம் செலுத்தப்பட்ட 'ப்ரீபெய்ட்' (prepaid) வாடகையுந்து கூட ஓட்டுநர்களிடம் பேரம் பேசி விலையைக் குறைக்கலாம்; உதாரணமாக, ஆரம்பத்தில் ஒரு நபருக்கு ₹550 (மார்ச் 2014 நிலவரப்படி; மே 2023-ல் இது ₹850-ஆக உயர்ந்தது) என்று மிக அதிக விலையைக் கூறினாலும், பணம் செலுத்துவதற்கு முன் அதை ₹300 வரை குறைக்கப் பேரம் பேச முடியும். இருப்பினும், அதிகாரப்பூர்வ வாடகையுந்து அல்லது தானியங்கி (auto) கிடைப்பதில் பெரும் பற்றாக்குறை இருப்பதால், சிரமங்களைச் சந்திக்க நேரிடலாம் என்பதை நினைவில் கொள்க. ஊபர் (Uber) மற்றும் ஓலா (OLA) சேவைகள் கிடைக்கின்றன. இவ்விரு சேவைகளிலும் கட்டணம் சுமார் ₹550 (மே 2023 நிலவரப்படி) ஆக உள்ளது; ஆனால் ஓலா (OLA) சேவையில், முன்பதிவு செய்யும் போது தெரியாத கூடுதல் கட்டணமாக ₹100 வாகன நிறுத்துமிடம் 'பார்க்கிங்' (parking) கட்டணம் வசூலிக்கப்படுகிறது. இந்தக் கட்டணம் விமான நிலையத்திலிருந்து பயணிகளை ஏற்றிச் செல்லும்போதும் (pickup), இறக்கிவிடும்போதும் (drop off) விதிக்கப்படுகிறது.

=== தொடருந்தில் ===
அமிர்தசரசு சந்திப்பு தொடருந்து நிலையம் (IR நிலையக் குறியீடு: ASR) (பொற்கோவில் வளாகத்திற்கு வடக்கே). இந்தியாவின் முக்கிய நகரங்களுடன் தினசரி தொடருந்து சேவைகள் மூலம் நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ள ஒரு முக்கியமான தொடருந்து நிலையம் இதுவாகும். தொடருந்து நிலையத்திலேயே பயணச்சீட்டுகளை முன்பதிவு செய்யலாம்.

தொடருந்து முன்பதிவு அலுவலகம், பொற்கோவில் பிரிவு, பாபா அட்டல் சாலை (பொற்கோவில் வளாகத்தில், சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதிக்கு அருகில்). பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்வதற்கு இதுவே மிகவும் வசதியான இடமாகும். தொடருந்தில் பெரும்பாலும் முன்பதிவு அதிகமாக இருப்பதால், அமிர்தசரசு வந்தடைந்த உடனேயே அல்லது சரியான தேதி தெரிந்திருந்தால் அதற்கு முன்பாகவே உங்கள் திரும்புவதற்கான தொடருந்து பயணச்சீட்டை முன்பதிவு செய்துகொள்ளுங்கள்.

== கண்டுகளியுங்கள் ==
[[File:BulletMarks.JPG|thumb|330x330px|சுவர்களில் துப்பாக்கிக் குண்டுத் துளைகள் தெரியும் ஜாலியன் வாலா பாக்]]
1 '''ஜாலியன் வாலா பாக்''' (பொற்கோயிலிலிருந்து கிழக்கே 5 நிமிட நடைப்பயண தூரத்தில் உள்ளது). தினமும் காலை 6 மணி முதல் மாலை 6 மணி வரை (கோடைக்காலம்), காலை 7 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை (குளிர்காலம்). 1919-ஆம் ஆண்டு நடந்த அமிர்தசரசு படுகொலை நிகழ்ந்த இடம், தற்போது ஒரு நினைவுப் பூங்காவாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. அந்த ஆண்டின் ஏப்ரல் 13 அன்று, ஆயுதமற்ற ஆண்கள், பெண்கள் மற்றும் குழந்தைகள் அடங்கிய கூட்டத்தின் மீது பிரிட்டிஷ் இந்திய இராணுவ வீரர்கள் துப்பாக்கிச் சூடு நடத்தினர். சுமார் 10 நிமிடங்கள் நீடித்த இந்தத் துப்பாக்கிச் சூட்டில் 1650 குண்டுகள் சுடப்பட்டன; இதில் 1579 பேர் கொல்லப்பட்டனர். இவ்விடத்தில் ஒரு நினைவுச் சின்னம் அமைக்கப்பட்டு, 1961-ஆம் ஆண்டு ஏப்ரல் 13 அன்று அப்போதைய இந்தியக் குடியரசுத் தலைவர் ராஜேந்திர பிரசாத் அவர்களால் திறந்து வைக்கப்பட்டது. சுவர்களிலும் அருகிலுள்ள கட்டிடங்களிலும் துப்பாக்கிக் குண்டுகள் பாய்ந்த தழும்புகளை இன்றும் காணலாம். குண்டு மழையிலிருந்து தப்பிக்கப் பலர் குதித்து உயிரிழந்த கிணறும் இந்தப் பூங்காவிற்குள் ஒரு பாதுகாக்கப்பட்ட நினைவுச் சின்னமாகக் காக்கப்படுகிறது. நுழைவாயிலுக்கு அருகிலுள்ள பகுதி பாதசாரிகளுக்கு மட்டுமே ஒதுக்கப்பட்டுள்ளது; இங்கு கடைகளும் உணவகங்களும் உள்ளன. அனுமதி இலவசம். விக்கிபீடியாவில் ஜாலியன் வாலா பாக்; விக்கிடேட்டாவில் ஜாலியன் வாலா பாக் 

2 '''கோபிந்த்''' '''கார் கோட்டை''' (கோபிந்த்ம்கார் கோட்டை, பங்கின் டா கிலா), ஓல்ட் கேன்ட் சாலை, விஜய் சௌக் (ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே அரை கி.மீ தொலைவில்), ☏ +91 183 521 7666, info@fortgobindgarh.com. தினமும் காலை 10 மணி முதல் இரவு 10 மணி வரை. 1760-ல் கட்டப்பட்ட இந்தக் பெரிய கோட்டை, தற்போது பல அருங்காட்சியகங்கள் மற்றும் கலை நிகழ்ச்சிகளைக் கொண்ட ஒரு சுற்றுலாத் தலமாக மாற்றப்பட்டு வருகிறது. குஜ்ஜார் சிங் பங்கியால் செங்கல் மற்றும் சுண்ணாம்புக் கலவையைக் கொண்டு கட்டப்பட்ட இக்கோட்டையில் 25 பீரங்கிகள் பொருத்தப்பட்டிருந்தன. 19-ஆம் நூற்றாண்டில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கால் கைப்பற்றப்பட்டு மேம்படுத்தப்பட்ட இக்கோட்டை, பின்னர் ஆங்கிலேயர்களால் கைப்பற்றப்பட்டது; இந்திய இராணுவத்தாலும் பயன்படுத்தப்பட்டது. சீரமைப்புப் பணிகளுக்குப் பிறகு, 2017-ல் அருங்காட்சியகம் மற்றும் பொழுதுபோக்கு பூங்கா ஆகியவற்றின் கலவையாகப் பொதுமக்களின் பார்வைக்குத் திறக்கப்பட்டது. இங்குள்ள சிறப்பம்சங்களில் நேரடி நிகழ்ச்சிகள் நடைபெறும் மைய மேடை, பஞ்சாபி உடைகள், நாணயங்கள் மற்றும் போர்முறை சார்ந்த பொருட்களைக் காட்சிப்படுத்தும் பல அறைகள் ஆகியவை அடங்கும். 'ஷேர்-ஏ-பஞ்சாப்' (Sher-e-Punjab) போன்ற மல்டிமீடியா காட்சிகள், ஒட்டக சவாரி மற்றும் சில உணவகங்கள் மற்றும் கடைகள் உள்ளன. கட்டணம்: ₹100-800. விக்கிபீடியாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை; விக்கிடேட்டாவில் கோபிந்த்ஹர் கோட்டை (Q19891598); OSM வழிமுறைகள் (டிசம்பர் 2018-ல் புதுப்பிக்கப்பட்டது).

3 '''ராம் பாக்''' (கம்பெனி பாக்) (லாரன்ஸ் சாலைக்கு அருகில்). செவ்வாய்-ஞாயிறு காலை 10 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை. இது ஒரு அழகான பூங்கா. இந்நகரை நிறுவிய குரு ராம் தாஸுக்கு இது ஒரு அர்ப்பணிப்பாகும். மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனையாகப் புகழ்பெற்ற இது, தற்போது ஒரு அருங்காட்சியகமாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இங்கு முகலாய காலத்து ஆயுதங்கள், பஞ்சாபின் அரச வம்சங்களின் ஓவியங்கள் மற்றும் &quot;கோஹினூர்&quot; வைரத்தின் மாதிரி வடிவம் ஆகியவை காட்சிக்கு வைக்கப்பட்டுள்ளன.  விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக், அமிர்தசரசு; விக்கிடேட்டாவில் ராம் பாக் (Q109649317).

4 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் அருங்காட்சியகம்''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பாக் (ராம் பாக்), லாரன்ஸ் சாலை (பஞ்சாப் லாண் டென்னிஸ் சங்கத்தின் (PLTA) டென்னிஸ் மைதானத்திற்கு கிழக்கே). 

5 '''நேதாஜி சிலை'''. இந்திய சுதந்திரப் போராட்டத்தில் சுபாஷ் சந்திர போஸ் (நேதாஜி) ஒரு முக்கியத் தலைவராகத் திகழ்ந்தார். அவர் இந்திய தேசிய ராணுவத்தை வழிநடத்தியதுடன், வெளிநாட்டில் 'ஆசாத் ஹிந்த்' தற்காலிக அரசாங்கத்தையும் அமைத்தார். 

6 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை''', மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் நகர், ஹசன்புரா சௌக் (ராம் பாக் பூங்கா). இந்த அரண்மனையில் ஒரு அருங்காட்சியகம் உள்ளது; இதில் சீக்கிய காலத்தைச் சேர்ந்த எண்ணெய் ஓவியங்கள், நுணுக்கமான ஓவியங்கள் (மினியேச்சர்கள்), நாணயங்கள் மற்றும் ஆயுதங்கள் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. இந்தப் பூங்காவில் 'மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் பனோரமா'வும் (காட்சி அரங்கம்) உள்ளதால், நீங்கள் சரியான அருங்காட்சியகத்தில்தான் இருக்கிறீர்களா என்பதை உறுதிப்படுத்திக்கொள்ளுங்கள். விக்கிபீடியாவில் ராம் பாக் அரண்மனை; விக்கிடேட்டாவில் மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் கோடைக்கால அரண்மனை (Q26898105).

வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க ஆலமரம் (ஷஹீதி போஹர்), ராம் பாக்கின் வடக்கு எல்லையில் அமைந்துள்ளது.

7 '''பாபா அடல் ராய் கோபுரம்''', பஜார் சூரே வாலா, பப்ராஹா வாலா பஜார், கத்ரா அலுவாலியா (பொற்கோயிலின் தெற்கு நுழைவாயிலுக்கு அருகில்). தினமும் காலை 7-10 மணி மற்றும் மாலை 3-6 மணி வரை. இங்கிருந்து நகரத்தையும் அருகிலுள்ள பொற்கோயிலையும் (Golden Temple) மிகச் சிறப்பாகக் காணலாம். இது 'பாபா அடல் ராய் சாஹிப் ஜி (Baba Atal Rai Sahib Ji) எனும் மற்றொரு குருத்வாரா வளாகத்தில் அமைந்துள்ளது. விருப்பமிருந்தால், இந்தக் குருத்வாராவின் சமூக சமையலறையில் (லங்கர்) உணவைச் சுவைத்துப் பார்க்கலாம்; இது இலவசமானது. விக்கிபீடியாவில் குருத்வாரா பாபா அடல்; விக்கிடேட்டாவில் குருத்வாரா பாபா அடல் (Q924374).

8 '''தர்ன் தரன் சாஹிப்''' (தர்ன் தரன் குருத்வாரா) (நகரத்திலிருந்து தென்கிழக்கே 22 கி.மீ, ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே 600 மீ). முகலாயக் கட்டிடக்கலை பாணியில் அமைந்துள்ளது. இங்கு ஒரு பெரிய புனிதக் குளம் உள்ளது; இதன் நீருக்கு அற்புதக் குணப்படுத்தும் சக்தி இருப்பதாக நம்பப்படுகிறது. அமாவாசை அன்று இங்கு நடைபெறும் விழா மிகவும் பிரபலமானது; மேலும் தீபாவளி, பைசாகி மற்றும் பல்வேறு குரு பர்வ் (Guru Parab) விழாக்களும் இங்கு கொண்டாடப்படுகின்றன. 

9 '''காந்தி கேட்''', ஹால் சாலை, கத்ரா அலுவாலியா (ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீ). 

10 '''மகாராஜா ரஞ்சித் சிங்கின் சிலை''' (மகாராஜா ஜஸ்ஸா சிங் ராம்கர்ஹியாவின் சிலை). .

11 '''சரோவர் ராம்சார் சாஹிப்''' (குருத்வாரா விவேக்சர் சாஹிப்), மோனி சௌக், கத்ரா அலுவாலியா (மையப்பகுதியிலிருந்து தெற்கே ஒரு கி.மீ, குருத்வாரா ஷாஹிதான் அருகில்). குருத்வாரா மற்றும் புனிதக் குளம். .

12 ஜெனரல் ஷாம் சிங் அட்டாரிவாலாவின் சிலை மற்றும் இந்தியா கேட்.

வழிபாட்டுத் தலங்கள்

13 '''மாதா கோயில்''' (மாதா லால் தேவி மந்திர்), ராணி கா பாக் பகுதி (ரயில் நிலையத்திலிருந்து வடமேற்கே 800 மீ). இது மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படும் இடம். இது பெண் துறவியான லால் தேவிக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்ட, குகை போன்ற அமைப்பைக் கொண்ட ஒரு இந்து கோயிலாகும். பாரம்பரியமாக, கருத்தரிக்க விரும்பும் பெண்கள் இங்கு வந்து பிரார்த்தனை செய்கிறார்கள். முக்கிய கோயிலுக்குச் செல்லும் பாதையானது தாழ்வான சுரங்கப்பாதைகள், கணுக்கால் அளவு நீர் நிறைந்த குகைகள், சரிவான நடைபாதைகள் மற்றும் கண்ணாடிகள் பதிக்கப்பட்ட தாழ்வாரங்கள் வழியாகச் செல்கிறது; இதனால் இது ஒரு வழிபாட்டுத் தலத்தை விட ஒரு 'வேடிக்கை இல்லம்' (fun house) போன்ற உணர்வை அளிக்கிறது. வண்ணங்கள், பல்வேறு வகையான தெய்வங்கள் மற்றும் கண்ணாடிகளால் ஆன அலங்காரங்கள் ஆகியவை இக்கோயிலை ஒரு தனித்துவமான மற்றும் பிரமிக்க வைக்கும் இடமாக மாற்றுகின்றன. இது 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) என்று அழைக்கப்படுகிறது, மேலும் சிலர் இதை &quot;லால் தேவ்&quot; என்றும் அழைக்கிறார்கள்.

14 '''துர்கியானா கோயில்''' (லட்சுமி நாராயண் கோயில்), வசந்த் அவென்யூ, கோல் பாக் (லோஹ்கர் வாயிலுக்கு அருகில்). இக்கோயில் துர்கா தேவிக்காக அமைக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கு துர்கா தேவிக்கான தினசரி வழிபாட்டுச் சடங்குகள் நடைபெறுகின்றன. ஒரு குவிமாடம் மற்றும் ஒரு புனிதக் குளம் ஆகியவை துர்கியானா கோயிலின் முக்கிய சிறப்பம்சங்களாகும். துர்கா தேவி தவிர, இக்கோயில் கிருஷ்ணர் மற்றும் விஷ்ணுவுக்கும் புகழ்பெற்றது. லட்சுமி மற்றும் நாராயணனின் பக்தர்களும் ஆசி பெற இக்கோயிலுக்கு வருகை தருகின்றனர்.

15 '''குருத்வாரா டூட் சாஹிப்''', சுல்தான்விந்த் பகுதி, ஜஸ்பால் நகர் (சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து தெற்கே 3 கட்டடத் தொகுதிகள் தள்ளி), ☏ +91 70095 44833. இது குரு ஹர்கோபிந்த் சாஹிப் ஜியின் குருத்வாரா ஆகும்.

16 '''குருத்வாரா பிப்லி சாஹிப்''', குரு அர்ஜுன் தேவ் நகர் பகுதி, மெர்ச்சன்ட் சாலை (ரயில் நிலையத்திலிருந்து மேற்கே ஒரு கி.மீ).

17 '''குருத்வாரா பாபா புத்தா சாஹிப்''' (குருத்வாரா சாஹிப் - கோபிந்த் நகர்), சுல்தான்விந்த் சாலையிலிருந்து வடக்கே ஒரு கட்டடத் தொகுதி தள்ளி (பொற்கோயிலிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 2 கி.மீ). 

ஜமா மஸ்ஜித் கைருதீன். இது 1976-ஆம் ஆண்டில் சுதந்திரப் போராட்ட வீரர் முகமது கைருதீன் அவர்களால் கட்டப்பட்டது. 'தூதி-ஏ-ஹிந்த்' (இந்தியாவின் கிளி) என்று அழைக்கப்பட்ட ஷா அட்டாவுல்லா புகாரி அவர்கள் ஆங்கிலேயர் ஆட்சிக்கு எதிராகப் போராட்டம் நடத்திய மசூதி இதுவாகும்.
[[File:AmritSarovar Bathers Gate.JPG|thumb|அமிர்த சரோவரில் புனித நீராடும் யாத்ரீகர்கள்]]
[[File:Goldentemplenight.JPG|thumb|இரவில் மின்விளக்கு ஒளியில் பொற்கோவில்]]
18 '''பொற்கோவில்''' வளாகம் (குருத்வாரா ஹர்மந்திர் சாஹிப்), கோல்டன் டெம்பிள் சாலை, அட்ட மண்டி (நகரின் மையப்பகுதியில், ரயில் நிலையத்திலிருந்து தெற்கே 1 கி.மீ தொலைவில்). இந்த வளாகம் 24 மணி நேரமும் திறந்திருக்கும். பகல் நேரத்திலும், இரவில் வண்ண விளக்குகளால் ஜொலிக்கும்போதும் என இருமுறை இங்கு செல்வது சிறந்தது. குறிப்பாக மழைக்குப் பிந்தைய மாலை வேளையில், மேகங்களுக்கு இடையே சூரிய ஒளி பட்டு இந்த இடமே பொன்னிறமாக ஜொலிக்கும் காட்சி கண்கொள்ளாக் காட்சியாக இருக்கும். இது இந்நகரின் முக்கிய ஈர்ப்பாகவும், சீக்கியர்களின் மிக முக்கியமான வழிபாட்டுத் தலமாகவும் திகழ்கிறது. இது ஒரு அற்புதமான வளாகம்; தொலைக்காட்சியில் மட்டுமே பார்த்த இடத்திற்கு நேரில் வருவதால் ஏற்படும் உற்சாகத்துடன், இந்தியா முழுவதிலுமிருந்து வரும் ஆயிரக்கணக்கான யாத்ரீகர்களால் இது எப்போதும் நிரம்பியிருக்கும். இங்குள்ளவர்களின் உற்சாகம் மற்றவர்களுக்கும் தொற்றிக்கொள்ளும்; பலர் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரத்தைப் பற்றிப் பகிர்ந்துகொள்வதிலும், கோவிலைச் சுற்றி உங்களுக்கு வழிகாட்டுவதிலும் மகிழ்ச்சி அடைவார்கள். வளாகத்தை நெருங்கும்போது, ​​தலையை மறைப்பதற்கான துணிகளை (bandannas) விற்க முயலும் வியாபாரிகளை நீங்கள் சந்திக்க நேரிடலாம்; ஆனால் ஒவ்வொரு நுழைவாயிலிலும் இலவசமாக எடுத்துக்கொள்ளக்கூடிய துணிகள் கொண்ட பெரிய கொள்கலன்களும் உள்ளன. அனைவரும் தலையை மறைப்பதும், காலணிகளைக் கழற்றி வைப்பதும் கட்டாயம்—அனைத்து நுழைவாயில்களிலும் இதற்கான இலவசப் பாதுகாப்பு அறைகள் (cloakrooms) உள்ளன.

வளாகத்தைச் சுற்றிப் பார்த்து ரசிப்பதோடு மட்டுமல்லாமல், புனிதக் குளத்தின் தென்கிழக்குப் பகுதியில் உள்ள இலவசச் சமையலறையில் (லங்கர்) உணவும் தேநீரும் அருந்துங்கள். கோவிலிலேயே ஒன்று அல்லது இரண்டு இரவுகள் தங்குவதும் மிகவும் பரிந்துரைக்கப்படுகிறது—குளத்தின் அருகே தூங்க விருப்பம் இல்லையென்றால், 'சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி' (Sarai Shri Guru Ramdass Ji) கட்டிடத்தில் குளிரூட்டப்பட்ட (AC) சுற்றுலாப் பயணிகள் தங்கும் விடுதி உள்ளது. மேலும், உங்களுக்கு விருப்பமிருந்தால், சமையலறைப் பணிகளில் உதவ தன்னார்வலர்கள் எப்போதும் வரவேற்கப்படுகிறார்கள்; ரொட்டி தயாரித்தல், பாத்திரங்களைச் சேகரித்தல் அல்லது கழுவுதல் போன்ற பணிகளில் உள்ளூர் மக்களுடன் இணைந்து பணியாற்றுவது ஒரு மகிழ்ச்சியான அனுபவமாக இருக்கும். இது இலவசம் (இலவச உணவு மற்றும் தங்குமிடத்திற்கான நன்கொடைகள் வரவேற்கப்படுகின்றன).

19 '''அகால் தக்த்''' - 'காலத்தால் அழியாதது' அல்லது 'காலத்தைக் கடந்த அரியணை' -இது ஹர்மந்திர் சாஹிப் மற்றும் பளிங்குக் கற்களால் ஆன 'தர்ஷனி டியோரிக்கு எதிரே அமைந்துள்ளது. சீக்கியர்களின் மிக உயர்ந்த சபையானது இங்குதான் கூடி ஆலோசனைகளை மேற்கொள்கிறது. இரவில், குரு கிரந்த் சாஹிப் அகால் தக்திற்கு எடுத்துச் செல்லப்படுகிறது. விக்கிபீடியாவில் அகால் தக்த்; விக்கிடேட்டாவில் அகால் தக்த் (Q118893).

20 '''அம்ரித் சரோவர்'''. இது பொற்கோயிலைச் சூழ்ந்துள்ள மற்றும் அதன் பிம்பத்தைத் தன்னகத்தே பிரதிபலிக்கும் ஒரு மிகப்பெரிய நீர்த்தடாகமாகும். இதில் நீராட விரும்பும் (ஆண்) யாத்ரீகர்களுக்காகக் கயிறுகள் மூலம் தனித்தனிப் பகுதிகள் ஒதுக்கப்பட்டுள்ளன.

21 '''மத்திய சீக்கிய அருங்காட்சியகம்''' (Central Sikh Museum) (2-வது தளம்; குளத்திலிருந்து பார்க்கும்போது பிரதான நுழைவாயிலின் வலதுபுறத்தில் இதற்கான நுழைவு உள்ளது). இங்குள்ள பெரிய ஓவியக் கூடத்தில், எண்ணற்ற சீக்கியர்கள் கொடூரமான முறையில் தியாகிகளாக்கப்பட்டதைச் சித்தரிக்கும் ஓவியங்களும், சீக்கிய குருக்களுக்குச் சொந்தமான பல்வேறு பொருட்களும் காட்சிப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. அனுமதி இலவசம்.

22 '''கண்டா கர்''' (Ghanta Ghar). இது விக்டோரியன் பாணியிலான கடிகாரக் கோபுரத்தைக் கொண்ட பிரதான நுழைவாயில் ஆகும். புனிதத் தலத்தின் தூய்மையைப் பேண, நுழைவாயிலில் உள்ள நீரில் உங்கள் கால்களைக் கழுவிக்கொள்ளவும்.

23 '''ஹர்மந்திர் சாஹிப் (ஸ்ரீ தர்பார் சாஹிப்)'''. இதுவே 'பொற்கோவில்' (Golden Temple) ஆகும். இது 'அம்ரித் சரோவர்' குளத்தின் மீது மிதப்பது போன்ற அமைப்பில் உள்ளது. இங்கு புனித நூலான 'ஆதி கிரந்த்' வைக்கப்பட்டுள்ளது; பகல் முழுவதும் இதிலிருந்து பாடல்கள் அல்லது வசனங்கள் உரக்க ஓதப்படுகின்றன. இதுவே மிகவும் கூட்டமான பகுதியாகும்; குளத்தின் கரையிலிருந்து ஒரு பாலம் வழியாக இங்கு செல்லலாம். பாரம்பரிய சீருடை அணிந்த சீக்கியக் காவலர்கள் இங்குள்ள நுழைவை முறைப்படுத்துகிறார்கள். இது இரண்டு தளங்களைக் கொண்ட கட்டிடமாகும்; ஒவ்வொரு தளத்திலும் சீக்கியத் துறவிகள் அமர்ந்திருப்பார்கள்.

24 '''கௌல்சார் சரோவர் (புனிதக் குளம்)''' (வளாகத்தின் தென்மேற்குப் பகுதி). இது நகரில் உள்ள ஐந்து புனிதக் குளங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கிய குருக்களின் நெருங்கிய நண்பரும், பக்திமானும் ஞானியுமான முஸ்லிம் பெரியார் மியான் மீரின் அறிவுறுத்தலின் பேரில், ஆறாவது சீக்கிய குருவான குரு ஹர்கோபிந்த் அவர்களால் பராமரிக்கப்பட்ட முஸ்லிம் பெண்மணியான 'மாதா கௌலன்' நினைவாக இந்தக் குளம் அமைக்கப்பட்டுள்ளது. சீக்கியர்கள் தங்கள் வாழ்நாளில் ஏதேனும் ஒரு குருத்வாராவிலோ அல்லது பொதுச் சமூகத்திலோ தன்னார்வத் தொண்டு செய்ய ஊக்குவிக்கப்படுகிறார்கள்; இங்குப் பணியாற்றும் அனைவரும் அத்தகைய கடமையையே நிறைவேற்றிக் கொண்டிருக்கிறார்கள். உங்களுக்கு விருப்பம் இருந்தால் நீங்களும் இதில் இணையலாம்; காய்கறிகளை உரித்துக்கொண்டிருப்பவர்களிடமோ அல்லது பாத்திரங்களைக் கழுவுபவர்களிடமோ இது குறித்து விசாரித்து அறியலாம்.

25 '''குருத்வாரா மாதா கௌலன் சாஹிப் ஜி''' (கௌல்சார் சரோவரின் வடக்குக் கரையில் அமைந்துள்ளது).

26 '''மஞ்சி சாஹிப் ஹால்''' (கௌல்சார் குளத்தின் கிழக்கே, ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் லங்கர் ஹாலுக்கு எதிரே).

27 '''லங்கர் கர் (சமூக சமையலறை)''' (அம்ரித் சரோவரின் தென்கிழக்கே). இது ஒரு இலவச சமூக சமையலறை; இங்கு இனம், சாதி, கொள்கை அல்லது மதம் கடந்து மக்கள் அனைவரும் ஒன்றாக அமர்ந்து உணவு (லங்கர்) உண்ணலாம். மேலும், இதன் கீழ் தளத்தில் இலவச தேநீரையும் பருகலாம். பொற்கோயிலை மேலிருந்து (குறிப்பாக சூரிய அஸ்தமனத்தின் போது) புகைப்படம் எடுக்க விரும்பினால், இடதுபுறம் உள்ள படிக்கட்டுகள் வழியாக மேலே சென்று கூரைப்பகுதியில் சிறிது சுற்றிப் பார்க்கலாம். ரொட்டி (ரொட்டி/சப்பாத்தி) தயாரிக்கப்படும் இடத்திலோ அல்லது பாத்திரங்கள் கழுவப்படும் இடத்திலோ நீங்கள் நடமாடுவதை யாரும் ஆட்சேபிக்க மாட்டார்கள்.

28 '''சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி''' (ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் சராய்) (அம்ரித் சரோவரின் தெற்கே). 1931-ல் கட்டப்பட்டது. இது யாத்ரீகர்களுக்கான தங்கும் இடமாகும்; இதில் 228 அறைகள் உள்ளன (வெளிநாட்டினருக்காக ஏசி மற்றும் மின்விசிறி வசதியுடன் கூடிய ஒரு பொதுவான தங்கும் அறையும் இதில் அடங்கும்).

29 '''குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்''' (சராய் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் ஜி-க்கு கிழக்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான மற்றொரு தங்கும் இடம்.

30 '''ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்''' (குரு அர்ஜுன் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). இக்கட்டிடத்தில் SGPC-யின் பல்வேறு துறைகளின் அலுவலகங்கள் செயல்படுகின்றன, மேலும் யாத்ரீகர்களுக்குத் தங்கும் வசதிகளும் வழங்கப்படுகின்றன. இதில் யாத்ரீகர்களுக்காக இருபது அறைகள் உள்ளன.

31 '''குரு ஹர்கோபிந்த் நிவாஸ் மற்றும் ஸ்ரீ குரு ராம்தாஸ் நூலகம்''' (ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் நிவாஸ்-க்கு மேற்கே). யாத்ரீகர்களுக்கான அறைகள்.

32 '''குருத்வாரா சந்தோக் சார்''', கோல்டன் டெம்பிள் அவுட் ரோடு (சுபாஷ் பூங்காவிற்கு அருகில்).

== பிற சேருமிடங்கள் ==

33 '''பதிண்டா கோட்டை மற்றும் கிலா முபாரக்''' (Bathinda Fort and Qila Mubaraq): பதிண்டா நகரின் பழைய பகுதி, ஃபோர்ட் ஸ்ட்ரீட் (Fort Street) அருகில் அமைந்துள்ளது (பதிண்டா சந்திப்பு ரயில் நிலையத்திலிருந்து கிழக்கே 500 மீட்டர் தொலைவிலும், அமிர்தசரஸிலிருந்து தெற்கே சுமார் 180 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). இக்கோட்டை செங்கற்களால் ஆன மிகப்பழமையான மற்றும் உயரமான சிறிய நினைவுச் சின்னங்களில் ஒன்றாகும். சீக்கியர்களின் பத்தாவது குருவான கோபிந்த் சிங் இங்கு வருகை தந்ததால், இக்கோட்டை வளாகத்தில் இரண்டு குருத்வாராக்களும் அமைந்துள்ளன. இக்கோட்டை 1930-ல் கட்டப்பட்டது; இது பாட்டியாலா சமஸ்தானத்தின் மகாராஜா பூபிந்தர் சிங்கின் ஆயுதப் படைகளின் அதிகாரப்பூர்வ இருப்பிடமாகத் திகழ்ந்தது. தற்போது இது நான்கு நட்சத்திர ஹோட்டலாக மாற்றப்பட்டுள்ளது. இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: நான்கு ஹெக்டேர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள ரோஜா தோட்டம் (அனல் மின் நிலையத்திற்கு அருகில்), விலங்கியல் பூங்கா (10 கி.மீ தொலைவில்), ஏரியுடன் கூடிய சேத்தக் பூங்கா (Chetak Park), மற்றும் மசூதி மற்றும் சீக்கிய குருத்வாரா ஆகியவற்றை உள்ளடக்கிய வழிபாட்டுத் தலமான 'பீர் ஹாஜி ரத்தன் மஜார்' (Peer Haji Rattan Mazaar). மேலும் சற்று தொலைவில்: லக்கி ஜங்கிள் (முக்த்சர் செல்லும் வழியில் 15 கி.மீ தொலைவில்). இது ஸ்ரீ குரு நானக் தேவ் அவர்களின் வருகையால் புனிதமடைந்த பழமையான குருத்வாராவைக் கொண்ட ஒரு காடாகும்.

34 '''ஃபரித்கோட் கோட்டை (கிலா முபாரக்)''': சரஃபா பஜார் சாலை, அஜித் நகர் (பெரோஸ்பூரிலிருந்து 30 கி.மீ தொலைவில்). தற்போது இக்கோட்டை புதுப்பிப்புப் பணிகளுக்காக மூடப்பட்டுள்ளது. ஃபரித்கோட் கோட்டை 700 ஆண்டுகளுக்கும் மேலான பழமையானது. இக்கோட்டையின் மிகச்சிறந்த சிறப்பம்சம் அதன் அற்புதமான உட்புற அமைப்பாகும். கண்ணாடியால் செய்யப்பட்ட நேர்த்தியான வேலைப்பாடுகள் மற்றும் சுவர் ஓவியங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட 'ஷீஷ் மஹால்' (கண்ணாடி அரண்மனை) இதன் முக்கிய ஈர்ப்புகளில் ஒன்றாகும். மேலும், கோட்டையின் உட்புற மேற்கூரைகள் மற்றும் சுவர்களில் ராஜஸ்தானிய கைவினைத்திறன் மரபுகளைப் பறைசாற்றும் வகையிலான கலைநயமிக்க வடிவங்களையும் காணலாம். இந்நகரிலும் அதைச் சுற்றியுள்ள பிற இடங்கள்: 61,000 சதுர மீட்டர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள மகாராஜா விக்ரம சிங்கின் அரச அரண்மனையான 'ராஜ் மஹால்'; தோட்டத்துடன் கூடிய 'தர்பார் கஞ்ச்' பங்களா (இது தற்போது சர்க்யூட் ஹவுஸாக மாற்றப்பட்டுள்ளது); மற்றும் 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (சஹால் சாலையில் 7 கி.மீ தொலைவில்). இந்த அழகான காட்டேஜ் (குடில்) மகாராஜா பிரிஜிந்தர் சிங்கால் 1910-11 காலகட்டத்தில் கட்டப்பட்டது. மாலை வேளையில் சூரிய அஸ்தமனத்தின் அழகிய காட்சியை ரசிக்க 'ஃபேரி காட்டேஜ்' (Fairy Cottage) நுழைவாயிலில் உள்ள 'செக் டவர்' (Check Tower) மற்றும் நகர மையத்தில் உள்ள 'ஷஹீத் பகத் சிங் பூங்கா' (Shaheed Bhagat Singh Park) ஆகிய இடங்களுக்குச் செல்லலாம். இங்கு நடைபெறும் முக்கிய நிகழ்வுகள்: ஷேக் ஃபரித் அக்மன் புராப் திருவிழா (செப்டம்பர் 15-23); பதிண்டா விராஸத் மேளா மற்றும் பாரம்பரியத் திருவிழாக்கள்.

35 '''குருத்வாரா கோயிந்த்வால் &amp; பாவோலி சாஹிப்''' (குரு அங்கத் தேவ் ஜியின் சமாதி), கோயிந்த்வால் சாஹிப் (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே சுமார் 45 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது). இது பியாஸ் ஆற்றின் மேற்கு கரையில் அமைந்துள்ளது. இது சீக்கிய மதத்தின் முதல் மையமாகவும், சீக்கிய யாத்திரைத் தலங்களில் மிகுந்த முக்கியத்துவம் வாய்ந்த இடமாகவும் திகழ்கிறது. சீக்கியர்கள் மற்றும் இந்துக்கள் என இரு தரப்பினரும் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு பிரபலமான யாத்திரைத் தலமாகும். இதன் நுழைவாயில் சீக்கிய வரலாற்றின் முக்கிய நிகழ்வுகளை விவரிக்கும் சுவரோவியங்களால் அழகாக அலங்கரிக்கப்பட்டுள்ளது. இங்குள்ள சமூக சமையலறையின் (லங்கார்) மூலம் தினமும் ஏராளமான பார்வையாளர்களுக்கு உணவு வழங்கப்படுகிறது. மூன்றாம் குருவான குரு அமர் தாஸ் ஜி இந்த இடத்தை நிறுவினார். இங்கு 84 படிகளைக் கொண்ட 'பாவோலி' (ஒரு வகை படிக்கட்டு கிணறு) உள்ளது. இதில் நீராடிய பிறகு, ஒவ்வொரு படியிலும் குரு நானக் தேவ் ஜிக்கு அருளப்பட்ட தெய்வீகச் செய்தியான 'ஜப்ஜி சாஹிப்'பை ஓதுவதன் மூலம் ஆன்மீகப் பலன் கிடைக்கும் என்று பக்தர்கள் நம்புகின்றனர்.

36 '''ஹரிகே பறவைகள் சரணாலயம்''' (ஹரி-கே-பட்டன்), ஹரிகே கிராமம் (தெற்கே 54 கி.மீ தொலைவில்). தினமும் காலை 9 மணி முதல் மாலை 5 மணி வரை திறந்திருக்கும். இது இந்தியாவின் இரண்டாவது மிகப்பெரிய பறவைகள் சரணாலயமாகும். மேலும் இது ஒரு தேசிய சதுப்பு நிலம் மற்றும் வனவிலங்கு சரணாலயமாகவும் விளங்குகிறது. ஹரி-கே-பட்டன் இந்தியாவின் முக்கிய நன்னீர் மீன் சந்தைகளில் ஒன்றாகவும், பல்வேறு வனவிலங்குகளின் வாழ்விடமாகவும் திகழ்கிறது.

37 '''மந்திர் மாதா சலானி ஜி, கிரான்வாலி''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து தென்கிழக்கே 60 கி.மீ தொலைவிலும், கபுர்தலா - கான்ப்பூர் சாலையிலிருந்து வடக்கே அரை கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது).

38 '''புல் கஞ்சாரி கிராமம்''' (அமிர்தசரஸிலிருந்து மேற்கே 35 கி.மீ தொலைவிலும், வாகா எல்லையிலிருந்து வடக்கே 6 கி.மீ தொலைவிலும் உள்ளது). மகாராஜா ரஞ்சித் சிங் தனது படைகளுடன் இவ்வழியே செல்லும்போது, ​​இங்குள்ள 'பாராதாரி' (பன்னிரு கதவுகள் கொண்ட மண்டபம்) கட்டிடத்தில் தங்குவது வழக்கம். இது யுனெஸ்கோவால் (UNESCO) உலக பாரம்பரியத் தலமாக அறிவிக்கப்பட்டுள்ளது. ஒருமுறை இளம் நடனக் கலைஞர் ஒருவர் 'மகாராஜா பரதாரி'க்கு (Maharaja's Baradari) நடன நிகழ்ச்சிக்குச் சென்றுகொண்டிருந்தபோது, ​​அவரது காலணி நீர் வழித்தடத்தில் தவறி விழுந்துவிட்டது. அந்தக் காலணியை மீட்டெடுப்பதற்காகவே பிரத்யேகமாக ஒரு பாலம் (புல்) கட்டப்பட்டது; அதன் காரணமாகவே இப்பகுதிக்கு இப்பெயர் வந்தது. இங்கு ஒரு கோயில், ஒரு மசூதி மற்றும் ஒரு குருத்வாரா ஆகியவையும் உள்ளன. இது உள்ளூர் மக்கள் விரும்பிச் செல்லும் ஒரு வணிக இடமாகவும் திகழ்கிறது.

39 '''ராம் தீர்த்தம் (ராம் தீரத் கோயில்)''', சோகவான் சாலை, காலர் (நகரத்திலிருந்து மேற்கே 11 கி.மீ தொலைவில்; பிரதான சாலையிலிருந்து அரை கி.மீ வடக்கே). நேரம்: காலை 5 மணி முதல் இரவு 9 மணி வரை. அன்னை சீதையின் வருகையால் புனிதமடைந்த ராம் தீர்த்தம், மன்னர் ராமரின் புதல்வர்கள் பிறந்த இடமாகும். பண்டைய மதங்களின் புனித நூல்களில் சிறப்பிடம் பெற்றுள்ள இவ்விடம், ஒரு காலத்தில் முனிவர் வால்மீகியின் ஆசிரமமாகத் திகழ்ந்தது. முனிவர் தனது பல புனிதமான கையெழுத்துப் பிரதிகளை இவ்விடத்தில்தான் இயற்றியதாக நம்பப்படுகிறது. முனிவர் வால்மீகி வாழ்ந்த குடிசை இன்றும் ராம் தீர்த்தத்தில் காணப்படுகிறது. லவன் மற்றும் குசன் ஆகியோருக்குப் பிறப்பளித்த பிறகு, அன்னை சீதை நீண்ட காலம் இவ்விடத்தில் தங்கியிருந்தார். அவர் தங்கியிருந்ததற்கான சான்றாக, அனுமனால் தோண்டப்பட்டதாக நம்பப்படும் ஒரு கிணறு இன்றும் இங்கு உள்ளது. மன்னர் ராமர் மற்றும் அன்னை சீதையின் பக்தர்கள் ஒவ்வொரு ஆண்டும் இப்புனிதத் தலத்திற்கு வந்து தங்கள் வழிபாடுகளைச் செலுத்துகின்றனர். ராம் தீர்த்தம் எளிதில் சென்றடையக்கூடிய இடத்தில் அமைந்துள்ளதால், பார்வையாளர்கள் எவ்வித சிரமமும் இன்றி இப்புனிதத் தலத்தை வந்தடைகின்றனர்.

== செய்யுங்கள் ==
அமிர்தசரஸ் பாரம்பரிய நடைப்பயணம். அமிர்தசரஸ் மற்றும் பொற்கோயிலுக்குப் பலமுறை சென்றிருந்தபோதிலும், பார்வையாளர்கள் பாரம்பரிய நடைப்பயண அனுபவத்தை மிகவும் சுவாரஸ்யமாகவும் தகவல் நிறைந்ததாகவும் காண்கின்றனர்.

பழைய நகரத்தில் கடைவீதிகள். பழைய நகரத்தின் குறுகிய பாதை மற்றும் சில பாரம்பரியக் கட்டிடங்கள் வழியாக நீங்கள் செல்லும்போது, ​​காலணிகளிலிருந்து வறுத்த சர்க்கரைவள்ளிக்கிழங்கு வரை அனைத்தையும் விற்கும் கடைகளைக் காணலாம்.

1 கொடி இறக்கும் விழா அட்டாரி-வாகா எல்லை விழா (விக்கிபீடியாவில்) – வாகா (அட்டாரி) எல்லையில் நடைபெறும் இந்த விழாவில், மிகுந்த தேசியவாத ஆரவாரங்கள், வீரர்களின் மான்டி-பைத்தானிய பாணியிலான வேடிக்கையான நடைகள், இரு நாடுகளின் (இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தான்) கொடிகள் இறக்கப்படுதல் மற்றும் சர்வதேச வாயில்கள் மூடப்படுதல் ஆகியவை அடங்கும்.

ஜண்டியாலா குருவின் தத்தேராக்களிடையே காணப்படும் பாரம்பரிய பித்தளை மற்றும் செப்புப் பாத்திரங்கள் செய்யும் கைவினை, யுனெஸ்கோவின் அருவமான கலாச்சார பாரம்பரியமாக வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது.

== கற்றுக்கொள்ளுங்கள் ==
பொற்கோயிலில் ஒரு மிகப்பெரிய நூலகம் உள்ளது; அங்குச் செல்லும் சுற்றுலாப் பயணிகள் மற்றும் பார்வையாளர்கள் சீக்கிய மதம் குறித்த புத்தகங்களை இலவசமாகவோ அல்லது மிகக் குறைந்த விலையிலோ பெற்றுக்கொள்ளலாம்.

அக்கோயிலில் உள்ள ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு சீக்கியரும், கோயில் குறித்தும் தங்கள் மதம் மற்றும் கலாச்சாரம் குறித்தும் உங்களுடன் உரையாட விருப்பம் கொண்டிருப்பார்கள். திறந்த மனதுடன் அங்குச் செல்லுங்கள்; மகிழ்ச்சி நிறைந்த மனதுடன் அங்கிருந்து திரும்புவீர்கள்.

== வாங்குங்கள் ==
தையல் வேலைப்பாடு  (எம்ப்ராய்டரி) செய்யப்பட்ட புல்காரி துப்பட்டாக்கள் முதல் புகழ்பெற்ற அப்பள வரியான் வரை பலவிதமான பொருட்களைக் கொண்ட பரபரப்பான சந்தைகள் உள்ளன. இந்தச் சந்தைகளில் தரைவிரிப்புகள், வளையல்கள், சால்வைகள், கம்பளித் துணிகள் மற்றும் பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் (பாரம்பரிய காலணிகள்) போன்ற பலதரப்பட்ட பொருட்கள் கிடைக்கின்றன.

பொற்கோயிலுக்கு அருகிலுள்ள கடைகளில் சீக்கிய சின்னங்கள் மற்றும் கண்டாக்கள் (khandas), காராக்கள் (Karas) (சீக்கிய மத வளையல்), வாள்கள், கத்திகள் போன்ற மத உபகரணங்கள் கிடைக்கும்.

கோயிலின் முன்புறம் உள்ள கடைகளில் கோயில் பதிவுகள், மந்திரங்கள் மற்றும் பஞ்சாபி இசை அடங்கிய குறுந்தகடுகள் (CDs) கிடைக்கும்.

ஹால் பஜார் மேம்பாலத்திற்கு அருகிலுள்ள சிறிய கடைகளில் (பஞ்சாபி ஜுட்டிகள் ) வட இந்தியா மற்றும் பாகிஸ்தானின் பஞ்சாப் பகுதியில் பாரம்பரியமாக அணியப்படும் ஒரு வகை காலணிகள் கிடைக்கும்.

ஹால் பஜாரில் வரியான் (மசாலாப் பொருட்களுடன் அரைக்கப்பட்ட காரமான பருப்பு வகைகள்) கிடைக்கும்.

புல்காரி என்பது இந்தியாவின் பஞ்சாப் மாநிலம் மற்றும் பாகிஸ்தானின் சில பகுதிகளில் காணப்படும் ஒருவகை எம்ப்ராய்டரி ஆகும், இதன் நேரடிப் பொருள் &quot;பூ செய்தல்&quot; என்பதாகும். ஹால் பஜார் மற்றும் கப்ரா சந்தையில், வண்ணமயமான சால்வைகள் முதல் புடவைகள், தலை முக்காடுகள், சல்வார்-கமீஸ் மற்றும் புல்காரி வகை ஆடைகளைக் காணலாம். கையால் எம்ப்ராய்டரி செய்யப்பட்டவை விலை அதிகமாக இருக்கும், மேலும் பண்டிகைகள் மற்றும் பிற மகிழ்ச்சியான நிகழ்வுகளுக்கு அவற்றுக்கு இன்றும் அதிக தேவை உள்ளது. குறிப்பாக கப்ரா சந்தையில் மனம் நிறைய பேரம் பேசுங்கள், ஏனெனில் அது ஆடைகளுக்கான ஒரு மொத்த விற்பனைச் சந்தையாகும்.

== உண்ணுங்கள் ==
அமிர்தசரஸ் நகரம் 'அமிர்தசரி குல்ச்சா'விற்குப் பெயர் பெற்றது; இது தந்தூரில் (பாரம்பரிய மண் அடுப்பில்) சுடப்படும் ஒரு வகை ரொட்டி ஆகும், இது பொதுவாக காலை உணவாக 'பிண்டி சோலே' (கொண்டைக்கடலை கறி) உடன் சேர்த்து உண்ணப்படுகிறது.

பொற்கோவில் சமூக சமையலறை (Community Kitchen). இது 24 மணி நேரமும் செயல்படுகிறது. இங்கு அனைவருக்கும் இலவசமாக எளிய உணவு பரிமாறப்படும் உணவுக்கூடம் (லங்கர்) உள்ளது. நுழைவாயிலுக்கு அருகில் தட்டுகளும் கரண்டிகளும் வழங்கப்படும்; பின்னர் கூட்டத்தைப் பின்தொடர்ந்து உள்ளே சென்று, தரையில் வரிசையாக அமர்ந்திருக்கும் இடங்களில் காலியாக உள்ள ஓரிடத்தில் அமர வேண்டும். பரிமாறுபவர்கள் பெரிய வாளிகளில் பருப்பு (தால்), சப்பாத்தி மற்றும் சாதம் ஆகியவற்றை எடுத்துக்கொண்டு வருவார்கள். உங்கள் தட்டில் உள்ள உணவை முழுமையாகச் சாப்பிட்டு முடிப்பதை உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள் (இங்கு உணவை வீணாக்குவது அனுமதிக்கப்படாது); பின்னர் தட்டை வெளியே எடுத்துச் சென்று, பாத்திரம் கழுவும் இடத்தில் உள்ள தன்னார்வலர்களிடம் ஒப்படைக்க வேண்டும். இது வளாகத்திற்குள் அமைந்திருப்பதால், காலணிகளை அணியக்கூடாது மற்றும் தலையை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும். கட்டிடத்தின் தரைத்தளத்தில் தேநீர் (சாய்) வழங்கப்படுகிறது. வெளியேறும் இடத்தில், இலவச உணவுக்கான நன்கொடைப் பெட்டி ஒன்று உள்ளது. இது இலவச சேவை அல்லது நன்கொடை அடிப்படையிலானது.

தி பிரதர்ஸ் அல்லது பரவன் தாபா (பொற்கோயிலுக்கு அருகில்). பாரம்பரிய உணவு, சைனீஸ் மற்றும் கான்டினென்டல் உணவுகளை மலிவு விலையில் வழங்குகிறது. இருப்பினும், வார இறுதி நாட்கள் போன்ற பரபரப்பான நேரங்களில் உணவும் சேவையும் குறைகிறது.

பப்பி தாபா, பொற்கோயிலுக்கு எதிரே (பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலுக்கு நேர் எதிரே). உண்மையான பஞ்சாபி உணவை மிகவும் நியாயமான விலையில் வழங்குகிறது. புனித பொற்கோயிலின் பிரதான நுழைவாயிலிலிருந்து சில தொலைவில் உள்ளது.

== பருகுங்கள் ==
லஸ்ஸி என்பது பஞ்சாப் பகுதியிலிருந்து தோன்றிய, தயிரை அடிப்படையாகக் கொண்ட ஒரு பிரபலமான மற்றும் பாரம்பரியமான பானமாகும். இது தயிருடன் தண்ணீர் மற்றும் இந்திய மசாலாப் பொருட்களைச் சேர்த்துக் கலக்குவதன் மூலம் தயாரிக்கப்படுகிறது. பாரம்பரிய லஸ்ஸி (இது உப்பு கலந்த லஸ்ஸி அல்லது வெறுமனே 'லஸ்ஸி' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது) என்பது மசாலாச் சுவையுடன் கூடிய ஒரு பானமாகும்; இதில் சில சமயங்களில் வறுத்து அரைத்த சீரகம் சுவைக்காகச் சேர்க்கப்படுகிறது. மறுபுறம், இனிப்பு லஸ்ஸியில் மசாலாப் பொருட்களுக்குப் பதிலாகச் சர்க்கரை அல்லது பழங்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==
1980-களின் மத மோதல்கள் ஒரு கசப்பான நினைவாக மட்டுமே உள்ளன. அமிர்தசரஸ் சற்றே மாசுபட்டிருந்தாலும், அது ஒரு பாதுகாப்பான மற்றும் வரவேற்கத்தக்க நகரமாகும்.

தங்கும் விடுதி அறையில் பணத்தையோ அல்லது மதிப்புமிக்க பொருட்களையோ விட்டுச் செல்லாதீர்கள். தங்கும் விடுதி, உணவகம் மற்றும் ஓய்வறைகளின் அனைத்து ரசீதுகளையும் பிழைகள் உள்ளதா என மீண்டும் சரிபார்க்கவும்.

வாடகையுந்து ஓட்டுநர்கள் உட்பட, யாருக்கும் எதற்கும் முன்பணமாகப் பணம் செலுத்தாதீர்கள்.

== மதிப்பு அளியுங்கள் ==
பொற்கோவில் வளாகத்தின் அருகிலுள்ள பகுதிகளில் சீக்கிய மதத்தின் மீதான மரியாதையுடனும் விழிப்புணர்வுடனும் நடந்துகொள்ள வேண்டும்.

வளாகத்திற்குள் நுழையும்போது ஆண்களும் பெண்களும் தங்கள் தலைகளை மறைத்துக்கொள்ள வேண்டும் (இதற்கான துணிகள் அல்லது ஸ்கார்ஃப்கள் நகர் முழுவதும் ₹10-க்குக் கிடைக்கின்றன; அல்லது கோவிலின் நுழைவாயில்களில் இலவசப் பயன்பாட்டிற்காக அவை வைக்கப்பட்டிருக்கும்).

கோவிலுக்குள் நுழைவதற்கு முன், ஒவ்வொரு பார்வையாளரும் தங்கள் காலணிகள் மற்றும் காலுறைகளைக் கழற்றிவிட்டு, கால்களைக் கழுவ வேண்டும். நுழைவாயிலுக்கு இடதுபுறம் உள்ள நிலத்தடி கட்டிடத்தில் உங்கள் காலணிகளைப் பாதுகாப்பாக வைத்துக்கொள்ளலாம்.

வளாகத்திற்குள்ளும், கோவிலின் பார்வைக்கு உட்பட்ட எந்த இடத்திலும் புகைபிடித்தலோ அல்லது மது அருந்துதலோ கூடாது. கோவிலுக்கு அருகிலோ அல்லது கோவிலுக்கு முன்பாக உள்ள பரபரப்பான தெருவிலோ சிகரெட் பற்றவைப்பதோ அல்லது எச்சில் துப்புவதோ நிச்சயமாக மற்றவர்களின் அதிருப்தியை அல்லது எதிர்மறையான கவனத்தை ஈர்க்கும்.

புனிதக் குளத்தைச் சுற்றியுள்ள வெளிப்பகுதியில் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி உண்டு, ஆனால் கோவிலுக்குள் புகைப்படம் எடுக்க அனுமதி இல்லை.

== அடுத்த இலக்கு ==
[[Wy/ta/தர்மசாலா|தர்மசாலா]] – இமாச்சலப் பிரதேசத்தில் உள்ள ஒரு மலைப்பிரதேசம்; தலாய் லாமாவின் செயல்பாடுகளை மையமாகக் கொண்ட பெரிய திபெத்திய சமூகத்திற்கு இது புகழ்பெற்றது.

[[Wy/ta/ஜம்மு – ஜம்மு|ஜம்மு – ஜம்மு]]-காஷ்மீரின் குளிர்காலத் தலைநகரம்.

[[Wy/ta/ லாகூர்|லாகூர்]] – விசாவுடன், பாகிஸ்தானின் கலாச்சார மையங்களில் ஒன்றான, பரபரப்பான இந்த நுழைவாயில் நகரத்தை நேரில் சென்று அனுபவியுங்கள்.


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/பஞ்சாப் (இந்தியா)}}
{{Wy/ta/Geo|31.63409|74.87371|zoom=13}}</text>
      <sha1>ho29t3af0ghu4g0zzhon942o0nwrwwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/osi/Cite book</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3824370</id>
    <revision>
      <id>7362931</id>
      <parentid>7358183</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <comment>Added TemplateData, copied from [[:en:Template:Cite book/doc]]</comment>
      <origin>7362931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50305" sha1="gahphqq47gu0ct13ht9f4h7yiq8t1dj" xml:space="preserve">&lt;!--Imported from [[:en:Template:Cite book]] on 2026/10/09--&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Wp/osi/Citation/CS1|citation
|CitationClass=book
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;templatedata&gt;{
	&quot;description&quot;: &quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;,
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;edition&quot;: &quot;edition&quot;,
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;bookTitle&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;place&quot;: &quot;location&quot;,
			&quot;ISSN&quot;: [
				&quot;issn&quot;
			],
			&quot;ISBN&quot;: [
				&quot;isbn&quot;
			],
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;volume&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;translator&quot;: [
				[
					&quot;translator-first&quot;,
					&quot;translator-last&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first2&quot;,
					&quot;translator-last2&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first3&quot;,
					&quot;translator-last3&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first3&quot;,
					&quot;translator-last3&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first4&quot;,
					&quot;translator-last4&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first5&quot;,
					&quot;translator-last5&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first6&quot;,
					&quot;translator-last6&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first7&quot;,
					&quot;translator-last7&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first8&quot;,
					&quot;translator-last8&quot;
				],
				[
					&quot;translator-first9&quot;,
					&quot;translator-last9&quot;
				]
			],
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first2&quot;,
					&quot;editor-last2&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first3&quot;,
					&quot;editor-last3&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first4&quot;,
					&quot;editor-last4&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first5&quot;,
					&quot;editor-last5&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first6&quot;,
					&quot;editor-last6&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first7&quot;,
					&quot;editor-last7&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first8&quot;,
					&quot;editor-last8&quot;
				],
				[
					&quot;editor-first9&quot;,
					&quot;editor-last9&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;title-link&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;vauthors&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;collaboration&quot;,
		&quot;work&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;editor-mask&quot;,
		&quot;veditors&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;volume&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;translator-last&quot;,
		&quot;translator-first&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;chapter&quot;,
		&quot;script-chapter&quot;,
		&quot;trans-chapter&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;biorxiv&quot;,
		&quot;citeseerx&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;eissn&quot;,
		&quot;hdl&quot;,
		&quot;ismn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;mode&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;author-mask2&quot;,
		&quot;author-mask3&quot;,
		&quot;author-mask4&quot;,
		&quot;author-mask5&quot;,
		&quot;author-mask6&quot;,
		&quot;author-mask7&quot;,
		&quot;author-mask8&quot;,
		&quot;author-mask9&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last2&quot;,
		&quot;editor-first2&quot;,
		&quot;editor-link2&quot;,
		&quot;editor-mask2&quot;,
		&quot;editor-last3&quot;,
		&quot;editor-first3&quot;,
		&quot;editor-link3&quot;,
		&quot;editor-mask3&quot;,
		&quot;editor-last4&quot;,
		&quot;editor-first4&quot;,
		&quot;editor-link4&quot;,
		&quot;editor-mask4&quot;,
		&quot;editor-last5&quot;,
		&quot;editor-first5&quot;,
		&quot;editor-link5&quot;,
		&quot;editor-mask5&quot;,
		&quot;editor-last6&quot;,
		&quot;editor-first6&quot;,
		&quot;editor-link6&quot;,
		&quot;editor-mask6&quot;,
		&quot;editor-last7&quot;,
		&quot;editor-first7&quot;,
		&quot;editor-link7&quot;,
		&quot;editor-mask7&quot;,
		&quot;editor-last8&quot;,
		&quot;editor-first8&quot;,
		&quot;editor-link8&quot;,
		&quot;editor-mask8&quot;,
		&quot;editor-last9&quot;,
		&quot;editor-first9&quot;,
		&quot;editor-link9&quot;,
		&quot;editor-mask9&quot;,
		&quot;display-editors&quot;,
		&quot;translator-last2&quot;,
		&quot;translator-first2&quot;,
		&quot;translator-last3&quot;,
		&quot;translator-first3&quot;,
		&quot;translator-last4&quot;,
		&quot;translator-first4&quot;,
		&quot;translator-last5&quot;,
		&quot;translator-first5&quot;,
		&quot;translator-last6&quot;,
		&quot;translator-first6&quot;,
		&quot;translator-last7&quot;,
		&quot;translator-first7&quot;,
		&quot;translator-last8&quot;,
		&quot;translator-first8&quot;,
		&quot;translator-last9&quot;,
		&quot;translator-first9&quot;,
		&quot;translator-link&quot;,
		&quot;translator-link2&quot;,
		&quot;translator-link3&quot;,
		&quot;translator-link4&quot;,
		&quot;translator-link5&quot;,
		&quot;translator-link6&quot;,
		&quot;translator-link7&quot;,
		&quot;translator-link8&quot;,
		&quot;translator-link9&quot;,
		&quot;chapter-url&quot;,
		&quot;chapter-format&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;archive-format&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;,
		&quot;issue&quot;,
		&quot;department&quot;,
		&quot;df&quot;
	],
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the publication can be found; requires schemes of the type 'http://…', 'https://…' or the protocol relative scheme '//…'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;https://books.google.com/books?id=…&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the book; displays in italics.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author, don't wikilink but use 'author-link' parameter instead; can suffix with a numeral to add additional authors.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author&quot;,
				&quot;author-last&quot;,
				&quot;surname&quot;,
				&quot;subject&quot;,
				&quot;last1&quot;,
				&quot;author1&quot;,
				&quot;author1-last&quot;,
				&quot;author-last1&quot;,
				&quot;surname1&quot;,
				&quot;subject1&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given&quot;,
				&quot;author-first&quot;,
				&quot;first1&quot;,
				&quot;given1&quot;,
				&quot;author-first1&quot;,
				&quot;author1-first&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;,
				&quot;surname2&quot;,
				&quot;author-last2&quot;,
				&quot;author2-last&quot;,
				&quot;subject2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given2&quot;,
				&quot;author-first2&quot;,
				&quot;author2-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;,
				&quot;surname3&quot;,
				&quot;author-last3&quot;,
				&quot;author3-last&quot;,
				&quot;subject3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given3&quot;,
				&quot;author-first3&quot;,
				&quot;author3-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;,
				&quot;surname4&quot;,
				&quot;author-last4&quot;,
				&quot;author4-last&quot;,
				&quot;subject4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given4&quot;,
				&quot;author-first4&quot;,
				&quot;author4-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;,
				&quot;surname5&quot;,
				&quot;author-last5&quot;,
				&quot;author5-last&quot;,
				&quot;subject5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given5&quot;,
				&quot;author-first5&quot;,
				&quot;author5-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;,
				&quot;surname6&quot;,
				&quot;author-last6&quot;,
				&quot;author6-last&quot;,
				&quot;subject6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given6&quot;,
				&quot;author-first6&quot;,
				&quot;author6-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;,
				&quot;surname7&quot;,
				&quot;author-last7&quot;,
				&quot;author7-last&quot;,
				&quot;subject7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given7&quot;,
				&quot;author-first7&quot;,
				&quot;author7-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8' instead.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;,
				&quot;surname8&quot;,
				&quot;author-last8&quot;,
				&quot;author8-last&quot;,
				&quot;subject8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given8&quot;,
				&quot;author-first8&quot;,
				&quot;author8-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9' instead. If nine authors are defined, then only eight will show and 'et al.' will show in place of the last author.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;,
				&quot;surname9&quot;,
				&quot;author-last9&quot;,
				&quot;author9-last&quot;,
				&quot;subject9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given9&quot;,
				&quot;author-first9&quot;,
				&quot;author9-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Date of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date of the source; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;work&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Work&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the work in which the cited book text is found. This parameter is not supported by and should not be used with cite book. See Help:Citation_Style_1#|&lt;periodical&gt;=_ignored.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;journal&quot;,
				&quot;website&quot;,
				&quot;newspaper&quot;,
				&quot;magazine&quot;
			],
			&quot;deprecated&quot;: &quot;This parameter is not supported by and should not be used with cite book. See [[Help:Citation_Style_1#|&lt;periodical&gt;=_ignored]].&quot;
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; displays after title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;institution&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;[[HarperCollins]]&quot;
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISBN&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor&quot;,
				&quot;editor-surname&quot;,
				&quot;editor-last1&quot;,
				&quot;editor-surname1&quot;,
				&quot;editor1&quot;,
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor1-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given&quot;,
				&quot;editor-first1&quot;,
				&quot;editor-given1&quot;,
				&quot;editor1-first&quot;,
				&quot;editor1-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Link for editor&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link1&quot;,
				&quot;editor1-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-mask&quot;,
				&quot;editor-mask1&quot;
			]
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2nd&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;version&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;volume&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Volume&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For one publication published in several volumes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;place&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of a single page in the source that supports the content; displays after 'p.'; use either page= or pages=, but not both&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;p&quot;
			]
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page(s) cited&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;pp&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;5–11&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written. Do not use the full language name; use ISO 639-1. Do not use icons or templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Bengali, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc), prefix with two-character ISO 639-1 language code followed by a colon, e.g. for Japanese use 'ja:…'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;chapter&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Chapter&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The chapter heading of the source; may be wikilinked or with 'chapter-url' but not both. For the contribution alias, see contributor-last&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;contribution&quot;,
				&quot;entry&quot;,
				&quot;article&quot;,
				&quot;section&quot;
			]
		},
		&quot;trans-chapter&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated chapter&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language chapter heading, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;medium&quot;
			]
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ASIN&quot;
			]
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;biorxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;biorXiv&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;biorXiv identifier; 6 digits&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;citeseerx&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CiteSeerX&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;DOI&quot;
			]
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISSN&quot;
			]
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;JSTOR&quot;
			]
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;LCCN&quot;
			]
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;MR&quot;
			]
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OCLC&quot;
			]
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier; do not include \&quot;OL\&quot; at beginning of identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OL&quot;
			]
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;OSTI&quot;
			]
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;PMID&quot;
			]
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ID&quot;
			]
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;quotation&quot;
			]
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;mode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sets separator and terminal punctuation to the style named in the assigned value; allowable values are: 'cs1' or 'cs2'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;cs1&quot;,
				&quot;cs2&quot;
			]
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author1-mask&quot;,
				&quot;author-mask1&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the second author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the third author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the fourth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the fifth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the sixth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the seventh author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the eighth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-mask&quot;
			]
		},
		&quot;author-mask9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the ninth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-mask&quot;
			]
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;number of authors to display before 'et al.' is used&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;,
				&quot;subject-link&quot;,
				&quot;subject-link1&quot;,
				&quot;subject1-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;,
				&quot;subject-link2&quot;,
				&quot;subject2-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;,
				&quot;subject-link3&quot;,
				&quot;subject3-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;,
				&quot;subject-link4&quot;,
				&quot;subject4-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;,
				&quot;subject-link5&quot;,
				&quot;subject5-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;,
				&quot;subject-link6&quot;,
				&quot;subject6-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;,
				&quot;subject-link7&quot;,
				&quot;subject7-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;,
				&quot;subject-link8&quot;,
				&quot;subject8-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;,
				&quot;subject-link9&quot;,
				&quot;subject9-link&quot;
			]
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor-last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname2&quot;,
				&quot;editor2&quot;,
				&quot;editor2-last&quot;,
				&quot;editor2-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given2&quot;,
				&quot;editor2-first&quot;,
				&quot;editor2-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the second editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname3&quot;,
				&quot;editor3&quot;,
				&quot;editor3-last&quot;,
				&quot;editor3-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given3&quot;,
				&quot;editor3-first&quot;,
				&quot;editor3-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the third editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname4&quot;,
				&quot;editor4&quot;,
				&quot;editor4-last&quot;,
				&quot;editor4-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given4&quot;,
				&quot;editor4-first&quot;,
				&quot;editor4-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the fourth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname5&quot;,
				&quot;editor5&quot;,
				&quot;editor5-last&quot;,
				&quot;editor5-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given5&quot;,
				&quot;editor5-first&quot;,
				&quot;editor5-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the fifth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname6&quot;,
				&quot;editor6&quot;,
				&quot;editor6-last&quot;,
				&quot;editor6-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given6&quot;,
				&quot;editor6-first&quot;,
				&quot;editor6-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the sixth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname7&quot;,
				&quot;editor7&quot;,
				&quot;editor7-last&quot;,
				&quot;editor7-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given7&quot;,
				&quot;editor7-first&quot;,
				&quot;editor7-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the seventh editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname8&quot;,
				&quot;editor8&quot;,
				&quot;editor8-last&quot;,
				&quot;editor8-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given8&quot;,
				&quot;editor8-first&quot;,
				&quot;editor8-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the eighth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8-mask&quot;
			]
		},
		&quot;editor-last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-surname9&quot;,
				&quot;editor9&quot;,
				&quot;editor9-last&quot;,
				&quot;editor9-surname&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-given9&quot;,
				&quot;editor9-first&quot;,
				&quot;editor9-given&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor-mask9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor mask 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the ninth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9-mask&quot;
			]
		},
		&quot;chapter-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Chapter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the chapter can be found&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;contribution-url&quot;,
				&quot;section-url&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archivedate'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;dead&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;usurped&quot;
			]
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;amp&quot;,
				&quot;and&quot;,
				&quot;vanc&quot;
			]
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Aggregate or database provider, when different from the Publisher. Typically used for Ebooks.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Open Edition]], [[JSTOR]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;registration&quot;,
				&quot;subscription&quot;,
				&quot;limited&quot;
			]
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Jstor access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;ismn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISMN&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;ISMN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Music Number; Use the ISMN actually printed on or in the work. Hyphens or spaces in the ISMN are optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;979-0-9016791-7-7&quot;
		},
		&quot;eissn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;EISSN&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;EISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number for the electronic media of a serial publication; eight characters may be split into two groups of four using a hyphen, but not an en dash or a space.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009-0048&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator&quot;,
				&quot;translator-last1&quot;,
				&quot;translator1&quot;,
				&quot;translator1-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator1-first&quot;,
				&quot;translator-first1&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator-link1&quot;,
				&quot;translator1-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator2&quot;,
				&quot;translator2-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator2-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator3&quot;,
				&quot;translator3-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator3-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator4&quot;,
				&quot;translator4-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator4-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator5&quot;,
				&quot;translator5-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator5-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator6&quot;,
				&quot;translator6-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator6-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator7&quot;,
				&quot;translator7-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator7-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator8&quot;,
				&quot;translator8-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator8-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator9&quot;,
				&quot;translator9-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator9-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator2-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator3-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator4-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator5-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator6-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator7-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator8-link&quot;
			]
		},
		&quot;translator-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth translator.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;translator9-link&quot;
			]
		},
		&quot;vauthors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Vancouver style author list&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If using Vancouver style, comma separated list of author names; enclose corporate or institutional author names in doubled parentheses&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Smythe JB, ((Megabux Corporation))&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;issue&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Issue&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Issue number. This parameter is not supported by and should generally not be used with cite book. Consider that a different cite template may be more appropriate, such as cite magazine or cite journal. See Help:Citation_Style_1#Pages.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;number&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;3&quot;
		},
		&quot;display-editors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display Editors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Controls the number of editor names that are displayed when a citation is published. To change the displayed number of editors, set display-editors to the desired number. For example, |display-editors=2 will display only the first two editors in a citation. By default, all editors are displayed. |display-editors=etal displays all editors in the list followed by et al.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;veditors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Vancouver style editor list&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Comma separated list of editor names in Vancouver style; enclose corporate or institutional names in doubled parentheses&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Smythe JB, ((Megabux Corporation))&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;chapter-format&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;contribution-format&quot;,
				&quot;section-format&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Format of Chapter URL&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by chapter-url; displayed in parentheses after chapter. HTML is implied and should not be specified.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;PDF, DOC, or XLS&quot;
		},
		&quot;title-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the source named in title – do not use a web address; do not wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;collaboration&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Collaboration&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of a group of authors or collaborators; requires author, last, or vauthors which list one or more primary authors; follows author name-list; appends 'et al.' to author name-list.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;script-chapter&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script Chapter&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Chapter heading for languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc); follows transliteration defined in chapter. Should be prefixed with an ISO 639-1 two-character code to help browsers properly display the script&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;ja:東京タワー&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;department&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Department&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Unusual in cite book.&quot;
		},
		&quot;hdl&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;HDL&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Handle System identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Handle System identifier for digital objects and other resources on the Internet&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;archive-format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the Archive&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;df&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Date format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sets rendered dates to the specified format&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	}
}&lt;/templatedata&gt;
{{INTERWIKI|Q92570}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gahphqq47gu0ct13ht9f4h7yiq8t1dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/osi/Cite journal</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3824371</id>
    <revision>
      <id>7362929</id>
      <parentid>7358184</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <comment>Added TemplateData, copied from [[:en:Template:Cite journal/doc]]</comment>
      <origin>7362929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31828" sha1="bugmnpj2sgco2p5acz8i4zcl9bll9iu" xml:space="preserve">&lt;!--Imported from [[:en:Template:Cite journal--&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Wp/osi/Citation/CS1|citation
|CitationClass=journal
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL (web address) of the source containing the cited information. Requires schemes of the type \&quot;http://...\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;https://www.science.org/...&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author&quot;,
				&quot;author1&quot;,
				&quot;last1&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first1&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of the source; do not wikilink. As listed in the publication&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;journal&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Journal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;Nature&quot;
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; may be wikilinked; displays after title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[University of Chicago Press]]&quot;
		},
		&quot;issue&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Issue&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically, usually a number. Do not prepend with no. Displayed in parentheses following volume.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;4&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-last', 'editor'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-last&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal; alias of 'version'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;version&quot;
			]
		},
		&quot;department&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Department&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Department (section) within the periodical&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed with ' ed.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;volume&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Volume&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For one publication published in several volumes, usually a number. Do not prepend with v. or vol.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;3&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; display is preceded by colon (:)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; display is preceded by colon)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use a two-letter language code or the full language name. Do not use icons or templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url' ('url' is required when using 'format'); examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXiv electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;biorxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;biorXiv&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;biorXiv identifier; full doi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;citeseerx&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CiteSeerX&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
            &quot;deprecated&quot;: true
		},
        &quot;hdl&quot;: {
            &quot;label&quot;: &quot;HDL&quot;,
            &quot;description&quot;: &quot;Handle System identifier; 9 to 11 characters&quot;,
            &quot;type&quot;: &quot;line&quot;
        },
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number (print); 8 characters; usually split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;eissn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;eISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number (online); 8 characters; usually split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; must include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references. To inhibit anchor ID creation, set |ref=none.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the tenth author; don't wikilink, use 'author-link10'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the tenth author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the 11th author; don't wikilink, use 'author-link11'. &quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the 11th author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the 12th author; don't wikilink, use 'author-link12'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the 12th author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the 13th author; don't wikilink, use 'author-link13'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the 13th author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the 14th author; don't wikilink, use 'author-link14'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the 14th author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the 15th author; don't wikilink, use 'author-link15'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the 15th author; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;
			]
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title displays with the URL linked; if set to 'dead', the title displays with the archive URL linked&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the tenth author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the 11th author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the 12th author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the 13th author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the 14th author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the 15th author&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15-link&quot;
			]
		},
		&quot;editor2-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link2&quot;
			]
		},
		&quot;editor3-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link3&quot;
			]
		},
		&quot;editor4-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link4&quot;
			]
		},
		&quot;editor5-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link5&quot;
			]
		},
		&quot;editor6-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link6&quot;
			]
		},
		&quot;editor7-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link7&quot;
			]
		},
		&quot;editor8-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link8&quot;
			]
		},
		&quot;editor9-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth editor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link9&quot;
			]
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two on the name list to '&amp;' or 'and', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;chapter&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Chapter&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The chapter heading of the source&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Content deliverer (i.e. Database)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Provider of the article (not the publisher), usually an aggregator of journal articles or a repository&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;JSTOR, Project MUSE, Elsevier Science Direct&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on JSTOR, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;vauthors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Vancouver style authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;comma-separated list of author names in Vancouver style; enclose corporate or institutional author names in doubled parentheses&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;number of authors to display before 'et al.' is used;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;s2cid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Semantic Scholar Corpus ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The corpus ID from the paper's Semantic Scholar page, if available. Displays as a link to the Semantic Scholar page.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;255254796&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;S2CID&quot;
			]
		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;article-number&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Article number&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For journals that provide article numbers for the articles in a journal issue; rendered between volume/issue and page(s).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;last10&quot;,
		&quot;first10&quot;,
		&quot;author-link10&quot;,
		&quot;last11&quot;,
		&quot;first11&quot;,
		&quot;author-link11&quot;,
		&quot;last12&quot;,
		&quot;first12&quot;,
		&quot;author-link12&quot;,
		&quot;last13&quot;,
		&quot;first13&quot;,
		&quot;author-link13&quot;,
		&quot;last14&quot;,
		&quot;first14&quot;,
		&quot;author-link14&quot;,
		&quot;last15&quot;,
		&quot;first15&quot;,
		&quot;author-link15&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;vauthors&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;editor2-last&quot;,
		&quot;editor2-first&quot;,
		&quot;editor2-link&quot;,
		&quot;editor3-last&quot;,
		&quot;editor3-first&quot;,
		&quot;editor3-link&quot;,
		&quot;editor4-last&quot;,
		&quot;editor4-first&quot;,
		&quot;editor4-link&quot;,
		&quot;editor5-last&quot;,
		&quot;editor5-first&quot;,
		&quot;editor5-link&quot;,
		&quot;editor6-last&quot;,
		&quot;editor6-first&quot;,
		&quot;editor6-link&quot;,
		&quot;editor7-last&quot;,
		&quot;editor7-first&quot;,
		&quot;editor7-link&quot;,
		&quot;editor8-last&quot;,
		&quot;editor8-first&quot;,
		&quot;editor8-link&quot;,
		&quot;editor9-last&quot;,
		&quot;editor9-first&quot;,
		&quot;editor9-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;department&quot;,
		&quot;journal&quot;,
		&quot;chapter&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;volume&quot;,
		&quot;issue&quot;,
		&quot;article-number&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;biorxiv&quot;,
		&quot;citeseerx&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
        &quot;hdl&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;eissn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;s2cid&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;
	],
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;journal&quot;,
			&quot;proceedingsTitle&quot;: &quot;journal&quot;,
			&quot;encyclopediaTitle&quot;: &quot;journal&quot;,
			&quot;dictionaryTitle&quot;: &quot;journal&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;place&quot;: &quot;location&quot;,
			&quot;ISSN&quot;: [
				&quot;issn&quot;
			],
			&quot;ISBN&quot;: [
				&quot;isbn&quot;
			],
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;volume&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;seriesNumber&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;issue&quot;: &quot;issue&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;archiveUrl&quot;: &quot;archive-url&quot;,
			&quot;archiveDate&quot;: &quot;archive-date&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				],
				[
					&quot;first10&quot;,
					&quot;last10&quot;
				],
				[
					&quot;first11&quot;,
					&quot;last11&quot;
				],
				[
					&quot;first12&quot;,
					&quot;last12&quot;
				],
				[
					&quot;first13&quot;,
					&quot;last13&quot;
				],
				[
					&quot;first14&quot;,
					&quot;last14&quot;
				],
				[
					&quot;first15&quot;,
					&quot;last15&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor2-first&quot;,
					&quot;editor2-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor3-first&quot;,
					&quot;editor3-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor4-first&quot;,
					&quot;editor4-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor5-first&quot;,
					&quot;editor5-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor6-first&quot;,
					&quot;editor6-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor7-first&quot;,
					&quot;editor7-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor8-first&quot;,
					&quot;editor8-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor9-first&quot;,
					&quot;editor9-last&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
{{INTERWIKI|Q5624899}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bugmnpj2sgco2p5acz8i4zcl9bll9iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/osi/Cite web</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3824373</id>
    <revision>
      <id>7362917</id>
      <parentid>7358182</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>7362917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32749" sha1="ge3763aj0hqapu0zfiefa11gpyy5z64" xml:space="preserve">&lt;!--Imported from [[:en:Template:Cite web]] on 2026/10/09--&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Wp/osi/Citation/CS1|citation
|CitationClass=web
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL (web address) of the source containing the cited information. Starts with \&quot;https://...\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;https://www.metacritic.com/...&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date when the source was published; if unknown, use access-date instead; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;accessdate&quot;
			]
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name of the website&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title (name) of the website (or its short URL if no plain-language title is discernible); may be wikilinked; will display in italics. Having both 'publisher' and 'website' is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;work&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Rotten Tomatoes]]&quot;
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'publisher' and 'website' (a.k.a. 'work') is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Fandom, Inc.]] (which owns \&quot;Metacritic.com\&quot;)&quot;
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author or given name of a single-name author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last1&quot;,
				&quot;author&quot;,
				&quot;author1&quot;,
				&quot;author1-last&quot;,
				&quot;author-last&quot;,
				&quot;surname1&quot;,
				&quot;author-last1&quot;,
				&quot;subject1&quot;,
				&quot;surname&quot;,
				&quot;subject&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given&quot;,
				&quot;author-first&quot;,
				&quot;first1&quot;,
				&quot;given1&quot;,
				&quot;author-first1&quot;,
				&quot;author1-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;,
				&quot;subject-link&quot;,
				&quot;subject-link1&quot;,
				&quot;subject1-link&quot;,
				&quot;authorlink&quot;
			]
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;
			]
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;
			]
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other (non-author) contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'. Only one ''others'' parameter is allowed: e.g., 'Illustrated by Jane Doe; Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; deprecated in favor of 'date', except for the special case of ISO dates with disambiguating letter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-first&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-link&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;y&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use a two-letter language code or the full language name. Do not use icons or templates. Separate multiple languages with commas&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;lang&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;de, fr, es&quot;
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, etc.). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;For Japanese use: |script-title=ja:...&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;biorxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;biorXiv&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;biorXiv identifier; 6 digits&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;citeseerx&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CiteSeerX&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;deprecated&quot;: true
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archiveurl&quot;
			]
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archivedate&quot;
			]
		},
		&quot;archive-format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the archived copy; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;PDF, DOC, XLS&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; must include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;
			]
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;
			]
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;
			]
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;
			]
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;
			]
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;
			]
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;
			]
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;
			]
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;
			]
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;
			]
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;
			]
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;
			]
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;
			]
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;
			]
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of authors to display before 'et al.' is used. By default, all authors are displayed. Examples: |display-authors=2 will display only the first two authors in a citation followed by et al. |display-authors=etal displays all authors in the list followed by et al.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;amp&quot;,
				&quot;and&quot;,
				&quot;vanc&quot;
			]
		},
		&quot;editor2-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor3-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor4-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor5-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor6-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor7-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor8-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor9-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Specify the edition or revision of the source, when applicable. For example: '2nd' or '5.1'. What you supply here is suffixed by ' ed.'&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2nd&quot;
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;registration&quot;,
				&quot;subscription&quot;,
				&quot;limited&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;'registration', 'subscription' or 'limited'&quot;
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Jstor access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Published via&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the entity hosting the original copy of the work, if different from the publisher. This entity is committed not to alter the work.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[GitHub]], [[SourceForge]], [[CodePlex]], [[YouTube]], [[Vimeo]], [[Dailymotion]], [[Netflix]], [[Archive.org]], [[Wikimedia Commons]], [[grc.com]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			]
		},
		&quot;agency&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Agency&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The news agency (wire service) that provided the content; examples: Associated Press, Reuters, Agence France-Presse&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For news stories with a dateline, the location where the story was written; will be treated as the publication place if publication place is absent; alias of 'location'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author-link10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the tenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;author-link11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eleventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the tenth author; don't wikilink, use 'author-link10'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the tenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eleventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eleventh author; don't wikilink, use 'author-link11'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the twelfth author; don't wikilink, use 'author-link12'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the twelfth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the twelfth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the thirteenth author; don't wikilink, use 'author-link13'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the thirteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the thirteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourteenth author; don't wikilink, use 'author-link14'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifteenth author; don't wikilink, use 'author-link15'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;df&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Date format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sets rendered dates to the specified format&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;translator-last1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link1'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-link1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Location of publisher/publication; not the specific story byline&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;subject&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;blogTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;forumTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;seriesTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;websiteTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;accessDate&quot;: &quot;access-date&quot;,
			&quot;archiveUrl&quot;: &quot;archive-url&quot;,
			&quot;archiveDate&quot;: &quot;archive-date&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor2-first&quot;,
					&quot;editor2-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor3-first&quot;,
					&quot;editor3-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor4-first&quot;,
					&quot;editor4-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor5-first&quot;,
					&quot;editor5-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor6-first&quot;,
					&quot;editor6-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor7-first&quot;,
					&quot;editor7-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor8-first&quot;,
					&quot;editor8-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor9-first&quot;,
					&quot;editor9-last&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;last10&quot;,
		&quot;first10&quot;,
		&quot;author-link10&quot;,
		&quot;last11&quot;,
		&quot;first11&quot;,
		&quot;author-link11&quot;,
		&quot;last12&quot;,
		&quot;first12&quot;,
		&quot;author-link12&quot;,
		&quot;last13&quot;,
		&quot;first13&quot;,
		&quot;author-link13&quot;,
		&quot;last14&quot;,
		&quot;first14&quot;,
		&quot;author-link14&quot;,
		&quot;last15&quot;,
		&quot;first15&quot;,
		&quot;author-link15&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;editor2-last&quot;,
		&quot;editor2-first&quot;,
		&quot;editor2-link&quot;,
		&quot;editor3-last&quot;,
		&quot;editor3-first&quot;,
		&quot;editor3-link&quot;,
		&quot;editor4-last&quot;,
		&quot;editor4-first&quot;,
		&quot;editor4-link&quot;,
		&quot;editor5-last&quot;,
		&quot;editor5-first&quot;,
		&quot;editor5-link&quot;,
		&quot;editor6-last&quot;,
		&quot;editor6-first&quot;,
		&quot;editor6-link&quot;,
		&quot;editor7-last&quot;,
		&quot;editor7-first&quot;,
		&quot;editor7-link&quot;,
		&quot;editor8-last&quot;,
		&quot;editor8-first&quot;,
		&quot;editor8-link&quot;,
		&quot;editor9-last&quot;,
		&quot;editor9-first&quot;,
		&quot;editor9-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;archive-format&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;website&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;place&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;df&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;biorxiv&quot;,
		&quot;citeseerx&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;,
		&quot;agency&quot;,
		&quot;translator-last1&quot;,
		&quot;translator-first1&quot;,
		&quot;translator-link1&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

{{INTERWIKI|Q5637226}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ge3763aj0hqapu0zfiefa11gpyy5z64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/osi/Cite news</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3824374</id>
    <revision>
      <id>7362930</id>
      <parentid>7358186</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <comment>Added TemplateData, copied from [[:en:Template:Cite news/doc]]</comment>
      <origin>7362930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25966" sha1="fkpruc8s7gy6apw0mou1kyzg79tvggg" xml:space="preserve">&lt;!--Imported from [[:en:Template:Cite news]] on 2026/10/09--&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Wp/osi/Citation/CS1|citation
|CitationClass=news
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;This template formats a citation to a news article in print, video, audio or web using the provided source information (e.g. author, publication, date) and various formatting options.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \&quot;http://...\&quot; or maybe even the&amp;nbsp;protocol relative scheme \&quot;//...\&quot;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;https://www.nytimes.com/...&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the article as it appears in the source; displays in quotes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last1&quot;,
				&quot;author&quot;,
				&quot;author1&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first1&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date of the source; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the parent institution or company that publishes the newspaper, magazine, or periodical; displays after name of the publication&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;institution&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;[[Gannett]]&quot;
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-last', 'editor', and 'editors'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-last1&quot;,
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor-surname&quot;,
				&quot;editor-surname1&quot;,
				&quot;editor1-surname&quot;,
				&quot;editor&quot;,
				&quot;editor1&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-first1&quot;,
				&quot;editor1-first&quot;,
				&quot;editor-given&quot;,
				&quot;editor-given1&quot;,
				&quot;editor1-given&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-link'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor-link1&quot;
			]
		},
		&quot;issue&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Issue&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically. Usually a number. Do not prepend with no. &quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;number&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;4&quot;
		},
		&quot;department&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Department&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Department within the periodical&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;place&quot;
			]
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;
		},
		&quot;agency&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Agency&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The news agency (wire service) that provided the content&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Associated Press, Reuters, Agence France-Presse&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed with ' ed.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;volume&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Volume&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For one publication published in several volumes. Usually a number. Do not prepend with vol. or v. &quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;3&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2–3&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;y&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use a two-letter language code (use ISO 639-1) or the full language name. Do not use icons or templates.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Spanish&quot;
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in non Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek etc). Prefix with two-character language code followed by a colon. e.g |script-title=ja:東京タワ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISBN&quot;
			]
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ISSN&quot;
			]
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;number of authors to display before 'et al.' is used;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;
			]
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archiveurl&quot;
			]
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archivedate&quot;
			]
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;
			]
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;
			]
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;accessdate&quot;
			]
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Via&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Identify the aggregator of the resource that provided the digital version (usually a database provider), when it differs from the publisher (e.g., for The Wikipedia Library)&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[EBSCOHost]], [[Proquest]], [[Newspapers.com]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;registration&quot;,
				&quot;subscription&quot;,
				&quot;limited&quot;
			]
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Jstor access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;free&quot;
			]
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to 'dead' if the original URL is broken. If the original URL is 'live' but no longer supports the article text, set to 'deviated'. Set to 'unfit' or 'usurped' if the original URL is no longer suitable (spam, advertising, etc.) which will make the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			]
		},
		&quot;work&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;journal&quot;,
				&quot;magazine&quot;,
				&quot;periodical&quot;,
				&quot;newspaper&quot;,
				&quot;website&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Name of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the newspaper, magazine or periodical; displays after title&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[The Wall Street Journal]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;df&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Date format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sets rendered dates to the specified format&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the tenth author; don't wikilink, use 'author-link10'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the tenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the tenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eleventh author; don't wikilink, use 'author-link11'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eleventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eleventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the twelfth author; don't wikilink, use 'author-link12'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the twelfth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the twelfth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the thirteenth author; don't wikilink, use 'author-link13'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the thirteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the thirteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourteenth author; don't wikilink, use 'author-link14'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifteenth author; don't wikilink, use 'author-link15'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;proveit&quot;: {
			&quot;main&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;textarea&quot;: [
				&quot;quote&quot;
			]
		},
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;work&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;accessDate&quot;: &quot;access-date&quot;,
			&quot;archiveUrl&quot;: &quot;archive-url&quot;,
			&quot;archiveDate&quot;: &quot;archive-date&quot;,
			&quot;location&quot;: &quot;location&quot;,
			&quot;ISSN&quot;: [
				&quot;issn&quot;
			],
			&quot;ISBN&quot;: [
				&quot;isbn&quot;
			],
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;volume&quot;: &quot;volume&quot;,
			&quot;issue&quot;: &quot;issue&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;last10&quot;,
		&quot;first10&quot;,
		&quot;author-link10&quot;,
		&quot;last11&quot;,
		&quot;first11&quot;,
		&quot;author-link11&quot;,
		&quot;last12&quot;,
		&quot;first12&quot;,
		&quot;author-link12&quot;,
		&quot;last13&quot;,
		&quot;first13&quot;,
		&quot;author-link13&quot;,
		&quot;last14&quot;,
		&quot;first14&quot;,
		&quot;author-link14&quot;,
		&quot;last15&quot;,
		&quot;first15&quot;,
		&quot;author-link15&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;work&quot;,
		&quot;department&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;df&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;volume&quot;,
		&quot;issue&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;,
		&quot;agency&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;
{{INTERWIKI|Q5625676}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fkpruc8s7gy6apw0mou1kyzg79tvggg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/acm/هادي العامري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824375</id>
    <revision>
      <id>7362765</id>
      <parentid>7358187</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammdaon</username>
        <id>1384772</id>
      </contributor>
      <origin>7362765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5246" sha1="tcaxea9hthy26mr0yzd2z7m1aiv3oco" xml:space="preserve">{{Wp/acm/PersonInfo|qid=Q4117110}}
'''هادي فرحان عبد الله العامري''' (مواليد [[Wp/acm/1 تموز|1 تموز]] 1954) وينعرف بكنيته '''أبو حسن'''، هوه [[Wp/acm/سياسي|سياسي]] [[Wp/acm/عراقي|عراقي]] چان وزير النقل والمواصلات، وبرلماني بمجلس النواب العراقي، وهسة هو قائد منظمة بدر،&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.net/amp/encyclopedia/2016/2/28/%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A &quot;هادي العامري.. &quot;جنرال&quot; إيران في العراق - الجزيرة.نت&quot;.]&lt;/ref&gt; وإلها فصائل وي الحشد الشعبي.

== حياته ==
'''أبو حسن هادي فرحان عبد الله العامري'''، محصل على شهادة البكلوريوس بالإحصاء من [[Wp/acm/جامعة بغداد|جامعة بغداد]] سنة 1976.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-43849925.amp &quot;من هو هادي العامري زعيم ائتلاف الفتح؟&quot;.]&lt;/ref&gt; بدل مشواره ويه المعارضة الشيعية ببداية الثمانينات، من طلع من العراق بعد أعدام المفكر محمد باقر الصدر وراح [[Wp/acm/سوريا|لسوريا]]، وهناك تواصل ويه المجلس الإسلامي الأعلى اللي چان يرأسه محمد باقر الحكيم، وبعدين سافر [[Wp/acm/ايران|لإيران]] وبقى هناك سنين هواي. شارك بالحرب العراقية الإيرانية ويه الإيرانيين، وساهم بتأسيس فيلق بدر اللي سوا عمليات هواية بجنوب العراق وبمنطقة الأهوار، واللي انعرفت جماعته بعدين باسم مجاهدي الأهوار. وبسبب هالعمليات، نظام [[Wp/acm/صدام حسين|صدام حسين]] جفّف الأهوار.

اختاروه وزير للنقل بحكومة [[Wp/acm/نوري المالكي|نوري المالكي]].

فاز العامري بـ22 مقعد بكتلة بدر النيابية من ائتلاف دولة القانون اللي چان يرأسه رئيس الوزراء العراقي الأسبق نوري المالكي. وچان أقرب واحد لتولي منصب وزير الداخلية، بس بسبب التفاهمات السياسية، راح المنصب لنائبه محمد الغبان.

بعدها ابتعد عن السياسة ومجالس [[Wp/acm/بغداد|بغداد]] وتفرّغ للشغل العسكري والميداني، وصار من قادة الحشد الشعبي. وشارك بعمليات ضد تنظيم داعش،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305001038/http://khabaar.net/index.php/permalink/32919.html?print &quot;العامري: تحرير جرف الصخر اثبت قوة العراقيين من دون الحاجة لتدخل اجنبي - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt; منها تحرير ناحية جرف النصر بمحافظة بابل، وبعدها توجّه لتحرير مناطق شمال شرق [[Wp/acm/ديالى|ديالى]]، مثل المقدادية والسعدية،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150701221754/http://alakhbaar.org/home/2015/1/184202.html &quot;العامري: انتهينا من تحرير المقدادية.. وديالى أصبحت آمنة بالكامل - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt; اللي انتهت العمليات بيها بتحرير محافظة ديالى من داعش.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170627110708/http://www.aljazeera.net/news/arabic/2015/2/8/%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D8%A7-%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF-%D8%AA%D9%86%D8%B8%D9%8A%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D9%84%D9%83%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D9%85%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 &quot;مليشيا شيعية تصد تنظيم الدولة لكن تعمق الانقسام بالعراق - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt; وشارك بكسر الحصار على ناحية آمرلي بمحافظة [[Wp/acm/صلاح الدين|صلاح الدين]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150402122526/http://alqathra.com/news-2242.html &quot;هادي العامري ينقش اسمه باحرف من ذهب - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt;

ويوم 6 آذار، أعلن تحرير قضاء الدور بمحافظة صلاح الدين من داعش.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304115919/http://www.skynewsarabia.com/web/article/728812/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%B7%D8%B1-%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1 &quot;الجيش العراقي يسيطر على قضاء الدور - نسخة مؤرشفة&quot;.]&lt;/ref&gt; وقاد بنفسه العملية العسكرية اللي حاصرت الفلوجة، واللي انتهت بتحرير مناطق الكسارات والنباعي والصقلاوية والجسر الياباني.

==منظمة بدر==
يشغل هسة منصب رئيس منظمة بدر من [[Wp/acm/16 تموز|16 تموز]] 2009.

== مصادر ==
&lt;references /&gt;

[[Category:Wp/acm]]

{{INTERWIKI|Q4117110}}</text>
      <sha1>tcaxea9hthy26mr0yzd2z7m1aiv3oco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/आडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824525</id>
    <revision>
      <id>7362643</id>
      <parentid>7359030</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="708" sha1="rbwrwm38aza57zxd13rn1e9h4gjae1p" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
आडा -इनवाल पोरोल

=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
आडा आना, कीड़ाया, ओटू, भूमापे
सी 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: ప్రమాణం 

Hindi:शपथ

English:oath

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>rbwrwm38aza57zxd13rn1e9h4gjae1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/कलाडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824532</id>
    <revision>
      <id>7362698</id>
      <parentid>7359040</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="ggqd818ma59msl3g5opzb5p4gaoci8q" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
कलाडी-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
गीतगांड, कल्लाडी,कलार, कालआटानेर 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:వైన్ తయారీదారు

Hindi:शराब बनानेवाला

English:wine maker

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>ggqd818ma59msl3g5opzb5p4gaoci8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/नगूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824546</id>
    <revision>
      <id>7362707</id>
      <parentid>7359064</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T18:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="l55mmvqv4i79w8rqo35rgkmx5niku8c" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
नगूर -इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
गेम,हवेली,गड़ई 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:పట్టణం

Hindi:शहर

English: city town

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>l55mmvqv4i79w8rqo35rgkmx5niku8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/இரத்தினகிரி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824869</id>
    <revision>
      <id>7362679</id>
      <parentid>7360358</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடம், புவி அளவுருக்கள் ஆகியவை சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="s0gsff0dt18hoyrgzko0cawip4lgaxm" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|WV banner Ratnagiri district Harnai fishing boats.jpg|pgname=இரத்தினகிரி}}
'''இரத்தினகிரி''' [[Wy/ta/மேற்கு இந்தியா|மேற்கு இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] மாநிலத்தில் உள்ள தென் கொங்கண் பகுதியில் அமைந்துள்ளது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==

== சென்று அடையுங்கள் ==

== சுற்றிப்பாருங்கள் ==
{{Wy/ta/Mapframe|16.99751|73.29419|zoom=12|layer=W}}

== கண்டுகளியுங்கள் ==


{{Wy/ta/Geo|16.994444|73.3}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/மகாராட்டிரம்}}</text>
      <sha1>s0gsff0dt18hoyrgzko0cawip4lgaxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அம்போலி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824871</id>
    <revision>
      <id>7362644</id>
      <parentid>7360361</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>சொற்றொடர்நூல் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1302" sha1="qjrubkzuyby6hgsasuv979jzi20aypy" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Amboli banner1.jpg|pgname=அம்போலி}}
'''அம்போலி''' ([[Wy/ta/மராட்டி சொற்றொடர்நூல்|மராட்டி]]: आंबोली) என்பது [[Wy/ta/மேற்கு இந்தியா|மேற்கு இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்|மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையில்]], [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிரத்தின்]] [[Wy/ta/தெற்கு கொங்கண்|தெற்கு கொங்கண்]] கடற்கரைப் பகுதியில் அமைந்துள்ள ஒரு மலைவாழிடமாகும். கடல் மட்டத்திலிருந்து 690 மீட்டர் உயரத்தில் அமைந்துள்ள இது, கோவாவின் கடற்கரை உயர்நிலப் பகுதிகளுக்கு முந்தைய கடைசி மலைவாழிடமாகவும், அதிகம் அறியப்படாத இடமாகவும் திகழ்கிறது.</text>
      <sha1>qjrubkzuyby6hgsasuv979jzi20aypy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Kenneth Odeke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824928</id>
    <revision>
      <id>7362975</id>
      <parentid>7360845</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4639" sha1="tsguiufoif5p0z38c3hhz4zb1z8y4gp" xml:space="preserve">Kenneth Odeke (akazaarwa Okwaikumi na kumwe 13, 1990) orikumanywa nka &quot;Bad News,&quot; n'omuteezi w'ebikonde omukugu omuri [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] omu kicweka ky'oburemeezi bw'ahaiguru. Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu okwa mushanju 6, 2012. Arikumanywa ahabw'omuringo gwe gw'okurwana ogwa orthodox, akatunga okumanywa omu nsi y'ebikonde ahabw'okuteera kw'amaani hamwe n'omubiri gwe ogurikutiinisa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/odeke-abbas-ready-to-rumble-1549850 Odeke, Abbas ready to rumble&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'okubanza hamwe n'entaro ezirikumanywa ==
Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu arikurwanisa James Omollo, yaasingura obusinguzi bw'okumushara omu kicweka ky'okubanza. Omurimo gwe gw'okubanza gukaba gurimu obusinguzi bwingi, yaasingura Joseph Ayeko na Suleiman Ashraf kuruga [[Wp/nyn/Tanzania|Tanzania]]. Arikwemerera aha bigyere 6 n'oburaingwa bwa inchi 6 hamwe n'okuhika kw'amaani, akakoresa ebintu ebi by'omubiri kugira ngu abigire omu mugasho omu mizaano ye y'okubanza.&lt;ref&gt;[https://boxrec.com/en/box-pro/639068 Kenneth Odeke] [https://web.archive.org/web/20191118085105/https://boxrec.com/en/proboxer/639068 Archived] November 18, 2019, at the [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Staff Writer (2013-08-09). [https://redpepper.co.ug/meet-odeke-ugandas-next-superstar-of-boxing/21079/ &quot;Meet Odeke Uganda's Next Boxing Superstar&quot;.] ONLINE. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://boxerlist.com/boxer/kenneth-odeke/470745/ &quot;• Kenneth Odeke boxer] •&quot;. boxerlist.com. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/it-s-knockout-time-1535994 &quot;It's knockout time&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Oburemeezi hamwe n'okugarukamu enyima ==
Ekimwe aha bizibu bya Odeke kikaruga omu kurwana n'omuteezi w'ebikonde Omwairani Sayed Abbas Nassab. Omu kubanza kikaba kitebekanisiibwe omu kwezi kwa mukaaga, okurwana kukongyezibwayo kuhikiiriza okushaba kwa Nassab omu bwire bwa Ramadan kandi bwanyima kukakorwa aha hooteeri ya Kati Kati. Omu muzaano ogu, Odeke akasingwa omurundi gwe gw'okubanza omu by'obukugu, yaasingwa omu tekinorogye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Akagumisiriza okurwana okugumire, arikujwa eshagama nyingi kuruga omu bikonde bya Nassab eby'amaani. N'obu haraabe hariho okugaruka enyima, Odeke akoreka ekyetengo ky'okugaruka kurwana kandi yoreka okumariirira kw'okugumizamu kutunguura emyoga ye y'ebikonde.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (2013-08-09). [http://kawowo.com/2013/08/09/iranian-sayed-abbas-knocks-out-odeke/ &quot;Iranian Sayed Abbas Knocks out Ugandan Odeke]&quot;. Kawowo Sports. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Omuri 2014, akasingura okurwana na AJ Carter obu yaamuteera akamusingura omu rurengo rwa kashatu ahari ana aha York Hall.&lt;ref&gt;[https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined &quot;Odeke wins on professional debut&quot;]. New Vision. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Okutunguura emirimo ==
Bwanyima y'okusingwa, Odeke akakora aha kutunguura obukoryo bwe hamwe n'amaani g'omubiri. Omuhagizi we hamwe n'abatendeki bakata omutima aha kutebeekanisa kurungi okurwanisa okw'omumaisho, barikugamba ngu nikyetengyesa okutendekwa kw'amaani kuhikaana n'emitindo y'abateezi b'ebikonde ab'ahaiguru omunsi yoona.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/is-odeke-ready-to-take-next-step--1566704 &quot;Is Odeke ready to take next step]?&quot;. ''Monitor''. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Ekicweka eki ky'omurimo gwe kikaba kiri eky'omugasho omu kukura kwe, kirikworeka ekiraganiso ky'empaka z'omumaisho.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Ebyafaayo by'omurimo ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Ebirugiremu
!Rekodi
!Ow'okuhakanisa
!Eizooba
!ekyarugamu
!Omwanya
|-
!Win
!5-41-4
!Moses Matovu
!June 6, 2014
!W-PTS
!United Kingdom Holiday Inn, Ormeau Avenue, Belfast, UK
|-
!Win
!6–0–0
!AJ Carter
!May 17, 2014
!W-KO
!York Hall, Bethnal Green, UK
|-
!Win
!3–0–1
!Hudson Muhumuza
!February 28, 2014
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
!Loss
!debut
!Sayed Abbas Nasab
!August 9, 2013
!L-TKO
!Kati Kati Gardens, Kampala
|-
!Win
!3–0–1
!Ashraf Suleiman
!February 15, 2013
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|Joseph Ayieko
|November 30, 2012
|W-TKO
|MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|James Ololo
|July 6, 2012
|W-KO
|MTN Garden City Roof Top, Kampala, Uganda
|}

== Reeba n'ebindi ==

* [[Wp/nyn/Sharif Bogere|Sharif Bogere]]
* Mohamed Muruli
* Kassim Ouma
* Leo Rwabogo
* Hassan Saku
* [[Wp/nyn/Cornelius Boza-Edwards|Cornelius Boza Edwards]]

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>tsguiufoif5p0z38c3hhz4zb1z8y4gp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362976</id>
      <parentid>7362975</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4650" sha1="dpqg9ol2z6pp8i78oa5pg2qf8q1e3l3" xml:space="preserve">Kenneth Odeke (akazaarwa ebiro 13 Okwaikumi na kumwe omuri 1990) orikumanywa nka &quot;Bad News,&quot; n'omuteezi w'ebikonde omukugu omuri [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] omu kicweka ky'oburemeezi bw'ahaiguru. Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu okwa mushanju 6, 2012. Arikumanywa ahabw'omuringo gwe gw'okurwana ogwa orthodox, akatunga okumanywa omu nsi y'ebikonde ahabw'okuteera kw'amaani hamwe n'omubiri gwe ogurikutiinisa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/odeke-abbas-ready-to-rumble-1549850 Odeke, Abbas ready to rumble&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'okubanza hamwe n'entaro ezirikumanywa ==
Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu arikurwanisa James Omollo, yaasingura obusinguzi bw'okumushara omu kicweka ky'okubanza. Omurimo gwe gw'okubanza gukaba gurimu obusinguzi bwingi, yaasingura Joseph Ayeko na Suleiman Ashraf kuruga [[Wp/nyn/Tanzania|Tanzania]]. Arikwemerera aha bigyere 6 n'oburaingwa bwa inchi 6 hamwe n'okuhika kw'amaani, akakoresa ebintu ebi by'omubiri kugira ngu abigire omu mugasho omu mizaano ye y'okubanza.&lt;ref&gt;[https://boxrec.com/en/box-pro/639068 Kenneth Odeke] [https://web.archive.org/web/20191118085105/https://boxrec.com/en/proboxer/639068 Archived] November 18, 2019, at the [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Staff Writer (2013-08-09). [https://redpepper.co.ug/meet-odeke-ugandas-next-superstar-of-boxing/21079/ &quot;Meet Odeke Uganda's Next Boxing Superstar&quot;.] ONLINE. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://boxerlist.com/boxer/kenneth-odeke/470745/ &quot;• Kenneth Odeke boxer] •&quot;. boxerlist.com. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/it-s-knockout-time-1535994 &quot;It's knockout time&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Oburemeezi hamwe n'okugarukamu enyima ==
Ekimwe aha bizibu bya Odeke kikaruga omu kurwana n'omuteezi w'ebikonde Omwairani Sayed Abbas Nassab. Omu kubanza kikaba kitebekanisiibwe omu kwezi kwa mukaaga, okurwana kukongyezibwayo kuhikiiriza okushaba kwa Nassab omu bwire bwa Ramadan kandi bwanyima kukakorwa aha hooteeri ya Kati Kati. Omu muzaano ogu, Odeke akasingwa omurundi gwe gw'okubanza omu by'obukugu, yaasingwa omu tekinorogye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Akagumisiriza okurwana okugumire, arikujwa eshagama nyingi kuruga omu bikonde bya Nassab eby'amaani. N'obu haraabe hariho okugaruka enyima, Odeke akoreka ekyetengo ky'okugaruka kurwana kandi yoreka okumariirira kw'okugumizamu kutunguura emyoga ye y'ebikonde.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (2013-08-09). [http://kawowo.com/2013/08/09/iranian-sayed-abbas-knocks-out-odeke/ &quot;Iranian Sayed Abbas Knocks out Ugandan Odeke]&quot;. Kawowo Sports. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Omuri 2014, akasingura okurwana na AJ Carter obu yaamuteera akamusingura omu rurengo rwa kashatu ahari ana aha York Hall.&lt;ref&gt;[https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined &quot;Odeke wins on professional debut&quot;]. New Vision. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Okutunguura emirimo ==
Bwanyima y'okusingwa, Odeke akakora aha kutunguura obukoryo bwe hamwe n'amaani g'omubiri. Omuhagizi we hamwe n'abatendeki bakata omutima aha kutebeekanisa kurungi okurwanisa okw'omumaisho, barikugamba ngu nikyetengyesa okutendekwa kw'amaani kuhikaana n'emitindo y'abateezi b'ebikonde ab'ahaiguru omunsi yoona.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/is-odeke-ready-to-take-next-step--1566704 &quot;Is Odeke ready to take next step]?&quot;. ''Monitor''. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Ekicweka eki ky'omurimo gwe kikaba kiri eky'omugasho omu kukura kwe, kirikworeka ekiraganiso ky'empaka z'omumaisho.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Ebyafaayo by'omurimo ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Ebirugiremu
!Rekodi
!Ow'okuhakanisa
!Eizooba
!ekyarugamu
!Omwanya
|-
!Win
!5-41-4
!Moses Matovu
!June 6, 2014
!W-PTS
!United Kingdom Holiday Inn, Ormeau Avenue, Belfast, UK
|-
!Win
!6–0–0
!AJ Carter
!May 17, 2014
!W-KO
!York Hall, Bethnal Green, UK
|-
!Win
!3–0–1
!Hudson Muhumuza
!February 28, 2014
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
!Loss
!debut
!Sayed Abbas Nasab
!August 9, 2013
!L-TKO
!Kati Kati Gardens, Kampala
|-
!Win
!3–0–1
!Ashraf Suleiman
!February 15, 2013
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|Joseph Ayieko
|November 30, 2012
|W-TKO
|MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|James Ololo
|July 6, 2012
|W-KO
|MTN Garden City Roof Top, Kampala, Uganda
|}

== Reeba n'ebindi ==

* [[Wp/nyn/Sharif Bogere|Sharif Bogere]]
* Mohamed Muruli
* Kassim Ouma
* Leo Rwabogo
* Hassan Saku
* [[Wp/nyn/Cornelius Boza-Edwards|Cornelius Boza Edwards]]

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>dpqg9ol2z6pp8i78oa5pg2qf8q1e3l3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362978</id>
      <parentid>7362976</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="gucqqy406mhg04h09s13c92deiislck" xml:space="preserve">Kenneth Odeke (akazaarwa ebiro 13 Okwaikumi na kumwe omuri 1990) orikumanywa nka &quot;Bad News,&quot; n'omuteezi w'ebikonde omukugu omuri [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] omu kicweka ky'oburemeezi bw'ahaiguru. Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu okwa mushanju ebiro 6 omuri 2012. Arikumanywa ahabw'omuringo gwe gw'okurwana ogwa orthodox, akatunga okumanywa omu nsi y'ebikonde ahabw'okuteera kw'amaani hamwe n'omubiri gwe ogurikutiinisa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/odeke-abbas-ready-to-rumble-1549850 Odeke, Abbas ready to rumble&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'okubanza hamwe n'entaro ezirikumanywa ==
Odeke akatandika omurimo gwe gw'obukugu arikurwanisa James Omollo, yaasingura obusinguzi bw'okumushara omu kicweka ky'okubanza. Omurimo gwe gw'okubanza gukaba gurimu obusinguzi bwingi, yaasingura Joseph Ayeko na Suleiman Ashraf kuruga [[Wp/nyn/Tanzania|Tanzania]]. Arikwemerera aha bigyere 6 n'oburaingwa bwa inchi 6 hamwe n'okuhika kw'amaani, akakoresa ebintu ebi by'omubiri kugira ngu abigire omu mugasho omu mizaano ye y'okubanza.&lt;ref&gt;[https://boxrec.com/en/box-pro/639068 Kenneth Odeke] [https://web.archive.org/web/20191118085105/https://boxrec.com/en/proboxer/639068 Archived] November 18, 2019, at the [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Staff Writer (2013-08-09). [https://redpepper.co.ug/meet-odeke-ugandas-next-superstar-of-boxing/21079/ &quot;Meet Odeke Uganda's Next Boxing Superstar&quot;.] ONLINE. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://boxerlist.com/boxer/kenneth-odeke/470745/ &quot;• Kenneth Odeke boxer] •&quot;. boxerlist.com. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/it-s-knockout-time-1535994 &quot;It's knockout time&quot;]. Monitor. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Oburemeezi hamwe n'okugarukamu enyima ==
Ekimwe aha bizibu bya Odeke kikaruga omu kurwana n'omuteezi w'ebikonde Omwairani Sayed Abbas Nassab. Omu kubanza kikaba kitebekanisiibwe omu kwezi kwa mukaaga, okurwana kukongyezibwayo kuhikiiriza okushaba kwa Nassab omu bwire bwa Ramadan kandi bwanyima kukakorwa aha hooteeri ya Kati Kati. Omu muzaano ogu, Odeke akasingwa omurundi gwe gw'okubanza omu by'obukugu, yaasingwa omu tekinorogye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Akagumisiriza okurwana okugumire, arikujwa eshagama nyingi kuruga omu bikonde bya Nassab eby'amaani. N'obu haraabe hariho okugaruka enyima, Odeke akoreka ekyetengo ky'okugaruka kurwana kandi yoreka okumariirira kw'okugumizamu kutunguura emyoga ye y'ebikonde.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (2013-08-09). [http://kawowo.com/2013/08/09/iranian-sayed-abbas-knocks-out-odeke/ &quot;Iranian Sayed Abbas Knocks out Ugandan Odeke]&quot;. Kawowo Sports. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Omuri 2014, akasingura okurwana na AJ Carter obu yaamuteera akamusingura omu rurengo rwa kashatu ahari ana aha York Hall.&lt;ref&gt;[https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined &quot;Odeke wins on professional debut&quot;]. New Vision. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt;

== Okutunguura emirimo ==
Bwanyima y'okusingwa, Odeke akakora aha kutunguura obukoryo bwe hamwe n'amaani g'omubiri. Omuhagizi we hamwe n'abatendeki bakata omutima aha kutebeekanisa kurungi okurwanisa okw'omumaisho, barikugamba ngu nikyetengyesa okutendekwa kw'amaani kuhikaana n'emitindo y'abateezi b'ebikonde ab'ahaiguru omunsi yoona.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/is-odeke-ready-to-take-next-step--1566704 &quot;Is Odeke ready to take next step]?&quot;. ''Monitor''. 2021-02-03. Retrieved 2024-05-11.&lt;/ref&gt; Ekicweka eki ky'omurimo gwe kikaba kiri eky'omugasho omu kukura kwe, kirikworeka ekiraganiso ky'empaka z'omumaisho.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Ebyafaayo by'omurimo ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Ebirugiremu
!Rekodi
!Ow'okuhakanisa
!Eizooba
!ekyarugamu
!Omwanya
|-
!Win
!5-41-4
!Moses Matovu
!June 6, 2014
!W-PTS
!United Kingdom Holiday Inn, Ormeau Avenue, Belfast, UK
|-
!Win
!6–0–0
!AJ Carter
!May 17, 2014
!W-KO
!York Hall, Bethnal Green, UK
|-
!Win
!3–0–1
!Hudson Muhumuza
!February 28, 2014
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
!Loss
!debut
!Sayed Abbas Nasab
!August 9, 2013
!L-TKO
!Kati Kati Gardens, Kampala
|-
!Win
!3–0–1
!Ashraf Suleiman
!February 15, 2013
!W-TKO
!MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|Joseph Ayieko
|November 30, 2012
|W-TKO
|MTN Arena Lugogo, Kampala, Uganda
|-
|Win
|3–0–1
|James Ololo
|July 6, 2012
|W-KO
|MTN Garden City Roof Top, Kampala, Uganda
|}

== Reeba n'ebindi ==

* [[Wp/nyn/Sharif Bogere|Sharif Bogere]]
* Mohamed Muruli
* Kassim Ouma
* Leo Rwabogo
* Hassan Saku
* [[Wp/nyn/Cornelius Boza-Edwards|Cornelius Boza Edwards]]

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>gucqqy406mhg04h09s13c92deiislck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Maria Mutagamba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824947</id>
    <revision>
      <id>7362996</id>
      <parentid>7360872</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6727" sha1="q8vsl4wu7e7q5xxn4gbf2bkt9y4emy9" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya 6 June 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga 2011 kuhisya 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga 2001 kuhisya 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>q8vsl4wu7e7q5xxn4gbf2bkt9y4emy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362997</id>
      <parentid>7362996</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="078g00txsryc6opau05ah6pbwpumy4v" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya 6 June 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga 2011 kuhisya 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>078g00txsryc6opau05ah6pbwpumy4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362998</id>
      <parentid>7362997</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6739" sha1="o2tplaxaz12xftprsj5r4ndxbgkkucd" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya 6 June 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga 2011 kuhisya 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>o2tplaxaz12xftprsj5r4ndxbgkkucd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362999</id>
      <parentid>7362998</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6745" sha1="4tp4kbigxpl16asuo9cgdiacsl19yk1" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya 6 June 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>4tp4kbigxpl16asuo9cgdiacsl19yk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363000</id>
      <parentid>7362999</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6751" sha1="c2keecd2j7l8qyz4tu3mjblakqeornv" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya 6 June 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>c2keecd2j7l8qyz4tu3mjblakqeornv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363001</id>
      <parentid>7363000</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6770" sha1="r9w1dw4gcmlltd0b4ui5ctrh8x9nw75" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 August 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>r9w1dw4gcmlltd0b4ui5ctrh8x9nw75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363002</id>
      <parentid>7363001</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="s2le7uubruu4vkiycubpt6xf54ck88w" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 September 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>s2le7uubruu4vkiycubpt6xf54ck88w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363003</id>
      <parentid>7363002</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6782" sha1="1tbwyhje2698zo1v33od9qgrdwdv6am" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda 1952 – 24 June 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>1tbwyhje2698zo1v33od9qgrdwdv6am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363004</id>
      <parentid>7363003</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="dcw8twt0i67m179d6s3atts21ufl3k9" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>dcw8twt0i67m179d6s3atts21ufl3k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363005</id>
      <parentid>7363004</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6801" sha1="qae0cr6aak744u1b66rhln0kqr2xvb6" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarwa omu Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>qae0cr6aak744u1b66rhln0kqr2xvb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363006</id>
      <parentid>7363005</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="b255tlilmippwkdc4b4nkv6vqm3x59y" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha 5 September 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>b255tlilmippwkdc4b4nkv6vqm3x59y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363007</id>
      <parentid>7363006</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese */</comment>
      <origin>7363007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6818" sha1="owh8q64mt8r3sup6w2o11iffvw5mmqp" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>owh8q64mt8r3sup6w2o11iffvw5mmqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363008</id>
      <parentid>7363007</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese */</comment>
      <origin>7363008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6824" sha1="g1mamkdpxrt3ytebzv8dm6quh67oh98" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>g1mamkdpxrt3ytebzv8dm6quh67oh98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363010</id>
      <parentid>7363008</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese */</comment>
      <origin>7363010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="k348c32hqthshmfgvxvcid8r9ofgkyc" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>k348c32hqthshmfgvxvcid8r9ofgkyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363011</id>
      <parentid>7363010</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese */</comment>
      <origin>7363011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6836" sha1="t482rjzes8fn4tzyy9wqn7myomht6c9" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>t482rjzes8fn4tzyy9wqn7myomht6c9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363012</id>
      <parentid>7363011</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="5phiso4ymlfutjh6vsjitvy0ty57i20" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>5phiso4ymlfutjh6vsjitvy0ty57i20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363013</id>
      <parentid>7363012</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6848" sha1="sw10fza30wnti0qi16bvvcj8ole90t2" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>sw10fza30wnti0qi16bvvcj8ole90t2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363014</id>
      <parentid>7363013</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6854" sha1="b7var0scztzyn23y63l75xq1nulsrn7" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>b7var0scztzyn23y63l75xq1nulsrn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363015</id>
      <parentid>7363014</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6860" sha1="9umaitryp27inxkhhf9ca6wibjod715" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>9umaitryp27inxkhhf9ca6wibjod715</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363016</id>
      <parentid>7363015</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="lebkysgmn2za7q2oanp7og8c7rhjskz" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>lebkysgmn2za7q2oanp7og8c7rhjskz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363017</id>
      <parentid>7363016</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6872" sha1="lbqom9mlfqje9abzaadhp9k069h9g1n" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga 15 Okwamunaana 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>lbqom9mlfqje9abzaadhp9k069h9g1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363018</id>
      <parentid>7363017</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6884" sha1="c038x6q9ya9mltmol7hmnoqynlhsi7l" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha 6 Okwamukaaga 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>c038x6q9ya9mltmol7hmnoqynlhsi7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363019</id>
      <parentid>7363018</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6895" sha1="5ppwsi6xp760e6olkihfjz02oha9qok" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>5ppwsi6xp760e6olkihfjz02oha9qok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363020</id>
      <parentid>7363019</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6901" sha1="5b5i3sviwl73148ml1si844pjny9otr" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>5b5i3sviwl73148ml1si844pjny9otr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363021</id>
      <parentid>7363020</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6907" sha1="ed3lwieedsfi5n9vzy8cgn7kdjj4728" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya omuri 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>ed3lwieedsfi5n9vzy8cgn7kdjj4728</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363022</id>
      <parentid>7363021</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo */</comment>
      <origin>7363022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6913" sha1="o3yysn5tneshuiw8zspdxc5szgirqgm" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya omuri 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana omuri 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>o3yysn5tneshuiw8zspdxc5szgirqgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363023</id>
      <parentid>7363022</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Okufa */</comment>
      <origin>7363023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6919" sha1="t1nzo2sm2hk4cfy0rgmt0ffiobdums7" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya omuri 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana omuri 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga omuri 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>t1nzo2sm2hk4cfy0rgmt0ffiobdums7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363024</id>
      <parentid>7363023</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Okufa */</comment>
      <origin>7363024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6925" sha1="rlp4mdaalhr85yqfyrxhhgd5nv8kli8" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya omuri 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana omuri 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga omuri 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga omuri 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omu Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>rlp4mdaalhr85yqfyrxhhgd5nv8kli8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363026</id>
      <parentid>7363024</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Okufa */</comment>
      <origin>7363026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="sar97rysm96vgwhs75e9mvjf3appms9" xml:space="preserve">'''Maria Emily Lubega Mutagamba''' (5 Okwamwenda omuri 1952 – 24 Okwamukaaga omuri 2017) akaba ari omukugu omu by'entaasya hamwe n'omunyabyabutegyeki Omuganda. Akaba ari minisita w'eby'oburambuzi, enyamaishwa z'omu kishaka hamwe n'eby'obuhangwa omu kakiiko ka Uganda kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Newvision Team (15 August 2012). [http://www.newvision.co.ug/news/634161-president-yoweri-museveni-reshuffles-cabinet.html &quot;President Yoweri Museveni Reshuffles Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 16 August 2012. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; kuhisya ebiro 6 Okwamukaaga omuri 2016.&lt;ref&gt;Wolfgang, Thome (6 June 2016)[https://wolfganghthome.wordpress.com/2016/06/06/ugandas-president-museveni-names-prof-ephraim-kamuntu-as-new-tourism-minister/ . &quot;Uganda's President Museveni names Prof. Ephraim Kamuntu as new Tourism Minister&quot;.] Kampala: Wolfgang Thome Wordpress. Retrieved 24 October 2016.&lt;/ref&gt;

Kuruga omuri 2011 kuhisya omuri 2012, akaba ari minisita w'eby'amaizi hamwe n'obuhangwa bw'ensi.&lt;ref&gt;Mukasa, Henry (28 May 2011)[http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755941 . &quot;Museveni Names New Cabinet&quot;.] ''New Vision''. Kampala. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt; Akakora nka memba owatorainwe omu ishengyero ry'eihanga rya Rakai District Women's Representative kuruga omuri 2001 kuhisya omuri 2016.&lt;ref&gt;Nalugo, Mercy (25 May 2015)[http://www.monitor.co.ug/News/National/Over-20-MPs-bow-out-of-2016-race/688334-2728402-9p2w28z/index.html . &quot;Over 20 MPs bow out of 2016 race&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'enyima hamwe n'eby'obwegyese''' ==
'''Mutagamba''' akazaarirwa omuri  Disiturikiti ya Rakai aha biro 5 Okwamwenda omuri 1952. Akashoma aha St. Aloysius Senior Secondary School omuri Bwanda, Kalungu District ahabw'okushoma kwe okwa O-Level (1967–1970). Akaza omuri Mount Saint Mary's College Namagunga omuri Mukono District ahabw'obwegyese bwe obwa A-Level (1971–1972). Akaza omuri Makerere University kuruga omuri 1973 kuhisya omuri 1976, yaahendera n'omuhendo gwa Bachelor of Arts omu by'entaasya. Akaba aine na Diploma omu computer programming kuruga omu ICL Computer School omuri Nairobi, Kenya, eyatungirwe omuri 1980, hamwe na satifikeeti omu executive leadership kuruga omu John F. Kennedy School of Government omuri Cambridge, Massachusetts, United States, eyatungirwe omuri 1997.[6] Omuri 2013, akaheebwa omuhendo gwa doctorate ogw'ekitiinisa omu biragiro kuruga McMaster University omuri Canada.&lt;ref&gt;[http://dailynews.mcmaster.ca/article/honorary-degrees-celebrate-local-heroes-international-leaders/ &quot;Honorary degrees celebrate local heroes, international leaders&quot;]. ''McMaster Daily News''. 4 June 2013. Retrieved 26 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Omurimo''' ==
'''Mutagamba''' akaba ari ofiisa w'omu banka omuri Bank of Uganda kuruga omuri 1976 kuhisya omuri 1980 kandi akaba ari mukuru wa banka kuruga omuri 1991 kuhisya omuri 1999. Akaba ari omujwekyerwa omu Constituent Assembly ahagati ya 1994 na 1995. Omuri 1999–2000, akaba ari omuhwezi wa sekirereeti genero wa Democratic Party of Uganda. Omuri 2000, akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'eby'oburugo bw'amaizi kandi bwanyima omuri 2006 akatooranwa nk'omuhwezi wa minisita w'amaizi n'obuhangwa bw'ensi, omwanya ogu yaabaire aine kuhisya omuri 2012. Akaba ari purezidenti w'akakiiko k'abaminisita ba Afirika aha by'amaizi kuruga omuri 2004 kuhisya omuri 2012 kandi omukwatanisa w'ekibiina ky'abakazi abarikukurira ensi yoona aha by'amaizi n'okuboneza kuruga omuri 2005 kuhisya omuri 2012. Akaba naamanywa ahabw'emirimo ye y'okurwanirira enshonga zirikukwata aha maizi hamwe n'ekibiina ky'ensi yoona ekirikukwata aha kukora amaizi.&lt;ref&gt;MTWA (25 October 2016). [http://tourism.go.ug/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=120 &quot;Profile of Maria Emily Lubega Mutagamba&quot;]. Kampala: Uganda Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (MTWA). Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 25 October 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Mutagamba akakora nk'omuhwezi w'ebyoburambuzi, eby'amahamba hamwe n'ebya ira kuruga ebiro 15 Okwamunaana omuri 2012 kuhisya obu yaasikirwa Ephraim Kamuntu aha biro 6 Okwamukaaga omuri 2016. Obu yaabaire ari minisita, akaba naamanywa ahabw'okureetaho ekirungo kya Uganda ekirikumanywa munonga, emboga, hamwe n'ekikopo kya chapati ekirikumanywa nka Rolex.&lt;ref&gt;Patricia Osman (17 August 2016). [http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Tourism minister launches Rolex festival&quot;.] ''Capital FM''. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akagarura omu buteeka empaka z'oburungi za Miss Tourism Uganda ezatandikire omuri 2010.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330268/miss-tourism-2013-kicks-thursday &quot;Miss Tourism 2013 kicks off Thursday 29&quot;.] ''New Vision''. 28 August 2013. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Akaruga omu by'obutegyeki oburikukora omuri 2016 ahabw'amagara ge agaabaire gariyo nigashishwa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Bwire, Job; Ainebyoona, Emmanuel (24 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Former-tourism-minister-Maria-Mutagamba-dead/688334-3985994-1u8woy/index.html &quot;Former tourism minister Maria Mutagamba is dead&quot;.] ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'omuntu''' ==
Akaba ashweirwe Tarsis Matthew Mutagamba owaabaire naakora omu Bank of Uganda kumara emyaka 17 kuhisya obu yaahuumura omuri 1980. Akaba ari omukuru w'okubanza ow'Afirika omu by'esente aha banka.&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1109774/bishop-kakooza-mourns-mutagamba &quot;TARSIS Mathew Mutagamba, husband to the State Minister for Water, Maria Mutagamba, is dead&quot;]. ''New Vision''. 4 January 2004. Retrieved 25 June 2017.&lt;/ref&gt; Tarsis akafa ahabw'okuremererwa kw'omutima ebiro 2 Okwakana omuri 2004 aha myaka 70. Akasigwa abaana 16.&lt;ref&gt;Vision Reporter (5 January 2004)[[:en:AllAfrica.com|. &quot;Uganda: Bishop Kakooza Mourns Mutagamba&quot;]]. ''New Vision via AllAfrica.com''. Kampala. Retrieved 3 March 2015.&lt;/ref&gt;

== '''Okufa''' ==
'''Mutagamba''' akafa ebiro 24 Okwamukaaga omuri 2017 aha Case Medical Centre omuri Kampala ahabw'oburemeezi bw'ekookoro y'ekibumba, n'obu araabe yaabaire arwaire obukooko bwa gallstones. Akaba aine emyaka 64. Akataahizibwa omu irwariro esande ishatu atakafiire. Enganzi y'eihanga Ruhakana Rugunda aketa okufa kwe &quot;okufeerwa kw'amaani omu ihanga&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Akaziikwa ebiro 28 Okwamukaaga omuri 2017 aha kyaro kya Gamba, Kakuuto Subcounty omuri Disiturikiti ya Rakai. Okuziika kukaba kuriho John Baptist Kaggwa, omureeberezi w'obureeberezi bwa Roman Catholic Diocese of Masaka.&lt;ref&gt;Mutyaba, Gertrude (28 June 2017). [http://www.monitor.co.ug/News/National/Bishop-Kaggwa-Mutagamba-Museveni-character/688334-3991248-oqdre4/index.html &quot;Masaka Diocese bishop hails Mutagamba&quot;]. ''Daily Monitor''. Kampala. Retrieved 28 June 2017.&lt;/ref&gt;

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>sar97rysm96vgwhs75e9mvjf3appms9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Khalid Aucho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825059</id>
    <revision>
      <id>7362980</id>
      <parentid>7361547</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="c1cy3o0epwzxuuh093m1tdkdzvnei17" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga 2009 kuhisya 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga 2010 kuhisya 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>c1cy3o0epwzxuuh093m1tdkdzvnei17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362981</id>
      <parentid>7362980</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5076" sha1="69cipbda4wr7km6ql8rons0ta81bat9" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga 2009 kuhisya 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga 2010 kuhisya 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>69cipbda4wr7km6ql8rons0ta81bat9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362982</id>
      <parentid>7362981</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5088" sha1="3ld5rioj40fkb5yszc52o60jzduxs7u" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga 2010 kuhisya 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>3ld5rioj40fkb5yszc52o60jzduxs7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362983</id>
      <parentid>7362982</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="d2er725gosrh336e0sthac0dnr0xj0d" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>d2er725gosrh336e0sthac0dnr0xj0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362984</id>
      <parentid>7362983</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5100" sha1="8ozlm7pensua0remsfjyif1wwwkeiw8" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>8ozlm7pensua0remsfjyif1wwwkeiw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362985</id>
      <parentid>7362984</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="nsoj31ig5va4pn139t8drfvy81hfyrs" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>nsoj31ig5va4pn139t8drfvy81hfyrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362986</id>
      <parentid>7362985</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5108" sha1="25imlakui26p2pewrzoop36m71rotgi" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 September 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>25imlakui26p2pewrzoop36m71rotgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362987</id>
      <parentid>7362986</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'ensi yoona */</comment>
      <origin>7362987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="ajhcqjnog8b2yj0n4lpeqzfavk337bi" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>ajhcqjnog8b2yj0n4lpeqzfavk337bi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362988</id>
      <parentid>7362987</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'ensi yoona */</comment>
      <origin>7362988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5115" sha1="lm4vqrw60khkcw8kkub9yrcht4xnym2" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>lm4vqrw60khkcw8kkub9yrcht4xnym2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362989</id>
      <parentid>7362988</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Omurimo gw'ensi yoona */</comment>
      <origin>7362989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5121" sha1="bie0odamlzycr6hp5cn41r39yo3vj9e" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>bie0odamlzycr6hp5cn41r39yo3vj9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362990</id>
      <parentid>7362989</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gor Mahia */</comment>
      <origin>7362990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="mtq8x0sv0ppsu3lzud6x3awn7q0y2en" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga omuri 2015 kuhisya Okwakataano 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>mtq8x0sv0ppsu3lzud6x3awn7q0y2en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362991</id>
      <parentid>7362990</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gor Mahia */</comment>
      <origin>7362991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="7iadvztgsr6m2vynka63ekpkjhsx6gk" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga omuri 2015 kuhisya Okwakataano omuri 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha 8 Janwari 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>7iadvztgsr6m2vynka63ekpkjhsx6gk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362992</id>
      <parentid>7362991</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gor Mahia */</comment>
      <origin>7362992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="px20qjpdfws1dvjxcsjussmb3po54x6" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga omuri 2015 kuhisya Okwakataano omuri 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha biro 8 Okw'okubanza omuri 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>px20qjpdfws1dvjxcsjussmb3po54x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362994</id>
      <parentid>7362992</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gor Mahia */</comment>
      <origin>7362994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5155" sha1="r3j4vqtcqop9tb8qoyieju9mr5aq88u" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga omuri 2015 kuhisya Okwakataano omuri 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha biro 8 Okw'okubanza omuri 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano omuri 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>r3j4vqtcqop9tb8qoyieju9mr5aq88u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362995</id>
      <parentid>7362994</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gor Mahia */</comment>
      <origin>7362995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5161" sha1="b5u5c17zdp3yq0ldx3um4zfw6ydaku0" xml:space="preserve">Khalid Aucho (akazaarwa ebiro 8 Okwamunaana omuri 1993) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaana nk'omuzibizi wa rwagati omu kiraabu ya Tanzanian Premier League eya Singida Black Stars.[1][3][4]

Aucho akazaana omupiira gw'ebigyere omu kiraabu nyingi, nk'eya Jinja Municipal Council F.C. kuruga omuri 2009 kuhisya omuri 2010, Water F.C kuruga Uganda kuruga omuri 2010 kuhisya omuri 2012, Simba FC kuruga Uganda, Tusker kuruga Kenya, Gor Mahia kuruga Kenya, hamwe na Baroka kuruga omu South African Premier Soccer League.

Akaba ari omwe aha tiimu y'eihanga eya Uganda eyabaireho omu mpaka z'ekikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38.

== Amagara g'obuto ==
Aucho akazaarirwa omuri Jinja, Uganda. Akashoma aha ishomero rya Namagabi Primary School – Kayunga, St Thudus (O-level), Iganga Mixed School (A-level).[5]

== Omurimo gw'ekibiina ==

=== '''Gor Mahia''' ===
Aucho akazaana omu tiimu ya Kenya Premier League eya Gor Mahia kuruga omuri 2015 kuhisya Okwakataano omuri 2016.[6] Akaza omuri GorMahia kuruga Tusker kandi akashohozibwa aha biro 8 Okw'okubanza omuri 2015 aha kishaayi kya Nyayo.[7] Akateeba goora ye y'okubanza omuri GorMahia aha 22 Okwa kashatu 2015 omu dakiika ya 41 barikuhakana na Chemilli Sugars F.C. GorMahia ekasingura ggoolo 3–1.[8] Aucho akazaana omuzaano gwe gw'ahamuheru ahabwa GorMahia ebiro 25 Okwakataano omuri 2016 aha kishaayi kya Moi Kisumu barikurwanisa Sofapaka F.C., ahu yaateire omutwe omu kishengye ky'okwiguraho abahanguzi ba Kenya omu dakiika ya mukaaga, GorMahia ekahendera orugyendo rw'okubanza ahaiguru y'orupapura rw'obubonero n'obubonero 29.[9]

Omu kwezi kwa mushanju omuri 2016, Aucho akaza omu kooti aha tiimu ya Scottish Premiership eya Aberdeen.[10][11] Okuhindura okuza Aberdeen kukagwa, kwonka, bwanyima y'okushanga esente z'okuhindura ahagati y'ebibiina.[12] Bwanyima y'okugyezibwa okutahikire omuri Scotland, Aucho akateebwaho omukono Baroka F.C. kuruga South Africa aha sente ezirikugambwa ngu zikaba ziri 200,000 Rands (nk'obukaikuru bwa KSh1.6).[13]

=== '''Baroka''' ===
Aha 24 Okwamunaana 2016, Aucho akata omukono aha ndagaano na Premier Soccer League side Baroka.[14] Akakora okubanza kwe aha 15 Okwaikumi 2016 omu muzaano gwa Premier Soccer League ogwabaire aha Cape Town Stadium aha dakiika ya 50 arikusikira Chauke Mfundhisii.[15]

=== '''Serbia''' ===
Omu Kwakabiri 2017, omu biro by'ahamuheru by'obwire bw'okuhindura abazaani, Aucho akaza omuri Red Star Belgrade ahanyima y'okuragiirwa omutendeki wa tiimu y'eihanga rya Uganda Milutin Sredojević. Red Star ahonaaho ekamwohereza omuri OFK Beograd aha rooni kuhisya aha muheru gw'obwire bw'omuzaano.[16] Ahabw'oburemeezi bw'ebiragiro ebirikukwata aha visa ezabuzire, Aucho akata omukono aha ndagaano y'emyezi mukaaga na OFK Beograd.[17] Ekyakuratsireho kiraabu ekagaruka omu riigi ya Serbia Belgrade, Aucho akatendekwa na Red Star Belgrade kumara obwire omuri 2017,[18] bwanyima y'ekyo akaruga omu kiraabu omu Kwaikumi na kumwe omwaka ogwo.[19]

=== '''India''' ===
Aucho akaza omuri East Bengal okwa kabiri ahabw'emizaano mikye y'omurundi gwa 2017–18 I-league hamwe n'ekikopo kya Indian Super Cup. Akaza omu mizaano yoona ena eya kiraabu omuri 2018 Indian Super Cup. Akarekurwa bwanyima y'empaka.

Omu Kwamwenda 2018 akaza omu kiraabu endiijo eya Buyindi omuri Churchill Brothers.[20][21] Akatandika kuzaana omu riigi ya kiraabu egi aha 28 Okwaikumi 2018, yaazaana edakiika zoona makumi mwenda omu kuteera akaruuru ka 0–0 aheeru na Minerva Punjab.[22] Akateeba goora ye y'okubanza omu riigi ya kiraabu egi aha 9 Desemba 2018 omu buhanguzi bwa 4–1 omuka ahari Aizawl F.C. Goora ye, eyayambirwe Israil Gurung, ekateebwa omu dakiika ya 23 kandi yaakora obubonero bwa 1–0 ahari Churchill Brothers.[23]

=== '''Makkasa''' ===
Omu kwezi kwa mushanju 2019 Aucho akaza omuri Makkasa aha ndagaano y'emyaka ebiri.[24] Omu siizoni ye y'okubanza aha kiraabu akakora okureebeka 21 yaateeba emirundi ebiri,[25], omu siizoni ye ey'akabiri akakora okureebeka 13.[25].

=== '''Young Africans''' ===
Aucho akaza omu kiraabu ya Tanzaniya eya Young Africans omu kwezi kwa munaana 2021.

== Omurimo gw'ensi yoona ==
Aucho akakora omurundi gwe gw'okubanza aha tiimu y'eihanga rya Uganda (the &quot;Cranes&quot;) barikuhakana na Rwanda omu buhanguzi bwa 1–0 aha CECAFA Cup eya 2013. Akateeba goora ye y'okubanza omu mahanga omu muzaano ogwabaire gurikuhakanisa Sudan kugira ngu tiimu ye etungye obuhanguzi bwa 1–0 omu kicweka ky'okubanza eky'empaka z'omuringo gumwe.[26]

Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2016, Aucho akateeba aha kuteera okuruga omu kibokisi kye ekya penarite omu mupiira ogwabaire guri aheeru ogwasingire Botswana ggoolo 2–1 omu muzaano gw'okuhikaana n'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[27]

Aucho akaba ari omu tiimu ya Uganda eyaahikire aha kikopo ky'amahanga ga Afirika omurundi gw'okubanza omu myaka 38, ebiro 4 okwamwenda omuri 2016.

Aucho aketwa omu tiimu y'eihanga ey'omupiira gw'ebigyere eya Uganda ahabw'ekikopo ky'amahanga ga Afirika ekya 2017.[30] Akabura omu muzaano gw'okubanza ogwabaire guri ahagati ya Uganda na Ghana ebiro 17 Okwakana omuri 2017 ahabw'okubingwa.[31]
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>b5u5c17zdp3yq0ldx3um4zfw6ydaku0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Mukasa Mbidde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825062</id>
    <revision>
      <id>7363030</id>
      <parentid>7361575</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13917" sha1="cvsb8c64o8zobwpdhua5u0fklbbalrw" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omu Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>cvsb8c64o8zobwpdhua5u0fklbbalrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363031</id>
      <parentid>7363030</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13923" sha1="lrtfg2wi9p7qd5scrq8ayouefw8mvtw" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omu Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>lrtfg2wi9p7qd5scrq8ayouefw8mvtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363032</id>
      <parentid>7363031</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13929" sha1="9httnz6pysm3gnyqr5besfl13iiqpbj" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omu Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>9httnz6pysm3gnyqr5besfl13iiqpbj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363033</id>
      <parentid>7363032</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13933" sha1="45kshhn6y6ecl3ntf354xw5izy8m20q" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omu Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>45kshhn6y6ecl3ntf354xw5izy8m20q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363034</id>
      <parentid>7363033</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13939" sha1="l9pskwk59zidjgfzlykq7u5ux9qdw76" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omu Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>l9pskwk59zidjgfzlykq7u5ux9qdw76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363035</id>
      <parentid>7363034</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13941" sha1="hqlcxstogtflj2klx7p9y4szdorwpk1" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>hqlcxstogtflj2klx7p9y4szdorwpk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363036</id>
      <parentid>7363035</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13947" sha1="5z23exsi59kociqrs7870m15rzsoprq" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>5z23exsi59kociqrs7870m15rzsoprq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363037</id>
      <parentid>7363036</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13959" sha1="fmf0iq4w817e7ip6as6zleu50698ve0" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga omuri 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza omuri 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>fmf0iq4w817e7ip6as6zleu50698ve0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363038</id>
      <parentid>7363037</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa */</comment>
      <origin>7363038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13965" sha1="90fwu623vtvchbdsfji4pw0vra32f1x" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga omuri 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza omuri 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri omuri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>90fwu623vtvchbdsfji4pw0vra32f1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363039</id>
      <parentid>7363038</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa */</comment>
      <origin>7363039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13971" sha1="3nbq73y6ttifxruuk1lpomneo37mxwx" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga omuri 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza omuri 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri omuri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu omuri 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>3nbq73y6ttifxruuk1lpomneo37mxwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363040</id>
      <parentid>7363039</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa */</comment>
      <origin>7363040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13977" sha1="26m2bvp2l670sl1evd04y4vecxq33do" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga omuri 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza omuri 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri omuri 2012.[18]

Omu Kwakana 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu omuri 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu omuri 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>26m2bvp2l670sl1evd04y4vecxq33do</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363041</id>
      <parentid>7363040</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa */</comment>
      <origin>7363041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13989" sha1="2x8ijr7raz243yre9z4g4zamxghydid" xml:space="preserve">Fred Mukasa Mbidde (akazaarwa ebiro 15 Okwaikumi omuri 1974) n'omunyabiragiro Omuganda, omurwanirizi w'obugabe bw'abantu, omukugu omu by'amakuru, omugambi w'okuhiga hamwe n'omunyabyabutegyeki. Ni memba otoorainwe omu kishengye kya 3 ekya East African Legislative Assembly (EALA), arikujwekyera Republic of Uganda. Atwire omu ofiisi egi kuruga okwamukaaga omuri 2012.

Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu: Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente; Akakiiko k'Ebiragiro, Ebiragiro hamwe n'Obugabe; hamwe n'Akakiiko k'Ebyanga hamwe n'Okumaraho Obutaikirizana.&lt;ref&gt;[http://www.investigator.co.ug/politics/item/118-uganda%E2%80%99s-fred-mukasa-mbidde-star-shines.html &quot;Uganda's Representative Fred Mukasa Mbidde's Star Shines at EALA&quot;]. www.investigator.co.ug.&lt;/ref&gt; Niwe mukuru w'entebe y'Akakiiko k'ebyempurizana, Obushubuzi hamwe n'Okutamu sente.&lt;ref&gt;[http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html &quot;Hon. Fred M. Mukasa Uganda&quot;]. EALA. Archived from the original on 13 April 2014. Retrieved 11 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html &quot;Mukasa Mbidde wins EALA seat, NRM dominates&quot;]. The New Vision. Retrieved 5 May 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&amp;CatID=1 &quot;Mukasa Mbidde to head EALA legal sub committee&quot;.] The New Vision. Archived from the original on 5 May 2014. Retrieved 5 May 2014&lt;/ref&gt;

Ni memba, owabaireho omuhabuzi mukuru w'eby'ebiragiro, mukuru w'entebe Masaka disiturikiti hamwe n'owa hati omuhwezi wa purezidenti w'eihanga omu Democratic Party, (DP). Kandi ni memba w'ekibiina kya Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on

Obugabe bw'abantu hamwe n'abantu (African Court Coalition).&lt;ref&gt;[[:en:Daily_Monitor|&quot;Mao voted Democratic Party president again&quot;]]. Daily Monitor.&lt;/ref&gt;

Akabanza kutunga okumanywa omuri 2001 obu yaabaire naaheereza nk'omwebembezi w'ekibiina kya Makerere University. Akakora omurimo gw'amaani omu &quot;Save Mabira Riots&quot; ekyabaireho omuri Uganda omwaka gwa 2007. Kandi, Mbidde akakora omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda orwa 1994. Niwe Patron wa Mbidde Foundation kandi niwe ariho obwahati nk'omuhabuzi wa gavumenti omuri Kooki chiefdom.[7][8][9]

== '''Amagara g'obuto n'eby'obwegyese''' ==
Mukasa Mbidde akazaarwa omuri Disiturikiti ya Masaka ebiro 15 Okwaikumi omuri 1973 nk'omwana wa kabiri owa Emmanuel Mbidde owafiire, owaabaire ari mukuru w'eishomero hamwe na Mukyala Mary Kintu, obwahati omwegyesa owahuumwire. Omuganda omu nganda, akazaarwa omu ka y'Abakristaayo ey'ekika kya Ente. Babiri aha banyaanyowe ni Henry Mbidde na Balaam Mbidde bombi abari abegyesa ahari Makerere University. Akaba aine okutendekwa kw'amahe omu myaka ya 1990 kandi akazaana omurimo gw'amaani omu rutaro rw'okucungura Rwanda omuri 1994 obu yaarwana hamwe n'ekibiina kya National resistance mkovement (nra) atakatandikire Yunivasite omuri 1999.[10]

Atwire ari mukuru we wenka kumara emyaka mingi kandi atwire arikukora bizinesi ezirimu, orupapura rw'amakuru orwa The Financial Times (1999–2000), ekitongore ky'okuguza sente z'aheeru (1999 kuhisya hati), reediyo omuri Rwanda, ekitongore ky'ebiragiro ekya Mbidde &amp; Co Advocates (2011 kuhisya hati), ekitongore kya Mbidde Foundation ekirikushangwa Nagoya, Japan, n'ebindi. Ni munywani w'Abajapaani baingi kandi aba bamuhwereire puroguraamu ze kumara emyaka mingi kurabira omu kitongore kya Mbidde Foundation.[11]

Mukasa Mbidde akashoma aha Nakyenyi Primary School, eishomero eri maama we yaabaire naayegyesamu, ahabw'obwegyese bwe obwa puraimare hamwe na Kabwoko High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eya rwagati. Akashoma aha Masuliita Boarding School hamwe na Kampala High School ahabw'obwegyese bwe obwa siniya eyahaiguru. Akashoma aha Makerere University hamwe na Law Development Centre (LDC) ahabw'obwegyese bwe obwaheiguru. Aine diguri y'empurizana y'abantu boona (2003) kuruga Makerere University, LLB (2009) kuruga Makerere University hamwe na postgraduate Diploma omu Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) kuruga Law Development Centre. Akaba aine n'okutendekwa kw'obwebembezi aha Norwegian School of Leadership and Theology (HLT) omuri 2005. Omuri 2014, Mbidde akaba aine okwejumba omu biragiro omu kushwijuma emishango omu kooti z'omu bicweka by'ahansi aha Mandela Institute, University of the Witwatersrand.[12]

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahansi''' ==
Mukasa Mbidde akatandika okwejumba omu by'obutegyeki omuri 1999 nk'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekicweka kikye ky'ekibiina kya Democratic Party. Akakorera nk'omuhwezi wa tureesa w'ekibiina kandi bwanyima nk'omuhandiiki w'enshonga z'abeegi. Akesimbaho ahabwa obwebembezi bwa Makerere University guild omuri 2001 aha tiketi ya UYD kandi yasingura omu myanya yoona y'okuteera akaruuru ahabw'eshonga nyingi. Owaamubanjirire akaba ari Asuman Basalirwa kandi owaamukuratiire akaba ari Denis Okema. Omu bwire obu akaheebwa ekitiinisa kya Otak Olweny (ekirikumanyisa omurwani) hamwe n'eiziina Okello kuruga omu Acholi Makerere University Students Association (AMUSA) hamwe n'abakuru b'ekicweka kya Acholi Sub-region. Kandi, akatunga ebirabo bya Japanese Recognition Awards kuruga omu Chiba University na Soka University omuri 2002. Ekyahererukireyo, akasingura ekirabo kya 2001 American Council of Young Political Leaders (ACYPL), ekirabo ekirikuheebwa abeebembezi b'eby'obutegyeki abato buri mwaka kuruga omu American Council.

== '''Omurimo gw'eby'obutegyeki ogw'ahaiguru''' ==
Bwanyima y'okwebembera ekibiina kye, akagyenda omu maisho yaaba omuhwezi wa purezidenti w'eihanga rya UYD omuri 2005. Omuri 2006, akaba omuhwezi w'omukuru w'ehururu z'eihanga ahabw'ekicweka ky'ahaiguru ekya Democratic Party. Akaba naahweera Norbert Mao obwire obwo. Akaba ari omwesimbireho omu karuuru k'okugaruka omu ishengyero omuri Kalungu East county, Masaka disiturikiti kwonka akasingwa omu mbeera ezirikuhakanisibwa kandi kuhisya hati nahakanisa okwejumbira kwa purezidenti Yoweri Museveni ahabw'okusingwa. Akagaruka yaayemerera omu karuuru k'eishengyero omuri 2011 ahabw'ekicweka kimwe kandi yaasingwa kwonka omurundi ogu akaba ashemereirwe.[13][14]

Ahabw'okuremwa kuza omu ishengyero omuri 2011, Mbidde akareeba omwanya gw'okushoboorora omu kujwekyerwa kwa Uganda omu ishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba (EALA) ogwabaire nigusiima ekibiina ekiri omu butegyeki, National Resistance Movement, n'ahabw'ekyo yaasherura obuhwezi bw'omu kooti kandi yaashaba ngu abantu baingi kuruga omu bibiina by'obutegyeki eby'orubaju orurikuhakanisa gavumenti bateebwe omu ishengyero. Ahabw'okusingura omu kooti, akatooranwa aha tiketi ya DP n'obu haraabe hariho embeera ezirikuhakanisibwa kandi atwire ari omujwekyerwa wa EALA kuruga Okwamukaaga omuri 2012. Naheereza aha kakiiko ka EALA kasatu, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga, akakiiko k'eby'ebiragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe hamwe n'akakiiko k'eby'enshonga z'ekyanga hamwe n'okumaraho entongane. Niwe mukuru w'akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyobugaiga.[15] Kandi niwe mukuru w'akakiiko kakye akarikukwata aha biragiro, ebiragiro hamwe n'obugabe.

== '''Ebiragiro ebireesirwe, ebirikushagikwa nari ebitarikushagikwa''' ==
Omu kwezi kw'okubanza omuri 2013, Mbidde akagira ngu akaba naaza kushaba orukiiko rwa EALA okurangirira ebikorwa bya Museveni omuri Uganda ahu yaabaire atakwatanisa n'eishengyero rye, bikaba bitarikuhikaana n'omwanya gwe nk'omukuru w'ekibiina. Omwebembezi w'eihanga Museveni akaba abaire ari aha rugamba obwire obwo arikurwanisa eishengyero kuruga obu okucondooza okwabaire kutahikire aha kufa kwa Cerinah Nebanda omukazi wa Butaleja owaafa omu mbeera ezirikubanganisibwa ebiro 20 Okwaikumi na ibiri omuri 2012.[18]

Omu Kwakana omuri 2013, Mbidde akahinguza ekiteiso ky'okushagika ekiteiso ngu ebiragiro bya SADC hamwe n'ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekya UN Security Council ahabw'amahe g'okurinda obusingye omu mahanga goona&quot; agarikurwanisa abahekyera ba M23 bigumizemu kurekura okuhanuura kugira omugisha.[19]

Omu Kwa mukaaga omuri 2013, Mbidde akarekyeraaho kushaba okwikiriza South Sudan kutaaha omu East African Community (EAC). Akaba yaabaire agambirweho ngu &quot;Ndiyo ninza kureeta ekiragiro kuzibira South Sudan kutaaha omu EAC ku ogire ngu eihanga eryo riremirwe kukuratira okushaba kwangye. Okwitwa kw'Abanyayuganda abataine rubanja tikurikubaasa kugumizamu kutarikuhakanisibwa.&quot;[20]

Omu Kwa kashatu omuri 2014, Mbidde akatunga obusinguzi bw'okutaho okushaba omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa arikushaba ebiragiro by'okuzibira omuntu weena okukora ekiteiso ky'okujumirira Margaret Zziwa, sipiika wa EALA.[21][22]

Omu Kwa kashatu omuri 2015, akakiiko k'ebyempurizagana, ebyobushubuzi hamwe n'ebyentatsya akarikwebemberwa Mbidde kakahinguza ekiragiro ky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, ekiragiro kya EAC eky'okwihaho ebirikuremesa ebyobushubuzi, 2015.[23]

== '''Omurimo gw'ebiragiro''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omunyabiragiro kuruga omuri 2011 kuhisya hati. N'omwebembezi w'ekibiina kya Uganda Law Society, East African Law Society, Pan African Lawyers Union hamwe na Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights (African Court Coalition). N'omwegyesa orikutaayaayira aha Yunivasite ya Soka, Yunivasite ya Chiba hamwe na Kyoritsu Women's University omuri Japan. N'omuhwezi wa Kenya Human-rights Commission omu by'obugabe bw'okutambura. Eby'okukora bye ebikuru biri omu biragiro by'endagaano, okushashurira ebitongore, okugaitwa hamwe n'okugura hamwe n'okukora endagaano hamwe n'ebirango.

Naakora ekitongore ky'ebiragiro ekya buntu omu maziina ga Mbidde &amp; Co Advocates hamwe na Mbidde Foundation ei ari omureeberezi nawe eri ekitongore ky'ebiragiro ekya NGO. Buriijo naaba aine ebiragiro by'okukwatanisa aha mishango y'amaani na Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga &amp; Co Advocates. Atwire ari obwonko enyima y'emishango mingi eyateirweho ekibiina kya Uganda Democratic Party, ahabw'okuba niwe Chief Legal Advisor w'ekibiina ky'eby'obutegyeki. Okukora kwe okwahwaireho kubaire nikugyenderera kooti z'omu bicweka by'obutegyeki okukira munonga Kooti y'Oburingaaniza eya East Africa (EACJ), ekirikumanywa munonga n'omushango gwe ogwa 2011 EALA omu kooti egyo.

== '''Okuhwera abantu''' ==
Mukasa Mbidde n'omuntu orikuhwera abandi omuri Uganda. Akashashurira okuteera akaruuru k'abanyakibiina ikumi nainga abandi omu ishengyero rya Uganda. Niwe arikushashurira hamwe emirimo y'ekibiina kya Democratic Party ekya Uganda hamwe n'ekanisa y'Abakaturiki omuri Uganda. Okukunda kwe okw'okuteera ebikonde kumureteire kuba ow'embabazi omu kushashurira ebibiina by'ebikonde bingi omu ihanga. Ahabw'okuba omunyabiragiro, atwire naaha obuhwezi bw'obusingye bw'abantu abatarikwebaasa kandi atwire naahwera abantu abari aheeru y'eihanga omu nshonga z'eitaka. Obwahati, Mbidde akasiimwa KCCA ahabw'okushashurira hamwe okwombeka ekijusyo kisya ekya Kabaka aha ruguuto rwa Kabaka Njagala omuri Mengo.&lt;ref&gt;[http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html &quot;Kabaka monument cost Shs150 million&quot;.] Daily Monitor. 19 January 2021.&lt;/ref&gt;

== '''Obutaikirizana''' ==
Mukasa Mbidde atwire ari omu nshonga nyingi ezirikuhakanisibwa kuruga obu yaarwana hamwe na Rwandan Patriotic Army (RPA) eya Kagame omu myaka ya 1990 kuhisya obu yaashagika Margaret ZZiwa, owaabaireho Sipiika wa EALA. Okusingwa kwe omu karuuru ka 2007 aka Kalungu East akaba kariho ebiteekateeko by'okwiba oburuuru ebyakozirwe purezidenti Yoweri Museveni nk'ekifubiro ahabw'omurimo gwa Mbidde omu butabanguko bwa Save Mabira omuri Kampala obu abashaija babiri ba Uganda hamwe n'omushaija Omuhindi baisirwe kandi Abahindi 40 bakabingwa kuruga omu hekalu y'Abahindu.

Mukasa Mbidde nawe akareetaho okuhakanisibwa obu yaashagika Norbert Mao otakaba Muganda ahabw'obwebembezi bwa DP kandi nikiteekateekwaho ngu akaba ari ow'amaani omu kumureetera kuba omwebembezi w'eishengyero ry'eby'obutegyeki eryatandikirweho aha mizi ya Buganda hamwe n'Oburokristayo bw'Abakatuliki. Okutooranwa kwe omu EALA nakwo kukaba kurimu entongane z'oburyo bw'okuhakanisa ekyareteire FDC, ekibiina ky'obuhangwa ekirikukirayo obuhango omu ishengyero rya Uganda, kubingwa. Nikigambwa ngu ahabw'okugira ngu akaba aine okushaba kwe okusya No4 okwa 2012 omu kooti y'oburingaaniza eya East Africa kikareetera NRM kutagira ekindi ky'okukora okwihaho okuteera akaruuru ahari Mbidde ekirugiremu okujuna akaruuru kuruga omu kooti kandi eki omu muheru kikakora okuzibira enteekateeka ya FDC ey'okwanga akaruuru.&lt;ref&gt;&quot;Opposition shoots self in foot, again&quot;. www.independent.co.ug.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mobile.monitor.co.ug/News/-/691252/1235370/-/format/xhtml/-/hgnjuz/-/index.html &quot;Democratic Party sues government over EALA representation&quot;.] Daily Monito&lt;/ref&gt;

== '''Ebirikukwata aha muntu''' ==
Mukasa Mbidde akaba ashweirwe omufu Susan Namaganda, owaabaire ari omubaka w'abakazi omuri Bukomansimbi District, ou yaabaire aine abaana bashatu.&lt;ref&gt;[He is now Re married to Phiona Nayebale of the family of the Rutamwebwas of Kiruhura in Western Uganda http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html &quot;M[[:en:Daily_Monitor|P Susan Namaganda dies after accident&quot;]]]. Saturday Monitor. 20 January 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)&lt;/ref&gt; Kandi nawe n'ishe wa Gabrielle Mbidde. Ni munywani w'amaani n'ababaka ba EALA abarikuhika nka mukaaga otwariiremu Dr. James Ndahiro na Dr. Abdu Karim Harelimana kuruga Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania na Suzan Nakawuki owa Uganda.&lt;ref&gt;[[:en:The_Observer_(Uganda)|&quot;Mbidde: Susan is simply the best!&quot;]]. The Observer (Uganda).&lt;/ref&gt;

== '''Reeba nawe''' ==
Eishengyero ry'amahanga ga Afirika y'oburugwa izooba

Disiturikiti ya Bukomansimbi

Disiturikiti ya Masaka

== '''Eby'okureeberaho''' ==</text>
      <sha1>2x8ijr7raz243yre9z4g4zamxghydid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Matthias Ouma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825083</id>
    <revision>
      <id>7363027</id>
      <parentid>7361695</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="763" sha1="req6mhgaon6wew4bli5rpn8fgwt4c2r" xml:space="preserve">George Matthias Ouma (akazaarwa ebiro 3 Desemba 1945) n'omuteezi w'ebikonde omu [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]]. Akahakahakana aha mizaano ya Summer Olympics eya 1968 hamwe na Summer Olympics eya 1972.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; [[:en:Bill_Mallon|Mallon, Bill]]; et al. [https://web.archive.org/web/20200418053122/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ou/matthias-ouma-1.html &quot;Matthias Ouma Olympic Results&quot;]. Olympics at Sports-Reference.com. [[:en:Sports_Reference|Sports Reference LLC.]] Archived from the original on 18 April 2020. Retrieved 13 December 2018.&lt;/ref&gt; Aha mizaano ya Summer Olympics eya 1972, akasingwa Imre Tóth omu kurwana kwe okw'okubanza.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>req6mhgaon6wew4bli5rpn8fgwt4c2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363028</id>
      <parentid>7363027</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="qfwqxkm548qyc9apafcvl8gpag2rvmv" xml:space="preserve">George Matthias Ouma (akazaarwa ebiro 3 Okwaikumi na ibiri omuri 1945) n'omuteezi w'ebikonde omu [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]]. Akahakahakana aha mizaano ya Summer Olympics eya 1968 hamwe na Summer Olympics eya 1972.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; [[:en:Bill_Mallon|Mallon, Bill]]; et al. [https://web.archive.org/web/20200418053122/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ou/matthias-ouma-1.html &quot;Matthias Ouma Olympic Results&quot;]. Olympics at Sports-Reference.com. [[:en:Sports_Reference|Sports Reference LLC.]] Archived from the original on 18 April 2020. Retrieved 13 December 2018.&lt;/ref&gt; Aha mizaano ya Summer Olympics eya 1972, akasingwa Imre Tóth omu kurwana kwe okw'okubanza.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>qfwqxkm548qyc9apafcvl8gpag2rvmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363029</id>
      <parentid>7363028</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="swlyk6na3deeigin01j8fe4gpk0b93h" xml:space="preserve">George Matthias Ouma (akazaarwa ebiro 3 Okwaikumi na ibiri omuri 1945) n'omuteezi w'ebikonde omuri [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]]. Akahakahakana aha mizaano ya Summer Olympics eya 1968 hamwe na Summer Olympics eya 1972.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; [[:en:Bill_Mallon|Mallon, Bill]]; et al. [https://web.archive.org/web/20200418053122/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ou/matthias-ouma-1.html &quot;Matthias Ouma Olympic Results&quot;]. Olympics at Sports-Reference.com. [[:en:Sports_Reference|Sports Reference LLC.]] Archived from the original on 18 April 2020. Retrieved 13 December 2018.&lt;/ref&gt; Aha mizaano ya Summer Olympics eya 1972, akasingwa Imre Tóth omu kurwana kwe okw'okubanza.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>swlyk6na3deeigin01j8fe4gpk0b93h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/David Bagoole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825089</id>
    <revision>
      <id>7362932</id>
      <parentid>7361812</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="0m4lt9ilzpmgs28utlen3ayqjmfgndy" xml:space="preserve">David Bagoole (akazaarwa Apuri 4, 1998) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] orikuzaana nk'omuzaani w'ahagati arikuteera goora omu Wakiso Giants FC. Naamanywa munonga ahabw'obwire bwe na [[Wp/nyn/Vipers SC|Vipers SC,]] kimwe aha kiraabu z'omupiira ezirikukirayo oburungi omu Uganda. Arikwetwa &quot;Tong Po&quot; hamwe na &quot;The Animal,&quot; Bagoole naasiimwa ahabw'amaani ge, okwiruka kw'omupiira, hamwe n'okuhika kw'okuhikaana.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-06-23). [https://www.pulsesports.ug/football/story/david-bagoole-returns-to-vipers-2023062311164123837 &quot;David Bagoole returns to Vipers&quot;]. ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.
&lt;/ref&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Bagoole akazaarwa okwakana 4, 1998, omuri Busembatia, Uganda, ahu yaatandikire kuzaana omupiira ari muto. Akatandika omurimo gwe aha kiraabu y'omuka ye, Busembatia Town Council. David Bagoole niwe murumuna w'omugyenzi Johnson Bagoole, owaabaireho omuzaani wa Uganda Cranes.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-07-02). [https://www.pulsesports.ug/football/story/tong-po-bagooles-return-to-vipers-secured-2023070214514543256 &quot;Tong Po Bagoole's return to Vipers secured&quot;.] ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'ekibiina ==
Orugyendo rwa Bagoole orw'obukugu rukatandika na Busembatia Town Council. Akakurataho yaazaana omu kiraabu nyingi za Uganda, otwariiremu [[Wp/nyn/SC Villa|SC Villa]], Police FC, hamwe na Baza Holdings. Omuri 2015, akaza Kenya kuza omuri Sofapaka atakatandikire kukora endagaano na La Passe omuri Seychelles omuri 2016. Bwanyima y'okugaruka Uganda omuri 2017, Bagoole akaza omuri BUL FC kandi bwanyima yaaba aine obwire bukye na OC Bukavu Dawa eya DR Congo. Omuri 2019, akata omukono aha [[Wp/nyn/Busoga United FC|Busoga United,]] ahu yaazaanire kuhisya obu siizoni ya 2019–20 yaahendera ahonaaho ahabw'endwara ya COVID-19.&lt;ref&gt;Isabirye, David (2020-08-14). [https://kawowo.com/2020/08/14/vipers-officially-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers officially unveil midfielder David Bagoole&quot;.] Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://thetouchlinesports.com/busoga-united-we-wish-tongo-po-well/ &quot;Busoga United: We wish Tongo Po well&quot;]. The Touchline Sports. 2020-08-14. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

Okwamunaana 14, 2020, Vipers SC ekashohoza Bagoole nk'omuzani waabo omusya ahansi y'omutendeki mukuru Fred Kajoba Kisitu. Omuri 2023, Bagoole akaza omuri Wakiso Giants FC, yaagumizamu n'omurimo gwe omu [[Wp/nyn/Uganda Premier League|Uganda Premier League]] nk'omuteebi w'amaani.&lt;ref&gt;Kule, Edwin Kyle (2023-06-22). [https://kawowo.com/2023/06/22/transfers-bagoole-agrees-terms-to-join-former-club/ &quot;Transfers: Bagoole agrees terms to join former club&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Admin (2020-08-14). [https://sportsnation.co.ug/2020/08/14/bagoole-sets-target-after-completing-vipers-move/ &quot;Bagoole Sets Target After Completing Vipers Move&quot;.] Live from ground. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omuringo gw'okuzaana ==
Bagoole naamanywa ahabw'omuringo gwe gw'okuzaana ogurikwetegyerezibwa, obwire obwingi arikukwata emyanya mingi y'ekishaaha. Naakora kurungi omu kuteera omupiira hamwe n'okuhayo okuhikaana okuhikire omu myanya etari emwe n'emwe. Eiziina rye ery'ekicweeka, &quot;Tong Po,&quot; nirigamba aha bumanzi bwe hamwe n'obukugu bwe omu kishaaha.&lt;ref&gt;Kiyonga, Ismael (2023-07-04). [https://kawowo.com/2023/07/04/bagoole-regrets-past-mistakes-on-return-to-vipers-sc/ &quot;Bagoole regrets past mistakes on return to Vipers SC&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdusalam, Kigozi (2020-08-15). [https://chimpreports.com/vipers-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers Unveil Midfielder David Bagoole&quot;.] ChimpReports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Okuhakana ==
Bagoole, omuzaani w'omu kishayi kyahagati, ahandiikirwe omu butongore nk'omuntu w'emyaka 26, owazairwe omuri 1998, kwonka abahagizi baingi boorekire okubanganisa kurugirira aha mureebekye gwe. Oihireho okuteebereza, ebihandiiko bye biragambwa ngu bikarabamu okukyebera kwona okurikwetengwa omuri Afirika, ekirikumuhamya nk'omuzaani w'emyaka 26.&lt;ref&gt;[https://en.nogomania.com/read/David-Bagoole-26-Ugandan-footballers-age-raises-eyebrows-on-social-media &quot;David Bagoole, 26? Ugandan footballer's age raises eyebrows on social media - News - Nogomania]&quot;. en.nogomania.com. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>0m4lt9ilzpmgs28utlen3ayqjmfgndy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362933</id>
      <parentid>7362932</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="be2w7zmi4x5wry6yu8q5of60injb4hs" xml:space="preserve">David Bagoole (akazaarwa ebiro 4 Okwakana omuri 1998) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] orikuzaana nk'omuzaani w'ahagati arikuteera goora omu Wakiso Giants FC. Naamanywa munonga ahabw'obwire bwe na [[Wp/nyn/Vipers SC|Vipers SC,]] kimwe aha kiraabu z'omupiira ezirikukirayo oburungi omu Uganda. Arikwetwa &quot;Tong Po&quot; hamwe na &quot;The Animal,&quot; Bagoole naasiimwa ahabw'amaani ge, okwiruka kw'omupiira, hamwe n'okuhika kw'okuhikaana.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-06-23). [https://www.pulsesports.ug/football/story/david-bagoole-returns-to-vipers-2023062311164123837 &quot;David Bagoole returns to Vipers&quot;]. ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.
&lt;/ref&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Bagoole akazaarwa okwakana 4, 1998, omuri Busembatia, Uganda, ahu yaatandikire kuzaana omupiira ari muto. Akatandika omurimo gwe aha kiraabu y'omuka ye, Busembatia Town Council. David Bagoole niwe murumuna w'omugyenzi Johnson Bagoole, owaabaireho omuzaani wa Uganda Cranes.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-07-02). [https://www.pulsesports.ug/football/story/tong-po-bagooles-return-to-vipers-secured-2023070214514543256 &quot;Tong Po Bagoole's return to Vipers secured&quot;.] ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'ekibiina ==
Orugyendo rwa Bagoole orw'obukugu rukatandika na Busembatia Town Council. Akakurataho yaazaana omu kiraabu nyingi za Uganda, otwariiremu [[Wp/nyn/SC Villa|SC Villa]], Police FC, hamwe na Baza Holdings. Omuri 2015, akaza Kenya kuza omuri Sofapaka atakatandikire kukora endagaano na La Passe omuri Seychelles omuri 2016. Bwanyima y'okugaruka Uganda omuri 2017, Bagoole akaza omuri BUL FC kandi bwanyima yaaba aine obwire bukye na OC Bukavu Dawa eya DR Congo. Omuri 2019, akata omukono aha [[Wp/nyn/Busoga United FC|Busoga United,]] ahu yaazaanire kuhisya obu siizoni ya 2019–20 yaahendera ahonaaho ahabw'endwara ya COVID-19.&lt;ref&gt;Isabirye, David (2020-08-14). [https://kawowo.com/2020/08/14/vipers-officially-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers officially unveil midfielder David Bagoole&quot;.] Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://thetouchlinesports.com/busoga-united-we-wish-tongo-po-well/ &quot;Busoga United: We wish Tongo Po well&quot;]. The Touchline Sports. 2020-08-14. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

Okwamunaana 14, 2020, Vipers SC ekashohoza Bagoole nk'omuzani waabo omusya ahansi y'omutendeki mukuru Fred Kajoba Kisitu. Omuri 2023, Bagoole akaza omuri Wakiso Giants FC, yaagumizamu n'omurimo gwe omu [[Wp/nyn/Uganda Premier League|Uganda Premier League]] nk'omuteebi w'amaani.&lt;ref&gt;Kule, Edwin Kyle (2023-06-22). [https://kawowo.com/2023/06/22/transfers-bagoole-agrees-terms-to-join-former-club/ &quot;Transfers: Bagoole agrees terms to join former club&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Admin (2020-08-14). [https://sportsnation.co.ug/2020/08/14/bagoole-sets-target-after-completing-vipers-move/ &quot;Bagoole Sets Target After Completing Vipers Move&quot;.] Live from ground. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omuringo gw'okuzaana ==
Bagoole naamanywa ahabw'omuringo gwe gw'okuzaana ogurikwetegyerezibwa, obwire obwingi arikukwata emyanya mingi y'ekishaaha. Naakora kurungi omu kuteera omupiira hamwe n'okuhayo okuhikaana okuhikire omu myanya etari emwe n'emwe. Eiziina rye ery'ekicweeka, &quot;Tong Po,&quot; nirigamba aha bumanzi bwe hamwe n'obukugu bwe omu kishaaha.&lt;ref&gt;Kiyonga, Ismael (2023-07-04). [https://kawowo.com/2023/07/04/bagoole-regrets-past-mistakes-on-return-to-vipers-sc/ &quot;Bagoole regrets past mistakes on return to Vipers SC&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdusalam, Kigozi (2020-08-15). [https://chimpreports.com/vipers-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers Unveil Midfielder David Bagoole&quot;.] ChimpReports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Okuhakana ==
Bagoole, omuzaani w'omu kishayi kyahagati, ahandiikirwe omu butongore nk'omuntu w'emyaka 26, owazairwe omuri 1998, kwonka abahagizi baingi boorekire okubanganisa kurugirira aha mureebekye gwe. Oihireho okuteebereza, ebihandiiko bye biragambwa ngu bikarabamu okukyebera kwona okurikwetengwa omuri Afirika, ekirikumuhamya nk'omuzaani w'emyaka 26.&lt;ref&gt;[https://en.nogomania.com/read/David-Bagoole-26-Ugandan-footballers-age-raises-eyebrows-on-social-media &quot;David Bagoole, 26? Ugandan footballer's age raises eyebrows on social media - News - Nogomania]&quot;. en.nogomania.com. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>be2w7zmi4x5wry6yu8q5of60injb4hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362934</id>
      <parentid>7362933</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>Grammatical corrections</comment>
      <origin>7362934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="2slargxj9nnuyh0o5g9dq4ph3iv6pzn" xml:space="preserve">David Bagoole (akazaarwa ebiro 4 Okwakana omuri 1998) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] orikuzaana nk'omuzaani w'ahagati arikuteera goora omu Wakiso Giants FC. Naamanywa munonga ahabw'obwire bwe na [[Wp/nyn/Vipers SC|Vipers SC,]] kimwe aha kiraabu z'omupiira ezirikukirayo oburungi omu Uganda. Arikwetwa &quot;Tong Po&quot; hamwe na &quot;The Animal,&quot; Bagoole naasiimwa ahabw'amaani ge, okwiruka kw'omupiira, hamwe n'okuhika kw'okuhikaana.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-06-23). [https://www.pulsesports.ug/football/story/david-bagoole-returns-to-vipers-2023062311164123837 &quot;David Bagoole returns to Vipers&quot;]. ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.
&lt;/ref&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Bagoole akazaarwa okwakana 4, 1998, omuri Busembatia, Uganda, ahu yaatandikire kuzaana omupiira ari muto. Akatandika omurimo gwe aha kiraabu y'omuka ye, Busembatia Town Council. David Bagoole niwe murumuna w'omugyenzi Johnson Bagoole, owaabaireho omuzaani wa Uganda Cranes.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-07-02). [https://www.pulsesports.ug/football/story/tong-po-bagooles-return-to-vipers-secured-2023070214514543256 &quot;Tong Po Bagoole's return to Vipers secured&quot;.] ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'ekibiina ==
Orugyendo rwa Bagoole orw'obukugu rukatandika na Busembatia Town Council. Akakurataho yaazaana omu kiraabu nyingi za Uganda, otwariiremu [[Wp/nyn/SC Villa|SC Villa]], Police FC, hamwe na Baza Holdings. Omuri 2015, akaza Kenya kuza omuri Sofapaka atakatandikire kukora endagaano na La Passe omuri Seychelles omuri 2016. Bwanyima y'okugaruka Uganda omuri 2017, Bagoole akaza omuri BUL FC kandi bwanyima yaaba aine obwire bukye na OC Bukavu Dawa eya DR Congo. Omuri 2019, akata omukono aha [[Wp/nyn/Busoga United FC|Busoga United,]] ahu yaazaanire kuhisya obu siizoni ya 2019–20 yaahendera ahonaaho ahabw'endwara ya COVID-19.&lt;ref&gt;Isabirye, David (2020-08-14). [https://kawowo.com/2020/08/14/vipers-officially-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers officially unveil midfielder David Bagoole&quot;.] Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://thetouchlinesports.com/busoga-united-we-wish-tongo-po-well/ &quot;Busoga United: We wish Tongo Po well&quot;]. The Touchline Sports. 2020-08-14. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

Okwamunaana 14, 2020, Vipers SC ekashohoza Bagoole nk'omuzani waabo omusya ahansi y'omutendeki mukuru Fred Kajoba Kisitu. Omuri 2023, Bagoole akaza omuri Wakiso Giants FC, yaagumizamu n'omurimo gwe omuri [[Wp/nyn/Uganda Premier League|Uganda Premier League]] nk'omuteebi w'amaani.&lt;ref&gt;Kule, Edwin Kyle (2023-06-22). [https://kawowo.com/2023/06/22/transfers-bagoole-agrees-terms-to-join-former-club/ &quot;Transfers: Bagoole agrees terms to join former club&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Admin (2020-08-14). [https://sportsnation.co.ug/2020/08/14/bagoole-sets-target-after-completing-vipers-move/ &quot;Bagoole Sets Target After Completing Vipers Move&quot;.] Live from ground. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omuringo gw'okuzaana ==
Bagoole naamanywa ahabw'omuringo gwe gw'okuzaana ogurikwetegyerezibwa, obwire obwingi arikukwata emyanya mingi y'ekishaaha. Naakora kurungi omu kuteera omupiira hamwe n'okuhayo okuhikaana okuhikire omu myanya etari emwe n'emwe. Eiziina rye ery'ekicweeka, &quot;Tong Po,&quot; nirigamba aha bumanzi bwe hamwe n'obukugu bwe omu kishaaha.&lt;ref&gt;Kiyonga, Ismael (2023-07-04). [https://kawowo.com/2023/07/04/bagoole-regrets-past-mistakes-on-return-to-vipers-sc/ &quot;Bagoole regrets past mistakes on return to Vipers SC&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdusalam, Kigozi (2020-08-15). [https://chimpreports.com/vipers-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers Unveil Midfielder David Bagoole&quot;.] ChimpReports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Okuhakana ==
Bagoole, omuzaani w'omu kishayi kyahagati, ahandiikirwe omu butongore nk'omuntu w'emyaka 26, owazairwe omuri 1998, kwonka abahagizi baingi boorekire okubanganisa kurugirira aha mureebekye gwe. Oihireho okuteebereza, ebihandiiko bye biragambwa ngu bikarabamu okukyebera kwona okurikwetengwa omuri Afirika, ekirikumuhamya nk'omuzaani w'emyaka 26.&lt;ref&gt;[https://en.nogomania.com/read/David-Bagoole-26-Ugandan-footballers-age-raises-eyebrows-on-social-media &quot;David Bagoole, 26? Ugandan footballer's age raises eyebrows on social media - News - Nogomania]&quot;. en.nogomania.com. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>2slargxj9nnuyh0o5g9dq4ph3iv6pzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362935</id>
      <parentid>7362934</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="c76e2xbh6tlhc1p9ne4b8o0u15yteck" xml:space="preserve">David Bagoole (akazaarwa ebiro 4 Okwakana omuri 1998) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] orikuzaana nk'omuzaani w'ahagati arikuteera goora omu Wakiso Giants FC. Naamanywa munonga ahabw'obwire bwe na [[Wp/nyn/Vipers SC|Vipers SC,]] kimwe aha kiraabu z'omupiira ezirikukirayo oburungi omu Uganda. Arikwetwa &quot;Tong Po&quot; hamwe na &quot;The Animal,&quot; Bagoole naasiimwa ahabw'amaani ge, okwiruka kw'omupiira, hamwe n'okuhika kw'okuhikaana.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-06-23). [https://www.pulsesports.ug/football/story/david-bagoole-returns-to-vipers-2023062311164123837 &quot;David Bagoole returns to Vipers&quot;]. ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.
&lt;/ref&gt;

== Amagara g'obuto hamwe n'eby'obwegyese ==
Bagoole akazaarwa okwakana 4, 1998, omuri Busembatia, Uganda, ahu yaatandikire kuzaana omupiira ari muto. Akatandika omurimo gwe aha kiraabu y'omuka ye, Busembatia Town Council. David Bagoole niwe murumuna w'omugyenzi Johnson Bagoole, owaabaireho omuzaani wa Uganda Cranes.&lt;ref&gt;Sports, Pulse (2023-07-02). [https://www.pulsesports.ug/football/story/tong-po-bagooles-return-to-vipers-secured-2023070214514543256 &quot;Tong Po Bagoole's return to Vipers secured&quot;.] ''Pulse Sports Uganda''. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omurimo gw'ekibiina ==
Orugyendo rwa Bagoole orw'obukugu rukatandika na Busembatia Town Council. Akakurataho yaazaana omu kiraabu nyingi za Uganda, otwariiremu [[Wp/nyn/SC Villa|SC Villa]], Police FC, hamwe na Baza Holdings. Omuri 2015, akaza Kenya kuza omuri Sofapaka atakatandikire kukora endagaano na La Passe omuri Seychelles omuri 2016. Bwanyima y'okugaruka Uganda omuri 2017, Bagoole akaza omuri BUL FC kandi bwanyima yaaba aine obwire bukye na OC Bukavu Dawa eya DR Congo. Omuri 2019, akata omukono aha [[Wp/nyn/Busoga United FC|Busoga United,]] ahu yaazaanire kuhisya obu siizoni ya 2019–20 yaahendera ahonaaho ahabw'endwara ya COVID-19.&lt;ref&gt;Isabirye, David (2020-08-14). [https://kawowo.com/2020/08/14/vipers-officially-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers officially unveil midfielder David Bagoole&quot;.] Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://thetouchlinesports.com/busoga-united-we-wish-tongo-po-well/ &quot;Busoga United: We wish Tongo Po well&quot;]. The Touchline Sports. 2020-08-14. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

Okwamunaana ebiro 14 Omuri 2020, Vipers SC ekashohoza Bagoole nk'omuzani waabo omusya ahansi y'omutendeki mukuru Fred Kajoba Kisitu. Omuri 2023, Bagoole akaza omuri Wakiso Giants FC, yaagumizamu n'omurimo gwe omuri [[Wp/nyn/Uganda Premier League|Uganda Premier League]] nk'omuteebi w'amaani.&lt;ref&gt;Kule, Edwin Kyle (2023-06-22). [https://kawowo.com/2023/06/22/transfers-bagoole-agrees-terms-to-join-former-club/ &quot;Transfers: Bagoole agrees terms to join former club&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Admin (2020-08-14). [https://sportsnation.co.ug/2020/08/14/bagoole-sets-target-after-completing-vipers-move/ &quot;Bagoole Sets Target After Completing Vipers Move&quot;.] Live from ground. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Omuringo gw'okuzaana ==
Bagoole naamanywa ahabw'omuringo gwe gw'okuzaana ogurikwetegyerezibwa, obwire obwingi arikukwata emyanya mingi y'ekishaaha. Naakora kurungi omu kuteera omupiira hamwe n'okuhayo okuhikaana okuhikire omu myanya etari emwe n'emwe. Eiziina rye ery'ekicweeka, &quot;Tong Po,&quot; nirigamba aha bumanzi bwe hamwe n'obukugu bwe omu kishaaha.&lt;ref&gt;Kiyonga, Ismael (2023-07-04). [https://kawowo.com/2023/07/04/bagoole-regrets-past-mistakes-on-return-to-vipers-sc/ &quot;Bagoole regrets past mistakes on return to Vipers SC&quot;]. Kawowo Sports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdusalam, Kigozi (2020-08-15). [https://chimpreports.com/vipers-unveil-midfielder-david-bagoole/ &quot;Vipers Unveil Midfielder David Bagoole&quot;.] ChimpReports. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Okuhakana ==
Bagoole, omuzaani w'omu kishayi kyahagati, ahandiikirwe omu butongore nk'omuntu w'emyaka 26, owazairwe omuri 1998, kwonka abahagizi baingi boorekire okubanganisa kurugirira aha mureebekye gwe. Oihireho okuteebereza, ebihandiiko bye biragambwa ngu bikarabamu okukyebera kwona okurikwetengwa omuri Afirika, ekirikumuhamya nk'omuzaani w'emyaka 26.&lt;ref&gt;[https://en.nogomania.com/read/David-Bagoole-26-Ugandan-footballers-age-raises-eyebrows-on-social-media &quot;David Bagoole, 26? Ugandan footballer's age raises eyebrows on social media - News - Nogomania]&quot;. en.nogomania.com. Retrieved 2024-11-30.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>c76e2xbh6tlhc1p9ne4b8o0u15yteck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Samson Kisekka Article Talk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825106</id>
    <revision>
      <id>7363057</id>
      <parentid>7361813</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6908" sha1="g9buw2mybpbpkgn82f6zbxpk9v2h3yx" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 June 1912 – 25 October 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano 23 June 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>g9buw2mybpbpkgn82f6zbxpk9v2h3yx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363058</id>
      <parentid>7363057</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6914" sha1="i2e1kyg977k0nfwi322ti9ybbanupxw" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 June 1912 – 25 October 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano 23 June 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>i2e1kyg977k0nfwi322ti9ybbanupxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363059</id>
      <parentid>7363058</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="jdmtt27ouxfqb5rsn7qqbzk5zuy4cfi" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 October 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano 23 June 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>jdmtt27ouxfqb5rsn7qqbzk5zuy4cfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363060</id>
      <parentid>7363059</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6935" sha1="irullypgttgx1rq7xcmlvyeg4xb2dwq" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano 23 June 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>irullypgttgx1rq7xcmlvyeg4xb2dwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363061</id>
      <parentid>7363060</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6941" sha1="8pfm7cbjiesbz56kg1lfelfrfkjcuod" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano 23 June 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>8pfm7cbjiesbz56kg1lfelfrfkjcuod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363062</id>
      <parentid>7363061</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6960" sha1="ryomm1bfoeuo8uqbjs5gatp0ollvdr2" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>ryomm1bfoeuo8uqbjs5gatp0ollvdr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363063</id>
      <parentid>7363062</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6966" sha1="nk33sq7orbw3vjty7kbgme11n0vmhi4" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>nk33sq7orbw3vjty7kbgme11n0vmhi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363064</id>
      <parentid>7363063</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6972" sha1="minx3y0bruq1d640fxz86kjigxb38li" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>minx3y0bruq1d640fxz86kjigxb38li</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363066</id>
      <parentid>7363064</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6981" sha1="hqppa7uwxzrwlrorewdq1awlfm0wqeg" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>hqppa7uwxzrwlrorewdq1awlfm0wqeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363067</id>
      <parentid>7363066</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6987" sha1="ijgog03bxwq6sipc2gcm5jlb7vmbx3v" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga 1965 kuhisya 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>ijgog03bxwq6sipc2gcm5jlb7vmbx3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363068</id>
      <parentid>7363067</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6999" sha1="ig0afks6sgev2cyfp2svge61sei1xdd" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>ig0afks6sgev2cyfp2svge61sei1xdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363070</id>
      <parentid>7363068</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7005" sha1="r2l56aadrej8sdmfe6wiv9ix2737g8u" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga 1959 kuhisya 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>r2l56aadrej8sdmfe6wiv9ix2737g8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363071</id>
      <parentid>7363070</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7017" sha1="7wvcj100lam3pqfv867p7tmxvxnn9ps" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga omuri 1959 kuhisya omuri 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>7wvcj100lam3pqfv867p7tmxvxnn9ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363072</id>
      <parentid>7363071</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="2k57d426ej0pm7cwvt4qg51u8rjrvx3" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga omuri 1959 kuhisya omuri 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga omuri 1964 kuhisya 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>2k57d426ej0pm7cwvt4qg51u8rjrvx3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363073</id>
      <parentid>7363072</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7029" sha1="ptr1aa1m6p88hiaximpdubgvba7pe46" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga omuri 1959 kuhisya omuri 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga omuri 1964 kuhisya omuri 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>ptr1aa1m6p88hiaximpdubgvba7pe46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363074</id>
      <parentid>7363073</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7035" sha1="j83unka5zfiwn2ohs96o0ok99t339dn" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga omuri 1959 kuhisya omuri 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga omuri 1964 kuhisya omuri 1966.

Omu bwire kuruga 1981 kuhisya 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga omuri 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>j83unka5zfiwn2ohs96o0ok99t339dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363075</id>
      <parentid>7363074</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NATURINDA FORTUNATE</username>
        <id>2623054</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ebyafaayo */</comment>
      <origin>7363075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7047" sha1="3e2rv94qnlichfiztb786q1p28hccvi" xml:space="preserve">'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Okwamukaaga omuri 1912 – 25 Okwaikumi omuri 1999) akaba ari omunyabyabutegyeki Omuganda owaabaire ari enganzi ya Uganda kuruga omuri 1986 kuhisya omuri 1991 kandi omuhwezi wa purezidenti wa Uganda ow'omurundi gwa kataano kuruga 1991 kuhisya omuri 1994. Akakora nka dokita w'eby'amagara hamwe n'omujwekyerwa. Akaba aine akakwate kaingi na Yoweri Museveni.

== Ebyafaayo ==
&lt;ref&gt;Kisekka Foundation Archive&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka Samson akazaarwa omu mwebazyo gw'Orwakataano ebiro 23 Okwamukaaga omuri 1912 omuri Mengo, Kampala, Uganda kandi akakurira in haihi n'ekyabaire nikiza kuba ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala. Omwana wa kashatu ahari batabani bataano bonka ba bazaire be, abarikukomooka omu ruganda rwa Lion orwa Buganda. Ishe akaba ari Paul M. Babikulya, omukuru wa Muluka, kandi nyina Yaeri N. Babikulya bakaba bari abarikwikiririza munonga omu kanisa ya Anglican.

Aha myaka ikumi na mwenda yonka, Samson muto akatwarwa omu mashomero ga Kira na Ngogwe Central Schools hare n'eka ye omuri Nakifuma County. Bwanyima y'emyaka etaano, ahabw'okukora kwe okurungi, akaheebwa obuhwezi bw'okushoma kumara emyaka eshatu ahabw'eby'obwegyese bwa siniya obwabaire nibubaasa kubaho aha King's College Buddo. Bwanyima ya Buddo, akatunga obuhwezi obundi, omurundi ogu kumara emyaka mukaaga kwega eby'emibazi aha Makerere University Medical School kandi yaahinduka dokita orikwetengwa. Akaba ari omwegi w'ekibiina ky'okubanza, omwebembezi, kandi omuzani w'emizaano ow'amaani nk'oku yaabaire ari omwe aha tiimu y'omupiira ey'okubanza ikumi na gumwe (eyabaire neejwekyera Uganda Vs Kenya) erikusingura ekirabo kya Archer all round prize ahabw'omuntu orikukirayo kukora emirimo yoona aha Makerere University omu Kwaikumi na ibiri omuri 1935.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. &quot;[https://www.newvision.co.ugnull/ Uganda's Vice Presidents over the years: Dr. Kisekka Samson&quot;]. ''New Vision''. Retrieved 2026-09-29.&lt;/ref&gt;

Omu Kwaikumi na kumwe omuri 1939 akiri omutsigazi, akaza omu minisiture ya Uganda ey'eby'amagara. N'obu eki kyareesireho oburemeezi bwingi ahariwe, ahabw'okuba akaba ari omwikiriza w'amaani kandi omushaija w'emitwarize akabaasa kurabamu n'obusinguzi hamwe n'okwehayo. Omu myaka ikumi na ena ei yaamazire omu buheereza bwa gavumenti ya Uganda (kuruga omuri 1939 kuhisya omuri 1953), akakora omurimo gw'amaani omu kurwanirira okumanywa kw'abashaho Abafirika. Aketaba munonga omu puroguraamu z'eby'amagara ezirikukira kugasira abantu boona, efuuzi hamwe n'ebindi bibiina ebirikwetenga obuhwezi.&lt;ref&gt;Reporter, Vision. [https://www.newvision.co.ugnull/ &quot;Dr. Sam Kisekka: A life of great leadership&quot;.] ''New Vision''. Retrieved 2026-10-10.&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba aine emitwarize y'okukora bizinesi, ekyareebekire omu myaka ya 1940. Aketaba omu mirimo mingi y'eby'obushubuzi eyabaire erimu; kampuni y'eby'engyenda, kampuni y'eby'obushohi, ekibiina ky'eby'obuhingi, ekibiina ky'amate, kampuni y'oburinzi, hamwe n'ekibiina ky'eby'engyenda.

Amagara ge g'eby'obutegyeki gakatandika obu yaatooranwa nk'omujwekyerwa omu Lukiiko ya Buganda arikujwekyera ekicweka kya Sentema omuri Busiro kuruga omuri 1959 kuhisya omuri 1964. Obu yaabaire ari omu ishengyero rya Buganda erya Buganda, Omugabe wa Buganda Muteesa II akamutoorana kuba minisita w'eby'amagara hamwe n'emirimo ya gavumenti ya Buganda kumara obwire kuruga omuri 1964 kuhisya omuri 1966.

Omu bwire kuruga omuri 1981 kuhisya omuri 1986 hamwe n'emyaka etakahikireho bikaba birimu obutabanguko bw'eby'obutegyeki hamwe n'obutabanguko, akagyenda omu buhuuku ahabw'okugarukamu kwa gavumenti hamwe n'okubonabonesa ahabw'okugamba kwe okw'amaani aha bi yaabaire areeba nk'ebihikire. Bwanyima y'okuba omuhagizi wa Yoweri Museveni, akakorera nk'omugambirizi w'ensi yoona ahabw'ekibiina kye ky'abahekyera, National Resistance Movement. Akaba ari omugambirizi w'ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) omu Kwamwenda kuhisya Okwaikumi na ibiri 1985 omu biganiro by'obusingye ebya Nairobi ahagati ya NRM hamwe na gavumenti ya Uganda eyabaire neebemberwa Tito Okello Lutwa.

Ahonaaho bwanyima y'okuba purezidenti wa Uganda Yoweri Museveni akatoorana Dr. Kisekka kuba enganzi ya Uganda ebiro 31 Okwakana 1986, omu mwanya ogu yaheereza kumara emyaka etaano. Bwanyima akatwarwa omu ofiisi y'omuhwezi wa purezidenti ebiro 22 Okwakana omuri 1991. Akakora nka omuhabuzi wa purezidenti ow'omutaano kuhisya obu yaahuumura omuri 1994.

Omuri 1993, Samson Kisekka akaha orubazo rw'omutaano aha ruteerane rwa Ugandan North American Association (UNAA) omuri Cincinnati, Ohio.&lt;ref&gt;[https://unaaonline.org/past-unaa-conventions/ &quot;Past UNAA Conventions]&quot;. ''Ugandan North American Association (UNAA)''. Retrieved 2026-02-18&lt;/ref&gt;

Dr. Kisekka akaba ari ow'omurembe musya gw'obwebembezi bw'Afirika ogwaretsireho okwetegyereza kurungi, okushwijuma okw'amazima ebyafaayo bya Afirika, hamwe n'okureeba omu maisho g'ebiro birungi bya Afirika. Akashagika omuringo gw'obwebembezi ogurikushenya ensharo z'eby'obutegyeki, eby'entaasya, hamwe n'eby'entunguuka, kandi akateekateeka aha buwebembezi oburikugyenderera entunguuka y'eby'entaasya. Taragarukaine n'ebiragiro by'eby'obwegyese eby'amatware kwonka akaba aikiririza omu muringo gw'eby'obwegyese ogurikuhikaana n'ebyetengo by'abantu ba Afirika.

Akaba naayetegyereza ngu ari omu bbanja ahabw'abantu abu okushashura emishoro yaabo kwabaire kureesireho obuhwezi bw'okushoma kwe aha mashomero ga siniya hamwe na yunivasite. Akaba nayenda ngu agarureyo eibanja eryo&lt;ref&gt;From Exile To Prime Minister&lt;/ref&gt; Dr. Kisekka akaba ari omuhanguzi w'ebirabo bingi hamwe n'okusiimwa aha rurengo rw'eihanga hamwe n'orw'amahanga goona ebirikumanywa munonga biri omu Men of Achievement-International Directory of International Biography, &quot;International Who's Who of Intellectuals&quot;, Omunyayuganda w'okubanza kutaahamu, yaheebwa ekirabo kya Paul Harris Fellowship-Rotary International. Akaba naareeba obumwe bwa Uganda nk'omurimo ogurikukirayo oburungi gw'obwebembezi bw'eby'obutegyeki bw'eihanga.

Dr. Kisekka akaguma ari omuhabuzi wa purezidenti kuhisya obu yaafeera. Akafa aha irwariro rya University College Hospital omuri London, Bungyereza, ahabw'okuteerwa omutima ebiro 25 Okwaikumi 1999, obu yaabaire atarikubaasa kutunga okushemezibwa kw'omutima.&lt;ref&gt;[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1999-11-01/uganda-veteran-adventist-statesman-dies/ &quot;Uganda: Veteran Adventist Statesman Dies]&quot;. Adventist News Network. Retrieved 2018-11-02&lt;/ref&gt;

Omuhwezi wa purezidenti wa Uganda Dr. Kisekka akiguraho orukungano rwa AER/Uganda aha Kampala Sheraton Hoteeri, Okwaikumi na kumwe 25, 1991.

Akaba ari memba kandi omukuru w'ekanisa ya Seventh-day Adventist Church,[6], kandi akaba ari mukuru wa Uganda YMCA kumara emyaka ikumi kuruga omuri 1965 kuhisya omuri 1975.[citation needed] Akaba ari memba w'obwire bwona ow'ekitongore kya Uganda Bible Society[citation needed], kandi memba w'ekitongore ky'ensi yoona ekya International Religious Liberty Organization kuruga omuri 1987[citation needed]. Akaba ashweirwe kandi aine abaana baingi.

== References ==</text>
      <sha1>3e2rv94qnlichfiztb786q1p28hccvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wq/pa/ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਉਜਾੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825137</id>
    <revision>
      <id>7362569</id>
      <parentid>7362047</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mulkh Singh</username>
        <id>2529561</id>
      </contributor>
      <origin>7362569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="q58ram86a26oem9ywzsbrqqk5cjs6qw" xml:space="preserve">ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਉਜਾੜਾ, ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਅਤੇ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦੌਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।
== ਕਥਨ ==
* &quot;ਸਮੇਂ ਦਾ ਗੇੜ ਐ ਦੁਲ੍ਹਿਆ ! ਕੋਈ ਵਾ ਈ ਚੰਦਰੀ ਵਗ ਗਈ। ਚੰਗੇ-ਭਲੇ ਆਦਮੀ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਗਏ।&quot;
** '''ਮੇਰਾ ਉੱਜੜਿਆ ਗੁਆਂਢੀ''', ''ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ'', ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਕ 107, ਜਨਵਰੀ-ਦਸੰਬਰ 2027, ਪੰਨਾ 235
* 'ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਾਂ ਬਣ ਜਾਵਾਂ ...ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਨੇਰਿਆਂ ਉੱਤੋਂ ਰੱਜ ਕੇ ਉੱਡ ਆਵਾਂ....ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਮਜ੍ਹਬ ਹੋਣਾ ਏਂ....'
** '''ਮੇਰਾ ਉੱਜੜਿਆ ਗੁਆਂਢੀ''', ''ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ'', ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਕ 107, ਜਨਵਰੀ-ਦਸੰਬਰ 2027, ਪੰਨਾ 235
* &quot;ਭੈਣ, ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਅੱਜ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਸੀਂ ਉੱਜੜਦੇ ਨਾ।&quot;
** '''''ਮੇਰਾ ਉੱਜੜਿਆ ਗੁਆਂਢੀ''''', ''ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ'', ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਕ 107, ਜਨਵਰੀ-ਦਸੰਬਰ 2027, ਪੰਨਾ 235


[[Category:Wq/pa]]</text>
      <sha1>q58ram86a26oem9ywzsbrqqk5cjs6qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/thq/खोदहा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825207</id>
    <revision>
      <id>7362774</id>
      <parentid>7362473</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* इतिहास आ परम्परा */</comment>
      <origin>7362774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2270" sha1="24f8iyplx14cs1u0jtw584kxudt8w3k" xml:space="preserve">[[File:Tattoo art.jpg|thumb|खोदहा]]
'''खोदहा'''के ट्याटु या गोदना सेहो कहै छै। जनिजाइतसब आपन देहके विभिन अङमे विभिन रङके बुटा बनाइने रहैछै तकरे खोदहा कहैछै। पुरुबभराके जनिजाइतसब सलहेसके फुलवाइर, मानुख, बदाम बुटा, सुपारीमे गाछ, सनुख, माछ, गरीके पहिया, थोपाथोपी, पोखैर, मेजुर, या औरो बहौत रङके खोदहा पारने रहै छेलै। महज आइकुला लबका जनिजाइतसब खोदहा नै पारै छै।

== इतिहास या परम्परा ==
थारू जनिजाइतसब खोदहाके कहियो ने मेटाइबला गहनाके  रूपमे लै छै। कतो कतो बियाह हैसे पैहने खोदहा लैएले परै। 

== सांस्कृतिक महत्त्व ==
खोदहा लैले बहौत मुस्किल है छेलै। तैयो पैहनेका लोकसब खोदहा लै छेलै। कोइयो कोइयो आपन सखीके, आपन लगके कुटुमके खोदहा दिया दै छेलै। 

== संरक्षण ==
खोदहा हर्याल जाइछै। एकरा बचाइनाइ बहौत जरुरी छै। तहै दुवारे लबका पुस्ताके एकर महत्त्व के बारेमे बताइनाइ जरुरी छै। 

== सन्दर्भ सामग्रीसब ==
{{Wp/thq/Reflist}}

== बाहरी कडीसब ==
* [https://www.nayapatrikadaily.com/news/191071/news-191071/  ट्याटु अर्थात् पुर्खाको निसानी - नयाँ पत्रिका अनलाईन]

[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>24f8iyplx14cs1u0jtw584kxudt8w3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ses/Fitaa kuttam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825214</id>
    <revision>
      <id>7362979</id>
      <parentid>7362463</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gazuma</username>
        <id>2536608</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="65lzeofx9sp2dqvmp5ir6f77npecg4n" xml:space="preserve">Fita kuttam,  fita henna no, fita kaana no. Fita no kaŋ ga hansa ka boori, a goo nda tenbe. Fita no kaŋ ga boro noo gaabi, a ga boro noo gaahambani, a ga gaaham feeri.</text>
      <sha1>65lzeofx9sp2dqvmp5ir6f77npecg4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wq/syl/Key press</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825216</id>
    <revision>
      <id>7362568</id>
      <parentid>7362474</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="982" sha1="h5k3weql8j821618jc4tpcmpf9snr21" xml:space="preserve">{{wq/syl/Key press/core|{{{1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}|{{{chain first|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{3|}}}|{{{chain second|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{4|}}}|{{{chain third|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{5|}}}|{{{chain fourth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{6|}}}|{{{chain fifth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{6}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{7|}}}|{{{chain sixth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{7}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{8|}}}|{{{chain seventh|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{8}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{9|}}}|{{{chain eighth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{9}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{10|}}}|{{{chain ninth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{10}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{11|}}}|[[Category:Wikipedia keypress template parameter needs fixing]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- add category and language links to the /doc sub-page, not here --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h5k3weql8j821618jc4tpcmpf9snr21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362570</id>
      <parentid>7362568</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ꠀꠞ꠆ꠎꠣꠔ ꠃꠁꠇꠤꠞ ꠟꠉꠦ ꠟꠉ ꠟꠣꠉꠣꠁꠀꠞ [[d:Q5410128]]</comment>
      <origin>7362570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="b7xyxvxyjbdgd982zmo9vvs82kedcxc" xml:space="preserve">{{wq/syl/Key press/core|{{{1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}|{{{chain first|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{3|}}}|{{{chain second|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{4|}}}|{{{chain third|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{5|}}}|{{{chain fourth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{6|}}}|{{{chain fifth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{6}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{7|}}}|{{{chain sixth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{7}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{8|}}}|{{{chain seventh|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{8}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{9|}}}|{{{chain eighth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{9}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{10|}}}|{{{chain ninth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{10}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{11|}}}|[[Category:Wikipedia keypress template parameter needs fixing]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- add category and language links to the /doc sub-page, not here --&gt;


{{INTERWIKI|Q5410128}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b7xyxvxyjbdgd982zmo9vvs82kedcxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362571</id>
      <parentid>7362570</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="bftg7f1m43j28s5cfpec13b27w7ldbf" xml:space="preserve">{{wq/syl/Key press/core|{{{1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}|{{{chain first|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{3|}}}|{{{chain second|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{4|}}}|{{{chain third|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{5|}}}|{{{chain fourth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{6|}}}|{{{chain fifth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{6}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{7|}}}|{{{chain sixth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{7}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{8|}}}|{{{chain seventh|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{8}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{9|}}}|{{{chain eighth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{9}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{10|}}}|{{{chain ninth|{{{chain|+}}}}}}{{key press/core|{{{10}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{11|}}}|[[Category:Wikipedia keypress template parameter needs fixing]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- add category and language links to the /doc sub-page, not here --&gt;


{{INTERWIKI|Q5410128}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bftg7f1m43j28s5cfpec13b27w7ldbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362576</id>
      <parentid>7362571</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="a7k7arzh2q00xto0t2n7n19eeckbatu" xml:space="preserve">{{wq/syl/Key press/core|{{{1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}|{{{chain first|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{3|}}}|{{{chain second|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{4|}}}|{{{chain third|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{5|}}}|{{{chain fourth|{{{chain|+}}}}}}{{Wq/syl/Key press/core|{{{5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{6|}}}|{{{chain fifth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{6}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{7|}}}|{{{chain sixth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{7}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{8|}}}|{{{chain seventh|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{8}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{9|}}}|{{{chain eighth|{{{chain|+}}}}}}{{Wq/syl/Key press/core|{{{9}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{10|}}}|{{{chain ninth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{10}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{11|}}}|[[Category:Wikipedia keypress template parameter needs fixing]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- add category and language links to the /doc sub-page, not here --&gt;


{{INTERWIKI|Q5410128}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a7k7arzh2q00xto0t2n7n19eeckbatu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363081</id>
      <parentid>7362576</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1084" sha1="5xfxha8bgoddqvxw8xxfs3adx97bxf8" xml:space="preserve">{{wq/syl/Key press/core|{{{1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}|{{{chain first|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{3|}}}|{{{chain second|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{4|}}}|{{{chain third|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{5|}}}|{{{chain fourth|{{{chain|+}}}}}}{{Wq/syl/Key press/core|{{{5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{6|}}}|{{{chain fifth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{6}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{7|}}}|{{{chain sixth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{7}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{8|}}}|{{{chain seventh|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{8}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{9|}}}|{{{chain eighth|{{{chain|+}}}}}}{{Wq/syl/Key press/core|{{{9}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{10|}}}|{{{chain ninth|{{{chain|+}}}}}}{{wq/syl/Key press/core|{{{10}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{11|}}}|[[Category:wq/syl/Wikiquote keypress template parameter needs fixing]]}}&lt;noinclude&gt;
{{Wq/syl/Documentation}}
&lt;!-- add category and language links to the /doc sub-page, not here --&gt;


{{INTERWIKI|Q5410128}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5xfxha8bgoddqvxw8xxfs3adx97bxf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wq/syl/Side box</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825217</id>
    <revision>
      <id>7362477</id>
      <parentid>7362475</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="so9qchegf834su8uxnu68kn5p60bgpq" xml:space="preserve">&lt;table class=&quot;metadata notheme mbox-small{{#ifeq:{{lc:{{{position|}}}}}|left|-left}} {{{class|}}}&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; {{{style|}}}&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
{{#switch:{{{image|}}}
|&lt;!--BLANK--&gt;|none={{wq/syl/Td}}
|#default=&lt;td class=&quot;mbox-image&quot;&gt;{{{image}}}&lt;/td&gt;
}}
&lt;td class=&quot;mbox-text&quot; style=&quot;{{{textstyle|}}}&quot;&gt; {{{text}}} &lt;/td&gt;
{{#if:{{{imageright|}}}
| &lt;td class=&quot;mbox-imageright&quot;&gt;{{{imageright}}}&lt;/td&gt;
}}
&lt;/tr&gt;
{{#if:{{{below|}}}
| &lt;tr&gt;&lt;td colspan={{#if:{{{imageright|}}}|3|2}} class=&quot;mbox-text&quot; style=&quot;{{{textstyle|}}}&quot;&gt; {{{below}}} &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}
&lt;/table&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Wq/syl/Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>so9qchegf834su8uxnu68kn5p60bgpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/thq/फोकरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825218</id>
    <revision>
      <id>7362480</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <comment>described the term</comment>
      <origin>7362480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="opijddbjgmfopsuyfjdvg0q699948cd" xml:space="preserve">फोकरा कैहवी, उखान टुक्का या नेपालीमे गाउँ खाने कथा के कहै छै। गामघरमे अखनियो फोकरा कहैबला लोकसब भेटै छै। फोकरामे कोनो चिजके एहेन ढङसे पुछै छै कि उतर दैबलाके बहौत सोचे परैछै।  </text>
      <sha1>opijddbjgmfopsuyfjdvg0q699948cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362481</id>
      <parentid>7362480</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added a video of a Tharu riddle</comment>
      <origin>7362481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="920" sha1="mk9go9sbqw4ar3cs02j8busyx98zf6y" xml:space="preserve">[[File:Eastern Tharu riddle - a pigeon coop.webm|thumb|थारू फोकरा 'खोप']]
'''फोकरा''' कैहवी, उखान टुक्का या नेपालीमे गाउँ खाने कथा के कहै छै। गामघरमे अखनियो फोकरा कहैबला लोकसब भेटै छै। फोकरामे कोनो चिजके एहेन ढङसे पुछै छै कि उतर दैबलाके बहौत सोचे परैछै।  

जेनङ कि एकटा छौरीके भोइर देह आइखके मतलब पेरवा राखैवला खोप हैछै। पुछैवला कहैछै एकटा छौरीके भोइर देह आइख कथि चियै। त उतर दैवला कहै छै खोप।</text>
      <sha1>mk9go9sbqw4ar3cs02j8busyx98zf6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362483</id>
      <parentid>7362481</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added another riddle</comment>
      <origin>7362483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="71mfo554zh97302025c2audf9ykvr0i" xml:space="preserve">[[File:Eastern Tharu riddle - a pigeon coop.webm|thumb|थारू फोकरा 'छटा']]
'''फोकरा''' कैहवी, उखान टुक्का या नेपालीमे गाउँ खाने कथा के कहै छै। गामघरमे अखनियो फोकरा कहैबला लोकसब भेटै छै। फोकरामे कोनो चिजके एहेन ढङसे पुछै छै कि उतर दैबलाके बहौत सोचे परैछै।  

जेनङ कि एकटा छौरीके भोइर देह आइखके मतलब पेरवा राखैवला खोप हैछै। पुछैवला कहैछै एकटा छौरीके भोइर देह आइख कथि चियै। त उतर दैवला कहै छै खोप।

जेनङ कि तरो घर या उपरो घर या तैमे नाचे कनियावरके मतलब हैछै पेरवा राखैवला छटा।</text>
      <sha1>71mfo554zh97302025c2audf9ykvr0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362484</id>
      <parentid>7362483</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added category</comment>
      <origin>7362484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1179" sha1="pva0iu2aw1ticcp1wsajjbvtrssywm8" xml:space="preserve">[[File:Eastern Tharu riddle - a pigeon coop.webm|thumb|थारू फोकरा 'छटा']]
'''फोकरा''' कैहवी, उखान टुक्का या नेपालीमे गाउँ खाने कथा के कहै छै। गामघरमे अखनियो फोकरा कहैबला लोकसब भेटै छै। फोकरामे कोनो चिजके एहेन ढङसे पुछै छै कि उतर दैबलाके बहौत सोचे परैछै।  

जेनङ कि एकटा छौरीके भोइर देह आइखके मतलब पेरवा राखैवला खोप हैछै। पुछैवला कहैछै एकटा छौरीके भोइर देह आइख कथि चियै। त उतर दैवला कहै छै खोप।

जेनङ कि तरो घर या उपरो घर या तैमे नाचे कनियावरके मतलब हैछै पेरवा राखैवला छटा।
[[Category:Wp/thq/फोकरा]]
[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>pva0iu2aw1ticcp1wsajjbvtrssywm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362486</id>
      <parentid>7362484</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>edited category</comment>
      <origin>7362486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="bd0h40zle40rqpv1mi40j6k65wlw6j4" xml:space="preserve">[[File:Eastern Tharu riddle - a pigeon coop.webm|thumb|थारू फोकरा 'छटा']]
'''फोकरा''' कैहवी, उखान टुक्का या नेपालीमे गाउँ खाने कथा के कहै छै। गामघरमे अखनियो फोकरा कहैबला लोकसब भेटै छै। फोकरामे कोनो चिजके एहेन ढङसे पुछै छै कि उतर दैबलाके बहौत सोचे परैछै।  

जेनङ कि एकटा छौरीके भोइर देह आइखके मतलब पेरवा राखैवला खोप हैछै। पुछैवला कहैछै एकटा छौरीके भोइर देह आइख कथि चियै। त उतर दैवला कहै छै खोप।

जेनङ कि तरो घर या उपरो घर या तैमे नाचे कनियावरके मतलब हैछै पेरवा राखैवला छटा।
[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>bd0h40zle40rqpv1mi40j6k65wlw6j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ses/Caw nda hiijay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825219</id>
    <revision>
      <id>7362485</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfawoy</username>
        <id>2716351</id>
      </contributor>
      <comment>Caw nda hiijay</comment>
      <origin>7362485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="htp9qf7wjpz0dhz6ie8gf0hykwvj98m" xml:space="preserve">Cawyan nda hiijay, Ir gandaa ra woyizey ga hansa ka dii nakaši nd'i huru hiijay hugey ra. Za ir isaaborotaray ma nee cawyan nda hiijay si koy nda cere, za i ma nee kaŋ woyboro mana tee kala hugu de se, amma nda woy caw za nga hala kurɲoo nda boro booboyaŋ ga naafa nga cawoo ra.</text>
      <sha1>htp9qf7wjpz0dhz6ie8gf0hykwvj98m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363009</id>
      <parentid>7362485</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gazuma</username>
        <id>2536608</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7363009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="dad4ninayuewkjuusv0iiunm0ayj0wj" xml:space="preserve">Cawyan nda hiijay, ir gandaa ra woyizey ga hansa ka dii nakaši nd'i huru hiijay hugey ra. Za ir isaaborotaray ma nee cawyan nda hiijay si koy nda cere, za i ma nee kaŋ woyboro mana tee kala hugu de se, amma nda woy caw za nga hala kurɲoo nda boro booboyaŋ ga naafa nga cawoo ra.</text>
      <sha1>dad4ninayuewkjuusv0iiunm0ayj0wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/நீலகிரி</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825220</id>
    <revision>
      <id>7362490</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டுள்ளன</comment>
      <origin>7362490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="eeq5ha9pmnmviy47xdjer03v8k9l10b" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Nilgiri Hills (cropped).jpg|unesco_whs=yes|unesco_br=yes|pgname=நீலகிரி}}
[[File:Conoor.JPG|thumb|[[Wy/ta/குன்னூர்|குன்னூரில்]] உள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
நீலகிரி மேற்குத் [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டில்]] அமைந்துள்ள ஒரு மலைத்தொடர் ஆகும். இது மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையின் ஒரு பகுதியாக விளங்குவதோடு, அம்மலைத்தொடரை கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலையுடன் இணைக்கிறது.

==மலை வாழிடங்கள்==
{{Wy/ta/Mapframe|width=580|height=400}}
{{Wy/ta/Mapshape|wikidata=Q15188}}

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/ஊட்டி|ஊட்டி]]|wikidata=Q9888}} (உதகமண்டலம்) —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அருவங்காடு|அருவங்காடு]]|wikidata=Q584458}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/குன்னூர்|குன்னூர்]]|wikidata=Q278964}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தேவல|தேவல]]|wikidata=Q5266453}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கூடலூர்|கூடலூர்]]|wikidata=Q2407283}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோத்தகிரி|கோத்தகிரி]]|wikidata=Q279106}} —

== பிற சேருமிடங்கள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=[[Wy/ta/முதுமலை தேசியப் பூங்கா|முதுமலை தேசியப் பூங்கா]]|wikidata=Q2372700}} — பலவகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களைக் கொண்டுள்ளது, மேலும் யானை சஃபாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=[[Wy/ta/முக்கூர்த்தி தேசியப் பூங்கா|முக்கூர்த்தி தேசியப் பூங்கா]]|wikidata=Q2985390}} — பல அழிந்துவரும் உயிரினங்களின் தாயகமாகவும், அதன் பாலூட்டி ஈர்ப்பான நீலகிரி வரையாட்டமாகவும் விளங்குகிறது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
[[File:Fancey Boats Near Telescope House.jpg|thumbnail|ஊட்டி, தொலைநோக்கி இல்லத்திற்கு அருகில் நிறுத்தப்பட்டுள்ள படகுகள்]]

== சென்று அடையுங்கள் ==

== சுற்றிப்பாருங்கள் ==

==கண்டுகளியுங்கள் மற்றும் செய்யுங்கள் ==

== உண்ணுங்கள் மற்றும் பருகுங்கள் ==

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

== அடுத்த இலக்கு ==
* [[Wy/ta/பந்திப்பூர் தேசியப் பூங்கா|பந்திப்பூர் தேசியப் பூங்கா]]

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|11.375|76.75833|zoom=10}}</text>
      <sha1>eeq5ha9pmnmviy47xdjer03v8k9l10b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362491</id>
      <parentid>7362490</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* மலை வாழிடங்கள் */ ஊட்டி, உதகமண்டலம் என அதிகாரபூர்வமான பெயர் மாற்றம் செய்யப்பட்டது</comment>
      <origin>7362491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3654" sha1="e25zq7y9i8wxmt5o426u4j6b8kyj3d0" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Nilgiri Hills (cropped).jpg|unesco_whs=yes|unesco_br=yes|pgname=நீலகிரி}}
[[File:Conoor.JPG|thumb|[[Wy/ta/குன்னூர்|குன்னூரில்]] உள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
நீலகிரி மேற்குத் [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டில்]] அமைந்துள்ள ஒரு மலைத்தொடர் ஆகும். இது மேற்குத் தொடர்ச்சி மலையின் ஒரு பகுதியாக விளங்குவதோடு, அம்மலைத்தொடரை கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலையுடன் இணைக்கிறது.

==மலை வாழிடங்கள்==
{{Wy/ta/Mapframe|width=580|height=400}}
{{Wy/ta/Mapshape|wikidata=Q15188}}

* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/உதகமண்டலம்|உதகமண்டலம்]]|wikidata=Q9888}} (''ஊட்டி'') —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/அருவங்காடு|அருவங்காடு]]|wikidata=Q584458}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/குன்னூர்|குன்னூர்]]|wikidata=Q278964}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/தேவல|தேவல]]|wikidata=Q5266453}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கூடலூர்|கூடலூர்]]|wikidata=Q2407283}} —
* {{Wy/ta/Marker|type=city|name=[[Wy/ta/கோத்தகிரி|கோத்தகிரி]]|wikidata=Q279106}} —

== பிற சேருமிடங்கள் ==
* {{Wy/ta/Marker|name=[[Wy/ta/முதுமலை தேசியப் பூங்கா|முதுமலை தேசியப் பூங்கா]]|wikidata=Q2372700}} — பலவகையான தாவரங்கள் மற்றும் விலங்கினங்களைக் கொண்டுள்ளது, மேலும் யானை சஃபாரி செல்லும் வாய்ப்பையும் வழங்குகிறது.
* {{Wy/ta/Marker|name=[[Wy/ta/முக்கூர்த்தி தேசியப் பூங்கா|முக்கூர்த்தி தேசியப் பூங்கா]]|wikidata=Q2985390}} — பல அழிந்துவரும் உயிரினங்களின் தாயகமாகவும், அதன் பாலூட்டி ஈர்ப்பான நீலகிரி வரையாட்டமாகவும் விளங்குகிறது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
[[File:Fancey Boats Near Telescope House.jpg|thumbnail|ஊட்டி, தொலைநோக்கி இல்லத்திற்கு அருகில் நிறுத்தப்பட்டுள்ள படகுகள்]]

== சென்று அடையுங்கள் ==

== சுற்றிப்பாருங்கள் ==

==கண்டுகளியுங்கள் மற்றும் செய்யுங்கள் ==

== உண்ணுங்கள் மற்றும் பருகுங்கள் ==

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

== அடுத்த இலக்கு ==
* [[Wy/ta/பந்திப்பூர் தேசியப் பூங்கா|பந்திப்பூர் தேசியப் பூங்கா]]

{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கொங்கு நாடு}}
{{Wy/ta/Geo|11.375|76.75833|zoom=10}}</text>
      <sha1>e25zq7y9i8wxmt5o426u4j6b8kyj3d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/hnm/子串</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825221</id>
    <revision>
      <id>7362495</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>猫娘丨ねこむすめ</username>
        <id>2684817</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;[[File:Scunthorpe problem.png|thumb|300px|[[Wp/hnm/维基百科|维基百科]]当中其子串问题示例，无使注册其原因是用户名当中识别遘cunt]] '''子串'''是讲[[Wp/hnm/字符串|字符串]]当中连续其字符序列。一只字符串&lt;math&gt;s&lt;/math&gt;分侬叫作另一只字符串&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;其子串，表示&lt;math&gt;s&lt;/math&gt;伫&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;当中出现去。比论讲「中出」是[[Wp/hnm/普通话|普通话]]「我们当中出了一个叛徒」其...&quot;</comment>
      <origin>7362495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="7198yvqkj2kvo8halb13eyhi06q82zx" xml:space="preserve">[[File:Scunthorpe problem.png|thumb|300px|[[Wp/hnm/维基百科|维基百科]]当中其子串问题示例，无使注册其原因是用户名当中识别遘cunt]]
'''子串'''是讲[[Wp/hnm/字符串|字符串]]当中连续其字符序列。一只字符串&lt;math&gt;s&lt;/math&gt;分侬叫作另一只字符串&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;其子串，表示&lt;math&gt;s&lt;/math&gt;伫&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;当中出现去。比论讲「中出」是[[Wp/hnm/普通话|普通话]]「我们当中出了一个叛徒」其子串&lt;ref&gt;注意子串同子序列是无平样其：「果机」是「苹果[[Wp/hnm/手机|手机]]」其子序列，而无是子串&lt;/ref&gt;。前缀同后缀是两款特殊其子串：一只前缀伫原串其起头位置出现，而一只后缀伫原串其最尾位置出现&lt;ref&gt;比论讲「苹果手机」其拢总子串是：「」（空串）「苹」「果」「手」「机」「苹果」「果手」「手机」「苹果手」「果手机」「苹果手机」&lt;/ref&gt;。

== 注解 ==
&lt;references/&gt;

[[Category:Wp/hnm]]</text>
      <sha1>7198yvqkj2kvo8halb13eyhi06q82zx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/hnm/泡面</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825222</id>
    <revision>
      <id>7362496</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>猫娘丨ねこむすめ</username>
        <id>2684817</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;[[File:Mama instant noodle block.jpg|thumb|300px|泡面其面饼]] '''泡面'''，抑叫'''方便面'''，是讲一种会使伫短[[Wp/hnm/时间|时间]]之内煮熟其[[Wp/hnm/面|面]]，今旦变作[[Wp/hnm/世侬|世侬]]定定食其一种[[Wp/hnm/食品|食品]]。原理是利用[[Wp/hnm/棕榈油|棕榈油]]拿已经煮熟同调味其面条硬化，阁再压制成块状，食之前用热水浸抑是简单煮下，用热水溶解棕榈油，阁再拿面条加热浸...&quot;</comment>
      <origin>7362496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="mkl6834c3zbzdyrrrzzpwmxrsbzrgit" xml:space="preserve">[[File:Mama instant noodle block.jpg|thumb|300px|泡面其面饼]]
'''泡面'''，抑叫'''方便面'''，是讲一种会使伫短[[Wp/hnm/时间|时间]]之内煮熟其[[Wp/hnm/面|面]]，今旦变作[[Wp/hnm/世侬|世侬]]定定食其一种[[Wp/hnm/食品|食品]]。原理是利用[[Wp/hnm/棕榈油|棕榈油]]拿已经煮熟同调味其面条硬化，阁再压制成块状，食之前用热水浸抑是简单煮下，用热水溶解棕榈油，阁再拿面条加热浸软，几[[Wp/hnm/分钟|分钟]]之后就会使食。泡面伫制作过程当中，先拿面条蒸煮，接落放落去热油内底抑用干燥其热风排除面条其水分，分面条出现大量微细其小孔，干燥程序无单止分面条定型，抑分导致面条腐坏其微生物受遘抑制，遘食前才放落去热水内底，面条因为微细其小孔吸收水分而软化，从而大幅缩短烹煮其时间。

[[Category:Wp/hnm]]</text>
      <sha1>mkl6834c3zbzdyrrrzzpwmxrsbzrgit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/hnm/方便面</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825223</id>
    <redirect title="Wp/hnm/泡面" />
    <revision>
      <id>7362497</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>猫娘丨ねこむすめ</username>
        <id>2684817</id>
      </contributor>
      <comment>Redirected page to [[Wp/hnm/泡面]]</comment>
      <origin>7362497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="pdhkpt31klse4b0xxwmhczynsvslgce" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wp/hnm/泡面|泡面]]</text>
      <sha1>pdhkpt31klse4b0xxwmhczynsvslgce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/விசாகப்பட்டினம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825224</id>
    <revision>
      <id>7362498</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="2j2hmcv626go2bhtk61gyd1dcztn8ny" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|VisakhapatnamH.jpg|pgname=விசாகப்பட்டினம்}}
[[Image:Visakhapatnam 2010.jpg|thumb|கிரசென்ட் கடற்கரை, விசாகப்பட்டினம்]]
'''விசாகப்பட்டினம்''' ([[Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்|தெலுங்கு]]: విశాఖపట్నం), பொதுவாக ''வைசாக்'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. இது [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசத்தின்]] மிகப்பெரிய நகரமாகும். இது முக்கியமாக ஒரு தொழில் நகரமாகத் திகழ்ந்தாலும், மாசுபடாத மணல் கடற்கரைகள், நன்கு அமைக்கப்பட்ட மற்றும் பராமரிக்கப்படும் பூங்காக்கள், பௌத்தத் தலங்கள் மற்றும் அருகிலுள்ள '''அரக்கு பள்ளத்தாக்கு''' போன்ற இயற்கை எழில் கொஞ்சும் இடங்கள் ஆகியவற்றின் காரணமாகச் சுற்றுலாப் பயணிகளையும் ஈர்க்கிறது. இந்நகரம் சுமார் 20 லட்சம் (2 மில்லியன்) மக்கள் தொகையைக் கொண்டுள்ளது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
{{Wy/ta/Climate chart
|விசாகபட்டினம்
|18.3 |29.7 |8.3
|20.4 |31.9 |9.5
|23.7 |34.6 |6.6
|26.3 |35.7 |24.7
|28.0 |36.7 |67.3
|27.8 |35.4 |131.1
|26.8 |33.6 |121.6
|26.5 |33.2 |148.6
|26.1 |33.2 |207.9
|25.1 |32.6 |232.2
|22.0 |31.1 |87.5
|18.7 |29.9 |9.3

|float=right
|clear=right
|source=[[:w:ta:விசாகபட்டினம்]]
|description=
}}
[[File:VUDA park water pond, Visakhapatnam.JPG|thumb|விசாகப்பட்டினம் பெருநகரப் பகுதி மேம்பாட்டு ஆணையப் பூங்கா]]
விசாகப்பட்டினம் சில சமயங்களில் ''கிழக்கின் கோவா'' என்று அழைக்கப்படுகிறது. மேற்கு கடற்கரையில் உள்ள கோவாவைப் போலவே, இங்கும் அழகான, மாசுபடாத கடற்கரைகள், செம்மண் பாறை குன்றுகள், சீரான சாலைகள் மற்றும் கண்கவர் நிலப்பரப்புகள் உள்ளன. இங்கு மருத்துவச் சுற்றுலாத் துறை வேகமாக வளர்ந்து வருகிறது.

விசாகப்பட்டினம் ''கிழக்குக் கடற்கரையின் அணிகலன்'' மற்றும் ''விதிவசப்பட்ட நகரம்'' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது.

===பெயரும் வரலாறும்===</text>
      <sha1>2j2hmcv626go2bhtk61gyd1dcztn8ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825225</id>
    <revision>
      <id>7362499</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="l90zcr2q9zigqgft0q72x5lr2kpo4lj" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Telugu phrasebook banner.JPG|pgname=தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்}}
'''தெலுங்கு''' மொழி (తెలుగు) சுமார் 9 கோடி மக்களால் பேசப்படுகிறது. இது முக்கியமாக [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], [[Wy/ta/தெலங்காணா|தெலங்காணா]] ஆகிய மாநிலங்களிலும் [[Wy/ta/புதுச்சேரி (ஒன்றியப் பகுதி)|புதுச்சேரியின்]] பகுதியான [[Wy/ta/யானம்|யானம்]], மற்றும் அண்டை மாநிலங்களிலும் பேசப்படுகிறது. இது திராவிட மொழிக் குடும்பத்திலேயே அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழியாகவும், உலகில் அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழிகளில் 15-வது இடத்திலும் உள்ளது.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==

===உயிரெழுத்துகள்===

===மெய்யெழுத்துகள்===

===பொதுவான இரு உயிரொலிகள்===

==சொற்றொடர் பட்டியல்==

===அடிப்படை விஷயங்கள்===

===பிரச்சினைகள்===

===எண்கள்===

===நேரம்===


{{Wy/ta/Phrasebookguide}}
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}</text>
      <sha1>l90zcr2q9zigqgft0q72x5lr2kpo4lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362641</id>
      <parentid>7362499</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="2xb7y7rwxe03x5y31k0z3xj13xgygks" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Telugu phrasebook banner.JPG|pgname=தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்}}
'''தெலுங்கு''' மொழி (తెలుగు) சுமார் 9 கோடி மக்களால் பேசப்படுகிறது. இது முக்கியமாக [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], [[Wy/ta/தெலங்காணா|தெலங்காணா]] ஆகிய மாநிலங்களிலும் [[Wy/ta/புதுச்சேரி (ஒன்றியப் பகுதி)|புதுச்சேரியின்]] பகுதியான [[Wy/ta/யானம்|யானம்]], மற்றும் அண்டை மாநிலங்களிலும் பேசப்படுகிறது. இது திராவிட மொழிக் குடும்பத்திலேயே அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழியாகவும், உலகில் அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழிகளில் 15-வது இடத்திலும் உள்ளது.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==

===உயிரெழுத்துகள்===

===மெய்யெழுத்துகள்===

===பொதுவான இரு உயிரொலிகள்===

==சொற்றொடர் பட்டியல்==

===அடிப்படை விஷயங்கள்===

===பிரச்சினைகள்===

===எண்கள்===

===நேரம்===


{{Wy/ta/Phrasebookguide}}
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]</text>
      <sha1>2xb7y7rwxe03x5y31k0z3xj13xgygks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362642</id>
      <parentid>7362641</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wy/ta/Phrasebooks]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="g1kc4h96r1743n9emgoytuvs4rn9lzy" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Telugu phrasebook banner.JPG|pgname=தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்}}
'''தெலுங்கு''' மொழி (తెలుగు) சுமார் 9 கோடி மக்களால் பேசப்படுகிறது. இது முக்கியமாக [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]], [[Wy/ta/தெலங்காணா|தெலங்காணா]] ஆகிய மாநிலங்களிலும் [[Wy/ta/புதுச்சேரி (ஒன்றியப் பகுதி)|புதுச்சேரியின்]] பகுதியான [[Wy/ta/யானம்|யானம்]], மற்றும் அண்டை மாநிலங்களிலும் பேசப்படுகிறது. இது திராவிட மொழிக் குடும்பத்திலேயே அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழியாகவும், உலகில் அதிக மக்களால் பேசப்படும் மொழிகளில் 15-வது இடத்திலும் உள்ளது.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==

===உயிரெழுத்துகள்===

===மெய்யெழுத்துகள்===

===பொதுவான இரு உயிரொலிகள்===

==சொற்றொடர் பட்டியல்==

===அடிப்படை விஷயங்கள்===

===பிரச்சினைகள்===

===எண்கள்===

===நேரம்===


{{Wy/ta/Phrasebookguide}}
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}

[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]</text>
      <sha1>g1kc4h96r1743n9emgoytuvs4rn9lzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/宮崎県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825226</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362501</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/宮崎県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="a513xdoqq8ldjf6txghr9qyxmixno6h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/宮崎県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>a513xdoqq8ldjf6txghr9qyxmixno6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/山口県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825227</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362507</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/山口県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="36tymnowf35wq0fvs8ry1ox55q851ja" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/山口県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>36tymnowf35wq0fvs8ry1ox55q851ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/山梨県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825228</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362515</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/山梨県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="t2liwmj7qhhvmzi6r9ku941lk2k4pec" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/山梨県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>t2liwmj7qhhvmzi6r9ku941lk2k4pec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/岡山県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825229</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362520</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/岡山県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="h8balhe6o2a4aabz89z9n975xz7fwfj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/岡山県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>h8balhe6o2a4aabz89z9n975xz7fwfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/岩手県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825230</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362525</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/岩手県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="7gndakas5wat0b24xkgpt3atwdhuv78" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/岩手県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>7gndakas5wat0b24xkgpt3atwdhuv78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိဋ္ဌသိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825231</id>
    <revision>
      <id>7362531</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/rki/=rki=}} == ဒိဋ္ဌသိ  === အသံထွက် === * {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰθì/}}  === ကြိယာ === *{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာ}}  === ဖွင့်ဆိုချက် === * မိမိ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိရေ။  === အင်္ဂလိပ် === * to know firsthand; to experience directly; to witness personally  === ဗမာ === * မိမိ ကိုယ်တိုင်ကိ...&quot;</comment>
      <origin>7362531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="591" sha1="62opuo7mntdyd83c0lxmgt8u6j7qxba" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိဋ္ဌသိ

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰθì/}}

=== ကြိယာ ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာ}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* မိမိ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိရေ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* to know firsthand; to experience directly; to witness personally

=== ဗမာ ===
* မိမိ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိသည်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>62opuo7mntdyd83c0lxmgt8u6j7qxba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/島根県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825232</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362535</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/島根県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="jpvlmvx0renz14x66e2uq6i2rlz0ffx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/島根県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>jpvlmvx0renz14x66e2uq6i2rlz0ffx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825233</id>
    <revision>
      <id>7362536</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/rki/=rki=}} == ဒိဋ္ဌိ  === အသံထွက် === * {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰì/}}  === နာမ် === *{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}  === ဖွင့်ဆိုချက် === * ၁၊ မှားသော အမြင်။ အကြောင်းမဲ့ သက်သက် ယုံကြည်ချက်။ * ၂၊ အယူအဆ။ ယုံကြည်ချက်။ * ၃၊ မှားရေ အယူကို ယူသော...&quot;</comment>
      <origin>7362536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="pu98e3zklt03ad16ju2hk8qpa3oh452" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိဋ္ဌိ

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰì/}}

=== နာမ် ===
*{{Wt/rki/head|rki|နာမ်}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* ၁၊ မှားသော အမြင်။ အကြောင်းမဲ့ သက်သက် ယုံကြည်ချက်။
* ၂၊ အယူအဆ။ ယုံကြည်ချက်။
* ၃၊ မှားရေ အယူကို ယူသော သူ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* 1. false view; groundless belief; heresy
* 2. view; belief; dogma
* 3. heretic; one who holds false views

=== ဗမာ ===
* ၁၊ မှားသော အမြင်။ အကြောင်းမဲ့ သက်သက် ယုံကြည်ချက်။
* ၂၊ အယူအဆ။ ယုံကြည်ချက်။
* ၃၊ မှားသော အယူကို ယူသော သူ။

== ကိုးကား ==
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>pu98e3zklt03ad16ju2hk8qpa3oh452</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိဋ္ဌမျက်မြင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825234</id>
    <revision>
      <id>7362538</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/rki/=rki=}} == ဒိဋ္ဌမျက်မြင်  === အသံထွက် === * {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰəmrɛʔmɹɪ̀ɴ/}}  === ကြိယာဝိသေသန === *{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာဝိသေသန}}  === ဖွင့်ဆိုချက် === * မျက်စိ အောက်မာ အထင်အရှား မြင်ပနာ။  === အင်္ဂလိပ် === * vividly with one's own eyes; visibly; plainly in sight...&quot;</comment>
      <origin>7362538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="767svcg6gqigqffwc8lg23hs6nvz1hz" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိဋ္ဌမျက်မြင်

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìtʰəmrɛʔmɹɪ̀ɴ/}}

=== ကြိယာဝိသေသန ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာဝိသေသန}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* မျက်စိ အောက်မာ အထင်အရှား မြင်ပနာ။

=== အင်္ဂလိပ် ===
* vividly with one's own eyes; visibly; plainly in sight

=== ဗမာ ===
* မျက်စိ အောက်တွင် အထင်အရှား မြင်လျက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>767svcg6gqigqffwc8lg23hs6nvz1hz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wp/ryu/広島県出身ぬ人物</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825235</id>
    <redirect title="Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ" />
    <revision>
      <id>7362542</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>564667</id>
      </contributor>
      <comment>Onarakusai moved page [[Category:Wp/ryu/広島県出身ぬ人物]] to [[Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]</comment>
      <origin>7362542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="amagc89odc3frd5kgp7w5es8htndm0h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Category:Wp/ryu/広島県んまりぬチュ]]</text>
      <sha1>amagc89odc3frd5kgp7w5es8htndm0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/கொல்லி மலை</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825236</id>
    <revision>
      <id>7362544</id>
      <timestamp>2026-10-14T13:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2792" sha1="0m70q7y00z8hmdrf1lvb0m9ehbeipoq" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Kolli Hills Banner.jpg|pgname=கொல்லி மலை}}
'''கொல்லி மலை''' [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] [[Wy/ta/நாமக்கல் (மாவட்டம்)|நாமக்கல் மாவட்டத்திலுள்ள]] ஒரு சிறிய மலைத்தொடராகும்.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
[[File:Aagai Gangai Falls 1.jpg|thumb|300px|ஆகாய கங்கை நீர்வீழ்ச்சி]]
நீங்கள் 70 கொண்டை ஊசி வளைவுகளைக் கடந்து, கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,300 மீட்டர் உயரத்தில் உள்ள கொல்லி மலைக்குச் செல்கிறீர்கள்.

=== வரலாறு ===

=== இயற்கைநிலக்காட்சி ===

=== தாவரங்களும் விலங்கினங்களும் ===

=== காலநிலை ===

== சென்று அடையுங்கள் ==
{{Wy/ta/Mapframe}}
[[File:Aagai Gangai Approach 2.jpg|thumb|200px|ஆகாயகங்கை நீர்வீழ்ச்சிக்குச் செல்லும் படிக்கட்டுகள்]]
[[File:Kolli Hills Tower 1.jpg|thumb|200px|புளியஞ்சோலை கண்காணிப்பு கோபுரம்]]
அரப்பாலேசுவரர் கோயில் வரை மட்டுமே பேருந்துகள் உள்ளன. இந்த மலைகள் சுமார் 1000 முதல் 1300 மீட்டர் உயரம் கொண்டவை மற்றும் ஏறத்தாழ 280 சதுர கிலோமீட்டர் பரப்பளவைக் கொண்டுள்ளன. கொல்லி மலையின் உச்சியை அடைய 70 கொண்டை ஊசி வளைவுகள் உள்ளன. கொல்லி மலைகள், தென்னிந்தியாவின் கிழக்குக் கடற்கரைக்கு பெரும்பாலும் இணையாக ஓடும் ஒரு மலைத்தொடரான ​​கிழக்குத் தொடர்ச்சி மலையின் ஒரு பகுதியாகும். இந்த மலைகள் வணிகச் சுற்றுலாவால் பெரிய அளவில் பாதிக்கப்படாமல், இன்றும் தங்கள் இயற்கை அழகைத் தக்கவைத்துள்ளன.</text>
      <sha1>0m70q7y00z8hmdrf1lvb0m9ehbeipoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/நாகப்பட்டினம்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825237</id>
    <revision>
      <id>7362554</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="onj5ske4ipo4grmzctuatgvf95s5gnd" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Nagapattinam banner2.jpg|pgname=நாகப்பட்டினம்}}
'''நாகப்பட்டினம்'' என்பது [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] ஒரு துறைமுக நகரமாகும்.

[[File:Sri Thirumeni Azhagar temple, Nagapattinam.jpg|thumb|ஸ்ரீ திருமேனி அழகர் கோயில்]]


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/நாகபட்டினம் (மாவட்டம்)}}
{{Wy/ta/Geo||}}</text>
      <sha1>onj5ske4ipo4grmzctuatgvf95s5gnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362556</id>
      <parentid>7362554</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>சிறு பிழைத்திருத்தம்</comment>
      <origin>7362556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="569" sha1="8y70bemqwvp4r497vb3d39puqsitidi" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Nagapattinam banner2.jpg|pgname=நாகப்பட்டினம்}}
'''நாகப்பட்டினம்''' என்பது [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] ஒரு துறைமுக நகரமாகும்.

[[File:Sri Thirumeni Azhagar temple, Nagapattinam.jpg|thumb|ஸ்ரீ திருமேனி அழகர் கோயில்]]


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/நாகபட்டினம் (மாவட்டம்)}}
{{Wy/ta/Geo||}}</text>
      <sha1>8y70bemqwvp4r497vb3d39puqsitidi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362591</id>
      <parentid>7362556</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>புவியியல் ஆயத்தொலைவுகள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="buqy4g7zalznp7edmz95fg3lmxy6dzl" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Nagapattinam banner2.jpg|pgname=நாகப்பட்டினம்}}
'''நாகப்பட்டினம்''' என்பது [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டின்]] ஒரு துறைமுக நகரமாகும்.

[[File:Sri Thirumeni Azhagar temple, Nagapattinam.jpg|thumb|ஸ்ரீ திருமேனி அழகர் கோயில்]]


{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/நாகபட்டினம் (மாவட்டம்)}}
{{Wy/ta/Geo|10.6026203|79.7619348}}</text>
      <sha1>buqy4g7zalznp7edmz95fg3lmxy6dzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rki/ဒိနဒိနံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825238</id>
    <revision>
      <id>7362558</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>2609544</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/rki/=rki=}} == ဒိနဒိနံ  === အသံထွက် === * {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìnəɴdìnəɴ/}}  === ကြိယာဝိသေသန === *{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာဝိသေသန}}  === ဖွင့်ဆိုချက် === * တရက်ပြီးကေ တရက်။ တရက်မပြတ်။ နိပြတ်ရက်ပြတ်။ &quot;ဖိုးဘဏ္ဍာဆက်သွင်းကြ၊ ဒိနဒိနံ၊ န...&quot;</comment>
      <origin>7362558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="a28i48apzs970lnyjzgt68nuy4305b4" xml:space="preserve">== {{Wt/rki/=rki=}} ==
ဒိနဒိနံ

=== အသံထွက် ===
* {{Wt/rki/RKI_IPA|/dìnəɴdìnəɴ/}}

=== ကြိယာဝိသေသန ===
*{{Wt/rki/head|rki|ကြိယာဝိသေသန}}

=== ဖွင့်ဆိုချက် ===
* တရက်ပြီးကေ တရက်။ တရက်မပြတ်။ နိပြတ်ရက်ပြတ်။ &quot;ဖိုးဘဏ္ဍာဆက်သွင်းကြ၊ ဒိနဒိနံ၊ နေ့မကျန်အောင်၊ မညံအောင် ပွဲပြလျက်&quot; (ဗမာချီ)

=== အင်္ဂလိပ် ===
* everyday; daily; day by day

=== ဗမာ ===
* တစ်နေ့ပြီးလျှင် တစ်နေ့။ တစ်နေ့မပြတ်။ နေစဉ်ရက်ဆက်။

== ကိုးကား ===
* {{Template:Wt/rki/R:rki:WTV}}
[[Category:Wt/rki]]</text>
      <sha1>a28i48apzs970lnyjzgt68nuy4305b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/ஓசூர்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825239</id>
    <revision>
      <id>7362563</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1052" sha1="7a3rhty8g057tzky7gnim6ohg8z1j3r" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner||pgname=ஓசூர்}}
'''ஓசூர்''' வட [[Wy/ta/தமிழ்நாடு|தமிழ்நாட்டில்]] பொன்னையாற்றின் கரையில் அமைந்துள்ள ஒரு தொழில் நகரமாகும். [[Wy/ta/பெங்களூரு|பெங்களூருவில்]] முக்கிய தகவல் தொழில்நுட்பத் தொழிலகங்கள் அமைந்துள்ளதைப் போலவே, ஓசூரில் முக்கிய உற்பத்தித் தொழிலகங்கள் அமைந்துள்ளதால், இது பெங்களூருவின் ''உற்பத்தித் துறை சார்ந்த இரட்டை நகரம்'' என்று கருதப்படுகிறது.


{{Wy/ta/Geo|12.72|77.82}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கிருஷ்ணகிரி (மாவட்டம்)}}</text>
      <sha1>7a3rhty8g057tzky7gnim6ohg8z1j3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wy/ta/Articles needing Geo parameter</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825240</id>
    <revision>
      <id>7362572</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பகுப்பு உருவாக்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="e13ze2csn7jsl8qez79taoff2cst9dx" xml:space="preserve">Articles that have a {{Wy/ta/Tl|Wy/ta/Geo}} template but with no parameter. 

[[Category:Wy/ta/Articles needing attention]]
__HIDDENCAT__</text>
      <sha1>e13ze2csn7jsl8qez79taoff2cst9dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wq/syl/Key press/core</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825241</id>
    <revision>
      <id>7362573</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>Copied content from [[en: Template: Key press/core]]. See source page history for attribution.</comment>
      <origin>7362573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="4j2emwcxmf4dx4zblg3n3h8o0vkve67" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{{♥|safesubst:}}}#invoke:key|keypress}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4j2emwcxmf4dx4zblg3n3h8o0vkve67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362574</id>
      <parentid>7362573</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>7362574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="fdy5ifcrx4wxuiw1jfzfo7qlh3jffxy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{{♥|safesubst:}}}#invoke:wq/syl/Key|keypress}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Wq/syl/Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fdy5ifcrx4wxuiw1jfzfo7qlh3jffxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362575</id>
      <parentid>7362574</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ꠀꠞ꠆ꠎꠣꠔ ꠃꠁꠇꠤꠞ ꠟꠉꠦ ꠟꠉ ꠟꠣꠉꠣꠁꠀꠞ [[d:Q14334259]]</comment>
      <origin>7362575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="0z8shol1ebxbj96vua7znare2n2luxl" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{{♥|safesubst:}}}#invoke:wq/syl/Key|keypress}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Wq/syl/Documentation}}


{{INTERWIKI|Q14334259}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0z8shol1ebxbj96vua7znare2n2luxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/rej/X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825242</id>
    <revision>
      <id>7362577</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;__NOTOC__ __NOEDITSECTION__ &lt;templatestyles src=&quot;Wp/sas/Berugaq/styles.css&quot; /&gt; &lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;   &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--   --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;   &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;     &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Li...&quot;</comment>
      <origin>7362577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="gje6fqk3tycu3mce2rbawr1fc51m2m7" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/sas/Berugaq/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;ᬭᬳᬚᭂᬂᬭᬯᬸᬄᬮᬶᭅ ᬯᬶᬓᬶᬧᬾᬤᬶᬬ ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;Sasaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/sas/Base Sasaq|base Sasaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/Wp/sas/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;Sasaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/sas/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/sas/Aksara Sasaq|Aksare Sasaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/sas/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of Sasak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/sas/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan Sasaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/sas/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base Sasaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  default=Wp/sas/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Wp/sas/Berugaq/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>gje6fqk3tycu3mce2rbawr1fc51m2m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362578</id>
      <parentid>7362577</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3785" sha1="740l5cyx1tc5bhmbzxsrbiewsuc5hou" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/𞜓rej/Berugaq/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;ᬭᬳᬚᭂᬂᬭᬯᬸᬄᬮᬶᭅ ᬯᬶᬓᬶᬧᬾᬤᬶᬬ ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;𞜓rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Base 𞜓rejaq|base 𞜓rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;𞜓rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Aksara 𞜓rejaq|Aksare 𞜓rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of 𞜓rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan 𞜓rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wp/𞜓rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base 𞜓rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  default=Wp/𞜓rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Wp/𞜓rej/Berugaq/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>740l5cyx1tc5bhmbzxsrbiewsuc5hou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362579</id>
      <parentid>7362578</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="szk880qibgojp0s4e2ygowjovei02ww" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Berugaq/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;ᬭᬳᬚᭂᬂᬭᬯᬸᬄᬮᬶᭅ ᬯᬶᬓᬶᬧᬾᬤᬶᬬ ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Berugaq/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Berugaq/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Berugaq/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Berugaq/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Berugaq/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Berugaq/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>szk880qibgojp0s4e2ygowjovei02ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362582</id>
      <parentid>7362579</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3545" sha1="pmmzyysl6ep1jsg6sfmahpwbmvm1cx8" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;ᬭᬳᬚᭂᬂᬭᬯᬸᬄᬮᬶᭅ ᬯᬶᬓᬶᬧᬾᬤᬶᬬ ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>pmmzyysl6ep1jsg6sfmahpwbmvm1cx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362587</id>
      <parentid>7362582</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="67e27sg875g8yyq7mfs6q0eiqfkswo6" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>67e27sg875g8yyq7mfs6q0eiqfkswo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362595</id>
      <parentid>7362587</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3571" sha1="s47fokr345yof6a8vd0dgshy8my4dlu" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
length=100
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>s47fokr345yof6a8vd0dgshy8my4dlu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362596</id>
      <parentid>7362595</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="l0y8h2g7fbzglb9vnm8lawixcu8y90x" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=30
  length=auto
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>l0y8h2g7fbzglb9vnm8lawixcu8y90x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362598</id>
      <parentid>7362596</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="ig2xd8c5h0m76puney93pibycv3fv5v" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>ig2xd8c5h0m76puney93pibycv3fv5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362600</id>
      <parentid>7362598</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="o1endk51ypph5bglpw039z0olnj1vre" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=80%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>o1endk51ypph5bglpw039z0olnj1vre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362602</id>
      <parentid>7362600</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="6wzpe5kq8oyhsndnyl8nfsorac34l9m" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;'''[[Wp/rej/Wikipédia|Wikipédia]]''' no proyék ensiklopédi siq sedunie kance bebas léq penoq base. Sai doang iniq miaq ato kerisaq konten léq Wikipédia. Kontén léq Wikipédia tebéng lisénsi Creative Commons BY-SA sampè kontén iak iniq tepenton kance tekadu malik siq lisénsi siq pade.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>6wzpe5kq8oyhsndnyl8nfsorac34l9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362603</id>
      <parentid>7362602</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4379" sha1="mp0hdissun8nc4llvuyvd325x6vdwz3" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content={{Wp/rej/Natet/Artikel Solah}}
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;''' Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dě gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>mp0hdissun8nc4llvuyvd325x6vdwz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362604</id>
      <parentid>7362603</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="o5e3sckn0vbuwk720l8zqtd2105q1s8" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dě gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Miaq artikel baruq
 |content=Pelinggih bekane base rejaq? Pelinggih tau minaq artikel ato ngembang artikel liq situs nike! Silaq bace pedoman-pedoman sak araq liq situs nike.
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Miaq artikel baruq
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Seasons pictograms - all.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Bangse
 |content={{Wp/rej/Natet/Bangse}}
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Wikimedia-logo.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Proyék lain
 |content={{Wp/rej/Natet/PW}}
}}
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>o5e3sckn0vbuwk720l8zqtd2105q1s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362613</id>
      <parentid>7362604</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3934" sha1="dv5btewio8llmj1aq6scmzgn6l25eld" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Rahajeng rauh liq&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;WikipédiA base&amp;nbsp;rejaq&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Énsiklopédi [[Wp/rej/Base rejaq|base rejaq]] siq iniq tekerisaq sai-sai.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Nani wah araq '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' artikel liq dalem base&amp;nbsp;rejaq.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dě gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>dv5btewio8llmj1aq6scmzgn6l25eld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362617</id>
      <parentid>7362613</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3919" sha1="jo0zl4qrrqlonserr6acq0erwyb4kt3" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dě gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Rinjani volcano satellite.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Taoq
 |title1=[[Wp/rej/Lombok|Lombok]]
 |desc1='''Pulo Lombok''' ([[Wp/rej/Aksara rejaq|Aksare rejaq]]: ᬕᬸᬫᬶᬲᬲᬓ᭄) no salah sekèq pulo léq kepuloan Sunda Kocét ato Nusa Tenggara saq tepisah isiq Selat Lombok iliq Bali sentuéq bat kance Selat Alat sentuéq timuq iliq Sumbawa. Léq 2001 araq sekitar 2.722.123 dengan léq Lombok.
 |image2=Pintal Benang DSCF8334.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar Budaye
 |title2=[[Wp/rej/Nyésék|Nyésék]]
 |desc2=[[commons:File:Pintal Benang DSCF8334.jpg|RaiyaniM, CC BY-SA 4.0]]
 |image3=Peresean ritual of rejak people of Lombok.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Ape Side Naon?
 |title3=[[Wp/rej/Peréséan|Peréséan]]
 |desc3=Peréséan no égelan haq berasal èlèq dengan rejaq saq endot lèq Pulo Lombok.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>jo0zl4qrrqlonserr6acq0erwyb4kt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362809</id>
      <parentid>7362617</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="lpncxkpxwmv7ayhw62wt7uipidd8r4g" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skedei|Skedei]]
 |desc2=
 |image3=Salah satu rumah Rejang di Taba Sating.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; Apa Ini?
 |title3=[[Wp/rej/Umêak|Umêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dě gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>lpncxkpxwmv7ayhw62wt7uipidd8r4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362815</id>
      <parentid>7362809</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="glhiyxho4ioxhi6cau5qe1aw65m5bss" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Solah
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Ape no Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>glhiyxho4ioxhi6cau5qe1aw65m5bss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362816</id>
      <parentid>7362815</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3478" sha1="ph3u1mxmuo5bqzodo02v61jvlzcqsms" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt;
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>ph3u1mxmuo5bqzodo02v61jvlzcqsms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362817</id>
      <parentid>7362816</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="jz1bwnxocixtpmv4cgql10g64zwi3d2" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat Datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipédia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt; Wikipedia bahasa Rejang, ensiklopedia bebas dalam bahasa Rejang, disediakan secara gratis oleh [[Wp/rej/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], sebuah organisasi nirlaba. Selain dalam bahasa Rejang, Wikipedia tersedia dalam beberapa bahasa lain yang dipertuturkan di Indonesia: [[:ace:|Aceh]], [[:ban:|Bali]], [[:bjn:|Banjar]], [[:map-bms:|Banyumas]], [[:bbc:|Batak Toba]], [[:bew:|Betawi]], [[:bug:|Bugis]], [[:gor:|Gorontalo]], [[:iba:|Iban]], [[:id:|Indonesia]], [[:jv:|Jawa]], [[:kge:|Komering]], [[:mad:|Madura]], [[:btm:|Batak Mandailing]], [[:ms:|Melayu]], [[:min:|Minangkabau]], [[:nia:|Nias]], [[:su:|Sunda]], dan [[:tet:|Tetun]].
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=Maro besamo ite jmijai Wikipedia Baso Jang
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>jz1bwnxocixtpmv4cgql10g64zwi3d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362818</id>
      <parentid>7362817</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4121" sha1="tpvd3rjf2bbr04rhnlaqozy4oz0hx2q" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
&lt;templatestyles src=&quot;Wp/rej/Natet/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;position:relative; text-align:center; padding:3em 1em; background:#fff; overflow:hidden;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;position:absolute; top:-50px; left:0; right:0; text-align:center; opacity:0.05; z-index:0;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|600px|center|class=notpageimage|link=]]&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;position:relative; z-index:1;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-family:'Code2000';&quot;&gt;ꤼꥍꤾꤸꤳ꥓ ꤴꤳꥏ ꤴꥇ ꥀꥇꤰꥇꤶꥉꤴꥇꤿ ꤷꥁꤼ ꤽꥍꤺꥏ&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-variant:small-caps; font-family:'Linux Libertine','Georgia',serif;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:180%;&quot;&gt;Sêlamat Datang di&lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;font-size:270%; line-height:1;&quot;&gt;Wikipedia Baso&amp;nbsp;Jang&lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Ensiklopedia bebas dalam [[Wp/rej/Baso Jang|baso Jang]] yang dapat disunting siapapun.&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;font-size:120%; line-height:1.2;&quot;&gt;Uyo bi ade '''{{Wp/rej/NUMBEROFARTICLES}}''' su'êt pio.&lt;/div&gt;
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Wp/rej/Natet/carousel
 |image1=Bukit kaba Rejang Lebong.jpg
 |header1=[[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title1=[[Wp/rej/Bukit Taba|Bukit Taba]]
 |desc1=
 |image2=Rafflesia arnoldii, Sumatra.jpg
 |header2=[[File:Paomedia small-n-flat file-picture.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title2=[[Wp/rej/Skêdêi|Skêdêi]]
 |desc2=Bungai-nê Tanêak Jang, Bungai Skêdêi.
 |image3=Areal persawahan di Cawang Lama.jpg
 |header3=[[File:Paomedia small-n-flat sign-question.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Gambar
 |title3=[[Wp/rej/Sawêak|Sawêak]]
 |desc3=
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header= [[File:Star-alt-icon.png|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Artikel Utama
 |content=Dio proyeq inkubator utuk smido [[Wp/rej/Wikipedia|wikipedia]] lêm baso Jang. Amên tê rajin, nam tê mêlucua Ensiklopedi dê bêbaso Jang. Pênyudo-nê, itê pacok gmuno wikipedia utuk bêbagiak ilmau, informasi, ngen jmagai baso tê. Keme tmunggau udi, pasuak sanok kute ipê bae udi tinggêa, maro smido su'êt blau nêak io dêdau, kêmbiak dau kêmbiak gacang jmijai proyeq-tê io. Kundêi wikipedia, bêsamo sêmlang Jang jayo nêak maso têko.

Baso de ijai stan'dar ade-ba Jang Lêbong. Tê coa manggêp Jang Lêbong dê paling ba'ês. Kutê pio manggêp Jang gi luyên awêi Musai, Awês, Kêban Agung, ngen Pêsisia srai. Coa si unggul do ngen luyên. Kêrno o, amên mênêa su'êt lêm dik sêluyên Lêbong, nam tmambêak gen Jang dê gnuno nêak kalimat pêrtamo su-êt blau e.
}}
&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap;&quot;&gt;
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat sign-info.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Apa itu Wikipedia?
 |content=&lt;span style=&quot;float: left; margin: 6px 12px 6px 0px; display: inline-block;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|80px|link=]]&lt;/span&gt; Wikipedia bahasa Rejang, ensiklopedia bebas dalam bahasa Rejang, disediakan secara gratis oleh [[Wp/rej/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], sebuah organisasi nirlaba. Selain dalam bahasa Rejang, Wikipedia tersedia dalam beberapa bahasa lain yang dipertuturkan di Indonesia: [[:ace:|Aceh]], [[:ban:|Bali]], [[:bjn:|Banjar]], [[:map-bms:|Banyumas]], [[:bbc:|Batak Toba]], [[:bew:|Betawi]], [[:bug:|Bugis]], [[:gor:|Gorontalo]], [[:iba:|Iban]], [[:id:|Indonesia]], [[:jv:|Jawa]], [[:kge:|Komering]], [[:mad:|Madura]], [[:btm:|Batak Mandailing]], [[:ms:|Melayu]], [[:min:|Minangkabau]], [[:nia:|Nias]], [[:su:|Sunda]], dan [[:tet:|Tetun]].
}}
{{Wp/rej/Natet/box
 |header=[[File:Paomedia small-n-flat pencil.svg|20px|link=]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;Mênêa Su'êt Blau
 |content=Kêrno masiak inkubator, tai-nê ati si jijai wikipedia ni'ên. Mangko kutê maco su'êt blau dê lok nêa mustai tnulis kundêi kolom '''Wp/rej/Mênêa Su'êt Blau'''. Misal-nê, lok tmuli '''imêu''', mako gi tnulis o '''Wp/rej/Imêu'''. Amên bi sudo, be nam kênliak asea-nê nêak su'êt [[Wp/rej/Himea|Imêu]].
&lt;div style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;
 &lt;inputbox&gt;
  type=create
  width=20%
  default=Wp/rej/
  buttonlabel=Mênêa
 &lt;/inputbox&gt;
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/div&gt;
[[Category:Wp/rej]]
{{INTERWIKI|Q5296}}</text>
      <sha1>tpvd3rjf2bbr04rhnlaqozy4oz0hx2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362820</id>
      <parentid>7362818</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <origin>7362820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9283" sha1="3hffltlhocic5p1movv5nbnbx1a3vhb" xml:space="preserve">{{Wp/rej/Wiktionarypar2|X|x}}
{{Wp/rej/Latin alphabet navbox}}
{{Wp/rej/Dab-huruf}}
{{Wp/rej/Bedakan|tanda kali}}
'''X''' adalah huruf ke-24 dalam [[Wp/rej/Alfabet Latin|alfabet Latin]]. Huruf ini dibaca {{Wp/rej/IPA|/ɛks/}}. Dalam ilmu [[Wp/rej/Fonetik|fonetik]], ''x'' adalah lambang [[Wp/rej/Alfabet Fonetis Internasional|IPA]] dan [[Wp/rej/X-SAMPA|X-SAMPA]] bagi [[Wp/rej/Frikatif|konsonan desis]] [[Wp/rej/Konsonan langit-langit belakang|langit-langit belakang]] [[Wp/rej/Bantuan:Pengucapan#Penyuaraan|nirsuara]], seperti [[Wp/rej/Dwihuruf|dwihuruf]] &quot;kh&quot; pada kata &quot;khusus&quot; dalam [[Wp/rej/Bahasa Indonesia|bahasa Indonesia]].

== Sejarah ==
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
|-  bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
! Hieroglif Mesir {{Wp/rej/Br}}&quot;tiang&quot;
! Fenisia {{Wp/rej/Br}}S
! Yunani {{Wp/rej/Br}}''[[Wp/rej/Ksi (huruf Yunani)|Ksi]]''
! Yunani {{Wp/rej/Br}}''[[Wp/rej/Khi (huruf Yunani)|Khi]]''
! Etruska {{Wp/rej/Br}}X
|-----
|[[Wp/rej/Berkas:Hiero R11.svg|60px|link=]]
|[[Wp/rej/Berkas:PhoenicianX-01.png|60px|link=]]
|[[Wp/rej/Berkas:Xi uc lc.svg|75px|link=]]
|[[Wp/rej/Berkas:Chi uc lc.svg|75px|link=]]
|[[Wp/rej/Berkas:EtruscanX-01.png|60px|link=]]
|}
Pada mulanya, [[Wp/rej/Kluster (linguistik)|gabungan konsonan]] {{Wp/rej/IPA|/ks/}} dalam [[Wp/rej/Bahasa Yunani Kuno|bahasa Yunani Kuno]] ditulis sama, sebagai [[Wp/rej/Khi (huruf Yunani)|''Khi'']] '''Χ''' (dialek Barat) atau [[Wp/rej/Ksi (huruf Yunani)|''Ksi'']] '''Ξ''' (dialek Timur). Akhirnya, ''Khi'' digunakan untuk bunyi {{Wp/rej/IPA|/kʰ/}} ({{Wp/rej/IPA|/x/}} dalam [[Wp/rej/Bahasa Yunani Modern|bahasa Yunani Modern]]), sementara ''Ksi'' digunakan untuk bunyi {{Wp/rej/IPA|/ks/}}. [[Wp/rej/Orang Etruska|Orang Etruska]] telah mengambil alih ''Χ'' dari dialek Yunani Barat Kuno; maka, X mewakili bunyi {{Wp/rej/IPA|/ks/}} dalam bahasa Etruska dan [[Wp/rej/Bahasa Latin|Latin]].&lt;br /&gt;
Tidak diketahui apakah huruf ''Khi'' dan ''Ksi'' merupakan ciptaan orang Yunani, ataupun berasal dari [[Wp/rej/Rumpun bahasa Semit|rumpun bahasa Semit]]. ''Khi'' diurutkan hampir pada akhir susunan [[Wp/rej/Alfabet Yunani|alfabet Yunani]], setelah huruf-huruf asal Semit, bersama dengan ''[[Wp/rej/Fi|Fi]]'', [[Wp/rej/Psi (huruf Yunani)|''Psi'']], dan ''[[Wp/rej/Omega|Omega]]'', dengan gagasan bahwa huruf-huruf itu merupakan inovasi; terlebih lagi, tidak terdapat huruf yang mewakili bunyi {{Wp/rej/IPA|/ks/}} secara terperinci dalam bahasa Semit. Terdapat satu [[Wp/rej/Abjad Fenisia|huruf Fenisia]] [[Wp/rej/Berkas:Phoenician heth.svg|15px|link=]] ''kheth'' yang kemungkinan berbunyi {{Wp/rej/IPA|/ħ/}}, agak serupa dengan {{Wp/rej/IPA|/kʰ/}}, tetapi mulanya diterima dala alfabet Yunani sebagai konsonan {{Wp/rej/IPA|/h/}}, dan kemudian, digunakan untuk bunyi vokal panjang ''[[Wp/rej/Eta (huruf Yunani)|Eta]]'' (Η,η), maka huruf itu tidak tampak sebagai asal huruf ''Khi''. Huruf Fenisia [[Wp/rej/Berkas:Phoenician samekh.svg|15px|link=]] ''Samekh'' (mewakili {{Wp/rej/IPA|/s/}}) sering dianggap sebagai inspirasi bagi ''Ksi'', tetapi seperti yang diterangkan, ''Khi'' mempunyai bentuk yang berbeda dari ''Ksi''—meskipun huruf itu mungkin merupakan variasi lain yang juga berasal dari ''samekh''. Bentuk asal ''samekh'' barangkali merupakan [[Wp/rej/Hieroglif Mesir|hieroglif Mesir]] bagi [[Wp/rej/Djed|Djed]], tetapi ini juga tidak pasti karena tidak ada bentuk [[Wp/rej/Protosinaitik|Protosinaitik]] bagi huruf ini yang identik dengannya.

== Penggunaan ==
* Dalam [[Wp/rej/Alfabet Fonetis International|Alfabet Fonetis International]], {{Wp/rej/IPA|[x]}} adalah simbol konsonan desis langit-langit belakang nirsuara.
* Dalam [[Wp/rej/Alfabet Latin|alfabet Latin]], '''X''' melambangkan bunyi {{Wp/rej/IPA|/ks/}}.
* Dalam [[Wp/rej/Angka Romawi|Angka Romawi]], ''X'' melambangkan bilangan [[Wp/rej/10 (angka)|10 (sepuluh)]] atau [[Wp/rej/10|tahun 10]].
* Dalam beberapa [[Wp/rej/Bahasa|bahasa]], sebagai perubahan nilai fonetik dan adaptasi tulisan tangan, ''X'' dilafalkan berbeda-beda.
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Indonesia|bahasa Indonesia]], ''X'' digunakan dalam istilah yang diserap dari bahasa asing dan hanya digunakan pada awal suatu kata, misalnya [[Wp/rej/Xenon|xenon]].
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Inggris|bahasa Inggris]], ''X'' adalah huruf untuk [[Wp/rej/Kluster (linguistik)|gugus konsonan]] {{Wp/rej/IPA|[ks]}}; atau kadang-kadang apabila diikuti oleh suku kata beraksen yang diawali dengan bunyi [[Wp/rej/Vokal|vokal]], atau apabila diikuti oleh &quot;[[Wp/rej/H|h]]&quot; nirsuara dan bunyi vokal beraksen {{Wp/rej/IPA|[gz]}} (cth. ''exhaust'', ''exam''); lazimnya diucapkan {{Wp/rej/IPA|[z]}} apabila menjadi huruf pertama suatu kata (cth. ''xylophone''), serta dalam beberapa kata majemuk bunyi {{Wp/rej/IPA|[z]}} tidak berubah (cth. ''meta-xylene''). X juga melambangkan bunyi {{Wp/rej/IPA|[kʃ]}} dalam perkataan yang berakhir dengan ''-xion''. X juga melambangkan bunyi {{Wp/rej/IPA|[gʒ]}} atau {{Wp/rej/IPA|[kʃ]}}, misalnya dalam kata ''luxury'' dan ''sexual''. Apabila huruf ''X'' mengawali kata dalam bahasa Inggris seperti ''xynene'' dan bunyi ''z'' yang dihasilkan, maka huruf ''X'' tidak diucapkan. X di akhir kata biasanya diucapkan {{Wp/rej/IPA|[ks]}} (cth. ''ax''/''axe'') kecuali dalam kata pinjaman seperti ''faux'' (lihat ulasan bagi bahasa Prancis, di bawah).
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Melayu|bahasa Melayu]], ''X'' bukan saja merupakan huruf yang paling sedikit digunakan di seluruh kosakata bahasa Melayu, huruf ini seolah-olah tidak pernah digunakan kecuali bagi kata-kata yang menyebut nama huruf ini dalam kata tersebut (cth: ''sinar-X''). Bagi kata-kata pinjaman dari bahasa lain yang mengandung huruf &quot;x&quot; seperti ''se'''x''''' dan '''''x'''ylophone'', huruf x diganti dengan &quot;ks&quot; ({{Wp/rej/IPA|[ks]}} di tengah atau akhir kata) atau &quot;z&quot; ({{Wp/rej/IPA|[z]}} di awal kata), sehingga dieja ''sek'''s''''' dan '''''z'''ilofon''. Namun huruf ''x'' di awal kata masih dipertahankan dalam bahasa Indonesia (cth: [[Wp/rej/Xenon|xenon]], [[Wp/rej/Xilofon|xilofon]], [[Wp/rej/Xenofobia|xenofobia]], dsb).
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Prancis|bahasa Prancis]], di akhir kata, ''X'' tidak diucapkan (atau dibaca {{Wp/rej/IPA|[z]}} jika mengikuti bunyi vokal). Penggunaan ini timbul sebagai perubahan tulisan bagi akhiran ''-us''. Terdapat dua pengecualian, yaitu x disebut {{Wp/rej/IPA|[s]}} dalam ''six'' dan ''dix'', tetapi dibaca {{Wp/rej/IPA|[z]}} dalam ''sixième'' and ''dixième''.
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Spanyol|bahasa Spanyol]] lama, ''X'' disebut seperti {{Wp/rej/IPA|[ʃ]}} karena bahasa ini masih sebunyi dengan [[Wp/rej/Bahasa Iberia|bahasa Iberia]] yang lain. Kemudian, bunyi ini berubah menjadi bunyi {{Wp/rej/IPA|[x]}} yang keras. Dalam bahasa Spanyol modern, bunyi {{Wp/rej/IPA|[x]}} dieja dengan ''j'', atau dengan ''g'' sebelum ''e'' dan ''i'', tetapi ''x'' dikekalkan bagi sesetengah nama (misalnya ''[[Wp/rej/Mexico|México]]'', yang beralternasi dengan ''Méjico''). Kini, ''X'' mewakili bunyi {{Wp/rej/IPA|[s]}} (sebagai huruf pertama perkataan), atau gagasan konsonan {{Wp/rej/IPA|[ks]}} dan {{Wp/rej/IPA|[gs]}} (cth. ''oxígeno'', ''examen''). Lebih jarang lagi; seperti dalam bahasa Spanyol lama, huruf ''x'' boleh disebut sebagai {{Wp/rej/IPA|[ʃ]}} pada hari ini dalam kata-kata nama khas seperti ''Raxel'' (variasi [[Wp/rej/Rachel|Rachel]]) dan ''[[Wp/rej/Xelajú|Xelajú]]''. Dalam variasi bahasa Spanyol di Amerika dan [[Wp/rej/Seseo|seseo]], digraf ''xc'' di ''excelente'' disebut sebagai {{Wp/rej/IPA|[ks]}} tetapi di [[Wp/rej/Spanyol|Spanyol]], kombinasi konsonan tersebut disebut {{Wp/rej/IPA|[ks-θ]}}.
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Albania|bahasa Albania]], ''x'' mewakili {{Wp/rej/IPA|[dz]}}, sementara [[Wp/rej/Digraf|digraf]] ''xh'' mewakili {{Wp/rej/IPA|[dʒ]}}.
* Dalam [[Wp/rej/Hanyu Pinyin|Hanyu Pinyin]], sistem transkripsi resmi bagi [[Wp/rej/Bahasa Mandarin|bahasa Mandarin]], huruf ''x'' mewakili bunyi [[Wp/rej/Bantuan:Pengucapan#Langit-langit|konsonan desis pralangit-langit]] tidak bersuara ({{Wp/rej/IPA|/ɕ/}}).
* Dalam [[Wp/rej/Bahasa Jerman|bahasa Jerman]] dan [[Wp/rej/Bahasa Italia|bahasa Italia]], ''X'' digunakan terutama dalam [[Wp/rej/Kata serapan|kata serapan]].
* Dalam [[Wp/rej/Alfabet Latin Somali|Alfabet Latin Somali]], huruf ''x'' digunakan untuk mewakili huruf '''ḥ''' yang dibaca mirip dengan [[Wp/rej/Abjad Arab|Abjad Arab]] ح. (cth. ''Xamar'')

== Kode pengkomputeran ==
{{Wp/rej/Letter
|NATO=X-ray
|Morse=–··–
|Character=X
|Braille=⠭
|width=50px
}}
{|class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2|[[Wp/rej/Titik kode|Titik kode]] !! [[Wp/rej/Huruf besar|Huruf besar]]&lt;br /&gt;{{PAGENAME}} !! [[Wp/rej/Huruf kecil|Huruf kecil]]&lt;br /&gt;x
|-
!colspan=2|[[Wp/rej/Unicode|Unicode]]
|U+0058 || U+0078
|-
!rowspan=2|[[Wp/rej/ASCII|ASCII]]
![[Wp/rej/Sistem bilangan desimal|Desimal]]
|88 || 120
|-
![[Wp/rej/Sistem bilangan biner|Biner]]
|01011000 || 01111000
|-
!colspan=2|[[Wp/rej/EBCDIC|EBCDIC]]
|231 || 167
|}
== Lihat pula ==
{{Wp/rej/Commons|X}}
Simbol yang mirip:
* [[Wp/rej/Khi (huruf Yunani)|Khi (huruf Yunani)]] (χ)
* [[Wp/rej/Tanda kali|Tanda kali]] (×)
* [[Wp/rej/Kha (Kiril)|Kha (Kiril)]] (Х)
* [[Wp/rej/Twitter|Twitter]] (𝕏)

{{Wp/rej/Huruf Latin}}

{{Wp/rej/Authority control}}
[[Wp/rej/Kategori:Alfabet Latin|Kategori:Alfabet Latin]]


{{Wp/rej/Huruf-stub}}

[[Category:Wp/rej]]</text>
      <sha1>3hffltlhocic5p1movv5nbnbx1a3vhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/rej/Natet/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825243</id>
    <revision>
      <id>7362580</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;/* Derived from https://ay.wikipedia.org/wiki/Plantilla:Portada/styles.css (2025-06-06) */ .image-carousel {   overflow: hidden;   width: 100%;   height: 210px;   min-width: 280px; }  .image-carousel ul {   width: 100%;   margin: 0;   padding: 0;   display: table;   table-layout: fixed;   height: 100%; }  .image-carousel ul li {   display: table-cell;   vertical-align: top;   position: relative;   height: 100%;   min-height: 210px;   width: 33.33333%;   transition: all 1...&quot;</comment>
      <origin>7362580</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="3554" sha1="oo3w83swmvqsq5j8si7i4akgkk2svge" xml:space="preserve">/* Derived from https://ay.wikipedia.org/wiki/Plantilla:Portada/styles.css (2025-06-06) */
.image-carousel {
  overflow: hidden;
  width: 100%;
  height: 210px;
  min-width: 280px;
}

.image-carousel ul {
  width: 100%;
  margin: 0;
  padding: 0;
  display: table;
  table-layout: fixed;
  height: 100%;
}

.image-carousel ul li {
  display: table-cell;
  vertical-align: top;
  position: relative;
  height: 100%;
  min-height: 210px;
  width: 33.33333%;
  transition: all 1000ms ease;
}

.carousel-image {
  width: 100%;
  height: 100%;
  display: block;
  position: relative;
  overflow: hidden;
}

.carousel-image-wrapper {
  position: absolute;
  display: block;
  width: 100%;
  height: 100%;
  z-index: 1;
}

.carousel-image-wrapper img {
  width: 100%;
  height: 100%;
  min-height: 170px;
  object-fit: cover;
  position: absolute;
  top: 0;
  left: 0;
}

.carousel-slide-content-wrapper {
  overflow: hidden;
  width: 100%;
  height: calc(100% - 40px);
  position: absolute;
  top: 40px;
}

.carousel-slide-content {
  display: flex;
  flex-direction: column;
  justify-content: flex-end;
  height: 100%;
  width: 100%;
  position: relative;
  padding: 15px 20px;
  box-sizing: border-box;
  color: #fff;
  z-index: 3;
}

.carousel-slide-content .carousel-slide-title,
.carousel-slide-content .carousel-slide-description {
  opacity: 0;
  width: 100%;
  position: relative;
}

.carousel-slide-title {
  font-size: 135%;
  font-weight: bold;
  text-align: right;
}

.carousel-slide-description {
  text-align: left;
}

@media (min-width: 800px) {
  .image-carousel ul:hover li {
    width: 10%;
  }

  .image-carousel ul:hover li:hover {
    width: 60%;
  }

  .image-carousel ul:hover li:hover .carousel-slide-content {
    background: rgba(0, 0, 0, 0.7);
  }

  .image-carousel ul:hover li:hover .carousel-slide-title,
  .image-carousel ul:hover li:hover .carousel-slide-description {
    opacity: 1;
  }
}

.carousel-slide-title a {
  font-weight: bold;
}

.carousel-slide-title a,
.carousel-slide-description a {
  color: white;
}

.carousel-slide-title a:link,
.carousel-slide-title a:visited,
.carousel-slide-title a:hover,
.carousel-slide-title a:active,
.carousel-slide-description a:link,
.carousel-slide-description a:visited,
.carousel-slide-description a:hover,
.carousel-slide-description a:active {
  color: white;
}

@media (max-width: 800px) {
  .image-carousel {
    height: auto;
    min-height: unset;
  }

  .image-carousel ul {
    display: block;
    height: auto;
  }

  .image-carousel ul li {
    display: block;
    width: 100%;
    height: auto;
    min-height: unset;
    transition: none;
  }

  .carousel-image {
    height: auto;
  }

  .carousel-image-wrapper {
    position: relative;
    height: auto;
  }

  .carousel-image-wrapper img {
    position: relative;
    width: 100%;
    height: auto;
    min-height: unset;
    object-fit: cover;
  }

  .carousel-slide-content-wrapper {
    position: relative;
    height: auto;
    top: auto;
  }

  .carousel-slide-content {
    position: relative;
    background: rgba(0, 0, 0, 0.6);
    padding: 10px;
    color: white;
  }

  /* Override opacity on mobile */
  .carousel-slide-content-wrapper .carousel-slide-title,
  .carousel-slide-content-wrapper .carousel-slide-description {
    opacity: 1;
  }

  /* Disable hover effect for mobile */
  .image-carousel ul:hover li {
    width: 100%;
  }

  .image-carousel ul:hover li:hover {
    width: 100%;
  }

  .image-carousel ul:hover li:hover .carousel-slide-content {
    background: rgba(0, 0, 0, 0.6);
  }
}</text>
      <sha1>oo3w83swmvqsq5j8si7i4akgkk2svge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/rej/Natet/box</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825244</id>
    <revision>
      <id>7362584</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px; overflow:hidden; border-radius:4px; margin:4px; background:#FFF; box-shadow:0 0 8px rgba(0,0,0,0.15);&quot;&gt;   {{#if:{{{header|Header}}}|&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif;&quot;&gt;   &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color|}}}|merah=#E5484D|kuning=#E5B633|hijau=#79B022|biru=#14679E|ungu=#6A4C93|#default=#333333}};&quot;&gt;{{{header|Header}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;|}}   &lt;div style=&quot;padding:15px;...&quot;</comment>
      <origin>7362584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="525" sha1="20hb5hhn4fcqvuz3gf7t9b3co2u8gqx" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px; overflow:hidden; border-radius:4px; margin:4px; background:#FFF; box-shadow:0 0 8px rgba(0,0,0,0.15);&quot;&gt;
  {{#if:{{{header|Header}}}|&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif;&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color|}}}|merah=#E5484D|kuning=#E5B633|hijau=#79B022|biru=#14679E|ungu=#6A4C93|#default=#333333}};&quot;&gt;{{{header|Header}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;|}}
  &lt;div style=&quot;padding:15px; overflow:auto;&quot;&gt;{{{content|Content}}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>20hb5hhn4fcqvuz3gf7t9b3co2u8gqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/rej/Natet/carousel</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825245</id>
    <revision>
      <id>7362585</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Wp/sas/Berugaq/styles.css&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt; &lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px; overflow:hidden; border-radius:4px; margin:8px 4px 4px 4px; box-shadow:0 0 8px rgba(0,0,0,0.15);&quot;&gt; &lt;div class=&quot;image-carousel&quot;&gt;   &lt;ul&gt;     &lt;li&gt;{{#if:{{{header1|Header 1}}}      |&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif; position: relative; z-index: 2;&quot;&gt;       &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color1|...&quot;</comment>
      <origin>7362585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="b321es5jv7b4hso2ee7uuo747m4mqsi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Wp/sas/Berugaq/styles.css&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px; overflow:hidden; border-radius:4px; margin:8px 4px 4px 4px; box-shadow:0 0 8px rgba(0,0,0,0.15);&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;image-carousel&quot;&gt;
  &lt;ul&gt;
    &lt;li&gt;{{#if:{{{header1|Header 1}}}
     |&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif; position: relative; z-index: 2;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color1|}}}|merah=#E5484D|kuning=#E5B633|hijau=#79B022|biru=#14679E|ungu=#6A4C93|#default=#333333}};&quot;&gt;{{{header1|Header 1}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;|}}
      &lt;div class=&quot;carousel-image&quot;&gt;&lt;!--
      --&gt;[[File:{{{image1|Rinjani volcano satellite.jpg}}}|center|class=carousel-image-wrapper|link={{{link1}}}]]
      &lt;/div&gt;
      &lt;div class=&quot;carousel-slide-content-wrapper&quot;&gt;
        &lt;div class=&quot;carousel-slide-content&quot;&gt;
          &lt;div class=&quot;carousel-slide-description&quot;&gt;{{{desc1|(description)}}}&lt;/div&gt;
          {{#if:{{{title1|Title 1}}}|&lt;div class=&quot;carousel-slide-title&quot;&gt;{{{title1|Title 1}}}&lt;/div&gt;|}}
        &lt;/div&gt;
      &lt;/div&gt;
    &lt;/li&gt;
    &lt;li&gt;{{#if:{{{header2|Header 2}}}
     |&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif; position: relative; z-index: 2;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color2|}}}|merah=#E5484D|kuning=#E5B633|hijau=#79B022|biru=#14679E|ungu=#6A4C93|#default=#333333}};&quot;&gt;{{{header2|Header 2}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;|}}
      &lt;div class=&quot;carousel-image&quot;&gt;&lt;!--
      --&gt;[[File:{{{image2|Peresean Traditional Sport of Sasak Tribe.jpg}}}|center|class=carousel-image-wrapper|link={{{link2}}}]]
      &lt;/div&gt;
      &lt;div class=&quot;carousel-slide-content-wrapper&quot;&gt;
        &lt;div class=&quot;carousel-slide-content&quot;&gt;
          &lt;div class=&quot;carousel-slide-description&quot;&gt;{{{desc2|(description)}}}&lt;/div&gt;
          {{#if:{{{title2|Title 2}}}|&lt;div class=&quot;carousel-slide-title&quot;&gt;{{{title2|Title 2}}}&lt;/div&gt;|}}
        &lt;/div&gt;
      &lt;/div&gt;
    &lt;/li&gt;
    &lt;li&gt;{{#if:{{{header3|Header 3}}}
     |&lt;div style=&quot;background:#FFF; padding:5px; font-size:150%; font-family:'Aptos',sans-serif; position: relative; z-index: 2;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;padding:5px 10px; color:{{#switch:{{{color3|}}}|merah=#E5484D|kuning=#E5B633|hijau=#79B022|biru=#14679E|ungu=#6A4C93|#default=#333333}};&quot;&gt;{{{header3|Header 3}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;|}}
      &lt;div class=&quot;carousel-image&quot;&gt;&lt;!--
      --&gt;[[File:{{{image3|Pintal Benang DSCF8334.jpg}}}|center|class=carousel-image-wrapper|link={{{link3}}}]]
      &lt;/div&gt;
      &lt;div class=&quot;carousel-slide-content-wrapper&quot;&gt;
        &lt;div class=&quot;carousel-slide-content&quot;&gt;
          &lt;div class=&quot;carousel-slide-description&quot;&gt;{{{desc3|(description)}}}&lt;/div&gt;
          {{#if:{{{title3|Title 3}}}|&lt;div class=&quot;carousel-slide-title&quot;&gt;{{{title3|Title 3}}}&lt;/div&gt;|}}
        &lt;/div&gt;
      &lt;/div&gt;
    &lt;/li&gt;
  &lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>b321es5jv7b4hso2ee7uuo747m4mqsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/kg/kiambote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825246</id>
    <revision>
      <id>7362586</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bergerdias</username>
        <id>2595296</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=== zina === '''Kiambote'''  # yina bo ke sadilaka ntangu bo ke kutanaka ti muntu ..  * Banso kifwanusu  '' Kiambote kwa beno.''  ==== mbanzululu ====  [[Category:Wt/kg]]&quot;</comment>
      <origin>7362586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="cyqtas6shlzkf3z5mps2fx85ag2ey49" xml:space="preserve">=== zina ===
'''Kiambote'''

# yina bo ke sadilaka ntangu bo ke kutanaka ti muntu ..

* Banso kifwanusu  '' Kiambote kwa beno.''

==== mbanzululu ====

[[Category:Wt/kg]]</text>
      <sha1>cyqtas6shlzkf3z5mps2fx85ag2ey49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/தம்புள்ளை</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825247</id>
    <revision>
      <id>7362599</id>
      <timestamp>2026-10-14T15:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sivakosaran</username>
        <id>526860</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''தம்புள்ளை''' (Dambulla) இலங்கையின் [[Wy/ta/மத்திய மாகாணம் (இலங்கை)|மத்திய மாகாணத்தில்]], மாத்தளை மாவட்டத்தில் அமைந்துள்ள முக்கிய நகரமாகும். [[Wy/ta/கண்டி|கண்டியிலிருந்து]] சுமார் 72 கிலோமீட்டர் வ...&quot;</comment>
      <origin>7362599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36684" sha1="qgo7oz49e9jebzygbr3b6vd4ei2l07x" xml:space="preserve">
'''தம்புள்ளை''' (Dambulla) இலங்கையின் [[Wy/ta/மத்திய மாகாணம் (இலங்கை)|மத்திய மாகாணத்தில்]], மாத்தளை மாவட்டத்தில் அமைந்துள்ள முக்கிய நகரமாகும். [[Wy/ta/கண்டி|கண்டியிலிருந்து]] சுமார் 72 கிலோமீட்டர் வடக்கிலும், [[Wy/ta/கொழும்பு|கொழும்பிலிருந்து]] சுமார் 150 கிலோமீட்டர் தொலைவிலும் அமைந்துள்ள இந்நகரம், இலங்கையின் பண்பாட்டு முக்கோணத்தின் முக்கிய சுற்றுலா மையங்களில் ஒன்றாகும்.

யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியத் தலமான தம்புள்ளை குகைக் கோவில் இந்நகரத்தின் முக்கிய சுற்றுலா ஈர்ப்பாகும். ஐந்து முக்கிய குகைகளில் அமைந்துள்ள புத்தர் சிலைகள், சுவரோவியங்கள் மற்றும் பண்டைய கட்டடக்கலை அம்சங்களுக்காக இக்கோவில் அறியப்படுகிறது.

தம்புள்ளை [[Wy/ta/சிகிரியா|சிகிரியா]], [[Wy/ta/பொலன்னறுவை|பொலன்னறுவை]], [[Wy/ta/அனுராதபுரம்|அனுராதபுரம்]] போன்ற பண்டைய நகரங்களுக்குச் செல்வதற்கான வசதியான தங்குமிடமாகவும் விளங்குகிறது. இலங்கையின் முக்கிய மரக்கறி மொத்த விற்பனை மையங்களில் ஒன்றும் இங்கு அமைந்துள்ளது.

== அறிந்து கொள்ளுங்கள் ==

=== வரலாறு ===

தம்புள்ளைப் பகுதியில் மனிதக் குடியிருப்புகள் வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலத்திலிருந்தே இருந்துள்ளன. நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள இப்பன்கட்டுவ பெருங்கற்காலப் புதைகுழிகளில் மேற்கொள்ளப்பட்ட தொல்லியல் ஆய்வுகள், இப்பகுதியில் சுமார் 2,500 ஆண்டுகளுக்கு முன்னரே மனிதக் குடியிருப்புகள் இருந்ததை வெளிப்படுத்துகின்றன.

தம்புள்ளை குகைக் கோவிலின் வரலாறு கிமு முதலாம் நூற்றாண்டுடன் தொடர்புடையதாகும். பௌத்த வரலாற்று மரபுகளின்படி, அனுராதபுரத்தை ஆட்சி செய்த வட்டகாமணி அபய மன்னர் அரசை இழந்த காலத்தில் தம்புள்ளைக் குகைகளில் தஞ்சமடைந்தார்.

பின்னர் மீண்டும் ஆட்சியைக் கைப்பற்றிய மன்னர், தனக்குப் பாதுகாப்பளித்த பௌத்தத் துறவிகளுக்கு நன்றி தெரிவிக்கும் வகையில் குகைகளை வழிபாட்டுத் தலமாக மாற்றியதாகக் கூறப்படுகிறது.

அனுராதபுரம், பொலன்னறுவை மற்றும் கண்டி இராச்சியங்களின் காலங்களில் குகைக் கோவில் விரிவாக்கப்பட்டு புதுப்பிக்கப்பட்டது. பல்வேறு காலகட்டங்களில் புத்தர் சிலைகளும் சுவரோவியங்களும் சேர்க்கப்பட்டன.

1991ஆம் ஆண்டு தம்புள்ளை பொற்கோவில் யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியத் தலமாக அறிவிக்கப்பட்டது.

=== நிலப்பரப்பு ===

தம்புள்ளை இலங்கையின் வறண்ட வலயத்தில் அமைந்துள்ளது. இப்பகுதியில் பாறைமலைகள், காடுகள், விவசாய நிலங்கள், நீர்ப்பாசனக் குளங்கள் மற்றும் சிறிய கிராமங்கள் காணப்படுகின்றன.

தம்புள்ளை குகைக் கோவில் சுற்றியுள்ள சமவெளியிலிருந்து உயர்ந்து நிற்கும் பெரிய பாறையில் அமைந்துள்ளது.

நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள கண்டலம நீர்த்தேக்கம், இப்பன்கட்டுவ நீர்த்தேக்கம் மற்றும் வறண்ட வலயக் காடுகள் இப்பகுதியின் முக்கிய இயற்கை அம்சங்களாகும்.

=== காலநிலை ===

தம்புள்ளை பொதுவாக வெப்பமான, வறண்ட காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.

மார்ச் முதல் செப்டம்பர் வரையிலான காலத்தில் பகல் நேர வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம். அக்டோபர் முதல் ஜனவரி வரையிலான காலத்தில் மழைப்பொழிவு அதிகரிக்கக்கூடும்.

குகைக் கோவிலுக்குச் செல்லும் படிக்கட்டுகளில் ஏறுவதற்கு அதிகாலை அல்லது பிற்பகல் நேரங்கள் ஏற்றவை.

== செல்லுங்கள் ==

=== பேருந்தில் ===

தம்புள்ளை இலங்கையின் முக்கிய சாலைச் சந்திப்புகளில் ஒன்றாகும். கொழும்பு, கண்டி, அனுராதபுரம், பொலன்னறுவை, திருகோணமலை மற்றும் பிற நகரங்களிலிருந்து பேருந்துச் சேவைகள் உள்ளன.

{{Wy/ta/Go
|name=தம்புள்ளை பிரதான பேருந்து நிலையம்
|alt=Dambulla Main Bus Station
|address=கண்டி–யாழ்ப்பாணம் பிரதான சாலை, தம்புள்ளை
|content=தம்புள்ளையின் முக்கிய பேருந்துப் போக்குவரத்து மையம். கண்டி, கொழும்பு, அனுராதபுரம் மற்றும் பிற நகரங்களுக்குச் செல்லும் பேருந்துகள் இங்கு கிடைக்கின்றன. சில நீண்டதூரப் பேருந்துகள் பிரதான சாலையிலுள்ள வேறு நிறுத்தங்களிலும் பயணிகளை ஏற்றலாம்.
}}

கண்டியிலிருந்து தம்புள்ளைக்குப் பேருந்தில் செல்ல பொதுவாக இரண்டு முதல் மூன்று மணிநேரம் ஆகலாம்.

கொழும்பிலிருந்து பயண நேரம் போக்குவரத்து மற்றும் பேருந்து வகைக்கு ஏற்ப மாறுபடும்.

சிகிரியாவிற்குச் செல்லும் பயணிகள் தம்புள்ளையிலிருந்து உள்ளூர் பேருந்து அல்லது முச்சக்கரவண்டியைப் பயன்படுத்தலாம்.

=== தொடருந்தில் ===

தம்புள்ளை நகரில் தொடருந்து நிலையம் இல்லை.

அருகிலுள்ள முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களில் [[Wy/ta/ஹபரணை|ஹபரணை]] ஒன்றாகும். கொழும்பு மற்றும் மட்டக்களப்பு இடையேயான தொடருந்துப் பாதையில் ஹபரணை அமைந்துள்ளது.

ஹபரணையிலிருந்து தம்புள்ளைக்குப் பேருந்து அல்லது வாடகை வாகனத்தில் செல்லலாம்.

தொடருந்துகளின் தற்போதைய நேர அட்டவணையை [https://www.railway.gov.lk/ இலங்கை தொடருந்துத் திணைக்களத்தின்] இணையத்தளத்தில் சரிபார்க்கவும்.

=== வாடகை வாகனத்தில் ===

கொழும்பு, கண்டி, அனுராதபுரம் மற்றும் பிற நகரங்களிலிருந்து தம்புள்ளைக்குச் சாலை வழியாகச் செல்லலாம்.

தம்புள்ளை, சிகிரியா, பொலன்னறுவை மற்றும் அருகிலுள்ள தேசியப் பூங்காக்களை ஒரே பயணத்தில் பார்வையிட விரும்பினால் வாடகை வாகனம் வசதியானது.

== சுற்றிப் பாருங்கள் ==

தம்புள்ளை நகரின் மையப் பகுதிகளில் நடந்து செல்லலாம். நகரத்திற்குள் முச்சக்கரவண்டிகளும் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

குகைக் கோவில் நகர மையத்திலிருந்து சற்றுத் தொலைவில் அமைந்துள்ளது. பேருந்து அல்லது முச்சக்கரவண்டியில் கோவிலின் நுழைவுப் பகுதிக்குச் செல்லலாம்.

கண்டலம, இப்பன்கட்டுவ, போபம் மரத்தோட்டம் போன்ற இடங்களுக்குச் செல்ல வாடகை வாகனம் வசதியானது.

சிகிரியாவிற்குச் செல்ல உள்ளூர் பேருந்து அல்லது முச்சக்கரவண்டியைப் பயன்படுத்தலாம்.

== பாருங்கள் ==

=== சமய மற்றும் வரலாற்றுத் தலங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=தம்புள்ளை குகைக் கோவில்
|alt=Rangiri Dambulla Cave Temple
|address=கண்டி–யாழ்ப்பாணம் பிரதான சாலை, தம்புள்ளை
|content=இலங்கையின் மிகப்பெரியதும் சிறப்பாகப் பாதுகாக்கப்பட்டதுமான பண்டைய பௌத்தக் குகைக் கோவில் வளாகங்களில் ஒன்று. ஐந்து முக்கிய குகைகளில் 150க்கும் மேற்பட்ட புத்தர் சிலைகளும், அரசர்கள் மற்றும் தெய்வங்களின் சிலைகளும், விரிவான சுவரோவியங்களும் காணப்படுகின்றன. யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியத் தலமாகும். குகைகளை அடைவதற்குப் படிக்கட்டுகளில் ஏறிச் செல்ல வேண்டும். நுழைவுக் கட்டணத்தையும் சீட்டு வழங்கும் இடத்தையும் வருகைக்கு முன் உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=தம்புள்ளை பொற்கோவில்
|alt=Golden Temple of Dambulla
|address=கண்டி–யாழ்ப்பாணம் பிரதான சாலை, தம்புள்ளை
|content=பெரிய பொன்னிற புத்தர் சிலையைக் கொண்ட நவீன பௌத்தக் கோவில் வளாகம். பண்டைய குகைக் கோவிலின் அடிவாரப் பகுதியில் அமைந்துள்ளது. குகைக் கோவிலுக்கான நுழைவுச் சீட்டு வழங்கும் இடம் வேறுபட்டிருக்கக்கூடும் என்பதால் முன்கூட்டியே சரிபார்க்கவும்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=முதலாம் குகை – தேவ ராஜ விகாரை
|alt=Devaraja Lena
|address=தம்புள்ளை குகைக் கோவில் வளாகம்
|content=தம்புள்ளையின் ஐந்து முக்கிய குகைகளில் ஒன்று. பெரிய சாய்ந்த நிலையில் உள்ள புத்தர் சிலைக்காக அறியப்படுகிறது. தேவ ராஜ விகாரை என்ற பெயராலும் அழைக்கப்படுகிறது.
}}

{{Wy/ta/See
|name=இரண்டாம் குகை – மகா ராஜ விகாரை
|alt=Maharaja Lena
|address=தம்புள்ளை குகைக் கோவில் வளாகம்
|content=குகைக் கோவில் வளாகத்தின் மிகப்பெரிய குகை. பல புத்தர் சிலைகள், அரசர்களின் சிலைகள், சுவரோவியங்கள் மற்றும் கூரை ஓவியங்களைக் கொண்டுள்ளது.
}}

{{Wy/ta/See
|name=மூன்றாம் குகை – மகா அலுத் விகாரை
|alt=Maha Alut Viharaya
|address=தம்புள்ளை குகைக் கோவில் வளாகம்
|content=கண்டி இராச்சியக் காலத்துடன் தொடர்புடைய குகை. புத்தர் சிலைகள் மற்றும் பிற்காலச் சுவரோவியங்களைக் கொண்டுள்ளது.
}}

{{Wy/ta/See
|name=இப்பன்கட்டுவ பெருங்கற்காலப் புதைகுழிகள்
|alt=Ibbankatuwa Megalithic Tombs
|address=இப்பன்கட்டுவ, தம்புள்ளைக்கு அருகில்
|content=வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலத்துடன் தொடர்புடைய முக்கிய தொல்லியல் தலம். கற்களால் அமைக்கப்பட்ட புதைகுழிகள் மற்றும் பண்டைய மனிதக் குடியிருப்புகளின் சான்றுகளைக் காணலாம். இலங்கையின் ஆரம்பகால சமூக வாழ்க்கை மற்றும் அடக்க மரபுகளை அறிந்துகொள்வதற்கான முக்கிய இடமாகும்.
}}

=== இயற்கை மற்றும் பூங்காக்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=போபம் மரத்தோட்டம்
|alt=Popham's Arboretum
|address=கண்டலம சாலை, தம்புள்ளை
|content=வறண்ட வலயக் காடுகளையும் மரங்களையும் பாதுகாக்கும் இயற்கைப் பகுதி. பல்வேறு மரங்கள், பறவைகள், வண்ணத்துப்பூச்சிகள் மற்றும் சிறிய பாலூட்டிகளைக் காணலாம். இயற்கை நடைப்பயணங்களுக்கு ஏற்ற இடம். சில காலங்களில் இரவு நேர வனவிலங்குப் பார்வைப் பயணங்களும் ஏற்பாடு செய்யப்படலாம்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=கண்டலம நீர்த்தேக்கம்
|alt=Kandalama Reservoir
|address=கண்டலம, தம்புள்ளைக்கு அருகில்
|content=காடுகள் மற்றும் பாறைமலைகளால் சூழப்பட்ட நீர்த்தேக்கம். இயற்கைக் காட்சிகள், பறவைகள் மற்றும் அமைதியான சூழலுக்காக அறியப்படுகிறது. சுற்றியுள்ள பகுதிகளில் சுற்றுலா விடுதிகளும் உள்ளன.
}}

{{Wy/ta/See
|name=இப்பன்கட்டுவ நீர்த்தேக்கம்
|alt=Ibbankatuwa Wewa
|address=இப்பன்கட்டுவ, தம்புள்ளை
|content=தம்புள்ளைக்கு அருகிலுள்ள நீர்த்தேக்கம். சுற்றியுள்ள கிராமப்புற நிலப்பரப்புகளையும் நீர்நிலைக் காட்சிகளையும் காணலாம். நீர்த்தேக்கத்தின் கரைகளில் பாதுகாப்புடன் நடந்து செல்லவும்.
}}

=== நகரின் பிற இடங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=ரங்கிரி தம்புள்ளை பன்னாட்டுத் துடுப்பாட்ட அரங்கம்
|alt=Rangiri Dambulla International Stadium
|address=தம்புள்ளை
|content=இலங்கையின் முக்கிய பன்னாட்டுத் துடுப்பாட்ட அரங்கங்களில் ஒன்று. பன்னாட்டுப் போட்டிகளும் உள்ளூர்ப் போட்டிகளும் நடைபெறும் இடமாகும். போட்டி நாட்களில் அனுமதிச் சீட்டுகளுடன் போட்டிகளைப் பார்வையிடலாம்.
}}

== செய்யுங்கள் ==

=== குகைக் கோவிலை ஆராயுங்கள் ===

தம்புள்ளைக்கு வருகை தரும் பெரும்பாலான சுற்றுலாப் பயணிகளின் முக்கிய நோக்கம் குகைக் கோவிலைப் பார்வையிடுவதாகும்.

ஐந்து முக்கிய குகைகளிலும் அமைந்துள்ள புத்தர் சிலைகள், சுவரோவியங்கள் மற்றும் பண்டைய கட்டட அமைப்புகளைப் பார்வையிடலாம்.

குகைக் கோவிலுக்கான படிக்கட்டுகளில் ஏறுவதற்கும் குகைகளைப் பார்வையிடுவதற்கும் பொதுவாக ஒன்றரை முதல் இரண்டு மணிநேரம் ஒதுக்குவது நல்லது.

=== பண்டைய தொல்லியல் தலங்களைப் பார்வையிடுங்கள் ===

இப்பன்கட்டுவ பெருங்கற்காலப் புதைகுழிகளைப் பார்வையிட்டு தம்புள்ளைப் பகுதியின் வரலாற்றுக்கு முற்பட்ட காலத்தைப் பற்றி அறிந்துகொள்ளலாம்.

இது குகைக் கோவிலின் பௌத்த வரலாற்றைவிட முற்பட்ட மனிதக் குடியிருப்புகளின் சான்றுகளைக் கொண்டுள்ளது.

=== இயற்கை நடைப்பயணம் மேற்கொள்ளுங்கள் ===

போபம் மரத்தோட்டத்தில் வறண்ட வலயக் காடுகளின் இயற்கைச் சூழலை அனுபவிக்கலாம்.

பறவைகள், வண்ணத்துப்பூச்சிகள் மற்றும் பிற சிறிய விலங்குகளைக் காணலாம். வனவிலங்குகளைப் பார்வையிடுவதற்கான வாய்ப்பு பருவகாலத்திற்கும் நேரத்திற்கும் ஏற்ப மாறுபடும்.

=== துடுப்பாட்டப் போட்டியைக் காணுங்கள் ===

ரங்கிரி தம்புள்ளை பன்னாட்டுத் துடுப்பாட்ட அரங்கத்தில் போட்டிகள் நடைபெறும் நாட்களில் பார்வையாளராகக் கலந்துகொள்ளலாம்.

போட்டி அட்டவணை மற்றும் அனுமதிச் சீட்டு விவரங்களை முன்கூட்டியே சரிபார்க்கவும்.

=== சிகிரியாவிற்கு ஒருநாள் பயணம் மேற்கொள்ளுங்கள் ===

[[Wy/ta/சிகிரியா|சிகிரியா]] தம்புள்ளையிலிருந்து சுமார் 17–20 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.

சிகிரியா பாறைக் கோட்டை, நீர்த்தோட்டங்கள், பண்டைய ஓவியங்கள் மற்றும் அருகிலுள்ள பிதுரங்கல பாறை ஆகியவற்றைப் பார்வையிடலாம்.

தம்புள்ளையில் தங்கி சிகிரியாவிற்கு ஒருநாள் பயணமாகச் செல்வது வசதியானது.

== வாங்குங்கள் ==

தம்புள்ளை நகரத்தில் பல்பொருள் அங்காடிகள், சிறிய கடைகள், ஆடைக் கடைகள் மற்றும் அன்றாடத் தேவைகளுக்கான பொருட்களை விற்பனை செய்யும் நிலையங்கள் உள்ளன.

{{Wy/ta/Buy
|name=தம்புள்ளை விசேட பொருளாதார மையம்
|alt=Dambulla Dedicated Economic Centre
|address=தம்புள்ளை
|content=இலங்கையின் முக்கிய மரக்கறி மற்றும் பழ மொத்த விற்பனை மையங்களில் ஒன்று. நாட்டின் பல பகுதிகளிலிருந்து கொண்டுவரப்படும் விவசாயப் பொருட்கள் இங்கு விற்பனை செய்யப்படுகின்றன. அதிகாலை நேரங்களில் வணிக நடவடிக்கைகள் பரபரப்பாக இருக்கலாம். இது முதன்மையாக மொத்த விற்பனை மையம் என்பதால் பொதுச் சந்தையைப் போல எல்லா இடங்களிலும் சில்லறை விற்பனை கிடைக்காது.
}}

குகைக் கோவிலுக்கு அருகிலுள்ள கடைகளில் நினைவுப் பரிசுகள், கைவினைப் பொருட்கள் மற்றும் வழிபாட்டுப் பொருட்களை வாங்கலாம்.

== சாப்பிடுங்கள் ==

தம்புள்ளையில் பாரம்பரிய இலங்கை உணவு வகைகளும் தென்னிந்திய உணவு வகைகளும் கிடைக்கின்றன.

சோறு மற்றும் கறி, பிட்டு, இடியப்பம், அப்பம், தோசை, ரொட்டி, கொத்து ரொட்டி மற்றும் பல்வேறு சிற்றுண்டிகள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

நகரின் பிரதான சாலையிலும் பேருந்து நிலையத்திற்கு அருகிலும் சிறிய உணவகங்களும் பேக்கரிகளும் உள்ளன.

{{Wy/ta/Eat
|name=பெந்தோட்டை பேக் ஹவுஸ்
|alt=Benthota Bake House
|address=தம்புள்ளை நகர மையம்
|content=பேக்கரி உணவுகள், சிற்றுண்டிகள் மற்றும் பானங்களுக்காக அறியப்படும் உணவகம். பேருந்துப் பயணிகளுக்கும் நகரத்திற்கு வருகை தரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்கும் வசதியான இடமாகும். தற்போதைய செயல்பாட்டு நிலையைச் சரிபார்க்கவும்.
}}

சைவ உணவு விரும்புவோர் சோறு மற்றும் மரக்கறிக் கறிகள், தோசை, இட்லி, பிட்டு போன்ற உணவுகளைத் தேர்ந்தெடுக்கலாம். உணவுகளில் முட்டை அல்லது மீன் சேர்க்கப்பட்டுள்ளதா என்பதைத் தேவைப்பட்டால் கேட்டறியவும்.

== குடியுங்கள் ==

தம்புள்ளையில் தேநீர், காப்பி, பழச்சாறு, இளநீர் மற்றும் குளிர்பானங்கள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

குகைக் கோவிலுக்குச் செல்லும் முன் போதுமான குடிநீரை எடுத்துச் செல்லுங்கள். பகல் நேரத்தில் வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம்.

== தங்குங்கள் ==

தம்புள்ளையில் மலிவு விருந்தினர் இல்லங்கள் முதல் உயர்தர சுற்றுலா விடுதிகள் வரை பல்வேறு தங்குமிடங்கள் உள்ளன.

நகர மையம் மற்றும் பிரதான பேருந்து நிலையத்திற்கு அருகில் தங்குவது பொதுப் போக்குவரத்தைப் பயன்படுத்தும் பயணிகளுக்கு வசதியானது.

குகைக் கோவிலுக்கு அருகிலும் சிறிய விருந்தினர் இல்லங்கள் உள்ளன.

கண்டலம நீர்த்தேக்கத்தைச் சுற்றியுள்ள பகுதிகளில் இயற்கைச் சூழலில் அமைந்துள்ள சுற்றுலா விடுதிகள் கிடைக்கின்றன.

சிகிரியா, பொலன்னறுவை மற்றும் பிற சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்லத் திட்டமிடும் பயணிகள் தம்புள்ளையைத் தங்குமிடமாகத் தேர்ந்தெடுக்கலாம்.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

தம்புள்ளை பொதுவாக சுற்றுலாப் பயணிகள் அதிகம் வருகை தரும் நகரமாகும். வழக்கமான பயணப் பாதுகாப்பு முன்னெச்சரிக்கைகளைப் பின்பற்றுங்கள்.

குகைக் கோவிலுக்குச் செல்லும் படிக்கட்டுகள் சில இடங்களில் செங்குத்தாக இருக்கலாம். மழைக்காலத்தில் வழுக்கலாகவும் இருக்கக்கூடும்.

பகல் நேர வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம். போதிய குடிநீர், தொப்பி மற்றும் சூரியப் பாதுகாப்பைப் பயன்படுத்துங்கள்.

குகைக் கோவில் பௌத்த வழிபாட்டுத் தலமாகும். தோள்களையும் முழங்கால்களையும் மறைக்கும் மரியாதையான ஆடைகளை அணியுங்கள். குகைகளுக்குள் நுழையும்போது காலணிகளைக் கழற்ற வேண்டும்.

சில இடங்களில் புகைப்படம் எடுப்பதற்கான கட்டுப்பாடுகள் இருக்கலாம். உள்ளூர் அறிவுறுத்தல்களைப் பின்பற்றுங்கள்.

குரங்குகள் காணப்படும் பகுதிகளில் உணவுப் பொருட்களையும் சிறிய உடைமைகளையும் பாதுகாப்பாக வைத்திருங்கள். குரங்குகளுக்கு உணவு வழங்க வேண்டாம்.

தொல்லியல் சின்னங்கள், சிலைகள் மற்றும் சுவரோவியங்களைத் தொடவோ சேதப்படுத்தவோ வேண்டாம்.

நீர்த்தேக்கங்களில் உள்ளூர் பாதுகாப்பு அறிவுறுத்தல்கள் இல்லாமல் நீந்த வேண்டாம். சில நீர்நிலைகளில் முதலைகள் இருக்கக்கூடும்.

== அடுத்ததாகச் செல்லுங்கள் ==

* [[Wy/ta/சிகிரியா|சிகிரியா]] – யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரியத் தலமான பண்டைய பாறைக் கோட்டை. தம்புள்ளையிலிருந்து சுமார் 17–20 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.
* [[Wy/ta/ஹபரணை|ஹபரணை]] – மின்னேரிய மற்றும் கௌடுல்ல தேசியப் பூங்காக்களுக்குச் செல்லும் முக்கிய சுற்றுலா மையம்.
* [[Wy/ta/பொலன்னறுவை|பொலன்னறுவை]] – இலங்கையின் இடைக்காலத் தலைநகரம். பண்டைய அரண்மனைகள், கல்வேகாரை மற்றும் பராக்கிரம சமுத்திரத்திற்காக அறியப்படுகிறது.
* [[Wy/ta/அனுராதபுரம்|அனுராதபுரம்]] – இலங்கையின் பண்டைய தலைநகரங்களில் ஒன்று. சிறீ மகாபோதி, ருவன்வெலிசாய மற்றும் பிற பௌத்த புனிதத் தலங்களைக் கொண்டுள்ளது.
* [[Wy/ta/மாத்தளை|மாத்தளை]] – முத்துமாரியம்மன் கோவில், அலுவிகாரை மற்றும் மசாலாத் தோட்டங்களுக்காக அறியப்படுகிறது.
* [[Wy/ta/கண்டி|கண்டி]] – மத்திய மாகாணத்தின் தலைநகரம். தலதா மாளிகை, கண்டி ஏரி மற்றும் பேராதனை அரச தாவரவியல் பூங்காவிற்காக அறியப்படுகிறது.
* [[Wy/ta/ரிதிகல|ரிதிகல]] – காடுகளால் சூழப்பட்ட மலைப்பகுதியில் அமைந்துள்ள பண்டைய பௌத்த மடாலயத்தின் இடிபாடுகளைக் கொண்ட தொல்லியல் தலம்.

{{Wy/ta/Geo|7.8600|80.6517}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/மத்திய மாகாணம் (இலங்கை)}}

[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>qgo7oz49e9jebzygbr3b6vd4ei2l07x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அமிர்தசரஸ்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825248</id>
    <redirect title="Wy/ta/அமிர்தசரசு" />
    <revision>
      <id>7362607</id>
      <timestamp>2026-10-14T15:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>Sree1959 moved page [[Wy/ta/அமிர்தசரஸ்]] to [[Wy/ta/அமிர்தசரசு]]: தூய தமிழ் சொல் பயன்படுத்தப்பட்டு பெயர் மாற்றம் செய்யப்பட்டுள்ளது. </comment>
      <origin>7362607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="qr17t7scyswbljwu2quqzmk8rnejwqv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wy/ta/அமிர்தசரசு]]</text>
      <sha1>qr17t7scyswbljwu2quqzmk8rnejwqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:R eddiotos</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3825249</id>
    <redirect title="User talk:East Hawk" />
    <revision>
      <id>7362610</id>
      <timestamp>2026-10-14T15:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Itti</username>
        <id>35756</id>
      </contributor>
      <comment>Itti moved page [[User talk:R eddiotos]] to [[User talk:East Hawk]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/R eddiotos|R eddiotos]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/East Hawk|East Hawk]]&quot;</comment>
      <origin>7362610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="fseliau2p7gfk4ouwyx34yl9gx6azjq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:East Hawk]]</text>
      <sha1>fseliau2p7gfk4ouwyx34yl9gx6azjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/hke/Lumumba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825250</id>
    <revision>
      <id>7362616</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Méthodes 2024</username>
        <id>2599598</id>
      </contributor>
      <comment>Modification sur Lumumba</comment>
      <origin>7362616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="5yovi775yu87ocrq3yclzxb6gpi8z2k" xml:space="preserve">== Lumumba ==
Mwa matsina mewe kushe kushe Patrice Lumumba ye '''Élias Okit'Asombo.''' Abutirwe i Onalua (Congo belge) ma mwaka 1925. Nianapfa niakonolwa mu biro 17/Kiola/1961 hofi n’amutsi we Elisabethville mwa porofensi ye Katanga. Mulume xoki wa mwa polotike y’aKongo ya kitemokarasia ya Kongo. Lumumba ye Ministre mukulu mubere w’aKongo ya Kitemokarasia neri mwa (Repubulika ya Kongo ihuluka mu mwaka 1960 kuhikira mu mwaka wa 19664). Itangira  mu Kakorasheke ihikira mu Nabitondi mu 1960. Iyeye ne Kasa-Vubu bobechibwe kutsibu kwelwira aluliko lw’aKongo belechi.

Mwa Kongo ya Kitemokarasia iyeye atsimbirwe nga ye «kishio kibere» ky’akihuo inyuma w’aliliko.

'''Abutabana buwe n'amirimo iwe.'''

Patrice Lumumba mwa myaka 1950-1959.

Patrice Émery Lumumba est né d'une famille de l'éthnie Tétéla à Onalua, territoire de Katako-Kombe au Sankuru, Congo belge. Il fréquente l'école catholique des missionnaires puis, élève brillant, une école protestante tenue par des Suédois. Jusqu’en 1954 (année de la fondation d'un réseau d'enseignement laïque et de la première université), la Belgique coloniale n’a que peu développé le système d’éducation, entièrement confié aux missions religieuses. L'école ne donne qu’une éducation rudimentaire et vise plus à former des ouvriers que des clercs, mais Lumumba, autodidacte, se plonge dans des manuels d’histoire.

Patrice Émery Lumumba abutirwe mwa batetela i Onalua, ma teritware ye Katako-Kombe mwa Sankuru ya mwa Kongo Belechi. Asomeraa mu masale ma baMisionere bakatolika niwete bwenge kutsibu. Niaxubeya mu mu mandi masale ma banyakalonge ni maimanirirwe na baSedwa.  

Il travaille comme employé de bureau dans une société minière de la province du Sud-Kivu jusqu’en 1945, puis comme journaliste à Léopoldville (aujourd'hui Kinshasa) et Stanleyville (Kisangani) employé de 2&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; classe à la poste, période pendant laquelle il écrit dans divers journaux.</text>
      <sha1>5yovi775yu87ocrq3yclzxb6gpi8z2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ne/अष्ट्रेलिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825251</id>
    <revision>
      <id>7362622</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nirjal stha</username>
        <id>714983</id>
      </contributor>
      <comment>लेख श्रृजना</comment>
      <origin>7362622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1793" sha1="0sacd7obafs87lllajjddm1s8oc4t22" xml:space="preserve">अष्ट्रेलिया जस्तो अर्को कुनै देश छैन। सम्पूर्ण एउटा महादेश आफैंमा समेटिएको संसारकै एकमात्र देश अष्ट्रेलिया हो। यहाँका आदिवासी संस्कृतिहरूको इतिहास ६५,००० वर्षभन्दा बढी पुरानो छ, र आधुनिक समयमा विश्वभरिबाट आएका आप्रवासीहरूको बसोबासका कारण यो देश बहुसांस्कृतिक समाजका रूपमा विकसित भएको छ। अष्ट्रेलिया आफ्नो अद्वितीय प्राकृतिक सौन्दर्य, विशाल खुला भूभाग, समुद्री तटहरू, मरुभूमिहरू, &quot;द बुश&quot; र &quot;आउटब्याक&quot; का लागि प्रसिद्ध छ। तर, यसका साथै यो अत्यन्तै शहरीकृत देश पनि हो, जहाँ आधुनिक र बहुसांस्कृतिक सहरहरूको विस्तृत श्रृङ्खला रहेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा ठूलो र विश्वप्रसिद्ध सहर सिड्नी हो, जुन संसारकै सबैभन्दा प्रसिद्ध प्राकृतिक बन्दरगाहहरूमध्ये एकको किनारमा अवस्थित छ।

[[Category:Wy/ne]]</text>
      <sha1>0sacd7obafs87lllajjddm1s8oc4t22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362623</id>
      <parentid>7362622</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nirjal stha</username>
        <id>714983</id>
      </contributor>
      <comment>जानकारी थप</comment>
      <origin>7362623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5538" sha1="8waah3xrgxa52tm1r0v358u2tf3ujqj" xml:space="preserve">अष्ट्रेलिया जस्तो अर्को कुनै देश छैन। सम्पूर्ण एउटा महादेश आफैंमा समेटिएको संसारकै एकमात्र देश अष्ट्रेलिया हो। यहाँका आदिवासी संस्कृतिहरूको इतिहास ६५,००० वर्षभन्दा बढी पुरानो छ, र आधुनिक समयमा विश्वभरिबाट आएका आप्रवासीहरूको बसोबासका कारण यो देश बहुसांस्कृतिक समाजका रूपमा विकसित भएको छ। अष्ट्रेलिया आफ्नो अद्वितीय प्राकृतिक सौन्दर्य, विशाल खुला भूभाग, समुद्री तटहरू, मरुभूमिहरू, &quot;द बुश&quot; र &quot;आउटब्याक&quot; का लागि प्रसिद्ध छ। तर, यसका साथै यो अत्यन्तै शहरीकृत देश पनि हो, जहाँ आधुनिक र बहुसांस्कृतिक सहरहरूको विस्तृत श्रृङ्खला रहेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा ठूलो र विश्वप्रसिद्ध सहर सिड्नी हो, जुन संसारकै सबैभन्दा प्रसिद्ध प्राकृतिक बन्दरगाहहरूमध्ये एकको किनारमा अवस्थित छ।

== प्रमुख शहरहरू ==

# '''क्यानबेरा''' अष्ट्रेलियाको तुलनात्मक रूपमा सानो तर योजनाबद्ध रूपमा निर्माण गरिएको राष्ट्रिय राजधानी हो, जहाँ प्रशस्त सङ्ग्रहालयहरू अवस्थित छन्।
# '''एडिलेड''' &quot;चर्चहरूको सहर&quot; भनेर चिनिने गर्दछ, दक्षिण अष्ट्रेलियाको शान्त राजधानी, विश्वप्रसिद्ध वाइन उत्पादन क्षेत्रहरूको नजिक अवस्थित रहेको छ।
# '''ब्रिस्बेन''' घामले भरिपूर्ण क्विन्सल्याण्ड राज्यको राजधानी तथा सुन्दर बलौटे समुद्री तटहरूको प्रवेशद्वार हो।
# '''केर्न्स''' ग्रेट ब्यारियर रिफ, पोर्ट डगलस, डेन्ट्री राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा धेरै सुन्दर समुद्री तट र रिसोर्टहरूको प्रवेशद्वार हो; आराम गर्न र दैनिक व्यस्तताबाट टाढा समय बिताउन चाहने यात्रुहरूका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य हो।
# '''डार्विन''' उत्तरी क्षेत्रको उत्तरी छेउमा अवस्थित अष्ट्रेलियाको उष्णकटिबन्धीय राजधानी हो।
# '''होबार्ट''' तस्मानियाको रमणीय र शान्त राजधानी हो, जहाँ अष्ट्रेलियाको दोस्रो दण्ड उपनिवेश स्थापना गरिएको थियो।
# '''मेलबर्न''' कफी, संस्कृति र खेलकुदको अष्ट्रेलियाली राजधानीका रूपमा परिचित छ, र प्रायः देशकै सबैभन्दा युरोपेली शैलीको सहर मानिने मेलबर्न आफ्नो जीवन्त कला–संस्कृति, विश्वस्तरीय भोजन तथा समृद्ध खेलकुद संस्कृतिका लागि प्रसिद्ध छ।
# '''पर्थ''' पश्चिमी अष्ट्रेलियाको दक्षिण–पश्चिमी किनारमा अवस्थित छ, विश्वका महादेशीय सहरहरूमध्ये सबैभन्दा एकान्तमा रहेको शहर हो।
# '''सिड्नी''' अष्ट्रेलियाको सबैभन्दा पुरानो र सबैभन्दा अन्तर्राष्ट्रिय चरित्र भएको शहर हो, प्रसिद्ध ओपेरा हाउसको घर तथा मनमोहक बन्दरगाह, प्राकृतिक सौन्दर्य र असंख्य समुद्री तटहरूका लागि विश्वप्रसिद्ध रहेको छ।

[[Category:Wy/ne]]</text>
      <sha1>8waah3xrgxa52tm1r0v358u2tf3ujqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362626</id>
      <parentid>7362623</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nirjal stha</username>
        <id>714983</id>
      </contributor>
      <comment>जानकारी थप</comment>
      <origin>7362626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10342" sha1="o7b23oac8unkkxdx5crbm5is7a6o8if" xml:space="preserve">अष्ट्रेलिया जस्तो अर्को कुनै देश छैन। सम्पूर्ण एउटा महादेश आफैंमा समेटिएको संसारकै एकमात्र देश अष्ट्रेलिया हो। यहाँका आदिवासी संस्कृतिहरूको इतिहास ६५,००० वर्षभन्दा बढी पुरानो छ, र आधुनिक समयमा विश्वभरिबाट आएका आप्रवासीहरूको बसोबासका कारण यो देश बहुसांस्कृतिक समाजका रूपमा विकसित भएको छ। अष्ट्रेलिया आफ्नो अद्वितीय प्राकृतिक सौन्दर्य, विशाल खुला भूभाग, समुद्री तटहरू, मरुभूमिहरू, &quot;द बुश&quot; र &quot;आउटब्याक&quot; का लागि प्रसिद्ध छ। तर, यसका साथै यो अत्यन्तै शहरीकृत देश पनि हो, जहाँ आधुनिक र बहुसांस्कृतिक सहरहरूको विस्तृत श्रृङ्खला रहेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा ठूलो र विश्वप्रसिद्ध सहर सिड्नी हो, जुन संसारकै सबैभन्दा प्रसिद्ध प्राकृतिक बन्दरगाहहरूमध्ये एकको किनारमा अवस्थित छ।

== प्रमुख शहरहरू ==

# '''क्यानबेरा''' अष्ट्रेलियाको तुलनात्मक रूपमा सानो तर योजनाबद्ध रूपमा निर्माण गरिएको राष्ट्रिय राजधानी हो, जहाँ प्रशस्त सङ्ग्रहालयहरू अवस्थित छन्।
# '''एडिलेड''' &quot;चर्चहरूको सहर&quot; भनेर चिनिने गर्दछ, दक्षिण अष्ट्रेलियाको शान्त राजधानी, विश्वप्रसिद्ध वाइन उत्पादन क्षेत्रहरूको नजिक अवस्थित रहेको छ।
# '''ब्रिस्बेन''' घामले भरिपूर्ण क्विन्सल्याण्ड राज्यको राजधानी तथा सुन्दर बलौटे समुद्री तटहरूको प्रवेशद्वार हो।
# '''केर्न्स''' ग्रेट ब्यारियर रिफ, पोर्ट डगलस, डेन्ट्री राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा धेरै सुन्दर समुद्री तट र रिसोर्टहरूको प्रवेशद्वार हो; आराम गर्न र दैनिक व्यस्तताबाट टाढा समय बिताउन चाहने यात्रुहरूका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य हो।
# '''डार्विन''' उत्तरी क्षेत्रको उत्तरी छेउमा अवस्थित अष्ट्रेलियाको उष्णकटिबन्धीय राजधानी हो।
# '''होबार्ट''' तस्मानियाको रमणीय र शान्त राजधानी हो, जहाँ अष्ट्रेलियाको दोस्रो दण्ड उपनिवेश स्थापना गरिएको थियो।
# '''मेलबर्न''' कफी, संस्कृति र खेलकुदको अष्ट्रेलियाली राजधानीका रूपमा परिचित छ, र प्रायः देशकै सबैभन्दा युरोपेली शैलीको सहर मानिने मेलबर्न आफ्नो जीवन्त कला–संस्कृति, विश्वस्तरीय भोजन तथा समृद्ध खेलकुद संस्कृतिका लागि प्रसिद्ध छ।
# '''पर्थ''' पश्चिमी अष्ट्रेलियाको दक्षिण–पश्चिमी किनारमा अवस्थित छ, विश्वका महादेशीय सहरहरूमध्ये सबैभन्दा एकान्तमा रहेको शहर हो।
# '''सिड्नी''' अष्ट्रेलियाको सबैभन्दा पुरानो र सबैभन्दा अन्तर्राष्ट्रिय चरित्र भएको शहर हो, प्रसिद्ध ओपेरा हाउसको घर तथा मनमोहक बन्दरगाह, प्राकृतिक सौन्दर्य र असंख्य समुद्री तटहरूका लागि विश्वप्रसिद्ध रहेको छ।

== अन्य पर्यटकिय गन्तव्यहरू ==

# '''ब्लु माउन्टेन्स राष्ट्रिय निकुञ्ज''' न्यू साउथ वेल्समा अवस्थित पहाडी राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, जहाँ प्रसिद्ध प्राकृतिक शैल संरचना '''&quot;थ्री सिस्टर्स&quot;'''  अवस्थित छ।
# '''क्रेडल माउन्टेन–लेक सेन्ट क्लेयर राष्ट्रिय निकुञ्ज''' तस्मानियाको सबैभन्दा लोकप्रिय राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, जहाँ अष्ट्रेलियाको सबैभन्दा गहिरो ताल तथा देशका सबैभन्दा रमणीय पर्वतहरूमध्ये एक अवस्थित छन्।
# '''डेन्ट्री वर्षावन''' संसारकै सबैभन्दा पुरानो जीवित वर्षावन तथा उत्कृष्ट रूपमा संरक्षण गरिएको उष्णकटिबन्धीय वर्षावन हो, जहाँ क्यासोवेरी चराको सबैभन्दा ठूलो बासस्थानमध्ये एक रहेको छ।
# '''ग्रेट ब्यारियर रिफ''' क्विन्सल्याण्डको तटबाट टाढा अवस्थित संसारकै सबैभन्दा ठूलो प्रवाल भित्ती (coral reef) प्रणाली तथा विश्वका महान् प्राकृतिक आश्चर्यमध्ये एक, जसलाई प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न सकिन्छ।
# '''ग्रेट ओसन रोड'''  भिक्टोरियामा रहेको अत्यन्त मनमोहक समुद्री तटीय सडक यात्रा, जहाँ समुद्रबाट ठडिएका प्रसिद्ध '''&quot;ट्वेल्भ एपोस्टल्स&quot;'''  शैलस्तम्भ तथा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो युद्ध स्मारकसहित धेरै दर्शनीय स्थलहरू पर्दछन्।
# '''काकाडु राष्ट्रिय निकुञ्ज''' उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित उष्णकटिबन्धीय साहसिक यात्रा, आदिवासी संस्कृति र प्राकृतिक गतिविधिहरूका लागि प्रसिद्ध राष्ट्रिय निकुञ्ज। वेल्स देश जत्तिकै क्षेत्रफल भएको यो अष्ट्रेलियाको दोस्रो ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।
# '''इकारा–फ्लिन्डर्स रेन्जेस राष्ट्रिय निकुञ्ज'''  दक्षिण अष्ट्रेलियाको सबैभन्दा प्रतीकात्मक राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, जहाँ प्राकृतिक रूपमा बनेको विशाल गोलाकार चट्टानी संरचना तथा एडियाकेरन युगका धेरै जीवाश्महरू पाइन्छन्।
# '''पुर्नुलुलु राष्ट्रिय निकुञ्ज''' यहाँ प्रसिद्ध बङ्गल बङ्गल रेन्ज अवस्थित छ, जहाँ २५० मिटरभन्दा अग्ला कलात्मक रूपमा क्षरण भएका चट्टानी संरचनाहरूले अद्भुत प्राकृतिक दृश्य सिर्जना गरेका छन्।
# '''उलुरु–काटा जुत्ता राष्ट्रिय निकुञ्ज''' '''उलुरु''' र '''काटा जुत्ता''' अष्ट्रेलियाको दुर्गम आन्तरिक मरुभूमि क्षेत्रका विश्वप्रसिद्ध तथा प्रतीकात्मक शैल संरचनाहरू हुन्।

[[Category:Wy/ne]]</text>
      <sha1>o7b23oac8unkkxdx5crbm5is7a6o8if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/संवार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825252</id>
    <revision>
      <id>7362632</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="649" sha1="1s2xyzmlqwrmj4exxvb2kvf9n1nxgrb" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
शनिवार

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: శనివారం 

Hindi:शनिवार

English:saturday

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>1s2xyzmlqwrmj4exxvb2kvf9n1nxgrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ses/Sunna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825253</id>
    <revision>
      <id>7362646</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taaliboo</username>
        <id>2608600</id>
      </contributor>
      <comment>Sunna</comment>
      <origin>7362646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="aseu64y9c05nwrjpbcl8xl8u9k1i8m0" xml:space="preserve">Sunna wo manti kala wey sogo hěna kan ne nga ciba aru kul kan ga ndella go, za na ceno wo har nga naa na gagay nga baba mo na gagay borey kan ga hinka gagay kul na tee a še .nmaše a wanji wo dine kul ra arey ga kaka ceci hiijay še aga wanji, hala jin aru fo ma šenoo še ana nga bon logu hala ndella kul ma na cindi aga a ka Sunna yan do, za aka Sunna ne wo de ti nga aro wato din ika goro ina Sunna hija tee, ngi da nga aru bero ka ka koy kala i koy jino ka ka sebe a še kan jin ti nga, de wato dine kay a šintin a šibey haya kul kan nga ga tee, aga don aga ne Sunna naa na Sunna gagay Sunna wanji Sunna baba na Sunna gagay Sunna wanji, Sunna borey na Sunna gagay Sunna wanji, Sunna ne katee furyan ba.

[[Category:Wp/ses]]</text>
      <sha1>aseu64y9c05nwrjpbcl8xl8u9k1i8m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362662</id>
      <parentid>7362646</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taaliboo</username>
        <id>2608600</id>
      </contributor>
      <comment>Sunna</comment>
      <origin>7362662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="5g6e9cygzuo032hm8spnj12kpusktgn" xml:space="preserve">Sunna wo manti kala wey sogo henna kaŋ nee nga sii baa aru kul kaŋ ga ndella go, za na senno wo har nga ɲaa n'agagay nga baaba mo n'agagay borey kaŋ ga hink'agagay kul n'a tee a se. Amma a wanji woo din kul ra arey ga ka kaa ceeci hiijay še a ga wanji, hala jin aru foo maa šennoo se a na nga boŋ logu hala ndella kul ma na cindi aga, a kaa Sunna yaŋ do, za a kaa Sunna ne woo de ti nga aroo waato din i ka goro i na Sunna hiija tee, ngi da nga aru beero ka kaa koy kala i koy jiinoo ka kaa cebe a še kaŋ jin ti nga, de waato din kay a šintin a šibey haya kul kaŋ nga ga tee, aga doŋ aga nee Sunna ɲaa na Sunna gagay Sunna wanji Sunna baaba na Sunna gagay Sunna wanji, Sunna borey na Sunna gagay Sunna wanji, Sunna ne ka tee furyan ba.

[[Category:Wp/ses]]</text>
      <sha1>5g6e9cygzuo032hm8spnj12kpusktgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/आनमन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825254</id>
    <revision>
      <id>7362647</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="632" sha1="5a43v8xpx7rhll00gkndiywpaaajjxf" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
आनमन 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:సందేహం

Hindi: शंका 

English:doubt

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>5a43v8xpx7rhll00gkndiywpaaajjxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/नोडका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825255</id>
    <revision>
      <id>7362650</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724" sha1="p3sdx8aocc6uhx9lz2m7ynfsgqfw116" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
नोडका-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
बोर्ला, पंकानाद,

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: (కడుపు మీద) పాకడం

Hindi: रेंगना 

English:to crawl (on stomach)

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>p3sdx8aocc6uhx9lz2m7ynfsgqfw116</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/மராட்டி சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825256</id>
    <revision>
      <id>7362652</id>
      <timestamp>2026-10-14T16:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="e2pxosd59bagrzxb42trwx7l32jrzf5" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ashtavinayak WV Banner.jpg|pgname=மராட்டி சொற்றொடர்நூல்}}
'''மராட்டி''' மொழி [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகும். இது [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] மாநிலத்தின் முதன்மை மொழியாகவும், [[Wy/ta/கோவா|கோவாவில்]] ஒரு துணை மொழியாகவும் விளங்குகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] மற்றும் பிற இந்திய மொழிகளைப் போலவே, மராட்டியும் தேவநாகரி எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]], [[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காள மொழி]] மற்றும் [[Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்|தெலுங்கு]] ஆகிய மொழிகளுக்கு அடுத்தபடியாக, இந்தியாவில் அதிகம் பேசப்படும் நான்காவது மொழியாக இது திகழ்கிறது. மராட்டி மொழியிலான பிராந்திய இலக்கிய மரபு கி.பி. 1000-ஆம் ஆண்டுக் காலப்பகுதியிலிருந்தே காணப்படுகிறது.

மராட்டி இலக்கணம் பெரும்பாலும் [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதம்]] மற்றும் [[Wy/ta/பாலி சொற்றொடர்நூல்|பாலி]] மொழிகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. மராட்டியில் உள்ள பெயர்ச்சொற்களில் சுமார் 60% அல்லது அதற்கும் அதிகமானவை நேரடியாகச் சமசுகிருதத்திலிருந்து பெறப்பட்டவை. மேலும், மராட்டி மொழி இந்தி மொழியுடன் பல சொற்களைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது. இந்தி மொழியைப் போலன்றி, சமசுகிருதத்தைப் போலவே, மராட்டியில் இரண்டுக்கு பதிலாக மூன்று பால் வகைகள் (ஆண்பால், பெண்பால் மற்றும் அலிப்பால்) உள்ளன. ஒரு சொல்லின் பால் வகையை அறிந்துகொள்வது சில சமயங்களில் கடினமாக இருக்கலாம். குறிப்பாக ஆங்கிலம் பேசுபவர்களுக்கு இது சவாலாக அமையலாம்.

16-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் 20-ஆம் நூற்றாண்டு வரை [[Wy/ta/கோவா|கோவா]] ஒரு போர்த்துகீசியக் குடியேற்றமாக இருந்தது. இதன் விளைவாக, மராட்டி மொழியில் போர்த்துகீசிய மொழியின் தாக்கம் ஏற்பட்டுள்ளது. அன்றாடப் பேச்சுவழக்கில் 'படாட்டா' (ப-டா-ட்ட - உருளைக்கிழங்கு) என்பது இதற்கு ஒரு பொதுவான எடுத்துக்காட்டாகும்.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
[[File:Marathi letter references on Ala Singh of Patiala State (2).jpg|thumb|ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க மராட்டியக் கடிதம்]]</text>
      <sha1>e2pxosd59bagrzxb42trwx7l32jrzf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362653</id>
      <parentid>7362652</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wy/ta/Phrasebooks]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4509" sha1="ttoqihrshg9smq5jk87586vuickcdtg" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ashtavinayak WV Banner.jpg|pgname=மராட்டி சொற்றொடர்நூல்}}
'''மராட்டி''' மொழி [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகும். இது [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] மாநிலத்தின் முதன்மை மொழியாகவும், [[Wy/ta/கோவா|கோவாவில்]] ஒரு துணை மொழியாகவும் விளங்குகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] மற்றும் பிற இந்திய மொழிகளைப் போலவே, மராட்டியும் தேவநாகரி எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]], [[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காள மொழி]] மற்றும் [[Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்|தெலுங்கு]] ஆகிய மொழிகளுக்கு அடுத்தபடியாக, இந்தியாவில் அதிகம் பேசப்படும் நான்காவது மொழியாக இது திகழ்கிறது. மராட்டி மொழியிலான பிராந்திய இலக்கிய மரபு கி.பி. 1000-ஆம் ஆண்டுக் காலப்பகுதியிலிருந்தே காணப்படுகிறது.

மராட்டி இலக்கணம் பெரும்பாலும் [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதம்]] மற்றும் [[Wy/ta/பாலி சொற்றொடர்நூல்|பாலி]] மொழிகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. மராட்டியில் உள்ள பெயர்ச்சொற்களில் சுமார் 60% அல்லது அதற்கும் அதிகமானவை நேரடியாகச் சமசுகிருதத்திலிருந்து பெறப்பட்டவை. மேலும், மராட்டி மொழி இந்தி மொழியுடன் பல சொற்களைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது. இந்தி மொழியைப் போலன்றி, சமசுகிருதத்தைப் போலவே, மராட்டியில் இரண்டுக்கு பதிலாக மூன்று பால் வகைகள் (ஆண்பால், பெண்பால் மற்றும் அலிப்பால்) உள்ளன. ஒரு சொல்லின் பால் வகையை அறிந்துகொள்வது சில சமயங்களில் கடினமாக இருக்கலாம். குறிப்பாக ஆங்கிலம் பேசுபவர்களுக்கு இது சவாலாக அமையலாம்.

16-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் 20-ஆம் நூற்றாண்டு வரை [[Wy/ta/கோவா|கோவா]] ஒரு போர்த்துகீசியக் குடியேற்றமாக இருந்தது. இதன் விளைவாக, மராட்டி மொழியில் போர்த்துகீசிய மொழியின் தாக்கம் ஏற்பட்டுள்ளது. அன்றாடப் பேச்சுவழக்கில் 'படாட்டா' (ப-டா-ட்ட - உருளைக்கிழங்கு) என்பது இதற்கு ஒரு பொதுவான எடுத்துக்காட்டாகும்.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
[[File:Marathi letter references on Ala Singh of Patiala State (2).jpg|thumb|ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க மராட்டியக் கடிதம்]]

[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]</text>
      <sha1>ttoqihrshg9smq5jk87586vuickcdtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362654</id>
      <parentid>7362653</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4577" sha1="ccvitbwpfinu3piyvtd2y8y0fsl1xqt" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ashtavinayak WV Banner.jpg|pgname=மராட்டி சொற்றொடர்நூல்}}
'''மராட்டி''' மொழி [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகும். இது [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] மாநிலத்தின் முதன்மை மொழியாகவும், [[Wy/ta/கோவா|கோவாவில்]] ஒரு துணை மொழியாகவும் விளங்குகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] மற்றும் பிற இந்திய மொழிகளைப் போலவே, மராட்டியும் தேவநாகரி எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]], [[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காள மொழி]] மற்றும் [[Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்|தெலுங்கு]] ஆகிய மொழிகளுக்கு அடுத்தபடியாக, இந்தியாவில் அதிகம் பேசப்படும் நான்காவது மொழியாக இது திகழ்கிறது. மராட்டி மொழியிலான பிராந்திய இலக்கிய மரபு கி.பி. 1000-ஆம் ஆண்டுக் காலப்பகுதியிலிருந்தே காணப்படுகிறது.

மராட்டி இலக்கணம் பெரும்பாலும் [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதம்]] மற்றும் [[Wy/ta/பாலி சொற்றொடர்நூல்|பாலி]] மொழிகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. மராட்டியில் உள்ள பெயர்ச்சொற்களில் சுமார் 60% அல்லது அதற்கும் அதிகமானவை நேரடியாகச் சமசுகிருதத்திலிருந்து பெறப்பட்டவை. மேலும், மராட்டி மொழி இந்தி மொழியுடன் பல சொற்களைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது. இந்தி மொழியைப் போலன்றி, சமசுகிருதத்தைப் போலவே, மராட்டியில் இரண்டுக்கு பதிலாக மூன்று பால் வகைகள் (ஆண்பால், பெண்பால் மற்றும் அலிப்பால்) உள்ளன. ஒரு சொல்லின் பால் வகையை அறிந்துகொள்வது சில சமயங்களில் கடினமாக இருக்கலாம். குறிப்பாக ஆங்கிலம் பேசுபவர்களுக்கு இது சவாலாக அமையலாம்.

16-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் 20-ஆம் நூற்றாண்டு வரை [[Wy/ta/கோவா|கோவா]] ஒரு போர்த்துகீசியக் குடியேற்றமாக இருந்தது. இதன் விளைவாக, மராட்டி மொழியில் போர்த்துகீசிய மொழியின் தாக்கம் ஏற்பட்டுள்ளது. அன்றாடப் பேச்சுவழக்கில் 'படாட்டா' (ப-டா-ட்ட - உருளைக்கிழங்கு) என்பது இதற்கு ஒரு பொதுவான எடுத்துக்காட்டாகும்.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
[[File:Marathi letter references on Ala Singh of Patiala State (2).jpg|thumb|ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க மராட்டியக் கடிதம்]]

[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]</text>
      <sha1>ccvitbwpfinu3piyvtd2y8y0fsl1xqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362848</id>
      <parentid>7362654</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4632" sha1="7zldezpgw9yb6tgfchh8m792eu7h32e" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ashtavinayak WV Banner.jpg|pgname=மராட்டி சொற்றொடர்நூல்}}
'''மராட்டி''' மொழி [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியாவின்]] அதிகாரப்பூர்வ மொழிகளில் ஒன்றாகும். இது [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] மாநிலத்தின் முதன்மை மொழியாகவும், [[Wy/ta/கோவா|கோவாவில்]] ஒரு துணை மொழியாகவும் விளங்குகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]] மற்றும் பிற இந்திய மொழிகளைப் போலவே, மராட்டியும் தேவநாகரி எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. [[Wy/ta/இந்தி சொற்றொடர்நூல்|இந்தி]], [[Wy/ta/வங்காள சொற்றொடர்நூல்|வங்காள மொழி]] மற்றும் [[Wy/ta/தெலுங்கு சொற்றொடர்நூல்|தெலுங்கு]] ஆகிய மொழிகளுக்கு அடுத்தபடியாக, இந்தியாவில் அதிகம் பேசப்படும் நான்காவது மொழியாக இது திகழ்கிறது. மராட்டி மொழியிலான பிராந்திய இலக்கிய மரபு கி.பி. 1000-ஆம் ஆண்டுக் காலப்பகுதியிலிருந்தே காணப்படுகிறது.

மராட்டி இலக்கணம் பெரும்பாலும் [[Wy/ta/சமசுகிருதம் சொற்றொடர்நூல்|சமசுகிருதம்]] மற்றும் [[Wy/ta/பாலி சொற்றொடர்நூல்|பாலி]] மொழிகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. மராட்டியில் உள்ள பெயர்ச்சொற்களில் சுமார் 60% அல்லது அதற்கும் அதிகமானவை நேரடியாகச் சமசுகிருதத்திலிருந்து பெறப்பட்டவை. மேலும், மராட்டி மொழி இந்தி மொழியுடன் பல சொற்களைப் பகிர்ந்து கொள்கிறது. இந்தி மொழியைப் போலன்றி, சமசுகிருதத்தைப் போலவே, மராட்டியில் இரண்டுக்கு பதிலாக மூன்று பால் வகைகள் (ஆண்பால், பெண்பால் மற்றும் அலிப்பால்) உள்ளன. ஒரு சொல்லின் பால் வகையை அறிந்துகொள்வது சில சமயங்களில் கடினமாக இருக்கலாம். குறிப்பாக ஆங்கிலம் பேசுபவர்களுக்கு இது சவாலாக அமையலாம்.

16-ஆம் நூற்றாண்டு முதல் 20-ஆம் நூற்றாண்டு வரை [[Wy/ta/கோவா|கோவா]] ஒரு போர்த்துகீசியக் குடியேற்றமாக இருந்தது. இதன் விளைவாக, மராட்டி மொழியில் போர்த்துகீசிய மொழியின் தாக்கம் ஏற்பட்டுள்ளது. அன்றாடப் பேச்சுவழக்கில் 'படாட்டா' (ப-டா-ட்ட - உருளைக்கிழங்கு) என்பது இதற்கு ஒரு பொதுவான எடுத்துக்காட்டாகும்.

==உச்சரிப்பு வழிகாட்டி==
[[File:Marathi letter references on Ala Singh of Patiala State (2).jpg|thumb|ஒரு வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க மராட்டியக் கடிதம்]]

[[Category:Wy/ta/Phrasebooks]]
[[Category:Wy/ta/சொற்றொடர்நூல்கள்]]
{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா}}</text>
      <sha1>7zldezpgw9yb6tgfchh8m792eu7h32e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/चेस्टेग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825257</id>
    <revision>
      <id>7362657</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="9gtm4in7vcb7cnyf2myahn1lrtcrgbf" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
एस्केम, एसके चेहटा 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==

Telugu:సరదా చర్యలు

Hindi: शरारत 

English:acts of fun

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>9gtm4in7vcb7cnyf2myahn1lrtcrgbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/jax/ben</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825258</id>
    <revision>
      <id>7362659</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/jax/lang|jv}}== {{Wt/jax/head|jv}} {{Wt/jax/-p-|jv}} # [[Wt/jax/talaki|talaki]]  [[Category:Wt/jax]]&quot;</comment>
      <origin>7362659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="ca2xoa56yh1ccxjbvtlr6d3l7v668qy" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jv}}==
{{Wt/jax/head|jv}}
{{Wt/jax/-p-|jv}}
# [[Wt/jax/talaki|talaki]]

[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>ca2xoa56yh1ccxjbvtlr6d3l7v668qy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362663</id>
      <parentid>7362659</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bahaso Jawo */</comment>
      <origin>7362663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="mnfhenmd1gbxum2zc0i0c219i97hbni" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jv}}==
{{Wt/jax/head|jv}}
{{Wt/jax/-p-|jv}}
# [[Wt/jax/talaki|talaki]]; [[Wt/jax/biaki|biaki]]

[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>mnfhenmd1gbxum2zc0i0c219i97hbni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Wt/jax/jv:Partikel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3825259</id>
    <revision>
      <id>7362660</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>7362660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362661</id>
      <parentid>7362660</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wt/jax/Bahaso Jawo]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="t00irpniz08xx3kk09m09di5c78g9bv" xml:space="preserve">[[Category:Wt/jax/Bahaso Jawo]]</text>
      <sha1>t00irpniz08xx3kk09m09di5c78g9bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/jax/talaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825260</id>
    <revision>
      <id>7362664</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/jax/lang|jax}}== {{Wt/jax/head|jax}} {{Wt/jax/-p-|jax}} # [[Wt/jax/biaki|biaki]]  [[Category:Wt/jax]]&quot;</comment>
      <origin>7362664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="6wuj0paht3v6pnd1fvstz1dcz3duhil" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/biaki|biaki]]

[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>6wuj0paht3v6pnd1fvstz1dcz3duhil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/निताना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825261</id>
    <revision>
      <id>7362668</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="4jnx1sjfzr3htvjvwhku7eygeaeu6yq" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
निताना-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===


=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: ఆగడానికి, నిలబడండి 

Hindi: रोकना 

English:to stop, stand

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>4jnx1sjfzr3htvjvwhku7eygeaeu6yq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362677</id>
      <parentid>7362668</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="onzgdop3b3k0n4glwnsi6z36n4msz6y" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
निताना-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
आगाना, निलिह, निलिहताना, लिलिहतताना , निपहाना, नीलपा 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: ఆగడానికి, నిలబడండి 

Hindi: रोकना 

English:to stop, stand

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>onzgdop3b3k0n4glwnsi6z36n4msz6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/jax/talak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825262</id>
    <revision>
      <id>7362672</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/jax/lang|jax}}== {{Wt/jax/head|jax|num=1}} {{Wt/jax/-p-|jax}} # [[Wt/jax/biak|biak]] {{Wt/jax/head|jax|num=2}} {{Wt/jax/-n-|jax}} # [[Wt/jax/cere|cere]], kato-kato cere  [[Category:Wt/jax]]&quot;</comment>
      <origin>7362672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="3scw9q1k6t8g95unop68119loq2jgvw" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax|num=1}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/biak|biak]]
{{Wt/jax/head|jax|num=2}}
{{Wt/jax/-n-|jax}}
# [[Wt/jax/cere|cere]], kato-kato cere

[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>3scw9q1k6t8g95unop68119loq2jgvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362678</id>
      <parentid>7362672</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhamad Izzul Fiqih</username>
        <id>2584756</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bahaso Jambi */</comment>
      <origin>7362678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="t2n23gec9anbnt7rswgdjg7b9ryg18z" xml:space="preserve">=={{Wt/jax/lang|jax}}==
{{Wt/jax/head|jax|num=1}}
{{Wt/jax/-p-|jax}}
# [[Wt/jax/biak|biak]]
{{Wt/jax/S|turunan}}
* [[Wt/jax/talaki|talaki]]
{{Wt/jax/head|jax|num=2}}
{{Wt/jax/-n-|jax}}
# [[Wt/jax/cere|cere]], kato-kato cere

[[Category:Wt/jax]]</text>
      <sha1>t2n23gec9anbnt7rswgdjg7b9ryg18z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ses/Salma wircoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825263</id>
    <revision>
      <id>7362676</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bouremizo</username>
        <id>2705325</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Salma  wirco  Han foo Salma koy caw, a wirci.  Alfaga nee a še a ma willi hugey do ka koy safari ceeci.  Han din alaasaroo, Salma hun cawhugoo do gaahamoo ga hanse ka buu.A huru ɲaɲoo hugoo ra ka nga baajoo jiši.A huru gum taafaa cire,a ga jijiri, boŋoo ga sar aga, gaahamoo ga hanse ka koron.  Kaŋ Salma gay hugoo ra a mana fatta, ɲaɲoo ciya a še,amana tuuru.A yeeka ciya a še hala cee hinza,a ti soin.Waati din, ɲaɲoo zuru ka huru hugoo ra.A gar Salma goo taaf...&quot;</comment>
      <origin>7362676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1764" sha1="dbfoqsh4fau0lw7p8gbl5tjmkr8hqsq" xml:space="preserve">Salma  wirco

Han foo Salma koy caw, a wirci.

Alfaga nee a še a ma willi hugey do ka koy safari ceeci.

Han din alaasaroo, Salma hun cawhugoo do gaahamoo ga hanse ka buu.A huru ɲaɲoo hugoo ra ka nga baajoo jiši.A huru gum taafaa cire,a ga jijiri, boŋoo ga sar aga, gaahamoo ga hanse ka koron.

Kaŋ Salma gay hugoo ra a mana fatta, ɲaɲoo ciya a še,amana tuuru.A yeeka ciya a še hala cee hinza,a ti soin.Waati din, ɲaɲoo zuru ka huru hugoo ra.A gar Salma goo taafaa cire a ga duray. Kan ɲaɲoo na taafaa jer, Salma nee a se kaŋ  nga boŋoo mmabaa ka kottu.

Ɲaŋoo na Aliyyu donto a ma koy Salma baaba cee kaŋ goo jiiraa ra,a ga soolu almaaroo jingaroo še.Aliyyu ne aše kaŋ Salma goo hugoo ra taafaa cire, gaahamoo  ga koron a ga duray. 

Baaboo  cahã ka koy huru izewoyoo kone, a sonkom, a na gumtaafaa jer. A na kanboo jisi Salma gaahamoo ga, aga koron nimma nee nuuna no ma fatta kuuroo ra.Baaboo na hãa. Hala aga tuuru kul yeeri sintin a še.Arubeeroo nda Aliyyu na moobil wiri ka koy nda Salma lotokor. Hala iga too cijinoo bii.

Lotokoroo na Salma guna. A.na gaahamoo konnoo neeši,a na moŋey guna,  a na deeno lawre. A nee a še a ma kotokoto. Kaŋ gunaroo ben a na safari tiira hantum a še.A nee i ma koy i day .Dogo ra Aliyyu koy safarey day farmaasi fooghas.

A duu safarey kul. A kaa Lotokoroo na kinin hinka haŋandi a še.A yeeka jii taka foo ziiri gaahamoo ga. A na pikka. Waati din, a nee i še ima koy hugey do.Nda a mana baa aše ne nda suba,ima biya ka kata.

Salma mana kani han din cijinoo. Kaŋ moo ga baka boo kul a nee ɲaŋoo še kaŋ nga ga heray. Waybeeroo tun ka bita te arey.Salma goo no a ga bita haŋ,kaŋ baaboo hun jiiraa ra,a gar a hin ka kay nga boŋ ga.kaŋ a dii baaboo a ne aše a ma ka ka bita haŋ.</text>
      <sha1>dbfoqsh4fau0lw7p8gbl5tjmkr8hqsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/तेहतताना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825264</id>
    <revision>
      <id>7362680</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="a797dpabnfo06isbfrqbtowak881uww" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
तेहतताना-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
नीलस, तेहा 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:నిలబడటానికి, ఆపడానికి 

Hindi: रोकना 

English: to put standing, to stop

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>a797dpabnfo06isbfrqbtowak881uww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Wy/ta/Map/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>3825265</id>
    <revision>
      <id>7362682</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு உருவாக்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1548" sha1="tbkyo6hblcvksg66afhp2064ud5j2il" xml:space="preserve">This module provides input parameters for mapframe and maplink functions supported by [[mw:Extension:Kartographer|Extension:Kartographer]].

Usage:
 &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wy/ta/Map|tag|type=maplink|geotype=Point|title=Example|latitude=59.0|longitude=29.0}}&lt;/nowiki&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Parameters for Module:Map
!Parameter
!Usage
|-
| '''type'''
| &lt;code&gt;maplink&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;mapframe&lt;/code&gt; depending on which function should be invoked
|-
| '''geotype'''
| &lt;code&gt;Point&lt;/code&gt; for individual points, &lt;code&gt;Polygon&lt;/code&gt; for polygons
|-
| '''title'''
| Object name
|-
| '''latitude''' and '''longitude'''
| use 'NA' to disable coordinates, including the ones from wikidata
|-
| '''zoom'''
| Zoom level of the map
|-
| '''marker-symbol'''
| Symbol, letter, or number for displaying on the map as marker
|-
| '''marker-color'''
| Color of the map marker
|-
| '''group'''
| Group of markers (see, eat, drink, etc.)
|-
| '''show'''
| Which marker groups to show (by default shows the most common groups like see, eat, drink, ...)
|-
| '''data'''
| &lt;code&gt;data=values&lt;/code&gt; fills the polygon given by &lt;code&gt;data&lt;/code&gt;&lt;br&gt; &lt;code&gt;data=world;;values&lt;/code&gt; fills the area outside of the polygon
|-
| '''image'''
| Name of the image shown in the thumbnail
|-
| '''width''' and '''height'''
| map width and map height in px or % of screen width, only for mapframe
|-
| '''wikidata'''
| if specified, the missing title/lat/long/image fields will be fetched from the respective wikidata entry fields
|}
&lt;includeonly&gt;[[Category:Wy/ta/Modules]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>tbkyo6hblcvksg66afhp2064ud5j2il</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/तुगनद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825266</id>
    <revision>
      <id>7362688</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="9pxuc5ld9whf52socw08fpcnokfh8zs" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
तुगनाद-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
सरीना, पोरितुंगानाद 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu: కాల్చడానికి

Hindi: रोटी सेकना 

English: to bake

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>9pxuc5ld9whf52socw08fpcnokfh8zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/आड़</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825267</id>
    <revision>
      <id>7362693</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jaiwanthrao Gondi</username>
        <id>2626879</id>
      </contributor>
      <comment>New Word</comment>
      <origin>7362693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="713" sha1="ohtxa85p42iwxrcgi0ftv9ny0if2337" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
आड़-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
अड़ाना, किल्लाना, केयानाद 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:ఏడవడానికి 

Hindi: रोना 

English: to cry,weep

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>ohtxa85p42iwxrcgi0ftv9ny0if2337</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/कलाड़ी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825268</id>
    <revision>
      <id>7362695</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="760" sha1="klfwd2fsx4lpr1m9ancb0mg2x4x0gb6" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
गीतगांड, कल्लाडी, कलार, कल आटानेर 

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:వైన్ తయారీదారు 

Hindi: शराब बनानेवाला

English:wine maker

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>klfwd2fsx4lpr1m9ancb0mg2x4x0gb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/कच्ची टुकड़े</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825269</id>
    <revision>
      <id>7362700</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3" xml:space="preserve">

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:Marianoberna</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3825270</id>
    <redirect title="User talk:Microeggplant" />
    <revision>
      <id>7362702</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leaderboard</username>
        <id>628408</id>
      </contributor>
      <comment>Leaderboard moved page [[User talk:Marianoberna]] to [[User talk:Microeggplant]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Marianoberna|Marianoberna]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Microeggplant|Microeggplant]]&quot;</comment>
      <origin>7362702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="bn2zowe0cr93nqbrg6x4gb7r230cwba" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Microeggplant]]</text>
      <sha1>bn2zowe0cr93nqbrg6x4gb7r230cwba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/तवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825271</id>
    <revision>
      <id>7362704</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3" xml:space="preserve">

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/नीय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825272</id>
    <revision>
      <id>7362705</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="orjvc03uxqrvxu1xottg65c1i2jat4v" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
पेरिनीय, काड़ाल, पेकीरस

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:తేనె

Hindi: शहद 

English:honey

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>orjvc03uxqrvxu1xottg65c1i2jat4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/पु रका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825273</id>
    <revision>
      <id>7362706</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.jambirao</username>
        <id>2715784</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3" xml:space="preserve">

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>86pryosyjr0tvokmahucum2rc69bpr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/खादा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825274</id>
    <revision>
      <id>7362708</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="681" sha1="3cypkdqc15e1hg26kcm3hdl34oxk5t9" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
 कोम्मा, कोममे

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:చెట్టు కొమ్మ

Hindi: शाखा 

English:branch of atree

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>3cypkdqc15e1hg26kcm3hdl34oxk5t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/टेटका पु रक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825275</id>
    <revision>
      <id>7362711</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="qw548ozxbpy83gj6xsdi5urvseqs1gk" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===
बिरकाया, दोड़का,परेस

=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:తురై కూరగాయ స్పాంజి సొరకాయ

Hindi: लौकी 

English:turai vegetable,sponge gourd

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>qw548ozxbpy83gj6xsdi5urvseqs1gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/wsg/झालिंकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825276</id>
    <revision>
      <id>7362715</id>
      <timestamp>2026-10-14T19:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekam Jangu Gondi</username>
        <id>2715769</id>
      </contributor>
      <comment>New word</comment>
      <origin>7362715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="5j1y4k708w3q6nbm5zhuqgkltqa36n0" xml:space="preserve">== वाडक्वालिक विशेष्क ==

=== भाषता हिस्सा ===
-इनवाल पोरोल


=== पुट गाडमी ===

== गोस्टीतुन पोड़ी कियूवल ==

== अक्सर्क ==

=== सांग इनवालिक ===

  
=== मिसाडितांग  अक्सर्क ===

=== उर्पटी अक्सर्क ===

== अक्सर्क इंजी सुड़वल ==


== अनुवाद कियूवल ==
Telugu:కింద పడుతున్న (వస్తువును) పట్టుకోవడం

Hindi: लपकना 

English:to catch (something)while it falls down

[[Category:Wt/wsg]]</text>
      <sha1>5j1y4k708w3q6nbm5zhuqgkltqa36n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx/Wlx:Wali language (Gur)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825277</id>
    <redirect title="Wp/wlx/Waalɩɩ" />
    <revision>
      <id>7362731</id>
      <timestamp>2026-10-14T20:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zakaria Tunsung</username>
        <id>2586001</id>
      </contributor>
      <comment>Zakaria Tunsung moved page [[Wp/wlx/Wlx:Wali language (Gur)]] to [[Wp/wlx/Waalɩɩ]]: Misspelled title</comment>
      <origin>7362731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="a9usjpyrv9gwqp22a2gi6vdf52pdd4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wp/wlx/Waalɩɩ]]</text>
      <sha1>a9usjpyrv9gwqp22a2gi6vdf52pdd4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/wlx/Mukarama Abdulai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825278</id>
    <revision>
      <id>7362744</id>
      <timestamp>2026-10-14T22:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muhaideen Faiz Brichini</username>
        <id>2604229</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;[[File:Mukarama Abdulai.jpg|thumb|Mukarama Abdulai]] '''Mukarama Abdulai''' (ba dɔgʋʋ October 16, 2002) ɩyɛ Ghana bɔlɩ ŋmɛra aŋ ŋmɛra kuro Turkish bɔlɩ ŋmɛ sʋgʋ kpoŋ ŋa baŋ bʋɔna ka Safi MCL Bentonite Ünye Kadin FK anɩŋ Ghana pɔgeba bɔlɩ ŋmɛ sʋgʋ ŋa baŋ bʋɔna ka Black Queens.[1] {| class=&quot;wikitable&quot; |+Mukarama Abdulai | colspan=&quot;4&quot; |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mukarama_Abdulai.jpg|frameless]] Abdulai in 2018 |- ! colspan=&quot;4&quot;...&quot;</comment>
      <origin>7362744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1275" sha1="i8ircxqz8n2pc2vwypxpr6z2j3cu24j" xml:space="preserve">[[File:Mukarama Abdulai.jpg|thumb|Mukarama Abdulai]]
'''Mukarama Abdulai''' (ba dɔgʋʋ October 16, 2002) ɩyɛ Ghana bɔlɩ ŋmɛra aŋ ŋmɛra kuro Turkish bɔlɩ ŋmɛ sʋgʋ kpoŋ ŋa baŋ bʋɔna ka Safi MCL Bentonite Ünye Kadin FK anɩŋ Ghana pɔgeba bɔlɩ ŋmɛ sʋgʋ ŋa baŋ bʋɔna ka Black Queens.[1]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Mukarama Abdulai
| colspan=&quot;4&quot; |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mukarama_Abdulai.jpg|frameless]]
Abdulai in 2018
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Personal information
|-
!Date of birth
| colspan=&quot;3&quot; |10 October 2002 (age&amp;#x20;24)
|-
!Place of birth
| colspan=&quot;3&quot; |Tamale, Ghana
|-
!Height
| colspan=&quot;3&quot; |1.73&amp;#x20;m (5&amp;#x20;ft 8&amp;#x20;in)
|-
!Position
| colspan=&quot;3&quot; |Forward
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Youth career
|-
!2011–2019
| colspan=&quot;3&quot; |Northern Ladies FC
|-
! colspan=&quot;4&quot; |College career
|-
!Years
|'''Team'''
|
|'''()'''
|-
!2019
|UDS
| -
|(-)
|-
!2019–2021
|Tyler Apaches
|39
|(50)
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Senior career*
|-
!Years
|'''Team'''
|
|'''()'''
|-
!2019–2021
|Northern Ladies FC
|
|
|-
!2021–2023
|Alavés
|5
|(0)
|-
! colspan=&quot;4&quot; |International career
|-
!2017–2018
|Ghana U17
|8
|(19)
|-
!2019–
|Ghana U20
|2
|(2)
|-
!2019–
|Ghana
|
|
|-
| colspan=&quot;4&quot; |* Club domestic league appearances and goals&amp;#x20;as of 14 March 2023
|}</text>
      <sha1>i8ircxqz8n2pc2vwypxpr6z2j3cu24j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/nup/Cigbesunsun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825279</id>
    <revision>
      <id>7362745</id>
      <timestamp>2026-10-14T22:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jameel35</username>
        <id>2592280</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;'''Cigbesunsun''' yekpe egan nana yi '''Tablet'''.&lt;ref&gt;Roger Blench, 2009: Nupe Dictionary. https://web.archive.org/web/20130824072455/http://roger/ Blench.info/RBOP.htm. Voice/ Fax. 0044-(0)1223-560687&lt;/ref&gt; ==Santatun==  [[Category:Wt/nup]]&quot;</comment>
      <origin>7362745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="q8pjuc4fhuqnfupln227678ahm0v7xx" xml:space="preserve">'''Cigbesunsun''' yekpe egan nana yi '''Tablet'''.&lt;ref&gt;Roger Blench, 2009: Nupe Dictionary. https://web.archive.org/web/20130824072455/http://roger/ Blench.info/RBOP.htm.
Voice/ Fax. 0044-(0)1223-560687&lt;/ref&gt;
==Santatun==

[[Category:Wt/nup]]</text>
      <sha1>q8pjuc4fhuqnfupln227678ahm0v7xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/acm/22 شباط</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825280</id>
    <revision>
      <id>7362766</id>
      <timestamp>2026-10-15T00:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammdaon</username>
        <id>1384772</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;'''22 شباط''' او يوم 22 \ 2 (يوم اثنين وعشرين من شهر الثاني) هوه اليوم التلاثة وخمسين (53) بالسنة البسيطة و السنة الكبيسة حسب التقويم الميلادي. باقي بعد 312 يوم وتنتهي السنة البسيطة أو 313 يوم وتنتهي الكبيسة.  == الأحداث == * 1991 - صدام يقبل بالمقترح السوفييتي لوقف إطلاق النار با...&quot;</comment>
      <origin>7362766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="ljj34aypgagfnnr10ibiyhwcxm9v1uz" xml:space="preserve">'''22 شباط''' او يوم 22 \ 2 (يوم اثنين وعشرين من شهر الثاني) هوه اليوم التلاثة وخمسين (53) بالسنة البسيطة و السنة الكبيسة حسب التقويم الميلادي. باقي بعد 312 يوم وتنتهي السنة البسيطة أو 313 يوم وتنتهي الكبيسة.

== الأحداث ==
* 1991 - صدام يقبل بالمقترح السوفييتي لوقف إطلاق النار بالكويت، وأمريكا ترفض هذا المقترح بس توعد العراق بأنها ماراح تهاجم القوات العراقية اللي تنسحب من الكويت بـ24 ساعة.
* 2006 - تفجير ارهابي يستهدف ضريح الإمامين علي الهادي والحسن العسكري بسامرا ويدمر القبة بالكامل.

== ولادات ==
* 1732 - جورج واشنطن، أول رئيس لأمريكا.
* 1938 - طه ياسين رمضان، سياسي عراقي.
* 1947 - عبد الستار البصري، ممثل عراقي.

== وفيات ==
* 2006 - أطوار بهجت، إعلامية عراقية.

== أعياد ومناسبات ==
* اليوم الوطني لسانت لوسيا.

== مصادر ==
* [https://web.archive.org/web/20160304185741/http://www.qna.org.qa/ThisDayInHistory وكالة الأنباء القطريَّة: حدث في مثل هذا اليوم.]
* [https://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-22/ النيويورك تايمز: حدث في مثل هذا اليوم.]
* [https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22 BBC: حدث في مثل هذا اليوم.]

{{Wp/acm/SisterProjects
|qid=Q2351
}}

{{Wp/acm/YearDaysAndMonths}}

[[Category:Wp/acm]]</text>
      <sha1>ljj34aypgagfnnr10ibiyhwcxm9v1uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362767</id>
      <parentid>7362766</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammdaon</username>
        <id>1384772</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>مخلي روابط انترويكي ل[[d:Q2351]]</comment>
      <origin>7362767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="it33s7mq9fmd8eezv90fpp626w4xwtl" xml:space="preserve">'''22 شباط''' او يوم 22 \ 2 (يوم اثنين وعشرين من شهر الثاني) هوه اليوم التلاثة وخمسين (53) بالسنة البسيطة و السنة الكبيسة حسب التقويم الميلادي. باقي بعد 312 يوم وتنتهي السنة البسيطة أو 313 يوم وتنتهي الكبيسة.

== الأحداث ==
* 1991 - صدام يقبل بالمقترح السوفييتي لوقف إطلاق النار بالكويت، وأمريكا ترفض هذا المقترح بس توعد العراق بأنها ماراح تهاجم القوات العراقية اللي تنسحب من الكويت بـ24 ساعة.
* 2006 - تفجير ارهابي يستهدف ضريح الإمامين علي الهادي والحسن العسكري بسامرا ويدمر القبة بالكامل.

== ولادات ==
* 1732 - جورج واشنطن، أول رئيس لأمريكا.
* 1938 - طه ياسين رمضان، سياسي عراقي.
* 1947 - عبد الستار البصري، ممثل عراقي.

== وفيات ==
* 2006 - أطوار بهجت، إعلامية عراقية.

== أعياد ومناسبات ==
* اليوم الوطني لسانت لوسيا.

== مصادر ==
* [https://web.archive.org/web/20160304185741/http://www.qna.org.qa/ThisDayInHistory وكالة الأنباء القطريَّة: حدث في مثل هذا اليوم.]
* [https://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-22/ النيويورك تايمز: حدث في مثل هذا اليوم.]
* [https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22 BBC: حدث في مثل هذا اليوم.]

{{Wp/acm/SisterProjects
|qid=Q2351
}}

{{Wp/acm/YearDaysAndMonths}}

[[Category:Wp/acm]]

{{INTERWIKI|Q2351}}</text>
      <sha1>it33s7mq9fmd8eezv90fpp626w4xwtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/acm/22 فبراير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825281</id>
    <redirect title="Wp/acm/22 شباط" />
    <revision>
      <id>7362768</id>
      <timestamp>2026-10-15T00:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammdaon</username>
        <id>1384772</id>
      </contributor>
      <comment>Redirected page to [[Wp/acm/22 شباط]]</comment>
      <origin>7362768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="k8mb6ntf95vw05netumqxmdvg0fc993" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wp/acm/22 شباط|22 شباط]]</text>
      <sha1>k8mb6ntf95vw05netumqxmdvg0fc993</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:MOOGUZ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3825282</id>
    <redirect title="User talk:Hans Lionel Tobing" />
    <revision>
      <id>7362772</id>
      <timestamp>2026-10-15T03:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rachmat04</username>
        <id>131826</id>
      </contributor>
      <comment>Rachmat04 moved page [[User talk:MOOGUZ]] to [[User talk:Hans Lionel Tobing]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/MOOGUZ|MOOGUZ]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Hans Lionel Tobing|Hans Lionel Tobing]]&quot;</comment>
      <origin>7362772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="1yxwod83yccwba0eqafy1ag6na9s99o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Hans Lionel Tobing]]</text>
      <sha1>1yxwod83yccwba0eqafy1ag6na9s99o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/thq/बसघरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825283</id>
    <revision>
      <id>7362775</id>
      <timestamp>2026-10-15T03:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <comment>described what a basghara is</comment>
      <origin>7362775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="ol74w37prr4rqb6pz5h3tyspcbka9vq" xml:space="preserve">बसघरा बैठकी बैठैबला ठाम चियै जैठना लोकसब लबका बिचारसबमे बातचीत करैछै। थारूसब मेजवानके घरमे लजाइसे पैहले बसघरामे राखैछै।

बसघरा संस्कृति लोप भेल जाइछै। आब लोकसबके घरमे बसघरा नै छै। 

पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले लागल समूह, थारू भसा साहित्य केन्द्र, मैहनाके पैहैनका सैन दिन भेटघाट करैछै। बिगतमे इजोत''',''' चिरखा''',''' थारू संस्कृति लगायतके पत्रिका पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले बहौत कोसिस करलकै। महज यीसब अखनु बन्द भ्यागेलछै। अइ कामके जारी राखैले थारू भसा साहित्य केन्द्र “बसघरा” बैठक सुरु करलकै। बसघरामे सहभागीसब आपन भसाके परचार–परसार करैले कविता''',''' गीत या लेखसब प्रस्तुत करैछै। यी समूह तीन मैहनामे एक दाइब “बसघरा” पत्रिका सेहो प्रकासित करैछै। 

== बाहरी कडीसब ==</text>
      <sha1>ol74w37prr4rqb6pz5h3tyspcbka9vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362776</id>
      <parentid>7362775</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janak Bhatta</username>
        <id>480991</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Wp/thq]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>7362776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1804" sha1="lf1h7rtm4mvuyacaxcgg30e8nkf3tfr" xml:space="preserve">बसघरा बैठकी बैठैबला ठाम चियै जैठना लोकसब लबका बिचारसबमे बातचीत करैछै। थारूसब मेजवानके घरमे लजाइसे पैहले बसघरामे राखैछै।

बसघरा संस्कृति लोप भेल जाइछै। आब लोकसबके घरमे बसघरा नै छै। 

पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले लागल समूह, थारू भसा साहित्य केन्द्र, मैहनाके पैहैनका सैन दिन भेटघाट करैछै। बिगतमे इजोत''',''' चिरखा''',''' थारू संस्कृति लगायतके पत्रिका पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले बहौत कोसिस करलकै। महज यीसब अखनु बन्द भ्यागेलछै। अइ कामके जारी राखैले थारू भसा साहित्य केन्द्र “बसघरा” बैठक सुरु करलकै। बसघरामे सहभागीसब आपन भसाके परचार–परसार करैले कविता''',''' गीत या लेखसब प्रस्तुत करैछै। यी समूह तीन मैहनामे एक दाइब “बसघरा” पत्रिका सेहो प्रकासित करैछै। 

== बाहरी कडीसब ==

[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>lf1h7rtm4mvuyacaxcgg30e8nkf3tfr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362781</id>
      <parentid>7362776</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाहरी कडीसब */</comment>
      <origin>7362781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="b92xbiahajnn0i7rbm539vsj8dkoxxu" xml:space="preserve">बसघरा बैठकी बैठैबला ठाम चियै जैठना लोकसब लबका बिचारसबमे बातचीत करैछै। थारूसब मेजवानके घरमे लजाइसे पैहले बसघरामे राखैछै।

बसघरा संस्कृति लोप भेल जाइछै। आब लोकसबके घरमे बसघरा नै छै। 

पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले लागल समूह, थारू भसा साहित्य केन्द्र, मैहनाके पैहैनका सैन दिन भेटघाट करैछै। बिगतमे इजोत''',''' चिरखा''',''' थारू संस्कृति लगायतके पत्रिका पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले बहौत कोसिस करलकै। महज यीसब अखनु बन्द भ्यागेलछै। अइ कामके जारी राखैले थारू भसा साहित्य केन्द्र [https://rising.globalvoices.org/blog/2023/01/22/%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a1-%e0%a5%a7%e0%a5%af-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ac%e0%a4%96%e0%a4%a4-%e0%a4%a8/ “बसघरा”] बैठक सुरु करलकै। बसघरामे सहभागीसब आपन भसाके परचार–परसार करैले कविता''',''' गीत या लेखसब प्रस्तुत करैछै। यी समूह तीन मैहनामे एक दाइब “बसघरा” पत्रिका सेहो प्रकासित करैछै। 

== बाहरी कडीसब ==

[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>b92xbiahajnn0i7rbm539vsj8dkoxxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362791</id>
      <parentid>7362781</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanjib Chaudhary</username>
        <id>2698219</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* बाहरी कडीसब */ added a link to an article</comment>
      <origin>7362791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="mwk3p8eg59ktjv1einp6acy8ef6w4dh" xml:space="preserve">बसघरा बैठकी बैठैबला ठाम चियै जैठना लोकसब लबका बिचारसबमे बातचीत करैछै। थारूसब मेजवानके घरमे लजाइसे पैहले बसघरामे राखैछै।

बसघरा संस्कृति लोप भेल जाइछै। आब लोकसबके घरमे बसघरा नै छै। 

पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले लागल समूह, थारू भसा साहित्य केन्द्र, मैहनाके पैहैनका सैन दिन भेटघाट करैछै। बिगतमे इजोत''',''' चिरखा''',''' थारू संस्कृति लगायतके पत्रिका पूर्वैया थारू भसाके परचार–परसार करैले बहौत कोसिस करलकै। महज यीसब अखनु बन्द भ्यागेलछै। अइ कामके जारी राखैले थारू भसा साहित्य केन्द्र [https://rising.globalvoices.org/blog/2023/01/22/%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a1-%e0%a5%a7%e0%a5%af-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ac%e0%a4%96%e0%a4%a4-%e0%a4%a8/ “बसघरा”] बैठक सुरु करलकै। बसघरामे सहभागीसब आपन भसाके परचार–परसार करैले कविता''',''' गीत या लेखसब प्रस्तुत करैछै। यी समूह तीन मैहनामे एक दाइब “बसघरा” पत्रिका सेहो प्रकासित करैछै। 

== बाहरी कडीसब ==
[https://rising.globalvoices.org/blog/2023/01/22/%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a1-%e0%a5%a7%e0%a5%af-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ac%e0%a4%96%e0%a4%a4-%e0%a4%a8/ कोविड—१९ महामारीके बखत नेपालमे पूर्वैया थारू भसाके हाइबरिड ढङके परचार–परसार]
[[Category:Wp/thq]]</text>
      <sha1>mwk3p8eg59ktjv1einp6acy8ef6w4dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template talk:Wy/ta/Quickbar</title>
    <ns>11</ns>
    <id>3825284</id>
    <revision>
      <id>7362797</id>
      <timestamp>2026-10-15T03:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு உருவாக்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="gyfq5vbqqxp3qxf6606dmgqss867tav" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Notice|Early discussions and testing of the current implementation of the Quickbar, known at the time as ''Quickbar/working'', can be found at [[Template talk:Wy/ta/Quickbar/working]].

The code and page history for the original implementation of the Quickbar can be found at [[Template:Wy/ta/Quickbar/old]].}}

==Usage==
&lt;big&gt;'''Note: This usage information is out of date.  See the documentation on [[Template:Wy/ta/Quickbar]] for current instructions.'''&lt;/big&gt; -- [[User:LtPowers|LtPowers]] ([[User talk:LtPowers|talk]]) 18:56, 11 July 2013 (UTC)
{{Wy/ta/Quickbar| image=Mountrushmore.jpg
| flag=Flag of the United States.svg
| location=Map-USA.png
| capital=[[Wy/ta/Washington, D.C.]]
| government=Federal republic
| currency=US dollar (USD)
| area=3,755,241 miles&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (9,631,418 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
| population=293,027,571 (July 2004 est.)
| language=English, Spanish (spoken by a sizable minority), Hawaiian (in Hawaii)
| religion=Christian 78% (Protestant 52%, Roman Catholic 24% Mormon 2%) other 10%, none 10%, Jewish 1%, Muslim 1% (2002)
| electricity=120V / 60Hz
| callingcode=1
| tld=.us, .edu, .gov, .mil (most sites use .com, .net, .org)
| timezone=UTC -5 to UTC -10
}}
This template replaces the HTML quickbars previously used in country templates.  To implement use the following format (note that the location, flag, and main images MUST NOT be wider than 250px):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Wy/ta/Quickbar| image=image_filename
| flag=flag_filename
| location=location_map_filename
| capital=[[Capital]]
| government=Type of government
| currency=Currency used
| area=Country area
| population=Population
| language=[[Language1]], [[Language2]], Language3, ...
| religion=Religion(s)
| electricity=Electrical voltage and current
| callingcode=Calling code
| tld=Internet top level domain
| timezone=Time zone(s) in relation to UTC
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>gyfq5vbqqxp3qxf6606dmgqss867tav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362800</id>
      <parentid>7362797</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வார்ப்புரு மாற்றியமைக்கப்பட்டது.</comment>
      <origin>7362800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="ezduqmkw9iavla93k9jgbelnm85q1po" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Notice|Early discussions and testing of the current implementation of the Quickbar, known at the time as ''Quickbar/working'', can be found at [[Template talk:Wy/ta/Quickbar/working]].

The code and page history for the original implementation of the Quickbar can be found at [[Template:Wy/ta/Quickbar/old]].}}

==Usage==
&lt;big&gt;'''Note: This usage information is out of date.  See the documentation on [[Template:Wy/ta/Quickbar]] for current instructions.'''&lt;/big&gt; -- [[User:LtPowers|LtPowers]] ([[User talk:LtPowers|talk]]) 18:56, 11 July 2013 (UTC)

This template replaces the HTML quickbars previously used in country templates.  To implement use the following format (note that the location, flag, and main images MUST NOT be wider than 250px):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Wy/ta/Quickbar| image=image_filename
| flag=flag_filename
| location=location_map_filename
| capital=[[Capital]]
| government=Type of government
| currency=Currency used
| area=Country area
| population=Population
| language=[[Language1]], [[Language2]], Language3, ...
| religion=Religion(s)
| electricity=Electrical voltage and current
| callingcode=Calling code
| tld=Internet top level domain
| timezone=Time zone(s) in relation to UTC
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>ezduqmkw9iavla93k9jgbelnm85q1po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/rej/Skedei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825285</id>
    <redirect title="Wp/rej/Skêdêi" />
    <revision>
      <id>7362814</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anicyandra</username>
        <id>2526327</id>
      </contributor>
      <comment>Anicyandra moved page [[Wp/rej/Skedei]] to [[Wp/rej/Skêdêi]]</comment>
      <origin>7362814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="ffbq73x41hqzrzcua57rcgant4ngg64" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wp/rej/Skêdêi]]</text>
      <sha1>ffbq73x41hqzrzcua57rcgant4ngg64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/rgn/séva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825286</id>
    <revision>
      <id>7362825</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganjidvd</username>
        <id>2540604</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Wt/rgn/-rgn-}} {{Wt/rgn/-verb form-}} {{Wt/rgn/Pn}}  &lt;ol&gt; {{Wt/rgn/VerbForm|1|s|in|imp|verb=ësar}} &lt;/ol&gt;  {{Wt/rgn/-hyph-}} ; sé | va  {{Wt/rgn/-ref-}} *Rumagnôl **{{Wt/rgn/Zita lìvar  |aut =Franco Ponseggi  |tit =Lèžar e scrìvar in Rumagnôl   |ann =2023  |edi =Youcanprint  |loc =Lecce  |pag =105-150 |isb=9788891153234}}  [[Category:Wt/rgn]] [[Category:Wt/rgn/Paroli in rumagnôl ucidentêl]]&quot;</comment>
      <origin>7362825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="q9h2g34x6k3kkzmlftnbgk7q8tc166x" xml:space="preserve">{{Wt/rgn/-rgn-}}
{{Wt/rgn/-verb form-}}
{{Wt/rgn/Pn}}

&lt;ol&gt;
{{Wt/rgn/VerbForm|1|s|in|imp|verb=ësar}}
&lt;/ol&gt;

{{Wt/rgn/-hyph-}}
; sé | va

{{Wt/rgn/-ref-}}
*Rumagnôl
**{{Wt/rgn/Zita lìvar
 |aut =Franco Ponseggi
 |tit =Lèžar e scrìvar in Rumagnôl 
 |ann =2023
 |edi =Youcanprint
 |loc =Lecce
 |pag =105-150
|isb=9788891153234}}

[[Category:Wt/rgn]]
[[Category:Wt/rgn/Paroli in rumagnôl ucidentêl]]</text>
      <sha1>q9h2g34x6k3kkzmlftnbgk7q8tc166x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/nyn/Ndugwa Abraham</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825287</id>
    <revision>
      <id>7362865</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.[1]  [[Category:Wp/nyn]]&quot;</comment>
      <origin>7362865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="3pdgshtkyduw6vmsmtli247ptp5q3pc" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.[1]

[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>3pdgshtkyduw6vmsmtli247ptp5q3pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362866</id>
      <parentid>7362865</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332" sha1="2v3692putm6ccqgahxezmtxiknq92q3" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.[1]

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.

[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>2v3692putm6ccqgahxezmtxiknq92q3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362868</id>
      <parentid>7362866</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="456" sha1="ks2ux38gqm7wxquah5sufd1lliuzzgq" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.[1]

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>ks2ux38gqm7wxquah5sufd1lliuzzgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362869</id>
      <parentid>7362868</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="qrjwppvox4mqpixb6101qqhimv73339" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.[1]

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>qrjwppvox4mqpixb6101qqhimv73339</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362870</id>
      <parentid>7362869</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="575" sha1="knl5dpf114vdb9id6rcdv7hu7qumeai" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;&quot;Abraham Ndugwa - Player profile&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>knl5dpf114vdb9id6rcdv7hu7qumeai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362871</id>
      <parentid>7362870</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="j5k89reqe3ofqxscdci20f6xzir5vi4" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>j5k89reqe3ofqxscdci20f6xzir5vi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362873</id>
      <parentid>7362871</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="etru67pbmkvze2csd9deaq1lr4fkiah" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. &quot;Abraham Ndugwa&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>etru67pbmkvze2csd9deaq1lr4fkiah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362874</id>
      <parentid>7362873</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="841" sha1="581fjfifndw3zm2i5mdhooinalsb57z" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>581fjfifndw3zm2i5mdhooinalsb57z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362876</id>
      <parentid>7362874</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="950" sha1="c2pqms57v50ccol3g6nj3tygnehcs6g" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Abraham Ndugwa Archives&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>c2pqms57v50ccol3g6nj3tygnehcs6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362877</id>
      <parentid>7362876</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="995" sha1="2mpm98654y2ionjgfozsnuo8r8c66gl" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>2mpm98654y2ionjgfozsnuo8r8c66gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362878</id>
      <parentid>7362877</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="l1gmoabhsf8lj4ks2ggsim1pahob53u" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>l1gmoabhsf8lj4ks2ggsim1pahob53u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362879</id>
      <parentid>7362878</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1291" sha1="nh4alkq47ngxopyz741hpitwl7b9dq1" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>nh4alkq47ngxopyz741hpitwl7b9dq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362880</id>
      <parentid>7362879</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1472" sha1="gil629qlmnmfjnz5svplpt4rx94mgeo" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.&lt;ref&gt;EDITOR, SHABAN LUBEGA | PML Daily DEPUTY (19 April 2018). &quot;Mbarara City and Masavu record vital victories in relegation fight&quot;. ''PML Daily''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>gil629qlmnmfjnz5svplpt4rx94mgeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362881</id>
      <parentid>7362880</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1586" sha1="fl4tjf5ivuhjt60u57w2v0ahj1lpqna" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.&lt;ref&gt;EDITOR, SHABAN LUBEGA | PML Daily DEPUTY (19 April 2018). [https://www.pmldaily.com/sports/2018/04/mbarara-city-and-masavu-record-vital-victories-in-relegation-fight.html &quot;Mbarara City and Masavu record vital victories in relegation fight&quot;]. ''PML Daily''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>fl4tjf5ivuhjt60u57w2v0ahj1lpqna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362882</id>
      <parentid>7362881</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="0zmkye60g6b3y14dkn1eg9emfgowcn0" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.&lt;ref&gt;EDITOR, SHABAN LUBEGA | PML Daily DEPUTY (19 April 2018). [https://www.pmldaily.com/sports/2018/04/mbarara-city-and-masavu-record-vital-victories-in-relegation-fight.html &quot;Mbarara City and Masavu record vital victories in relegation fight&quot;]. ''PML Daily''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Kayondo first beneficiary as well-travelled Ssepuya switches roles&quot;. ''Monitor''. 16 September 2020. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>0zmkye60g6b3y14dkn1eg9emfgowcn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362883</id>
      <parentid>7362882</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1850" sha1="ius0j8r41b4f2fasrv4vo1zxillis2q" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga Uganda orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.&lt;ref&gt;EDITOR, SHABAN LUBEGA | PML Daily DEPUTY (19 April 2018). [https://www.pmldaily.com/sports/2018/04/mbarara-city-and-masavu-record-vital-victories-in-relegation-fight.html &quot;Mbarara City and Masavu record vital victories in relegation fight&quot;]. ''PML Daily''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/kayondo-first-beneficiary-as-well-travelled-ssepuya-switches-roles-2058440 &quot;Kayondo first beneficiary as well-travelled Ssepuya switches roles]&quot;. ''Monitor''. 16 September 2020. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>ius0j8r41b4f2fasrv4vo1zxillis2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362912</id>
      <parentid>7362883</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brenda Namulinda</username>
        <id>2608960</id>
      </contributor>
      <origin>7362912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="ke9jkw73i39ezoxfxp2dymgy9xm5409" xml:space="preserve">Ndugwa Abraham (owazairwe 30 June 1996 omuri Entebbe) n'omuzaani w'omupiira omukugu kuruga [[Wp/nyn/Uganda|Uganda]] orikuzaanira NK Slavija Pleternica nk'omuteebi hamwe n'omuteebi w'omu maisho.&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/abraham-ndugwa/profil/spieler/577224 &quot;Abraham Ndugwa - Player profile]&quot;. ''www.transfermarkt.com''. Retrieved 15 October 2026.&lt;/ref&gt;

Akatsigaho kiraabu ya Vipers obu endagaano ye yahwaire omuri 2021 kugira ngu aze omu kiraabu ya FK Buducnost Dobanovci, eya Serbia.&lt;ref&gt;Strack-Zimmermann, Benjamin. [https://www.national-football-teams.com/old/player/70818/Abraham_Ndugwa.html &quot;Abraham Ndugwa]&quot;. www.national-football-teams.com. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://viperssc.co.ug/tag/abraham-ndugwa/ &quot;Abraham Ndugwa Archives]&quot;. Vipers SC Official Website. 13 August 2021. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabirye, David (24 September 2021). [https://kawowo.com/2021/09/24/abraham-ndugwa-realizes-childhood-dream-of-playing-professional-football-in-europe/ &quot;Abraham Ndugwa realizes childhood dream of playing professional football in Europe&quot;]. ''Kawowo Sports''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

Ndugwa Abraham akaba ari kapiteeni wa tiimu ya Masavu Football Club kandi omuzaani w'emizaano owaabaire atambwire munonga.&lt;ref&gt;EDITOR, SHABAN LUBEGA | PML Daily DEPUTY (19 April 2018). [https://www.pmldaily.com/sports/2018/04/mbarara-city-and-masavu-record-vital-victories-in-relegation-fight.html &quot;Mbarara City and Masavu record vital victories in relegation fight&quot;]. ''PML Daily''. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/kayondo-first-beneficiary-as-well-travelled-ssepuya-switches-roles-2058440 &quot;Kayondo first beneficiary as well-travelled Ssepuya switches roles]&quot;. ''Monitor''. 16 September 2020. Retrieved 7 September 2025.&lt;/ref&gt;

== Eby'okureeberaho ==
[[Category:Wp/nyn]]</text>
      <sha1>ke9jkw73i39ezoxfxp2dymgy9xm5409</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/பஞ்சாபி சொற்றொடர்நூல்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825288</id>
    <revision>
      <id>7362867</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>வழித்தடக் குறிப்பு வழிசெலுத்தல் வார்ப்புரு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="bzg9oynevlslzxdkkw1lfnwlvx5nxhy" xml:space="preserve">{{{{Wy/ta/Pagebanner|Southall station welcome signage (cropped).JPG|pgname=பஞ்சாபி சொற்றொடர்நூல்}}
'''பஞ்சாபி''' மொழி ([[Wy/ta/பாக்கித்தான்|பாக்கித்தான்]]: پنجابی; [[Wy/ta/இந்தியா|இந்தியா]]: ਪੰਜਾਬੀ) என்பது பாக்கித்தான் மற்றும் இந்தியாவின் பஞ்சாப் பகுதிகளில் பேசப்படும் மொழியாகும். இந்தியாவில், இம்மொழி பெரும்பாலும் '''குர்முகி''' எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. பாக்கித்தானில், இது [[Wy/ta/உருது சொற்றொடர்நூல்|உருது]] எழுத்துமுறையின் சற்று மாற்றியமைக்கப்பட்ட வடிவமான [[Wy/ta/சாமுகி|சாமுகி]] எழுத்துமுறையில் எழுதப்படுகிறது. மேலும், [[Wy/ta/கனடா|கனடா]], [[Wy/ta/ஐக்கிய இராச்சியம்|ஐக்கிய இராச்சியம்]], [[Wy/ta/மலேசியா|மலேசியா]] மற்றும் [[Wy/ta/சிங்கப்பூர்|சிங்கப்பூர்]] போன்ற உலகின் பல்வேறு நாடுகளில் வாழும் சீக்கிய சமூகத்தினராலும் இம்மொழி பேசப்படுகிறது.

== எழுத்துக்கள் ==

=== குர்முகி ===


===மெய்யெழுத்துக்கள் ਵਿਅੰਜਨ (''வியர்ஜன்'') ===


{{Wy/ta/PartOfPhrasebook|Wy/ta/இந்தியா|Wy/ta/பாக்கித்தான்}}</text>
      <sha1>bzg9oynevlslzxdkkw1lfnwlvx5nxhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/kck/Tobegwa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825289</id>
    <revision>
      <id>7362875</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Ikalanga</comment>
      <origin>7362875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="69au45e7gtm8xkgowe5hrrwrzg7z10e" xml:space="preserve">'''Tobegwa kwenlongo''' 
Koti Kwalala kwalebwa hakilani ngeno, bakanyi kwenlongo banomuka betuma hazwadzi yenlongo inowutola ibuya naye kanyi kwabo, Kogozwa tumigwa hazwadzi hedziya dzisingajayeleke, dziswika dzingina dzitola hazwadzi yadzo dziwusengesa ma bhegi awe dzinda naye dzisina bhuzwa.</text>
      <sha1>69au45e7gtm8xkgowe5hrrwrzg7z10e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/iwak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825290</id>
    <revision>
      <id>7362884</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/sas/lang|jv}}== {{Wt/sas/head|jv}} * {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-iwak.wav}} {{Wt/sas/-n-|jv}} # empaq  [[Category:Wt/sas]]&quot;</comment>
      <origin>7362884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="il2fhok53ga0t1sqx7s210pc7hh47xz" xml:space="preserve">=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-iwak.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# empaq

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>il2fhok53ga0t1sqx7s210pc7hh47xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/kck/Bulongo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825291</id>
    <revision>
      <id>7362885</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Bulongo</comment>
      <origin>7362885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="650" sha1="elz8u6lfy6eriqrkyj83c0d7ej98z5t" xml:space="preserve">Bulongo
Ape ntombi yatogwa nkumbo busiku yedan’gwa nlongo. Nejaha alitshijaha labe nlume uwe. Komuka mangwana hhama dzipedlo dzenlume dziphakela dzobona mwezi, kuhha bo bamadzi benlume bewupa mpakatilo, kuli lutswayo gunolayidza kuti wabe hnu webeni, nekuti umwezi patshaba bahnu banowubona banoziba kuti mpakatilo unoleba kuti unlongo. Bobamadzi nabo mmezwale banowuyamutshila malukazana, bewubonisa kuti munzi kotiwa tshini zwihnu, bewulakidza mabhodo kuti angatshitangisa bhikila botezwale nabo mmezwale. Hhuba lisanhu labhuda unomuka etangila bahnu bose etswayila ebesa mimoto, enyawusa dzivula dzinongula, ethama breakfast ye bahnu bose munzi.</text>
      <sha1>elz8u6lfy6eriqrkyj83c0d7ej98z5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/urang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825292</id>
    <revision>
      <id>7362886</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/sas/lang|jv}}== {{Wt/sas/head|jv}} * {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-urang.wav}} {{Wt/sas/-n-|jv}} # udang  [[Category:Wt/sas]]&quot;</comment>
      <origin>7362886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="awf8tnpuiawy9u0vvdi70qv6otq9n42" xml:space="preserve">=={{Wt/sas/lang|jv}}==
{{Wt/sas/head|jv}}
* {{Wt/sas/audio|jv|LL-Q33549 (jav)-Riatunsk-urang.wav}}
{{Wt/sas/-n-|jv}}
# udang

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>awf8tnpuiawy9u0vvdi70qv6otq9n42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/kck/Thubula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825293</id>
    <revision>
      <id>7362893</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''Thubula bulongo''' Tjikalanga tshoti nlume unlume nedanga, koti kuswika lubaka gwe thubula bulongo kwapela mwedzi, nlume elinga mudanga kuti kobhayiwa dzipi mbudzi dzina hwahwa, nekuti musamba kumile zwakanaka. Kukoti ape tjimo tje mari nemudanga tjisingabvume nhingo wethrubula bulongo unosiwa mbeli mulubaka mari kwayinobe yahangana inothama nhingo.  [[Category:Wp/kck]]&quot;</comment>
      <origin>7362893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="nfc19y0vf0bk67vkcnslzw0xwk6kuvw" xml:space="preserve">
'''Thubula bulongo'''
Tjikalanga tshoti nlume unlume nedanga, koti kuswika lubaka gwe thubula bulongo kwapela mwedzi, nlume elinga mudanga kuti kobhayiwa dzipi mbudzi dzina hwahwa, nekuti musamba kumile zwakanaka. Kukoti ape tjimo tje mari nemudanga tjisingabvume nhingo wethrubula bulongo unosiwa mbeli mulubaka mari kwayinobe yahangana inothama nhingo.

[[Category:Wp/kck]]</text>
      <sha1>nfc19y0vf0bk67vkcnslzw0xwk6kuvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/Mangan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825294</id>
    <revision>
      <id>7362894</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]] # [[Wt/bug/manre|wauk]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="9rxclky8rthzyak65nhlw1mp36z9qdv" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]
# [[Wt/bug/manre|wauk]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>9rxclky8rthzyak65nhlw1mp36z9qdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/sas/Pala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825295</id>
    <revision>
      <id>7362896</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ichahahaha</username>
        <id>2690743</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/sas/lang|}} == {{Wt/sas/head|}} {{Wt/sas/-n-|}} # salam  [[Category:Wt/sas]]&quot;</comment>
      <origin>7362896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="s750h7up9rtyipemnl6t8twfheijxsg" xml:space="preserve">== {{Wt/sas/lang|}} ==
{{Wt/sas/head|}}
{{Wt/sas/-n-|}}
# salam

[[Category:Wt/sas]]</text>
      <sha1>s750h7up9rtyipemnl6t8twfheijxsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/madang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825296</id>
    <revision>
      <id>7362897</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/kck/Chimoio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825297</id>
    <revision>
      <id>7362898</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Chimoio</comment>
      <origin>7362898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="doew6efyw3q8od7fk5ea44bw3lvqi0k" xml:space="preserve">Chimoio idoropo lehangu ye Mozambique</text>
      <sha1>doew6efyw3q8od7fk5ea44bw3lvqi0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362901</id>
      <parentid>7362898</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>mozambique</comment>
      <origin>7362901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="qtrgyqufelnqjqf9hho26cz0b8vxqyx" xml:space="preserve">Chimoio idoropo lehangu ye [[Wp/kck/Mozambique|Mozambique]]</text>
      <sha1>qtrgyqufelnqjqf9hho26cz0b8vxqyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/nedha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825298</id>
    <revision>
      <id>7362899</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/notol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825299</id>
    <revision>
      <id>7362900</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/nguntal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825300</id>
    <revision>
      <id>7362902</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/kck/Comoros</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825301</id>
    <revision>
      <id>7362903</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Comoros</comment>
      <origin>7362903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7" sha1="qu2h0dxr32vwae0lli98jz15gu63zhr" xml:space="preserve">Comoros</text>
      <sha1>qu2h0dxr32vwae0lli98jz15gu63zhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362904</id>
      <parentid>7362903</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muilimax</username>
        <id>2708382</id>
      </contributor>
      <comment>Comoros</comment>
      <origin>7362904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="lvjwildb342xi1j5hjjkbnl2xhuy7o8" xml:space="preserve">[[Wp/kck/Comoros|Comoros]]</text>
      <sha1>lvjwildb342xi1j5hjjkbnl2xhuy7o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/nyarap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825302</id>
    <revision>
      <id>7362905</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/ngunjuk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825303</id>
    <revision>
      <id>7362906</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/nginung|nginung]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="bd11glibu7aiak6r03boasp8x7w3xmn" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/nginung|nginung]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>bd11glibu7aiak6r03boasp8x7w3xmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/mangan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825304</id>
    <revision>
      <id>7362907</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/dhahar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825305</id>
    <revision>
      <id>7362908</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/jv}} ==  {{Wt/bug/head|jv}} {{Wt/bug/-v-|jv}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/jv}} ==

{{Wt/bug/head|jv}}
{{Wt/bug/-v-|jv}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>qngzdd59yrzaq1vhwgsg8a99u9zu5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/nganre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825306</id>
    <revision>
      <id>7362909</id>
      <timestamp>2026-10-15T06:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sekar Jarwo Soekarno</username>
        <id>2626870</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;== {{Wt/bug/mak}} ==  {{Wt/bug/head|mak}} {{Wt/bug/-v-|mak}} # [[Wt/bug/manre|manre]]  === Owungenna ===  * Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.   [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7362909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="el9ermy534l1hbae6x75u0twk8do36k" xml:space="preserve">== {{Wt/bug/mak}} ==

{{Wt/bug/head|mak}}
{{Wt/bug/-v-|mak}}
# [[Wt/bug/manre|manre]]

=== Owungenna ===

* Tim Redaksi. (2022). ''[https://repositori.kemendikdasmen.go.id/29004/1/Kamus%20Bugis-Indonesia.pdf Kamus Bahasa Bugis - Indonesia Edisi Revisi]''. Jakarta: Balai Bahasa Provinsi Sulawesi Selatan.


[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>el9ermy534l1hbae6x75u0twk8do36k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/அம்பாறை</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825307</id>
    <revision>
      <id>7362913</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sivakosaran</username>
        <id>526860</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''அம்பாறை''' (Ampara) இலங்கையின் [[Wy/ta/கிழக்கு மாகாணம் (இலங்கை)|கிழக்கு மாகாணத்தில்]] அமைந்துள்ள நகரமாகும். அம்பாறை மாவட்டத்தின் முக்கிய நிர்வாக மற்றும் வணிக மையமான இந்நகரம், இலங்கையின்...&quot;</comment>
      <origin>7362913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35708" sha1="ovzaqyqyoyi70s9vwfye09k6hji7vbx" xml:space="preserve">
'''அம்பாறை''' (Ampara) இலங்கையின் [[Wy/ta/கிழக்கு மாகாணம் (இலங்கை)|கிழக்கு மாகாணத்தில்]] அமைந்துள்ள நகரமாகும். அம்பாறை மாவட்டத்தின் முக்கிய நிர்வாக மற்றும் வணிக மையமான இந்நகரம், இலங்கையின் வறண்ட வலயத்தில் அமைந்துள்ளது.

அம்பாறை நகரம் [[Wy/ta/மட்டக்களப்பு|மட்டக்களப்பு]], [[Wy/ta/கல்முனை|கல்முனை]], [[Wy/ta/சம்மாந்துறை|சம்மாந்துறை]], [[Wy/ta/மொனராகலை|மொனராகலை]] போன்ற நகரங்களுடன் சாலை வழியாக இணைக்கப்பட்டுள்ளது.

கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்தின் மூலம் வளர்ச்சியடைந்த அம்பாறை, நெல் வயல்கள், நீர்த்தேக்கங்கள், பண்டைய பௌத்தத் தொல்லியல் தலங்கள் மற்றும் வனவிலங்குப் பாதுகாப்புப் பகுதிகளுக்காக அறியப்படுகிறது. நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள புத்தங்கல விகாரை, கொண்டுவட்டுவான குளம், இங்கினியாகலை அணை, சேனநாயக்க சமுத்திரம் மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்கா ஆகியவை முக்கிய சுற்றுலாத் தலங்களாகும்.

அம்பாறை கடற்கரை நகரமல்ல. கிழக்குக் கடற்கரையின் சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்வதற்கு இங்கிருந்து சாலை வழியாகப் பயணிக்கலாம்.

== அறிந்து கொள்ளுங்கள் ==

=== வரலாறு ===

அம்பாறைப் பகுதி பண்டைய இலங்கையின் உருகுணை இராச்சியத்துடனும் கிழக்குப் பிராந்தியத்தின் நீண்டகால விவசாய மற்றும் பௌத்த மடாலய மரபுகளுடனும் தொடர்புடையதாகும்.

இப்பகுதியிலுள்ள புத்தங்கல மற்றும் பிற தொல்லியல் தலங்களில் காணப்படும் குகைக் கல்வெட்டுகள், கட்டட இடிபாடுகள் மற்றும் பண்டைய வழிபாட்டுச் சின்னங்கள், இப்பகுதியில் நீண்டகாலமாக மனிதக் குடியிருப்புகளும் சமய நடவடிக்கைகளும் இருந்ததை வெளிப்படுத்துகின்றன.

நவீன அம்பாறை நகரத்தின் வளர்ச்சி இலங்கை சுதந்திரம் பெற்ற பின்னர் முன்னெடுக்கப்பட்ட கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்துடன் நெருங்கிய தொடர்புடையது.

1949ஆம் ஆண்டு தொடங்கிய இத்திட்டத்தின் மூலம் கல்லோயா ஆற்றின் குறுக்கே இங்கினியாகலையில் பெரிய அணை அமைக்கப்பட்டது. இதனால் சேனநாயக்க சமுத்திரம் உருவாக்கப்பட்டது.

இந்த நீர்த்தேக்கத்திலிருந்து விவசாய நிலங்களுக்கு நீர் வழங்குவதற்கான கால்வாய்கள் அமைக்கப்பட்டன. புதிய விவசாயக் குடியிருப்புகள், சாலைகள் மற்றும் பிற உட்கட்டமைப்புகளும் உருவாக்கப்பட்டன.

அம்பாறை நகரம் இத்திட்டத்துடன் தொடர்புடைய பணியாளர்களுக்கான குடியிருப்பாக வளர்ச்சியடைந்து பின்னர் மாவட்டத்தின் முக்கிய நிர்வாக மையமாக மாறியது.

=== நிலப்பரப்பு ===

அம்பாறை இலங்கையின் வறண்ட வலயத்தில் அமைந்துள்ளது. நகரைச் சுற்றி நெல் வயல்கள், குளங்கள், சிறிய பாறைமலைகள், புதர்க்காடுகள் மற்றும் விவசாயக் கிராமங்கள் காணப்படுகின்றன.

கல் ஆறும் (கல் ஓயா) அதனுடன் தொடர்புடைய நீர்ப்பாசன அமைப்புகளும் இப்பகுதியின் விவசாய வளர்ச்சியில் முக்கிய பங்கு வகிக்கின்றன.

நகரத்திற்கு மேற்கே அமைந்துள்ள இங்கினியாகலை மற்றும் சேனநாயக்க சமுத்திரம் இப்பகுதியின் முக்கிய இயற்கை மற்றும் மனிதனால் உருவாக்கப்பட்ட நிலப்பரப்பு அம்சங்களாகும்.

=== மக்கள் மற்றும் பண்பாடு ===

அம்பாறை நகரிலும் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும் சிங்களவர்கள், தமிழர்கள், முஸ்லிம்கள் மற்றும் பிற சமூகத்தினர் வாழ்கின்றனர். மாவட்டத்தின் வெவ்வேறு பகுதிகளில் சமூகங்களின் பரம்பல் வேறுபடுகிறது.

பௌத்தம், இந்து சமயம், இஸ்லாம் மற்றும் கிறித்தவம் ஆகிய சமயங்களுடன் தொடர்புடைய வழிபாட்டுத் தலங்கள் மாவட்டத்தில் காணப்படுகின்றன.

அம்பாறை நகரத்தின் பண்பாட்டு வாழ்க்கையில் விவசாயம், உள்ளூர் சந்தைகள் மற்றும் சமய விழாக்கள் முக்கிய இடத்தைப் பெற்றுள்ளன.

சிங்களமும் தமிழும் இப்பகுதியில் பயன்படுத்தப்படுகின்றன. சுற்றுலாப் பயணிகளுடன் தொடர்புடைய சில விடுதிகளிலும் சேவை நிலையங்களிலும் ஆங்கிலமும் பயன்படுத்தப்படுகிறது.

=== காலநிலை ===

அம்பாறை பொதுவாக வெப்பமான வறண்ட வலயக் காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.

மே முதல் செப்டம்பர் வரையிலான காலத்தில் பகல் நேர வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம்.

வடகிழக்குப் பருவமழையுடன் தொடர்புடைய அக்டோபர் முதல் ஜனவரி வரையிலான காலத்தில் மழைப்பொழிவு அதிகரிக்கக்கூடும்.

புத்தங்கல மற்றும் பிற வெளிப்புறத் தலங்களைப் பார்வையிட அதிகாலை அல்லது பிற்பகல் நேரங்கள் ஏற்றவை.

== செல்லுங்கள் ==

=== பேருந்தில் ===

அம்பாறை கிழக்கு இலங்கையின் முக்கிய சாலைப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாகும்.

{{Wy/ta/Go
|name=அம்பாறை பேருந்து நிலையம்
|alt=Ampara Bus Stand
|address=அம்பாறை நகர மையம்
|content=அம்பாறையின் முக்கிய பேருந்துப் போக்குவரத்து மையம். கல்முனை, சம்மாந்துறை, மட்டக்களப்பு, மொனராகலை மற்றும் பிற நகரங்களுக்கான பேருந்துச் சேவைகள் கிடைக்கின்றன. கொழும்பு மற்றும் பிற தொலைதூர நகரங்களுக்கான சேவைகளின் தற்போதைய நேரங்களை நிலையத்தில் உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள்.
}}

கொழும்பிலிருந்து அம்பாறைக்கு நீண்டதூரப் பேருந்துகள் மூலம் செல்லலாம். பயண நேரம் வழித்தடம், போக்குவரத்து மற்றும் பேருந்து வகைக்கு ஏற்ப மாறுபடும்.

மட்டக்களப்பு, கல்முனை மற்றும் சம்மாந்துறை போன்ற நகரங்களிலிருந்து அம்பாறைக்குப் பேருந்துச் சேவைகள் உள்ளன.

=== தொடருந்தில் ===

அம்பாறை நகரில் பயணிகள் தொடருந்து நிலையம் இல்லை.

அருகிலுள்ள முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களில் மட்டக்களப்பு ஒன்றாகும். கொழும்பிலிருந்து மட்டக்களப்புக்குத் தொடருந்தில் வந்து, அங்கிருந்து அம்பாறைக்குப் பேருந்து அல்லது வாடகை வாகனத்தில் செல்லலாம்.

தொடருந்துகளின் தற்போதைய நேர அட்டவணையை [https://www.railway.gov.lk/ இலங்கை தொடருந்துத் திணைக்களத்தின்] இணையத்தளத்தில் சரிபார்க்கவும்.

=== விமானத்தில் ===

அம்பாறைக்கு அருகில் விமானப் படையுடன் தொடர்புடைய விமான நிலைய வசதி உள்ளது. இருப்பினும் வழக்கமான பொதுப் பயணிகள் விமானச் சேவைகள் கிடைப்பதாகக் கருதக்கூடாது.

பெரும்பாலான சுற்றுலாப் பயணிகள் சாலை வழியாகவே அம்பாறையை அடைகின்றனர்.

=== வாடகை வாகனத்தில் ===

கொழும்பு, கண்டி, மட்டக்களப்பு, கல்முனை, மொனராகலை மற்றும் பிற நகரங்களிலிருந்து அம்பாறைக்குச் சாலை வழியாகச் செல்லலாம்.

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள புத்தங்கல, கொண்டுவட்டுவான, இங்கினியாகலை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்கா போன்ற இடங்களை ஒரே பயணத்தில் பார்வையிட விரும்பினால் வாடகை வாகனம் வசதியானது.

== சுற்றிப் பாருங்கள் ==

அம்பாறை நகரின் மையப் பகுதிகளில் நடந்து செல்லலாம். நகரத்திற்குள் முச்சக்கரவண்டிகள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள குளங்கள் மற்றும் வழிபாட்டுத் தலங்களுக்குச் செல்ல முச்சக்கரவண்டி அல்லது வாடகை வாகனத்தைப் பயன்படுத்தலாம்.

இங்கினியாகலை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்ல வாடகை வாகனம் வசதியானது.

தொலைதூரக் கிராமங்கள் மற்றும் வனப்பகுதிகளில் பொதுப் போக்குவரத்துச் சேவைகள் குறைவாக இருக்கலாம்.

== பாருங்கள் ==

=== சமய மற்றும் தொல்லியல் தலங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=புத்தங்கல விகாரை
|alt=Buddhangala Monastery
|address=புத்தங்கல, அம்பாறைக்கு அருகில்
|content=அம்பாறை நகரிலிருந்து சுமார் 8 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ள பண்டைய பௌத்த மடாலய வளாகம். பாறைக் குகைகள், கல்வெட்டுகள், தாதுகோபம் மற்றும் பிற தொல்லியல் எச்சங்கள் காணப்படுகின்றன. உயரமான பாறைப் பகுதிகளிலிருந்து சுற்றியுள்ள காடுகளையும் சமவெளிகளையும் காணலாம். இது செயற்பாட்டிலுள்ள சமயத் தலமாக இருப்பதால் அமைதியையும் உள்ளூர் மரபுகளையும் மதிக்கவும்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=தீகவாபி விகாரை
|alt=Deegavapi Raja Maha Viharaya
|address=தீகவாபி, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=இலங்கையின் முக்கிய பண்டைய பௌத்த புனிதத் தலங்களில் ஒன்று. பெரிய தாதுகோபம் மற்றும் தொல்லியல் எச்சங்களைக் கொண்டுள்ளது. புத்தர் இப்பகுதிக்கு வருகை தந்ததாகப் பௌத்த மரபில் நம்பப்படுகிறது. அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சாலை வழியாக ஒருநாள் பயணமாகப் பார்வையிடலாம்.
}}

=== நீர்த்தேக்கங்கள் மற்றும் இயற்கைத் தலங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=கொண்டவட்டவான் குளம்
|alt=Kondawattuwana Wewa
|address=அம்பாறை–இங்கினியாகலை வீதி, அம்பாறைக்கு அருகில்
|content=அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சுமார் 4 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ள பழமையான நீர்த்தேக்கம். சுற்றியுள்ள இயற்கைக் காட்சிகளையும் நீர்நிலையையும் காணலாம். இப்பகுதியில் தொல்லியல் முக்கியத்துவம் வாய்ந்த எச்சங்களும் உள்ளன.
}}

{{Wy/ta/See
|name=சேனநாயக்க சமுத்திரம்
|alt=Senanayake Samudraya
|address=இங்கினியாகலை, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=இலங்கையின் மிகப்பெரிய நீர்த்தேக்கம். கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்தின் கீழ் உருவாக்கப்பட்டது. மலைகள், காடுகள் மற்றும் சிறிய தீவுகளால் சூழப்பட்ட இந்நீர்த்தேக்கம் விவசாய நீர்ப்பாசனத்திற்கும் வனவிலங்குகளின் வாழிடத்திற்கும் முக்கியமானதாகும். அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சுமார் 20–25 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.
}}

{{Wy/ta/See
|name=இங்கினியாகலை அணை
|alt=Inginiyagala Dam
|address=இங்கினியாகலை, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=கல்லோயா ஆற்றின் குறுக்கே அமைக்கப்பட்டுள்ள பெரிய அணை. சேனநாயக்க சமுத்திரத்தை உருவாக்கிய முக்கிய நீர்ப்பாசனக் கட்டமைப்பாகும். அணையையும் சுற்றியுள்ள மலைக்காட்சிகளையும் அனுமதிக்கப்பட்ட பார்வையாளர் பகுதிகளிலிருந்து காணலாம். பாதுகாப்புக் கட்டுப்பாடுகளைப் பின்பற்றவும்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=கல்லோயா தேசியப் பூங்கா
|alt=Gal Oya National Park
|address=இங்கினியாகலைக்கு அருகில், அம்பாறை மாவட்டம்
|content=சேனநாயக்க சமுத்திரத்தையும் அதைச் சுற்றியுள்ள காடுகளையும் உள்ளடக்கிய வனவிலங்குப் பாதுகாப்புப் பகுதி. யானைகள், புள்ளிமான்கள், காட்டெருமைகள், முதலைகள் மற்றும் பல்வேறு பறவைகளைக் காணலாம். நீர்த்தேக்கத்தில் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ளும் வாய்ப்பு இப்பூங்காவின் தனிச்சிறப்பாகும். சஃபாரி சேவைகளின் தற்போதைய நிலை மற்றும் அனுமதி விவரங்களை முன்கூட்டியே உறுதிப்படுத்தவும்.
}}

== செய்யுங்கள் ==

=== கல்லோயா தேசியப் பூங்காவில் சவாரி மேற்கொள்ளுங்கள் ===

கல்லோயா தேசியப் பூங்கா அம்பாறைக்கு அருகிலுள்ள முக்கிய வனவிலங்குச் சுற்றுலாத் தலமாகும்.

இப்பூங்காவில் யானைகள், மான்கள், முதலைகள் மற்றும் பல்வேறு பறவைகளைக் காணலாம்.

சேனநாயக்க சமுத்திரத்தில் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ளும் வாய்ப்பு உள்ளது. சில நேரங்களில் யானைகள் நீரில் நீந்துவதையோ சிறிய தீவுகளுக்கு இடையே கடந்து செல்வதையோ காணலாம். இருப்பினும் இத்தகைய காட்சிகளைக் காண்பது உறுதியாகக் கிடைக்கும் அனுபவம் அல்ல.

படகுச் சேவைகள் நீர்மட்டம், காலநிலை மற்றும் அனுமதிகளைப் பொறுத்து மாறக்கூடும்.

=== சேனநாயக்க சமுத்திரத்தைப் பார்வையிடுங்கள் ===

இங்கினியாகலைக்குச் சென்று சேனநாயக்க சமுத்திரத்தின் பரந்த நீர்ப்பரப்பையும் சுற்றியுள்ள மலைகளையும் காணலாம்.

இது இலங்கையின் நவீன நீர்ப்பாசன வரலாற்றில் முக்கிய இடத்தைப் பெற்றுள்ளது.

அணைப் பகுதியில் பாதுகாப்பு மற்றும் அணுகல் கட்டுப்பாடுகள் இருக்கக்கூடும்.

=== புத்தங்கல தொல்லியல் தலத்தை ஆராயுங்கள் ===

புத்தங்கல விகாரைக்குச் சென்று பண்டைய குகைகள், கல்வெட்டுகள் மற்றும் மடாலயக் கட்டடங்களின் எச்சங்களைப் பார்வையிடலாம்.

பாறைப் பகுதிகளிலிருந்து சுற்றியுள்ள காடுகளையும் விவசாய நிலங்களையும் காணலாம்.

=== பறவைகளைப் பார்வையிடுங்கள் ===

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள குளங்கள், வயல்கள் மற்றும் ஈரநிலப் பகுதிகளில் பல்வேறு நீர்ப்பறவைகளைக் காணலாம்.

அதிகாலை மற்றும் மாலை நேரங்கள் பறவைகளைப் பார்வையிட ஏற்றதாக இருக்கலாம்.

=== கிராமப்புற வாழ்க்கையை அறிந்துகொள்ளுங்கள் ===

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள கிராமங்களில் நெல் விவசாயம், நீர்ப்பாசனக் குளங்கள் மற்றும் உள்ளூர் சந்தைகளைக் காணலாம்.

விவசாய நிலங்கள் மற்றும் தனியார் பகுதிகளுக்குச் செல்லும்போது உரிய அனுமதியைப் பெறுங்கள்.

== வாங்குங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் பல்பொருள் அங்காடிகள், ஆடைக் கடைகள், சிறிய வணிக நிலையங்கள் மற்றும் உள்ளூர் சந்தைகள் உள்ளன.

அன்றாடத் தேவைகளுக்கான பொருட்கள், உணவுப் பொருட்கள், பழங்கள் மற்றும் மரக்கறிகளை வாங்கலாம்.

சுற்றியுள்ள விவசாயப் பகுதிகளில் உற்பத்தியாகும் அரிசி மற்றும் பிற விவசாயப் பொருட்கள் உள்ளூர் சந்தைகளில் விற்பனை செய்யப்படுகின்றன.

பெரிய அளவிலான சுற்றுலா நினைவுப் பொருட்கள் விற்பனை நிலையங்கள் அம்பாறையில் குறைவாக இருக்கலாம்.

== சாப்பிடுங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் பாரம்பரிய இலங்கை உணவு வகைகளை வழங்கும் சிறிய உணவகங்களும் சிற்றுண்டிக் கடைகளும் உள்ளன.

சோறு மற்றும் கறி, பிட்டு, இடியப்பம், அப்பம், ரொட்டி, கொத்து ரொட்டி மற்றும் பல்வேறு சிற்றுண்டிகள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

சைவ உணவு விரும்புவோர் சோறு மற்றும் மரக்கறிக் கறிகள், தோசை, இடியப்பம் போன்ற உணவுகளைத் தேர்ந்தெடுக்கலாம்.

சைவ உணவுகளில் மீன், முட்டை அல்லது இறைச்சி சார்ந்த பொருட்கள் சேர்க்கப்பட்டுள்ளனவா என்பதைத் தேவைப்பட்டால் கேட்டறியவும்.

நகர மையம் மற்றும் பேருந்து நிலையத்திற்கு அருகில் உணவகங்களைத் தேடுவது வசதியானது.

== குடியுங்கள் ==

அம்பாறையில் தேநீர், காப்பி, பழச்சாறு, இளநீர் மற்றும் குளிர்பானங்கள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

வெப்பமான காலநிலை காரணமாகப் பயணத்தின்போது போதுமான குடிநீரை எடுத்துச் செல்லுங்கள்.

இங்கினியாகலை மற்றும் தொலைதூர இயற்கைப் பகுதிகளுக்குச் செல்லும்போது குடிநீரையும் தேவையான சிற்றுண்டிகளையும் முன்கூட்டியே வாங்கிச் செல்வது நல்லது.

== தங்குங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் சிறிய விடுதிகளும் விருந்தினர் இல்லங்களும் உள்ளன.

நகர மையத்தில் தங்குவது பேருந்து நிலையம், உணவகங்கள் மற்றும் வணிக நிலையங்களுக்குச் செல்ல வசதியானது.

கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் பயணிகள் அம்பாறை நகரத்திலோ இங்கினியாகலைக்கு அருகிலுள்ள தங்குமிடங்களிலோ தங்கலாம்.

கல்லோயா தேசியப் பூங்காவில் அதிகாலைப் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ள விரும்புவோர் இங்கினியாகலைக்கு அருகில் தங்குவது பயண நேரத்தைக் குறைக்க உதவும்.

தங்குமிடங்களின் தற்போதைய செயல்பாட்டு நிலை மற்றும் வசதிகளை முன்கூட்டியே உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள்.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

அம்பாறையில் பொதுவான பயணப் பாதுகாப்பு முன்னெச்சரிக்கைகளைப் பின்பற்றுங்கள்.

பகல் நேரத்தில் வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம். போதிய குடிநீர், தொப்பி மற்றும் சூரியப் பாதுகாப்பைப் பயன்படுத்துங்கள்.

கல்லோயா தேசியப் பூங்கா மற்றும் சுற்றியுள்ள கிராமப்புறங்களில் காட்டு யானைகள் நடமாடக்கூடும். குறிப்பாக மாலை மற்றும் இரவு நேரங்களில் கவனமாகப் பயணிக்கவும்.

காட்டு யானைகளுக்கு அருகில் செல்லவோ உணவு வழங்கவோ வேண்டாம்.

நீர்த்தேக்கங்கள், குளங்கள் மற்றும் ஆறுகளில் முதலைகள் இருக்கக்கூடும். உள்ளூர் பாதுகாப்பு அறிவுறுத்தல்கள் இல்லாமல் நீந்த வேண்டாம்.

வனவிலங்குச் சவாரி மேற்கொள்ளும்போது அங்கீகரிக்கப்பட்ட வழிகாட்டிகளையும் அனுமதிக்கப்பட்ட வாகனங்களையும் பயன்படுத்துங்கள்.

புத்தங்கல மற்றும் பிற சமய வழிபாட்டுத் தலங்களுக்குச் செல்லும்போது மரியாதையான ஆடைகளை அணிந்து உள்ளூர் மரபுகளைப் பின்பற்றுங்கள்.

மழைக்காலங்களில் சில கிராமப்புறச் சாலைகளில் வெள்ளப்பெருக்கு அல்லது போக்குவரத்துச் சிரமங்கள் ஏற்படக்கூடும்.

== அடுத்ததாகச் செல்லுங்கள் ==

* [[Wy/ta/இங்கினியாகலை|இங்கினியாகலை]] – சேனநாயக்க சமுத்திரம், இங்கினியாகலை அணை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் முக்கிய இடம்.
* [[Wy/ta/சம்மாந்துறை|சம்மாந்துறை]] – நெல் வயல்கள், உள்ளூர் சந்தைகள் மற்றும் தமிழ் பேசும் முஸ்லிம் சமூகத்தின் பண்பாட்டிற்காக அறியப்படும் நகரம்.
* [[Wy/ta/கல்முனை|கல்முனை]] – கிழக்குக் கடற்கரையின் முக்கிய வணிக நகரம்.
* [[Wy/ta/மட்டக்களப்பு|மட்டக்களப்பு]] – மட்டக்களப்பு வாவி, வரலாற்றுக் கோட்டை, கோவில்கள் மற்றும் கடற்கரைகளுக்காக அறியப்படும் நகரம்.
* [[Wy/ta/அக்கரைப்பற்று|அக்கரைப்பற்று]] – அம்பாறை மாவட்டத்தின் கிழக்குக் கடற்கரைக்கு அருகிலுள்ள முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/பொத்துவில்|பொத்துவில்]] – அறுகம் குடா மற்றும் லாகுகல தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/அறுகம் குடா|அறுகம் குடா]] – அலைச்சறுக்கு விளையாட்டு மற்றும் கடற்கரைச் சுற்றுலாவிற்காகப் புகழ்பெற்ற இடம்.
* [[Wy/ta/மொனராகலை|மொனராகலை]] – ஊவா மாகாணத்தின் முக்கிய நகரம். தெற்கு மற்றும் மலைநாட்டுப் பகுதிகளுக்குச் செல்லும் வழித்தடத்தில் அமைந்துள்ளது.

{{Wy/ta/Geo|7.3000|81.6667}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கிழக்கு மாகாணம் (இலங்கை)}}

[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>ovzaqyqyoyi70s9vwfye09k6hji7vbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362916</id>
      <parentid>7362913</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>முகப்புப் படிமம் சேர்க்கப்பட்டு தலைப்பு வழங்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35775" sha1="dp069w7dbx9b8sqvz2attdxdrka8e11" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Ampara Banner.jpg|pgname=அம்பாறை}}
'''அம்பாறை''' (Ampara) இலங்கையின் [[Wy/ta/கிழக்கு மாகாணம் (இலங்கை)|கிழக்கு மாகாணத்தில்]] அமைந்துள்ள நகரமாகும். அம்பாறை மாவட்டத்தின் முக்கிய நிர்வாக மற்றும் வணிக மையமான இந்நகரம், இலங்கையின் வறண்ட வலயத்தில் அமைந்துள்ளது.

அம்பாறை நகரம் [[Wy/ta/மட்டக்களப்பு|மட்டக்களப்பு]], [[Wy/ta/கல்முனை|கல்முனை]], [[Wy/ta/சம்மாந்துறை|சம்மாந்துறை]], [[Wy/ta/மொனராகலை|மொனராகலை]] போன்ற நகரங்களுடன் சாலை வழியாக இணைக்கப்பட்டுள்ளது.

கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்தின் மூலம் வளர்ச்சியடைந்த அம்பாறை, நெல் வயல்கள், நீர்த்தேக்கங்கள், பண்டைய பௌத்தத் தொல்லியல் தலங்கள் மற்றும் வனவிலங்குப் பாதுகாப்புப் பகுதிகளுக்காக அறியப்படுகிறது. நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள புத்தங்கல விகாரை, கொண்டுவட்டுவான குளம், இங்கினியாகலை அணை, சேனநாயக்க சமுத்திரம் மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்கா ஆகியவை முக்கிய சுற்றுலாத் தலங்களாகும்.

அம்பாறை கடற்கரை நகரமல்ல. கிழக்குக் கடற்கரையின் சுற்றுலாத் தலங்களுக்குச் செல்வதற்கு இங்கிருந்து சாலை வழியாகப் பயணிக்கலாம்.

== அறிந்து கொள்ளுங்கள் ==

=== வரலாறு ===

அம்பாறைப் பகுதி பண்டைய இலங்கையின் உருகுணை இராச்சியத்துடனும் கிழக்குப் பிராந்தியத்தின் நீண்டகால விவசாய மற்றும் பௌத்த மடாலய மரபுகளுடனும் தொடர்புடையதாகும்.

இப்பகுதியிலுள்ள புத்தங்கல மற்றும் பிற தொல்லியல் தலங்களில் காணப்படும் குகைக் கல்வெட்டுகள், கட்டட இடிபாடுகள் மற்றும் பண்டைய வழிபாட்டுச் சின்னங்கள், இப்பகுதியில் நீண்டகாலமாக மனிதக் குடியிருப்புகளும் சமய நடவடிக்கைகளும் இருந்ததை வெளிப்படுத்துகின்றன.

நவீன அம்பாறை நகரத்தின் வளர்ச்சி இலங்கை சுதந்திரம் பெற்ற பின்னர் முன்னெடுக்கப்பட்ட கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்துடன் நெருங்கிய தொடர்புடையது.

1949ஆம் ஆண்டு தொடங்கிய இத்திட்டத்தின் மூலம் கல்லோயா ஆற்றின் குறுக்கே இங்கினியாகலையில் பெரிய அணை அமைக்கப்பட்டது. இதனால் சேனநாயக்க சமுத்திரம் உருவாக்கப்பட்டது.

இந்த நீர்த்தேக்கத்திலிருந்து விவசாய நிலங்களுக்கு நீர் வழங்குவதற்கான கால்வாய்கள் அமைக்கப்பட்டன. புதிய விவசாயக் குடியிருப்புகள், சாலைகள் மற்றும் பிற உட்கட்டமைப்புகளும் உருவாக்கப்பட்டன.

அம்பாறை நகரம் இத்திட்டத்துடன் தொடர்புடைய பணியாளர்களுக்கான குடியிருப்பாக வளர்ச்சியடைந்து பின்னர் மாவட்டத்தின் முக்கிய நிர்வாக மையமாக மாறியது.

=== நிலப்பரப்பு ===

அம்பாறை இலங்கையின் வறண்ட வலயத்தில் அமைந்துள்ளது. நகரைச் சுற்றி நெல் வயல்கள், குளங்கள், சிறிய பாறைமலைகள், புதர்க்காடுகள் மற்றும் விவசாயக் கிராமங்கள் காணப்படுகின்றன.

கல் ஆறும் (கல் ஓயா) அதனுடன் தொடர்புடைய நீர்ப்பாசன அமைப்புகளும் இப்பகுதியின் விவசாய வளர்ச்சியில் முக்கிய பங்கு வகிக்கின்றன.

நகரத்திற்கு மேற்கே அமைந்துள்ள இங்கினியாகலை மற்றும் சேனநாயக்க சமுத்திரம் இப்பகுதியின் முக்கிய இயற்கை மற்றும் மனிதனால் உருவாக்கப்பட்ட நிலப்பரப்பு அம்சங்களாகும்.

=== மக்கள் மற்றும் பண்பாடு ===

அம்பாறை நகரிலும் சுற்றியுள்ள பகுதிகளிலும் சிங்களவர்கள், தமிழர்கள், முஸ்லிம்கள் மற்றும் பிற சமூகத்தினர் வாழ்கின்றனர். மாவட்டத்தின் வெவ்வேறு பகுதிகளில் சமூகங்களின் பரம்பல் வேறுபடுகிறது.

பௌத்தம், இந்து சமயம், இஸ்லாம் மற்றும் கிறித்தவம் ஆகிய சமயங்களுடன் தொடர்புடைய வழிபாட்டுத் தலங்கள் மாவட்டத்தில் காணப்படுகின்றன.

அம்பாறை நகரத்தின் பண்பாட்டு வாழ்க்கையில் விவசாயம், உள்ளூர் சந்தைகள் மற்றும் சமய விழாக்கள் முக்கிய இடத்தைப் பெற்றுள்ளன.

சிங்களமும் தமிழும் இப்பகுதியில் பயன்படுத்தப்படுகின்றன. சுற்றுலாப் பயணிகளுடன் தொடர்புடைய சில விடுதிகளிலும் சேவை நிலையங்களிலும் ஆங்கிலமும் பயன்படுத்தப்படுகிறது.

=== காலநிலை ===

அம்பாறை பொதுவாக வெப்பமான வறண்ட வலயக் காலநிலையைக் கொண்டுள்ளது.

மே முதல் செப்டம்பர் வரையிலான காலத்தில் பகல் நேர வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம்.

வடகிழக்குப் பருவமழையுடன் தொடர்புடைய அக்டோபர் முதல் ஜனவரி வரையிலான காலத்தில் மழைப்பொழிவு அதிகரிக்கக்கூடும்.

புத்தங்கல மற்றும் பிற வெளிப்புறத் தலங்களைப் பார்வையிட அதிகாலை அல்லது பிற்பகல் நேரங்கள் ஏற்றவை.

== செல்லுங்கள் ==

=== பேருந்தில் ===

அம்பாறை கிழக்கு இலங்கையின் முக்கிய சாலைப் போக்குவரத்து மையங்களில் ஒன்றாகும்.

{{Wy/ta/Go
|name=அம்பாறை பேருந்து நிலையம்
|alt=Ampara Bus Stand
|address=அம்பாறை நகர மையம்
|content=அம்பாறையின் முக்கிய பேருந்துப் போக்குவரத்து மையம். கல்முனை, சம்மாந்துறை, மட்டக்களப்பு, மொனராகலை மற்றும் பிற நகரங்களுக்கான பேருந்துச் சேவைகள் கிடைக்கின்றன. கொழும்பு மற்றும் பிற தொலைதூர நகரங்களுக்கான சேவைகளின் தற்போதைய நேரங்களை நிலையத்தில் உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள்.
}}

கொழும்பிலிருந்து அம்பாறைக்கு நீண்டதூரப் பேருந்துகள் மூலம் செல்லலாம். பயண நேரம் வழித்தடம், போக்குவரத்து மற்றும் பேருந்து வகைக்கு ஏற்ப மாறுபடும்.

மட்டக்களப்பு, கல்முனை மற்றும் சம்மாந்துறை போன்ற நகரங்களிலிருந்து அம்பாறைக்குப் பேருந்துச் சேவைகள் உள்ளன.

=== தொடருந்தில் ===

அம்பாறை நகரில் பயணிகள் தொடருந்து நிலையம் இல்லை.

அருகிலுள்ள முக்கிய தொடருந்து நிலையங்களில் மட்டக்களப்பு ஒன்றாகும். கொழும்பிலிருந்து மட்டக்களப்புக்குத் தொடருந்தில் வந்து, அங்கிருந்து அம்பாறைக்குப் பேருந்து அல்லது வாடகை வாகனத்தில் செல்லலாம்.

தொடருந்துகளின் தற்போதைய நேர அட்டவணையை [https://www.railway.gov.lk/ இலங்கை தொடருந்துத் திணைக்களத்தின்] இணையத்தளத்தில் சரிபார்க்கவும்.

=== விமானத்தில் ===

அம்பாறைக்கு அருகில் விமானப் படையுடன் தொடர்புடைய விமான நிலைய வசதி உள்ளது. இருப்பினும் வழக்கமான பொதுப் பயணிகள் விமானச் சேவைகள் கிடைப்பதாகக் கருதக்கூடாது.

பெரும்பாலான சுற்றுலாப் பயணிகள் சாலை வழியாகவே அம்பாறையை அடைகின்றனர்.

=== வாடகை வாகனத்தில் ===

கொழும்பு, கண்டி, மட்டக்களப்பு, கல்முனை, மொனராகலை மற்றும் பிற நகரங்களிலிருந்து அம்பாறைக்குச் சாலை வழியாகச் செல்லலாம்.

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள புத்தங்கல, கொண்டுவட்டுவான, இங்கினியாகலை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்கா போன்ற இடங்களை ஒரே பயணத்தில் பார்வையிட விரும்பினால் வாடகை வாகனம் வசதியானது.

== சுற்றிப் பாருங்கள் ==

அம்பாறை நகரின் மையப் பகுதிகளில் நடந்து செல்லலாம். நகரத்திற்குள் முச்சக்கரவண்டிகள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

நகரத்திற்கு அருகிலுள்ள குளங்கள் மற்றும் வழிபாட்டுத் தலங்களுக்குச் செல்ல முச்சக்கரவண்டி அல்லது வாடகை வாகனத்தைப் பயன்படுத்தலாம்.

இங்கினியாகலை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்ல வாடகை வாகனம் வசதியானது.

தொலைதூரக் கிராமங்கள் மற்றும் வனப்பகுதிகளில் பொதுப் போக்குவரத்துச் சேவைகள் குறைவாக இருக்கலாம்.

== பாருங்கள் ==

=== சமய மற்றும் தொல்லியல் தலங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=புத்தங்கல விகாரை
|alt=Buddhangala Monastery
|address=புத்தங்கல, அம்பாறைக்கு அருகில்
|content=அம்பாறை நகரிலிருந்து சுமார் 8 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ள பண்டைய பௌத்த மடாலய வளாகம். பாறைக் குகைகள், கல்வெட்டுகள், தாதுகோபம் மற்றும் பிற தொல்லியல் எச்சங்கள் காணப்படுகின்றன. உயரமான பாறைப் பகுதிகளிலிருந்து சுற்றியுள்ள காடுகளையும் சமவெளிகளையும் காணலாம். இது செயற்பாட்டிலுள்ள சமயத் தலமாக இருப்பதால் அமைதியையும் உள்ளூர் மரபுகளையும் மதிக்கவும்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=தீகவாபி விகாரை
|alt=Deegavapi Raja Maha Viharaya
|address=தீகவாபி, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=இலங்கையின் முக்கிய பண்டைய பௌத்த புனிதத் தலங்களில் ஒன்று. பெரிய தாதுகோபம் மற்றும் தொல்லியல் எச்சங்களைக் கொண்டுள்ளது. புத்தர் இப்பகுதிக்கு வருகை தந்ததாகப் பௌத்த மரபில் நம்பப்படுகிறது. அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சாலை வழியாக ஒருநாள் பயணமாகப் பார்வையிடலாம்.
}}

=== நீர்த்தேக்கங்கள் மற்றும் இயற்கைத் தலங்கள் ===

{{Wy/ta/See
|name=கொண்டவட்டவான் குளம்
|alt=Kondawattuwana Wewa
|address=அம்பாறை–இங்கினியாகலை வீதி, அம்பாறைக்கு அருகில்
|content=அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சுமார் 4 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ள பழமையான நீர்த்தேக்கம். சுற்றியுள்ள இயற்கைக் காட்சிகளையும் நீர்நிலையையும் காணலாம். இப்பகுதியில் தொல்லியல் முக்கியத்துவம் வாய்ந்த எச்சங்களும் உள்ளன.
}}

{{Wy/ta/See
|name=சேனநாயக்க சமுத்திரம்
|alt=Senanayake Samudraya
|address=இங்கினியாகலை, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=இலங்கையின் மிகப்பெரிய நீர்த்தேக்கம். கல்லோயா அபிவிருத்தித் திட்டத்தின் கீழ் உருவாக்கப்பட்டது. மலைகள், காடுகள் மற்றும் சிறிய தீவுகளால் சூழப்பட்ட இந்நீர்த்தேக்கம் விவசாய நீர்ப்பாசனத்திற்கும் வனவிலங்குகளின் வாழிடத்திற்கும் முக்கியமானதாகும். அம்பாறை நகரத்திலிருந்து சுமார் 20–25 கிலோமீட்டர் தொலைவில் அமைந்துள்ளது.
}}

{{Wy/ta/See
|name=இங்கினியாகலை அணை
|alt=Inginiyagala Dam
|address=இங்கினியாகலை, அம்பாறை மாவட்டம்
|content=கல்லோயா ஆற்றின் குறுக்கே அமைக்கப்பட்டுள்ள பெரிய அணை. சேனநாயக்க சமுத்திரத்தை உருவாக்கிய முக்கிய நீர்ப்பாசனக் கட்டமைப்பாகும். அணையையும் சுற்றியுள்ள மலைக்காட்சிகளையும் அனுமதிக்கப்பட்ட பார்வையாளர் பகுதிகளிலிருந்து காணலாம். பாதுகாப்புக் கட்டுப்பாடுகளைப் பின்பற்றவும்.
}}

{{Wy/ta/See
|name=கல்லோயா தேசியப் பூங்கா
|alt=Gal Oya National Park
|address=இங்கினியாகலைக்கு அருகில், அம்பாறை மாவட்டம்
|content=சேனநாயக்க சமுத்திரத்தையும் அதைச் சுற்றியுள்ள காடுகளையும் உள்ளடக்கிய வனவிலங்குப் பாதுகாப்புப் பகுதி. யானைகள், புள்ளிமான்கள், காட்டெருமைகள், முதலைகள் மற்றும் பல்வேறு பறவைகளைக் காணலாம். நீர்த்தேக்கத்தில் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ளும் வாய்ப்பு இப்பூங்காவின் தனிச்சிறப்பாகும். சஃபாரி சேவைகளின் தற்போதைய நிலை மற்றும் அனுமதி விவரங்களை முன்கூட்டியே உறுதிப்படுத்தவும்.
}}

== செய்யுங்கள் ==

=== கல்லோயா தேசியப் பூங்காவில் சவாரி மேற்கொள்ளுங்கள் ===

கல்லோயா தேசியப் பூங்கா அம்பாறைக்கு அருகிலுள்ள முக்கிய வனவிலங்குச் சுற்றுலாத் தலமாகும்.

இப்பூங்காவில் யானைகள், மான்கள், முதலைகள் மற்றும் பல்வேறு பறவைகளைக் காணலாம்.

சேனநாயக்க சமுத்திரத்தில் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ளும் வாய்ப்பு உள்ளது. சில நேரங்களில் யானைகள் நீரில் நீந்துவதையோ சிறிய தீவுகளுக்கு இடையே கடந்து செல்வதையோ காணலாம். இருப்பினும் இத்தகைய காட்சிகளைக் காண்பது உறுதியாகக் கிடைக்கும் அனுபவம் அல்ல.

படகுச் சேவைகள் நீர்மட்டம், காலநிலை மற்றும் அனுமதிகளைப் பொறுத்து மாறக்கூடும்.

=== சேனநாயக்க சமுத்திரத்தைப் பார்வையிடுங்கள் ===

இங்கினியாகலைக்குச் சென்று சேனநாயக்க சமுத்திரத்தின் பரந்த நீர்ப்பரப்பையும் சுற்றியுள்ள மலைகளையும் காணலாம்.

இது இலங்கையின் நவீன நீர்ப்பாசன வரலாற்றில் முக்கிய இடத்தைப் பெற்றுள்ளது.

அணைப் பகுதியில் பாதுகாப்பு மற்றும் அணுகல் கட்டுப்பாடுகள் இருக்கக்கூடும்.

=== புத்தங்கல தொல்லியல் தலத்தை ஆராயுங்கள் ===

புத்தங்கல விகாரைக்குச் சென்று பண்டைய குகைகள், கல்வெட்டுகள் மற்றும் மடாலயக் கட்டடங்களின் எச்சங்களைப் பார்வையிடலாம்.

பாறைப் பகுதிகளிலிருந்து சுற்றியுள்ள காடுகளையும் விவசாய நிலங்களையும் காணலாம்.

=== பறவைகளைப் பார்வையிடுங்கள் ===

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள குளங்கள், வயல்கள் மற்றும் ஈரநிலப் பகுதிகளில் பல்வேறு நீர்ப்பறவைகளைக் காணலாம்.

அதிகாலை மற்றும் மாலை நேரங்கள் பறவைகளைப் பார்வையிட ஏற்றதாக இருக்கலாம்.

=== கிராமப்புற வாழ்க்கையை அறிந்துகொள்ளுங்கள் ===

அம்பாறையைச் சுற்றியுள்ள கிராமங்களில் நெல் விவசாயம், நீர்ப்பாசனக் குளங்கள் மற்றும் உள்ளூர் சந்தைகளைக் காணலாம்.

விவசாய நிலங்கள் மற்றும் தனியார் பகுதிகளுக்குச் செல்லும்போது உரிய அனுமதியைப் பெறுங்கள்.

== வாங்குங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் பல்பொருள் அங்காடிகள், ஆடைக் கடைகள், சிறிய வணிக நிலையங்கள் மற்றும் உள்ளூர் சந்தைகள் உள்ளன.

அன்றாடத் தேவைகளுக்கான பொருட்கள், உணவுப் பொருட்கள், பழங்கள் மற்றும் மரக்கறிகளை வாங்கலாம்.

சுற்றியுள்ள விவசாயப் பகுதிகளில் உற்பத்தியாகும் அரிசி மற்றும் பிற விவசாயப் பொருட்கள் உள்ளூர் சந்தைகளில் விற்பனை செய்யப்படுகின்றன.

பெரிய அளவிலான சுற்றுலா நினைவுப் பொருட்கள் விற்பனை நிலையங்கள் அம்பாறையில் குறைவாக இருக்கலாம்.

== சாப்பிடுங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் பாரம்பரிய இலங்கை உணவு வகைகளை வழங்கும் சிறிய உணவகங்களும் சிற்றுண்டிக் கடைகளும் உள்ளன.

சோறு மற்றும் கறி, பிட்டு, இடியப்பம், அப்பம், ரொட்டி, கொத்து ரொட்டி மற்றும் பல்வேறு சிற்றுண்டிகள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

சைவ உணவு விரும்புவோர் சோறு மற்றும் மரக்கறிக் கறிகள், தோசை, இடியப்பம் போன்ற உணவுகளைத் தேர்ந்தெடுக்கலாம்.

சைவ உணவுகளில் மீன், முட்டை அல்லது இறைச்சி சார்ந்த பொருட்கள் சேர்க்கப்பட்டுள்ளனவா என்பதைத் தேவைப்பட்டால் கேட்டறியவும்.

நகர மையம் மற்றும் பேருந்து நிலையத்திற்கு அருகில் உணவகங்களைத் தேடுவது வசதியானது.

== குடியுங்கள் ==

அம்பாறையில் தேநீர், காப்பி, பழச்சாறு, இளநீர் மற்றும் குளிர்பானங்கள் பொதுவாகக் கிடைக்கின்றன.

வெப்பமான காலநிலை காரணமாகப் பயணத்தின்போது போதுமான குடிநீரை எடுத்துச் செல்லுங்கள்.

இங்கினியாகலை மற்றும் தொலைதூர இயற்கைப் பகுதிகளுக்குச் செல்லும்போது குடிநீரையும் தேவையான சிற்றுண்டிகளையும் முன்கூட்டியே வாங்கிச் செல்வது நல்லது.

== தங்குங்கள் ==

அம்பாறை நகரில் சிறிய விடுதிகளும் விருந்தினர் இல்லங்களும் உள்ளன.

நகர மையத்தில் தங்குவது பேருந்து நிலையம், உணவகங்கள் மற்றும் வணிக நிலையங்களுக்குச் செல்ல வசதியானது.

கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் பயணிகள் அம்பாறை நகரத்திலோ இங்கினியாகலைக்கு அருகிலுள்ள தங்குமிடங்களிலோ தங்கலாம்.

கல்லோயா தேசியப் பூங்காவில் அதிகாலைப் படகுச் சஃபாரி மேற்கொள்ள விரும்புவோர் இங்கினியாகலைக்கு அருகில் தங்குவது பயண நேரத்தைக் குறைக்க உதவும்.

தங்குமிடங்களின் தற்போதைய செயல்பாட்டு நிலை மற்றும் வசதிகளை முன்கூட்டியே உறுதிப்படுத்திக் கொள்ளுங்கள்.

== பாதுகாப்பாக இருங்கள் ==

அம்பாறையில் பொதுவான பயணப் பாதுகாப்பு முன்னெச்சரிக்கைகளைப் பின்பற்றுங்கள்.

பகல் நேரத்தில் வெப்பம் அதிகமாக இருக்கலாம். போதிய குடிநீர், தொப்பி மற்றும் சூரியப் பாதுகாப்பைப் பயன்படுத்துங்கள்.

கல்லோயா தேசியப் பூங்கா மற்றும் சுற்றியுள்ள கிராமப்புறங்களில் காட்டு யானைகள் நடமாடக்கூடும். குறிப்பாக மாலை மற்றும் இரவு நேரங்களில் கவனமாகப் பயணிக்கவும்.

காட்டு யானைகளுக்கு அருகில் செல்லவோ உணவு வழங்கவோ வேண்டாம்.

நீர்த்தேக்கங்கள், குளங்கள் மற்றும் ஆறுகளில் முதலைகள் இருக்கக்கூடும். உள்ளூர் பாதுகாப்பு அறிவுறுத்தல்கள் இல்லாமல் நீந்த வேண்டாம்.

வனவிலங்குச் சவாரி மேற்கொள்ளும்போது அங்கீகரிக்கப்பட்ட வழிகாட்டிகளையும் அனுமதிக்கப்பட்ட வாகனங்களையும் பயன்படுத்துங்கள்.

புத்தங்கல மற்றும் பிற சமய வழிபாட்டுத் தலங்களுக்குச் செல்லும்போது மரியாதையான ஆடைகளை அணிந்து உள்ளூர் மரபுகளைப் பின்பற்றுங்கள்.

மழைக்காலங்களில் சில கிராமப்புறச் சாலைகளில் வெள்ளப்பெருக்கு அல்லது போக்குவரத்துச் சிரமங்கள் ஏற்படக்கூடும்.

== அடுத்ததாகச் செல்லுங்கள் ==

* [[Wy/ta/இங்கினியாகலை|இங்கினியாகலை]] – சேனநாயக்க சமுத்திரம், இங்கினியாகலை அணை மற்றும் கல்லோயா தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் முக்கிய இடம்.
* [[Wy/ta/சம்மாந்துறை|சம்மாந்துறை]] – நெல் வயல்கள், உள்ளூர் சந்தைகள் மற்றும் தமிழ் பேசும் முஸ்லிம் சமூகத்தின் பண்பாட்டிற்காக அறியப்படும் நகரம்.
* [[Wy/ta/கல்முனை|கல்முனை]] – கிழக்குக் கடற்கரையின் முக்கிய வணிக நகரம்.
* [[Wy/ta/மட்டக்களப்பு|மட்டக்களப்பு]] – மட்டக்களப்பு வாவி, வரலாற்றுக் கோட்டை, கோவில்கள் மற்றும் கடற்கரைகளுக்காக அறியப்படும் நகரம்.
* [[Wy/ta/அக்கரைப்பற்று|அக்கரைப்பற்று]] – அம்பாறை மாவட்டத்தின் கிழக்குக் கடற்கரைக்கு அருகிலுள்ள முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/பொத்துவில்|பொத்துவில்]] – அறுகம் குடா மற்றும் லாகுகல தேசியப் பூங்காவிற்குச் செல்லும் முக்கிய நகரம்.
* [[Wy/ta/அறுகம் குடா|அறுகம் குடா]] – அலைச்சறுக்கு விளையாட்டு மற்றும் கடற்கரைச் சுற்றுலாவிற்காகப் புகழ்பெற்ற இடம்.
* [[Wy/ta/மொனராகலை|மொனராகலை]] – ஊவா மாகாணத்தின் முக்கிய நகரம். தெற்கு மற்றும் மலைநாட்டுப் பகுதிகளுக்குச் செல்லும் வழித்தடத்தில் அமைந்துள்ளது.

{{Wy/ta/Geo|7.3000|81.6667}}
{{Wy/ta/IsPartOf|Wy/ta/கிழக்கு மாகாணம் (இலங்கை)}}

[[Category:Wy/ta]]</text>
      <sha1>dp069w7dbx9b8sqvz2attdxdrka8e11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:巢1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3825308</id>
    <revision>
      <id>7362914</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcoming Bot</username>
        <id>9525</id>
      </contributor>
      <comment>Welcome to Wikimedia Incubator!</comment>
      <origin>7362914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="q9nlikeijfh2h8dnuoydxchzue82gd9" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float=right
}}

Welcome to Wikimedia Incubator!
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand them!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and follow their instructions.

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].
&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 07:51, 15 October 2026 (UTC)</text>
      <sha1>q9nlikeijfh2h8dnuoydxchzue82gd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wp/osi/Cite web/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825309</id>
    <revision>
      <id>7362915</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;&lt;templatedata&gt; { 	&quot;description&quot;: &quot;Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.&quot;, 	&quot;params&quot;: { 		&quot;url&quot;: { 			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;, 			&quot;description&quot;: &quot;The URL (web address) of the source containing the cited information. Starts with \&quot;https://...\&quot;.&quot;, 			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;, 			&quot;aliases&quot;: [ 				&quot;URL&quot; 			], 			&quot;requir...&quot;</comment>
      <origin>7362915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32535" sha1="asck73eomg0t6r17fb836e8zra7qtgq" xml:space="preserve">&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL (web address) of the source containing the cited information. Starts with \&quot;https://...\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;https://www.metacritic.com/...&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date when the source was published; if unknown, use access-date instead; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;accessdate&quot;
			]
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name of the website&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title (name) of the website (or its short URL if no plain-language title is discernible); may be wikilinked; will display in italics. Having both 'publisher' and 'website' is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;work&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Rotten Tomatoes]]&quot;
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'publisher' and 'website' (a.k.a. 'work') is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Fandom, Inc.]] (which owns \&quot;Metacritic.com\&quot;)&quot;
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author or given name of a single-name author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last1&quot;,
				&quot;author&quot;,
				&quot;author1&quot;,
				&quot;author1-last&quot;,
				&quot;author-last&quot;,
				&quot;surname1&quot;,
				&quot;author-last1&quot;,
				&quot;subject1&quot;,
				&quot;surname&quot;,
				&quot;subject&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given&quot;,
				&quot;author-first&quot;,
				&quot;first1&quot;,
				&quot;given1&quot;,
				&quot;author-first1&quot;,
				&quot;author1-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;,
				&quot;subject-link&quot;,
				&quot;subject-link1&quot;,
				&quot;subject1-link&quot;,
				&quot;authorlink&quot;
			]
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;
			]
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;
			]
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other (non-author) contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'. Only one ''others'' parameter is allowed: e.g., 'Illustrated by Jane Doe; Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; deprecated in favor of 'date', except for the special case of ISO dates with disambiguating letter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-first&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-link&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;y&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use a two-letter language code or the full language name. Do not use icons or templates. Separate multiple languages with commas&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;lang&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;de, fr, es&quot;
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, etc.). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;For Japanese use: |script-title=ja:...&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;biorxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;biorXiv&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;biorXiv identifier; 6 digits&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;citeseerx&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CiteSeerX&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;deprecated&quot;: true
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archiveurl&quot;
			]
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archivedate&quot;
			]
		},
		&quot;archive-format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the archived copy; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;PDF, DOC, XLS&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; must include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;
			]
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;
			]
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;
			]
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;
			]
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;
			]
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;
			]
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;
			]
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;
			]
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;
			]
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;
			]
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;
			]
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;
			]
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;
			]
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;
			]
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of authors to display before 'et al.' is used. By default, all authors are displayed. Examples: |display-authors=2 will display only the first two authors in a citation followed by et al. |display-authors=etal displays all authors in the list followed by et al.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;amp&quot;,
				&quot;and&quot;,
				&quot;vanc&quot;
			]
		},
		&quot;editor2-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor3-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor4-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor5-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor6-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor7-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor8-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor9-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Specify the edition or revision of the source, when applicable. For example: '2nd' or '5.1'. What you supply here is suffixed by ' ed.'&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2nd&quot;
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;registration&quot;,
				&quot;subscription&quot;,
				&quot;limited&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;'registration', 'subscription' or 'limited'&quot;
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Jstor access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Published via&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the entity hosting the original copy of the work, if different from the publisher. This entity is committed not to alter the work.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[GitHub]], [[SourceForge]], [[CodePlex]], [[YouTube]], [[Vimeo]], [[Dailymotion]], [[Netflix]], [[Archive.org]], [[Wikimedia Commons]], [[grc.com]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			]
		},
		&quot;agency&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Agency&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The news agency (wire service) that provided the content; examples: Associated Press, Reuters, Agence France-Presse&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For news stories with a dateline, the location where the story was written; will be treated as the publication place if publication place is absent; alias of 'location'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author-link10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the tenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;author-link11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eleventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last10&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author10&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the tenth author; don't wikilink, use 'author-link10'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first10&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 10&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the tenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first11&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eleventh author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last11&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author11&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 11&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eleventh author; don't wikilink, use 'author-link11'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;last12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the twelfth author; don't wikilink, use 'author-link12'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first12&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the twelfth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link12&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author12-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 12&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the twelfth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the thirteenth author; don't wikilink, use 'author-link13'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first13&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the thirteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link13&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author13-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 13&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the thirteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourteenth author; don't wikilink, use 'author-link14'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first14&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link14&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author14-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 14&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;last15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifteenth author; don't wikilink, use 'author-link15'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;first15&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifteenth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link15&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author15-link&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 15&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifteenth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;df&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Date format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sets rendered dates to the specified format&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;translator-last1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-first1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link1'; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;translator-link1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translator link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Location of publisher/publication; not the specific story byline&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;subject&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;blogTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;forumTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;seriesTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;websiteTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;accessDate&quot;: &quot;access-date&quot;,
			&quot;archiveUrl&quot;: &quot;archive-url&quot;,
			&quot;archiveDate&quot;: &quot;archive-date&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor2-first&quot;,
					&quot;editor2-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor3-first&quot;,
					&quot;editor3-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor4-first&quot;,
					&quot;editor4-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor5-first&quot;,
					&quot;editor5-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor6-first&quot;,
					&quot;editor6-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor7-first&quot;,
					&quot;editor7-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor8-first&quot;,
					&quot;editor8-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor9-first&quot;,
					&quot;editor9-last&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;last10&quot;,
		&quot;first10&quot;,
		&quot;author-link10&quot;,
		&quot;last11&quot;,
		&quot;first11&quot;,
		&quot;author-link11&quot;,
		&quot;last12&quot;,
		&quot;first12&quot;,
		&quot;author-link12&quot;,
		&quot;last13&quot;,
		&quot;first13&quot;,
		&quot;author-link13&quot;,
		&quot;last14&quot;,
		&quot;first14&quot;,
		&quot;author-link14&quot;,
		&quot;last15&quot;,
		&quot;first15&quot;,
		&quot;author-link15&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;editor2-last&quot;,
		&quot;editor2-first&quot;,
		&quot;editor2-link&quot;,
		&quot;editor3-last&quot;,
		&quot;editor3-first&quot;,
		&quot;editor3-link&quot;,
		&quot;editor4-last&quot;,
		&quot;editor4-first&quot;,
		&quot;editor4-link&quot;,
		&quot;editor5-last&quot;,
		&quot;editor5-first&quot;,
		&quot;editor5-link&quot;,
		&quot;editor6-last&quot;,
		&quot;editor6-first&quot;,
		&quot;editor6-link&quot;,
		&quot;editor7-last&quot;,
		&quot;editor7-first&quot;,
		&quot;editor7-link&quot;,
		&quot;editor8-last&quot;,
		&quot;editor8-first&quot;,
		&quot;editor8-link&quot;,
		&quot;editor9-last&quot;,
		&quot;editor9-first&quot;,
		&quot;editor9-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;archive-format&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;website&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;place&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;df&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;biorxiv&quot;,
		&quot;citeseerx&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;,
		&quot;agency&quot;,
		&quot;translator-last1&quot;,
		&quot;translator-first1&quot;,
		&quot;translator-link1&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>asck73eomg0t6r17fb836e8zra7qtgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362918</id>
      <parentid>7362915</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OwlyKnight</username>
        <id>2597950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Blanked the page</comment>
      <origin>7362918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wy/ta/இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825310</id>
    <revision>
      <id>7362920</id>
      <timestamp>2026-10-15T08:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>பக்கம் துவக்கப்பட்டு விவரங்கள் சேர்க்கபட்டு வருகின்றன</comment>
      <origin>7362920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="pgzie18amcsc617siirc2vvs6ic25xc" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.</text>
      <sha1>pgzie18amcsc617siirc2vvs6ic25xc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362921</id>
      <parentid>7362920</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>மேலும் விவரங்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="cemg8wwv3duk0o2aj0yy9pxqcsjjjav" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
{{Wy/ta/Mapframe|align=center|width=650|height=750}}
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==</text>
      <sha1>cemg8wwv3duk0o2aj0yy9pxqcsjjjav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362922</id>
      <parentid>7362921</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>ஆந்திரப் பிரதேசம் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4458" sha1="4gp96rph1a54wu5twtybhpkh2gy21gs" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== ஆந்திரப் பிரதேசம் ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}</text>
      <sha1>4gp96rph1a54wu5twtybhpkh2gy21gs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362923</id>
      <parentid>7362922</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>மேலும் விவரங்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7362923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6244" sha1="dw8bvhl6pu4xlvwihu886jcgadxz78a" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}</text>
      <sha1>dw8bvhl6pu4xlvwihu886jcgadxz78a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362925</id>
      <parentid>7362923</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>குசராத்தின் சாபுதாரா சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7003" sha1="p17corfd08356iggy1awbl2g4b8wpru" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2020-01-14
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}</text>
      <sha1>p17corfd08356iggy1awbl2g4b8wpru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362927</id>
      <parentid>7362925</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சேருமிடங்கள் */ அரியானாவிலுள்ள மோர்னி சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7362927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7564" sha1="c02h9yt4v02zj2tld5fpaa0e09uz33w" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2020-01-14
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2020-08-05
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}</text>
      <sha1>c02h9yt4v02zj2tld5fpaa0e09uz33w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363025</id>
      <parentid>7362927</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சேருமிடங்கள் */ இமாச்சலப் பிரதேசம் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8925" sha1="holxpde7u19g3dn7qdbxhavd7qdu8ct" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}</text>
      <sha1>holxpde7u19g3dn7qdbxhavd7qdu8ct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363065</id>
      <parentid>7363025</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சேருமிடங்கள் */ சம்மு காசுமீர் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10780" sha1="q1qntwd6n7xha8ktujstwyntcvyavtx" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2019-11-29
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]</text>
      <sha1>q1qntwd6n7xha8ktujstwyntcvyavtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363093</id>
      <parentid>7363065</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சேருமிடங்கள் */ கருநாடக மலைவாழிடங்கள் சேர்க்கப்பட்டன</comment>
      <origin>7363093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12888" sha1="3ujx4jyiqa5ohmwfjcz0u1yvp4fsck1" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| lastedit=2026-10-15
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
=== [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிக்மகளூரு|சிக்மகளூரு]] | alt=சிக்மகளூர்| url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q980917
| lastedit=2026-10-15
| content=பிற மலைவாழிடங்களுக்கு மாறாக, இங்கு தேயிலைத் தோட்டங்களுக்குப் பதிலாக அதிக அளவில் காபித் தோட்டங்கள் காணப்படுகின்றன. மேலும், இது பல அழகான நீர்வீழ்ச்சிகளையும் வனவிலங்குகளையும் கொண்ட இடமாகவும் திகழ்கிறது. 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மடிக்கேரி|மடிக்கேரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q298416
| lastedit=2026-10-15
| content=கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,170 மீ மேல் உள்ள இந்நகரம் கிழக்கே [[Wy/ta/மைசூரு|மைசூரு]] நகரையும், மேற்கே [[Wy/ta/மங்களூரு|மங்களூரு]] நகரையும் கொண்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/நந்தி மலை|நந்தி மலை]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q3518367
| lastedit=2026-10-15
| content=கருநாடக மாநிலத்தின் சிக்கபல்லாபூர் மாவட்டத்தில், கங்க வம்சத்தினரால் கட்டப்பட்ட ஒரு பழங்கால மலைக்கோட்டை.
}}</text>
      <sha1>3ujx4jyiqa5ohmwfjcz0u1yvp4fsck1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363094</id>
      <parentid>7363093</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>/* சேருமிடங்கள் */ கேரளம் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13991" sha1="1x1cxnf4byw2ar0ojzkiws42me3b9uu" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| lastedit=2026-10-15
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
=== [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிக்மகளூரு|சிக்மகளூரு]] | alt=சிக்மகளூர்| url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q980917
| lastedit=2026-10-15
| content=பிற மலைவாழிடங்களுக்கு மாறாக, இங்கு தேயிலைத் தோட்டங்களுக்குப் பதிலாக அதிக அளவில் காபித் தோட்டங்கள் காணப்படுகின்றன. மேலும், இது பல அழகான நீர்வீழ்ச்சிகளையும் வனவிலங்குகளையும் கொண்ட இடமாகவும் திகழ்கிறது. 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மடிக்கேரி|மடிக்கேரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q298416
| lastedit=2026-10-15
| content=கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,170 மீ மேல் உள்ள இந்நகரம் கிழக்கே [[Wy/ta/மைசூரு|மைசூரு]] நகரையும், மேற்கே [[Wy/ta/மங்களூரு|மங்களூரு]] நகரையும் கொண்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/நந்தி மலை|நந்தி மலை]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q3518367
| lastedit=2026-10-15
| content=கருநாடக மாநிலத்தின் சிக்கபல்லாபூர் மாவட்டத்தில், கங்க வம்சத்தினரால் கட்டப்பட்ட ஒரு பழங்கால மலைக்கோட்டை.
}}
=== [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/வயநாடு|வயநாடு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1364427
| lastedit=2026-10-15
| content=பள்ளத்தாக்குகளும் குன்றுகளும் கொண்ட, அமைதியான இயற்கை எழில் கொஞ்சும் இடங்கள். 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மூணார்|மூணார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q1025124
| lastedit=2026-10-15
| content=பரந்து விரிந்த தேயிலைத் தோட்டங்களைக் கொண்டது. [[Wy/ta/தென்னிந்தியா|தென்னிந்தியாவில்]] தேனிலவு கொண்டாடுபவர்களுக்கு இது ஒரு பிரபலமான இடம். 
}}</text>
      <sha1>1x1cxnf4byw2ar0ojzkiws42me3b9uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363096</id>
      <parentid>7363094</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>இலடாக்கு சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14790" sha1="a3es4cv38ibt1fbfddxrx1nkg5xzjgt" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| lastedit=2026-10-15
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
=== [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிக்மகளூரு|சிக்மகளூரு]] | alt=சிக்மகளூர்| url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q980917
| lastedit=2026-10-15
| content=பிற மலைவாழிடங்களுக்கு மாறாக, இங்கு தேயிலைத் தோட்டங்களுக்குப் பதிலாக அதிக அளவில் காபித் தோட்டங்கள் காணப்படுகின்றன. மேலும், இது பல அழகான நீர்வீழ்ச்சிகளையும் வனவிலங்குகளையும் கொண்ட இடமாகவும் திகழ்கிறது. 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மடிக்கேரி|மடிக்கேரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q298416
| lastedit=2026-10-15
| content=கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,170 மீ மேல் உள்ள இந்நகரம் கிழக்கே [[Wy/ta/மைசூரு|மைசூரு]] நகரையும், மேற்கே [[Wy/ta/மங்களூரு|மங்களூரு]] நகரையும் கொண்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/நந்தி மலை|நந்தி மலை]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q3518367
| lastedit=2026-10-15
| content=கருநாடக மாநிலத்தின் சிக்கபல்லாபூர் மாவட்டத்தில், கங்க வம்சத்தினரால் கட்டப்பட்ட ஒரு பழங்கால மலைக்கோட்டை.
}}
=== [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/வயநாடு|வயநாடு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1364427
| lastedit=2026-10-15
| content=பள்ளத்தாக்குகளும் குன்றுகளும் கொண்ட, அமைதியான இயற்கை எழில் கொஞ்சும் இடங்கள். 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மூணார்|மூணார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q1025124
| lastedit=2026-10-15
| content=பரந்து விரிந்த தேயிலைத் தோட்டங்களைக் கொண்டது. [[Wy/ta/தென்னிந்தியா|தென்னிந்தியாவில்]] தேனிலவு கொண்டாடுபவர்களுக்கு இது ஒரு பிரபலமான இடம். 
}}
=== [[Wy/ta/இலடாக்கு|இலடாக்கு]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/லே|லே]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q230818
| lastedit=2021-04-01
| content=இந்தியாவின் மிக உயர்ந்த நகரங்களில் ஒன்று.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/டிராசு|டிராசு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q4167739
| lastedit=2020-08-04
| content=நாட்டிலேயே மக்கள் வசிக்கும் மிகக் குளிரான இடமாகக் கருதப்படுகிறது.
}}</text>
      <sha1>a3es4cv38ibt1fbfddxrx1nkg5xzjgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363097</id>
      <parentid>7363096</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>மத்தியப் பிரதேசம் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15634" sha1="bfn7yf99vqlyndfsssdpj9i6fddio3s" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| lastedit=2026-10-15
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
=== [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிக்மகளூரு|சிக்மகளூரு]] | alt=சிக்மகளூர்| url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q980917
| lastedit=2026-10-15
| content=பிற மலைவாழிடங்களுக்கு மாறாக, இங்கு தேயிலைத் தோட்டங்களுக்குப் பதிலாக அதிக அளவில் காபித் தோட்டங்கள் காணப்படுகின்றன. மேலும், இது பல அழகான நீர்வீழ்ச்சிகளையும் வனவிலங்குகளையும் கொண்ட இடமாகவும் திகழ்கிறது. 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மடிக்கேரி|மடிக்கேரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q298416
| lastedit=2026-10-15
| content=கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,170 மீ மேல் உள்ள இந்நகரம் கிழக்கே [[Wy/ta/மைசூரு|மைசூரு]] நகரையும், மேற்கே [[Wy/ta/மங்களூரு|மங்களூரு]] நகரையும் கொண்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/நந்தி மலை|நந்தி மலை]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q3518367
| lastedit=2026-10-15
| content=கருநாடக மாநிலத்தின் சிக்கபல்லாபூர் மாவட்டத்தில், கங்க வம்சத்தினரால் கட்டப்பட்ட ஒரு பழங்கால மலைக்கோட்டை.
}}
=== [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/வயநாடு|வயநாடு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1364427
| lastedit=2026-10-15
| content=பள்ளத்தாக்குகளும் குன்றுகளும் கொண்ட, அமைதியான இயற்கை எழில் கொஞ்சும் இடங்கள். 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மூணார்|மூணார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q1025124
| lastedit=2026-10-15
| content=பரந்து விரிந்த தேயிலைத் தோட்டங்களைக் கொண்டது. [[Wy/ta/தென்னிந்தியா|தென்னிந்தியாவில்]] தேனிலவு கொண்டாடுபவர்களுக்கு இது ஒரு பிரபலமான இடம். 
}}
=== [[Wy/ta/இலடாக்கு|இலடாக்கு]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/லே|லே]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q230818
| lastedit=2021-04-01
| content=இந்தியாவின் மிக உயர்ந்த நகரங்களில் ஒன்று.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/டிராசு|டிராசு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q4167739
| lastedit=2020-08-04
| content=நாட்டிலேயே மக்கள் வசிக்கும் மிகக் குளிரான இடமாகக் கருதப்படுகிறது.
}}
=== [[Wy/ta/மத்தியப் பிரதேசம்|மத்தியப் பிரதேசம்]]===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/பச்மரி|பச்மரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=22.4667 | long=78.4333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1949041
| lastedit=2020-02-13
| content=சத்புராவின் ராணி என்று அழைக்கப்படுகிறது.
}}
[[File:Nakki_Lake_-_panoramio_(2).jpg|thumb|[[Wy/ta/இராசத்தான்|இராசத்தான்]] என்று சொன்னவுடன், பெரும்பாலான மக்களின் நினைவுக்கு ஏரிகளோ அல்லது பசுமையான மலைகளோ வருவதில்லை.]]</text>
      <sha1>bfn7yf99vqlyndfsssdpj9i6fddio3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363098</id>
      <parentid>7363097</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sree1959</username>
        <id>2594881</id>
      </contributor>
      <comment>மகாராட்டிரம் சேர்க்கப்பட்டது</comment>
      <origin>7363098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18062" sha1="9e9ao1h9hyus95hclpjvusyamakktsw" xml:space="preserve">{{Wy/ta/Pagebanner|Dalhousie h.JPG|pgname=இந்தியாவில் உள்ள மலைவாழிடங்கள்}}
'''மலைவாழிடங்கள்''' என்பவை, அருகிலுள்ள சமவெளிகள் அல்லது பள்ளத்தாக்குகளை விட அதிக உயரத்தில் அமைந்துள்ள பட்டணங்களாகும். காலனித்துவத்திற்கு முந்தைய காலத்திலேயே, ஆட்சியாளர்கள் கோடைகால வெப்பத்திலிருந்தும் ஈரப்பதத்திலிருந்தும் தப்பிக்க உயரமான இடங்களுக்குச் சென்றிருந்தாலும், பெரும்பாலான மலைவாழிடங்கள் [[Wy/ta/பிரித்தானிய ஆட்சி|பிரித்தானிய ஆட்சி]]க் காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டன. பிரித்தானிய குடியேறிகள், தங்களுக்குப் பழக்கமான, வசதியான தட்பவெப்பநிலையை ஒத்த சூழலில் வாழ விரும்பியதே இதற்குக் காரணமாக இருந்தது. மலைவாழிடங்கள் குறித்த இந்த அணுகுமுறை, இந்தியாவுக்கு அப்பால் ஆசியாவில் இருந்த பிரித்தானியரின் பிற காலனிகளான [[Wy/ta/மியான்மார்|மியான்மார்]] (''பர்மா'') மற்றும் [[Wy/ta/மலாயா|மலாயா]] போன்ற நாடுகளுக்கும், ஏன், [[Wy/ta/பிரான்சு|பிரெஞ்சு]] ஆட்சியின் கீழ் இருந்த [[Wy/ta/வியட்நாம்|வியட்நாம்]] போன்ற பிற மேற்கத்திய நாடுகளின் காலனித்துவப் பகுதிகளுக்கும் கூட பரவியது.

== புரிந்து கொள்ளுங்கள் ==
மலைவாழிடங்களுக்கான சுற்றுலாப் பருவம் பொதுவாக இந்தியக் கோடைக்காலத்தில் உச்சத்தை அடைகிறது. இருப்பினும், குளிர்காலத்தில் அவை ஒரு தனித்துவமான அழகையும் வசீகரத்தையும் கொண்டுள்ளன; அக்காலத்தில் பல மலைவாழிடங்கள் கணிசமான அளவு பனிப்பொழிவைப் பெறுவதோடு, பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிப்பலகை சறுக்கு போன்ற செயல்பாடுகளையும் வழங்குகின்றன.

== சேருமிடங்கள் ==
=== [[Wy/ta/ஆந்திரப் பிரதேசம்|ஆந்திரப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/அரக்கு பள்ளத்தாக்கு|அரக்கு பள்ளத்தாக்கு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q3536505
| lastedit=2026-10-15
| content=அவ்வளவு பிரபலமாக அறியப்படாத அரக்கு பள்ளத்தாக்கில், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள் மற்றும் பழங்குடியின கலை அருங்காட்சியகம் போன்றவை உங்களைக் கவரும் வகையில் உள்ளன. இப்பகுதியின் புகழ்பெற்ற உணவு '''பொங்குலோ சிக்கன்''' (மூங்கில் குழாயினுள் சமைக்கப்பட்ட கோழி இறைச்சி) ஆகும்.
}}
=== [[Wy/ta/அருணாச்சலப் பிரதேசம்|அருணாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/தவாங்|தவாங்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=27.588333 | long=91.865278 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1006270
| lastedit=2026-10-15
| content=தவாங் பகுதி வழக்கமான சுற்றுலாப் பாதைகளுக்கு அப்பால் அமைந்திருப்பதால், ஒருபுறம் அங்குள்ள இயற்கை காட்சிகள் சிதையாமல், பிரமிக்கத்தக்க வகையில் காணப்படுகின்றன. மறுபுறம், அங்கு வரும் சுற்றுலாப் பயணிகளுக்குத் தேவையான கட்டமைப்பு வசதிகள் மற்றும் மேம்பாட்டு நடவடிக்கைகள் மிகக் குறைவாகவே உள்ளன.
}}
=== [[Wy/ta/அசாம்|அசாம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சில்சார்|சில்சார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q944769
| lastedit=2026-10-15
| content=இது அசாமின் இரண்டாவது பெரிய நகரமாகும். பராக் பள்ளத்தாக்கில் உள்ள மிகப்பெரிய நகரமாகவும் விளங்குகின்றது.
}}
=== [[Wy/ta/குசராத்து|குசராத்து]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சாபுதாரா|சாபுதாரா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q2723578
| lastedit=2026-10-15
| content=மற்ற மலைவாழிடங்களைப் போல சுற்றுலாப் பயணிகளின் கூட்டத்தால் இது திணறுவதில்லை, இருப்பினும் இங்கு கணிசமான எண்ணிக்கையிலான சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகை தருகின்றனர். 
}}
=== [[Wy/ta/அரியானா|அரியானா]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மோர்னி|மோர்னி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=30.7 | long=77.083333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q6912758
| lastedit=2026-10-15
| content=மாநிலத்தில் உள்ள ஒரே உண்மையான மலைவாழிடம். [[Wy/ta/சண்டிகர்|சண்டிகருடன்]] நன்கு இணைக்கப்பட்டுள்ளது..
}}
=== [[Wy/ta/இமாச்சலப் பிரதேசம்|இமாச்சலப் பிரதேசம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிம்லா|சிம்லா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83786
| lastedit=2026-10-15
| content=இமாச்சலப் பிரதேசத்தின் தலைநகர்.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மணாலி (இமாச்சலப் பிரதேசம்)|மணாலி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q83443
| lastedit=2026-10-15
| content=இது இந்தியாவின் சாகச விளையாட்டு மையங்களில் ஒன்றாக உருவெடுத்துள்ளது. பனிச்சறுக்கு, ஏவூர்தி நழுவுதல், மலைப்பாதைகளில் மிதிவண்டி ஓட்டுதல், சறுக்குப்படகு பயணம் மற்றும் முகாம் அமைத்தல் போன்றவை இங்குள்ள பிரபலமான செயல்பாடுகளில் அடங்கும்.
}}
=== [[Wy/ta/சம்மு காசுமீர் (ஒன்றியப் பகுதி)|சம்மு காசுமீர்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிறிநகர்|சிறிநகர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q170115
| lastedit=2026-10-15
| content=ஜம்மு காசுமீரின் கோடைகாலத் தலைநகரம் இது. இது கண்கவர் ஏரிகளுக்கும் அற்புதமான நிலப்பரப்பிற்கும் பெயர் பெற்றது. இந்த மலைவாழிடத்தில் பல முகலாய காலத்துத் தோட்டங்களும், ஒரு துலிப் மலர் தோட்டமும் அமைந்துள்ளன.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/குல்மார்க்|குல்மார்க்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1025272
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் குளிர்கால விளையாட்டு தலைநகரான குல்மார்க் பனிச்சறுக்கு மற்றும் பனிச்சறுக்குக்கு நாட்டின் சிறந்த இடங்களில் ஒன்றாகும்.
}}
[[File:Blue_Hills_and_Tea_Garden_at_Munnar_Kerala.jpg|thumb|[[Wy/ta/மூணார்|மூணாரில்]], பின்னணியில் ''நீலகிரி'' (நீல மலைகள்) தெரியும்படி அமைந்துள்ள தேயிலைத் தோட்டங்கள்]]
=== [[Wy/ta/கருநாடகம்|கருநாடகம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/சிக்மகளூரு|சிக்மகளூரு]] | alt=சிக்மகளூர்| url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q980917
| lastedit=2026-10-15
| content=பிற மலைவாழிடங்களுக்கு மாறாக, இங்கு தேயிலைத் தோட்டங்களுக்குப் பதிலாக அதிக அளவில் காபித் தோட்டங்கள் காணப்படுகின்றன. மேலும், இது பல அழகான நீர்வீழ்ச்சிகளையும் வனவிலங்குகளையும் கொண்ட இடமாகவும் திகழ்கிறது. 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மடிக்கேரி|மடிக்கேரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q298416
| lastedit=2026-10-15
| content=கடல் மட்டத்திலிருந்து 1,170 மீ மேல் உள்ள இந்நகரம் கிழக்கே [[Wy/ta/மைசூரு|மைசூரு]] நகரையும், மேற்கே [[Wy/ta/மங்களூரு|மங்களூரு]] நகரையும் கொண்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/நந்தி மலை|நந்தி மலை]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q3518367
| lastedit=2026-10-15
| content=கருநாடக மாநிலத்தின் சிக்கபல்லாபூர் மாவட்டத்தில், கங்க வம்சத்தினரால் கட்டப்பட்ட ஒரு பழங்கால மலைக்கோட்டை.
}}
=== [[Wy/ta/கேரளம்|கேரளம்]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/வயநாடு|வயநாடு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1364427
| lastedit=2026-10-15
| content=பள்ளத்தாக்குகளும் குன்றுகளும் கொண்ட, அமைதியான இயற்கை எழில் கொஞ்சும் இடங்கள். 
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மூணார்|மூணார்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikipedia= | wikidata=Q1025124
| lastedit=2026-10-15
| content=பரந்து விரிந்த தேயிலைத் தோட்டங்களைக் கொண்டது. [[Wy/ta/தென்னிந்தியா|தென்னிந்தியாவில்]] தேனிலவு கொண்டாடுபவர்களுக்கு இது ஒரு பிரபலமான இடம். 
}}
=== [[Wy/ta/இலடாக்கு|இலடாக்கு]] ===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/லே|லே]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q230818
| lastedit=2026-10-15
| content=இந்தியாவின் மிக உயர்ந்த நகரங்களில் ஒன்று.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/டிராசு|டிராசு]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q4167739
| lastedit=2026-10-15
| content=நாட்டிலேயே மக்கள் வசிக்கும் மிகக் குளிரான இடமாகக் கருதப்படுகிறது.
}}
=== [[Wy/ta/மத்தியப் பிரதேசம்|மத்தியப் பிரதேசம்]]===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/பச்மரி|பச்மரி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=22.4667 | long=78.4333 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1949041
| lastedit=2026-10-15
| content=சத்புராவின் ராணி என்று அழைக்கப்படுகிறது.
}}
[[File:Nakki_Lake_-_panoramio_(2).jpg|thumb|[[Wy/ta/இராசத்தான்|இராசத்தான்]] என்று சொன்னவுடன், பெரும்பாலான மக்களின் நினைவுக்கு ஏரிகளோ அல்லது பசுமையான மலைகளோ வருவதில்லை.]]
=== [[Wy/ta/மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிரம்]]===
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/லோனாவாலா|லோனாவாலா]] | alt= | url= | email=
| address= | lat=18.748061 | long=73.407219 | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q1929511
| lastedit=2026-10-15
| content=[[Wy/ta/மும்பை|மும்பை]] நகரவாசிகளுக்கு மிகவும் விருப்பமான மலைவாழிடங்களில் ஒன்று; இது தனது ''சிக்கி'' (வேர்க்கடலை மிட்டாய்) வகைகளுக்குப் பெயர் பெற்றது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/பஞ்ச்கனி|பஞ்ச்கனி]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q463437
| lastedit=2026-10-15
| content=பஞ்ச்கனிக்கு ஆண்டு முழுவதும் சுற்றுலாப் பயணிகள் வருகின்றனர். இது பல மாணவர் தங்கி பயிலக்கூடிய கல்வி நிறுவனங்களைக் கொண்டதற்காகவும் அறியப்படுகிறது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மாதேரான்|மாதேரான்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q463526
| lastedit=2026-10-15
| content=மேற்குத் தொடர்ச்சி மலைத்தொடரின் உச்சியில் அமைந்துள்ளது. குறுகிய பாதை கொண்ட தொடருந்து வசதியால் இணைக்கப்பட்டுள்ளது.
}}
* {{Wy/ta/Listing
| name=[[Wy/ta/மகாபலீசுவர்|மகாபலீசுவர்]] | alt= | url= | email=
| address= | lat= | long= | directions=
| phone= | tollfree=
| hours= | price=
| wikidata=Q463273
| lastedit=2026-10-15
| content=பிரித்தானிய ஆட்சிக் காலத்தில், பம்பாய் மாகாணத்தின் கோடைகாலத் தலைநகராகத் திகழ்ந்தது.
}}</text>
      <sha1>9e9ao1h9hyus95hclpjvusyamakktsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/ses/Forgo loccolo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825311</id>
    <revision>
      <id>7363069</id>
      <timestamp>2026-10-15T10:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50395-80</username>
        <id>2707886</id>
      </contributor>
      <comment>Forgo lokkoloo</comment>
      <origin>7363069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="474" sha1="eorr31ibp0w3xw4x83g6u8ty5pl1t2u" xml:space="preserve">￼Forgo lokkol djiina mana feera kala n'nassaray djiiri 1962 nga djinahoune djina (directeur) manti kala Bonzay Farka.

Haran djiiro lokkoloo ga bara nda djiiri 64 ,amma aga bara nda šandayyan kalla aga baraa hougou (classe) djaŋay nda cawandi kaw (enseignant)djaŋay.

A ga bara Maali lokkolay ra kaŋ yan gonda iza bobo  maali goy teray ra,iga ga goy goydoo beeri yaŋ ka.

Koyra djina hounnay ga durru ka koy faaba ga, bora kul kaŋ ga hinka faaba tee a ma bissimilla.</text>
      <sha1>eorr31ibp0w3xw4x83g6u8ty5pl1t2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wt/bug/paggalung</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825312</id>
    <revision>
      <id>7363080</id>
      <timestamp>2026-10-15T10:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iripseudocorus</username>
        <id>2596039</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;=={{Wt/bug/bahasa|bug}}== {{Wt/bug/kepala|bug}} {{Wt/bug/-n-|bug}} #[[Wt/bug/tau|tau]] iyyae jamangna [[Wt/bug/mattaeng-taneng|mattaeng-taneng]] ri [[Wt/bug/galung|galung]]nge  [[Category:Wt/bug]]&quot;</comment>
      <origin>7363080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="lbalaiofosm6gmhgginjxj77vcxzf9i" xml:space="preserve">=={{Wt/bug/bahasa|bug}}==
{{Wt/bug/kepala|bug}}
{{Wt/bug/-n-|bug}}
#[[Wt/bug/tau|tau]] iyyae jamangna [[Wt/bug/mattaeng-taneng|mattaeng-taneng]] ri [[Wt/bug/galung|galung]]nge

[[Category:Wt/bug]]</text>
      <sha1>lbalaiofosm6gmhgginjxj77vcxzf9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/grc/Σαλουήν</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825313</id>
    <revision>
      <id>7363082</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PastelKos</username>
        <id>2547710</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Wp/grc/Ποταμός |Ὄνομα=Σαλουήν |Εἰκών=Sweet_View_of_Salween_River_in_Tang_Yan_Township,_Shan_State,_Myanmar.jpg |Πίναξ=Salween_river_basin_map.png |Πίνακος περιγραφή=Ἡ λεκάνη ἀπορροῆς τοῦ Σαλουῆνος |Χῶραι=[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Σινῶν Δημοτικὴ Πολιτεία|Σῖναι]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Myanmar.svg|basic|22px]] Wp/gr...&quot;</comment>
      <origin>7363082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3021" sha1="18k57fg787ezxa22ehv8wxs77st24n2" xml:space="preserve">{{Wp/grc/Ποταμός
|Ὄνομα=Σαλουήν
|Εἰκών=Sweet_View_of_Salween_River_in_Tang_Yan_Township,_Shan_State,_Myanmar.jpg
|Πίναξ=Salween_river_basin_map.png
|Πίνακος περιγραφή=Ἡ λεκάνη ἀπορροῆς τοῦ Σαλουῆνος
|Χῶραι=[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Σινῶν Δημοτικὴ Πολιτεία|Σῖναι]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Myanmar.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανία]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Thailand.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Θαΐα|Θαΐα]]
|Πηγή=[[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδὰ Ὄρη]]
|Ἐκβολή=[[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα]]
|Μῆκος=3.289&lt;ref&gt;Lehner, B., Verdin, K., Jarvis, A. (2008): [https://www.hydrosheds.org/about New global hydrography derived from spaceborne elevation data]. ''Eos, Transactions, AGU'', 89(10): 93–94.&lt;/ref&gt;
|Μέσος Ἔκρους=6.600 &lt;small&gt;(ἐν τῷ δέλτα)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Baronas, J. Jotautas; Stevenson, Emily I.; Hackney, Christopher R.; Darby, Stephen E.; Bickle, Michael J.; Hilton, Robert G.; Larkin, Christina S.; Parsons, Daniel R.; Myo Khaing, Aung; Tipper, Edward T. (2020). [https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2020JF005554 &quot;Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers&quot;]. ''Journal of Geophysical Research: Earth Surface''. 125 (9) e2020JF005554. Bibcode:2020JGRF..12505554B. doi:10.1029/2020JF005554. ISSN 2169-9003.&lt;/ref&gt;
}}

Ὁ '''Σαλουήν''' ([[Wp/grc/Σινικὴ Γλῶσσα|σινιστί]]: ''怒江'' {{Wp/grc/IPA|/nu⁵¹ t͡ɕi̯ɑŋ⁵⁵/}}, [[Wp/grc/Βιρμανικὴ Γλῶσσα|βιρμανιστί]]: ''သံလွင်မြစ် Thanlwin'' {{Wp/grc/IPA|[θàɰlwɪ̀ɰɴ mja̰]}}, [[Wp/grc/Θαϊκὴ Γλῶσσα|θαϊστί]]: ''แม่น้ำสาละวิน Mae Nam Salawin'' {{Wp/grc/IPA|[mɛ̂ɛ-náam sǎa-la-win]}}) μέγας ποταμὸς τῆς Ἀσίας ἐστίν, ῥέων ἐκ τῶν [[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδῶν Ὀρῶν]] διὰ τῶν [[Wp/grc/Σινῶν Δημοτικὴ Πολιτεία|Σινῶν]] καὶ τῆς [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανίας]] εἰς τὴν [[Wp/grc/Θαΐα|Θαΐαν]], καὶ τέλος ἐκβαλλὼν εἰς τὴν [[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴν Θάλασσαν]].

== Πηγαί ==
&lt;references/&gt;

== Σύνδεσμοι Ἐξώτεροι ==
{{Wp/grc/Κοινά|Salween River|Σαλουήν}}
{{Wp/grc/Ἔκτασις-Ποταμοί}}
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Βιρμανίας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Θαΐας]]
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Δημοτικῆς Πολιτείας τῶν Σινῶν]]
[[Category:Wp/grc]]
{{DEFAULTSORT:Σαλουην}}
{{INTERWIKI|Q26422}}</text>
      <sha1>18k57fg787ezxa22ehv8wxs77st24n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Wb/syl/Key</title>
    <ns>828</ns>
    <id>3825314</id>
    <revision>
      <id>7363083</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>Copied content from [[en:w:Module:Key]]. See source page's history for attribution.</comment>
      <origin>7363083</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4676" sha1="dsj5a5986yf1b9d1av9u7wdz0fptyrs" xml:space="preserve">-- This module implements {{key press}}.

local kbdPrefix = '&lt;kbd class=&quot;keyboard-key nowrap&quot;&gt;'

local kbdSuffix = '&lt;/kbd&gt;'

local keyText = {
	['caps lock'] = '⇪ Caps Lock',
	['[[caps lock]]'] = '⇪ [[Caps Lock]]',
	['shift'] = '⇧ Shift',
	['[[shift key|shift]]'] = '⇧ [[Shift key|Shift]]',
	['enter'] = '↵ Enter',
	['[[enter key|enter]]'] = '↵ [[Enter key|Enter]]',
	['cmd'] = '⌘ Cmd',
	['[[command key|cmd]]'] = '⌘ [[Command key|Cmd]]',
	['command'] = '⌘ Command',
	['[[command key|command]]'] = '⌘ [[Command key|Command]]',
	['opt'] = '⌥ Opt',
	['[[option key|opt]]'] = '⌥ [[Option key|Opt]]',
	['option'] = '⌥ Option',
	['[[option key|option]]'] = '⌥ [[Option key|Option]]',
	['tab'] = 'Tab ↹',
	['[[tab key|tab]]'] = '[[Tab key|Tab]] ↹',
	['backspace'] = '← Backspace',
	['[[backspace]]'] = '← [[Backspace]]',
	['win'] = '⊞ Win',
	['[[windows key|win]]'] = '⊞ [[Windows key|Win]]',
	['menu'] = '≣ Menu',
	['[[menu key|menu]]'] = '≣ [[Menu key|Menu]]',
	['up'] = '↑',
	['[[arrow keys|up]]'] = '[[Arrow keys|↑]]',
	['down'] = '↓',
	['[[arrow keys|down]]'] = '[[Arrow keys|↓]]',
	['left'] = '←',
	['[[arrow keys|left]]'] = '[[Arrow keys|←]]',
	['right'] = '→',
	['[[arrow keys|right]]'] = '[[Arrow keys|→]]',
	['asterisk'] = '&amp;#42;',
	['hash'] = '&amp;#35;',
	['[[#]]'] = '[[Number sign|#]]',
	['colon'] = '&amp;#58;',
	['[[:]]'] = '[[Colon (punctuation)|:]]',
	['pipe'] = '&amp;#124;',
	['[[|]]'] = '[[Pipe symbol|&amp;#124;]]',
	['semicolon'] = '&amp;#59;',
	['[[;]]'] = '[[Semi-colon|&amp;#59;]]',
	['equals'] = '&amp;#61;',

	-- Left &amp; right analog sticks.
	['l up'] = 'L↑',
	['l down'] = 'L↓',
	['l left'] = 'L←',
	['l right'] = 'L→',
	['l ne'] = 'L↗',
	['l se'] = 'L↘',
	['l nw'] = 'L↖',
	['l sw'] = 'L↙',

	['r up'] = 'R↑',
	['r down'] = 'R↓',
	['r left'] = 'R←',
	['r right'] = 'R→',
	['r ne'] = 'R↗',
	['r se'] = 'R↘',
	['r nw'] = 'R↖',
	['r sw'] = 'R↙',

	-- PlayStation.
	['ex'] = '×',
	['circle'] = '○',
	['square'] = '□',
	['triangle'] = '△',

	-- Nintendo 64 and GameCube.
	['c up'] = 'C↑',
	['c down'] = 'C↓',
	['c left'] = 'C←',
	['c right'] = 'C→',
	['c ne'] = 'C↗',
	['c se'] = 'C↘',
	['c nw'] = 'C↖',
	['c sw'] = 'C↙',
}

local keyAlias = {
	-- ['alternate name for key (alias)'] = 'name for key used in key table'
	['[[cmd key|cmd]]'] = '[[command key|cmd]]',
	['[[cmd key|command]]'] = '[[command key|command]]',
	['[[opt key|opt]]'] = '[[option key|opt]]',
	['[[option key]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[opt key|option]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[win key|win]]'] = '[[windows key|win]]',
	['*'] = 'asterisk',
	['#'] = 'hash',
	[':'] = 'colon',
	[';'] = 'semicolon',
	['l-up'] = 'l up',
	['l-down'] = 'l down',
	['l-left'] = 'l left',
	['l-right'] = 'l right',
	['l-ne'] = 'l ne',
	['l-se'] = 'l se',
	['l-nw'] = 'l nw',
	['l-sw'] = 'l sw',
	['r-up'] = 'r up',
	['r-down'] = 'r down',
	['r-left'] = 'r left',
	['r-right'] = 'r right',
	['r-ne'] = 'r ne',
	['r-se'] = 'r se',
	['r-nw'] = 'r nw',
	['r-sw'] = 'r sw',
	['ps x'] = 'ex',
	['ps c'] = 'circle',
	['ps s'] = 'square',
	['ps t'] = 'triangle',
	['c-up'] = 'c up',
	['c-down'] = 'c down',
	['c-left'] = 'c left',
	['c-right'] = 'c right',
	['c-ne'] = 'c ne',
	['c-se'] = 'c se',
	['c-nw'] = 'c nw',
	['c-sw'] = 'c sw',
}

local Collection = {}
Collection.__index = Collection
do
	function Collection:add(item)
		if item ~= nil then
			self.n = self.n + 1
			self[self.n] = item
		end
	end
	function Collection:join(sep)
		return table.concat(self, sep)
	end
	function Collection:sort(comp)
		table.sort(self, comp)
	end
	function Collection.new()
		return setmetatable({n = 0}, Collection)
	end
end

local function keyPress(args)
	local chainNames = {
		'chain first',
		'chain second',
		'chain third',
		'chain fourth',
		'chain fifth',
		'chain sixth',
		'chain seventh',
		'chain eighth',
		'chain ninth',
	}
	local result = Collection.new()
	local chainDefault = args.chain or '+'
	for i, id in ipairs(args) do
		if i &gt; 1 then
			result:add(args[chainNames[i - 1]] or chainDefault)
		end
		local lc = id:lower()
		local text = keyText[lc] or keyText[keyAlias[lc]] or id
		result:add(kbdPrefix .. text .. kbdSuffix)
	end
	return mw.getCurrentFrame():extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Template:Key press/styles.css'} 
	} .. result:join()
end

local function keypress(frame)
	-- Called by &quot;{{key press|...}}&quot;.
	-- Using the template doubles the post‐expand include size.
	return keyPress(frame:getParent().args)
end

local function press(frame)
	-- Called by &quot;{{#invoke:key|press|...}}&quot;.
	return keyPress(frame.args)
end

return {
	keypress = keypress,
	press = press,
}</text>
      <sha1>dsj5a5986yf1b9d1av9u7wdz0fptyrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Wq/syl/Key</title>
    <ns>828</ns>
    <id>3825315</id>
    <revision>
      <id>7363084</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>Copied content from [[en:Module:Key]]; see source page's history for attribution.</comment>
      <origin>7363084</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4676" sha1="dsj5a5986yf1b9d1av9u7wdz0fptyrs" xml:space="preserve">-- This module implements {{key press}}.

local kbdPrefix = '&lt;kbd class=&quot;keyboard-key nowrap&quot;&gt;'

local kbdSuffix = '&lt;/kbd&gt;'

local keyText = {
	['caps lock'] = '⇪ Caps Lock',
	['[[caps lock]]'] = '⇪ [[Caps Lock]]',
	['shift'] = '⇧ Shift',
	['[[shift key|shift]]'] = '⇧ [[Shift key|Shift]]',
	['enter'] = '↵ Enter',
	['[[enter key|enter]]'] = '↵ [[Enter key|Enter]]',
	['cmd'] = '⌘ Cmd',
	['[[command key|cmd]]'] = '⌘ [[Command key|Cmd]]',
	['command'] = '⌘ Command',
	['[[command key|command]]'] = '⌘ [[Command key|Command]]',
	['opt'] = '⌥ Opt',
	['[[option key|opt]]'] = '⌥ [[Option key|Opt]]',
	['option'] = '⌥ Option',
	['[[option key|option]]'] = '⌥ [[Option key|Option]]',
	['tab'] = 'Tab ↹',
	['[[tab key|tab]]'] = '[[Tab key|Tab]] ↹',
	['backspace'] = '← Backspace',
	['[[backspace]]'] = '← [[Backspace]]',
	['win'] = '⊞ Win',
	['[[windows key|win]]'] = '⊞ [[Windows key|Win]]',
	['menu'] = '≣ Menu',
	['[[menu key|menu]]'] = '≣ [[Menu key|Menu]]',
	['up'] = '↑',
	['[[arrow keys|up]]'] = '[[Arrow keys|↑]]',
	['down'] = '↓',
	['[[arrow keys|down]]'] = '[[Arrow keys|↓]]',
	['left'] = '←',
	['[[arrow keys|left]]'] = '[[Arrow keys|←]]',
	['right'] = '→',
	['[[arrow keys|right]]'] = '[[Arrow keys|→]]',
	['asterisk'] = '&amp;#42;',
	['hash'] = '&amp;#35;',
	['[[#]]'] = '[[Number sign|#]]',
	['colon'] = '&amp;#58;',
	['[[:]]'] = '[[Colon (punctuation)|:]]',
	['pipe'] = '&amp;#124;',
	['[[|]]'] = '[[Pipe symbol|&amp;#124;]]',
	['semicolon'] = '&amp;#59;',
	['[[;]]'] = '[[Semi-colon|&amp;#59;]]',
	['equals'] = '&amp;#61;',

	-- Left &amp; right analog sticks.
	['l up'] = 'L↑',
	['l down'] = 'L↓',
	['l left'] = 'L←',
	['l right'] = 'L→',
	['l ne'] = 'L↗',
	['l se'] = 'L↘',
	['l nw'] = 'L↖',
	['l sw'] = 'L↙',

	['r up'] = 'R↑',
	['r down'] = 'R↓',
	['r left'] = 'R←',
	['r right'] = 'R→',
	['r ne'] = 'R↗',
	['r se'] = 'R↘',
	['r nw'] = 'R↖',
	['r sw'] = 'R↙',

	-- PlayStation.
	['ex'] = '×',
	['circle'] = '○',
	['square'] = '□',
	['triangle'] = '△',

	-- Nintendo 64 and GameCube.
	['c up'] = 'C↑',
	['c down'] = 'C↓',
	['c left'] = 'C←',
	['c right'] = 'C→',
	['c ne'] = 'C↗',
	['c se'] = 'C↘',
	['c nw'] = 'C↖',
	['c sw'] = 'C↙',
}

local keyAlias = {
	-- ['alternate name for key (alias)'] = 'name for key used in key table'
	['[[cmd key|cmd]]'] = '[[command key|cmd]]',
	['[[cmd key|command]]'] = '[[command key|command]]',
	['[[opt key|opt]]'] = '[[option key|opt]]',
	['[[option key]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[opt key|option]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[win key|win]]'] = '[[windows key|win]]',
	['*'] = 'asterisk',
	['#'] = 'hash',
	[':'] = 'colon',
	[';'] = 'semicolon',
	['l-up'] = 'l up',
	['l-down'] = 'l down',
	['l-left'] = 'l left',
	['l-right'] = 'l right',
	['l-ne'] = 'l ne',
	['l-se'] = 'l se',
	['l-nw'] = 'l nw',
	['l-sw'] = 'l sw',
	['r-up'] = 'r up',
	['r-down'] = 'r down',
	['r-left'] = 'r left',
	['r-right'] = 'r right',
	['r-ne'] = 'r ne',
	['r-se'] = 'r se',
	['r-nw'] = 'r nw',
	['r-sw'] = 'r sw',
	['ps x'] = 'ex',
	['ps c'] = 'circle',
	['ps s'] = 'square',
	['ps t'] = 'triangle',
	['c-up'] = 'c up',
	['c-down'] = 'c down',
	['c-left'] = 'c left',
	['c-right'] = 'c right',
	['c-ne'] = 'c ne',
	['c-se'] = 'c se',
	['c-nw'] = 'c nw',
	['c-sw'] = 'c sw',
}

local Collection = {}
Collection.__index = Collection
do
	function Collection:add(item)
		if item ~= nil then
			self.n = self.n + 1
			self[self.n] = item
		end
	end
	function Collection:join(sep)
		return table.concat(self, sep)
	end
	function Collection:sort(comp)
		table.sort(self, comp)
	end
	function Collection.new()
		return setmetatable({n = 0}, Collection)
	end
end

local function keyPress(args)
	local chainNames = {
		'chain first',
		'chain second',
		'chain third',
		'chain fourth',
		'chain fifth',
		'chain sixth',
		'chain seventh',
		'chain eighth',
		'chain ninth',
	}
	local result = Collection.new()
	local chainDefault = args.chain or '+'
	for i, id in ipairs(args) do
		if i &gt; 1 then
			result:add(args[chainNames[i - 1]] or chainDefault)
		end
		local lc = id:lower()
		local text = keyText[lc] or keyText[keyAlias[lc]] or id
		result:add(kbdPrefix .. text .. kbdSuffix)
	end
	return mw.getCurrentFrame():extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Template:Key press/styles.css'} 
	} .. result:join()
end

local function keypress(frame)
	-- Called by &quot;{{key press|...}}&quot;.
	-- Using the template doubles the post‐expand include size.
	return keyPress(frame:getParent().args)
end

local function press(frame)
	-- Called by &quot;{{#invoke:key|press|...}}&quot;.
	return keyPress(frame.args)
end

return {
	keypress = keypress,
	press = press,
}</text>
      <sha1>dsj5a5986yf1b9d1av9u7wdz0fptyrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363085</id>
      <parentid>7363084</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <origin>7363085</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4683" sha1="7bg1czf64dikgtfa2vbiarvo9hngzst" xml:space="preserve">-- This module implements {{wq/syl/Key press}}.

local kbdPrefix = '&lt;kbd class=&quot;keyboard-key nowrap&quot;&gt;'

local kbdSuffix = '&lt;/kbd&gt;'

local keyText = {
	['caps lock'] = '⇪ Caps Lock',
	['[[caps lock]]'] = '⇪ [[Caps Lock]]',
	['shift'] = '⇧ Shift',
	['[[shift key|shift]]'] = '⇧ [[Shift key|Shift]]',
	['enter'] = '↵ Enter',
	['[[enter key|enter]]'] = '↵ [[Enter key|Enter]]',
	['cmd'] = '⌘ Cmd',
	['[[command key|cmd]]'] = '⌘ [[Command key|Cmd]]',
	['command'] = '⌘ Command',
	['[[command key|command]]'] = '⌘ [[Command key|Command]]',
	['opt'] = '⌥ Opt',
	['[[option key|opt]]'] = '⌥ [[Option key|Opt]]',
	['option'] = '⌥ Option',
	['[[option key|option]]'] = '⌥ [[Option key|Option]]',
	['tab'] = 'Tab ↹',
	['[[tab key|tab]]'] = '[[Tab key|Tab]] ↹',
	['backspace'] = '← Backspace',
	['[[backspace]]'] = '← [[Backspace]]',
	['win'] = '⊞ Win',
	['[[windows key|win]]'] = '⊞ [[Windows key|Win]]',
	['menu'] = '≣ Menu',
	['[[menu key|menu]]'] = '≣ [[Menu key|Menu]]',
	['up'] = '↑',
	['[[arrow keys|up]]'] = '[[Arrow keys|↑]]',
	['down'] = '↓',
	['[[arrow keys|down]]'] = '[[Arrow keys|↓]]',
	['left'] = '←',
	['[[arrow keys|left]]'] = '[[Arrow keys|←]]',
	['right'] = '→',
	['[[arrow keys|right]]'] = '[[Arrow keys|→]]',
	['asterisk'] = '&amp;#42;',
	['hash'] = '&amp;#35;',
	['[[#]]'] = '[[Number sign|#]]',
	['colon'] = '&amp;#58;',
	['[[:]]'] = '[[Colon (punctuation)|:]]',
	['pipe'] = '&amp;#124;',
	['[[|]]'] = '[[Pipe symbol|&amp;#124;]]',
	['semicolon'] = '&amp;#59;',
	['[[;]]'] = '[[Semi-colon|&amp;#59;]]',
	['equals'] = '&amp;#61;',

	-- Left &amp; right analog sticks.
	['l up'] = 'L↑',
	['l down'] = 'L↓',
	['l left'] = 'L←',
	['l right'] = 'L→',
	['l ne'] = 'L↗',
	['l se'] = 'L↘',
	['l nw'] = 'L↖',
	['l sw'] = 'L↙',

	['r up'] = 'R↑',
	['r down'] = 'R↓',
	['r left'] = 'R←',
	['r right'] = 'R→',
	['r ne'] = 'R↗',
	['r se'] = 'R↘',
	['r nw'] = 'R↖',
	['r sw'] = 'R↙',

	-- PlayStation.
	['ex'] = '×',
	['circle'] = '○',
	['square'] = '□',
	['triangle'] = '△',

	-- Nintendo 64 and GameCube.
	['c up'] = 'C↑',
	['c down'] = 'C↓',
	['c left'] = 'C←',
	['c right'] = 'C→',
	['c ne'] = 'C↗',
	['c se'] = 'C↘',
	['c nw'] = 'C↖',
	['c sw'] = 'C↙',
}

local keyAlias = {
	-- ['alternate name for key (alias)'] = 'name for key used in key table'
	['[[cmd key|cmd]]'] = '[[command key|cmd]]',
	['[[cmd key|command]]'] = '[[command key|command]]',
	['[[opt key|opt]]'] = '[[option key|opt]]',
	['[[option key]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[opt key|option]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[win key|win]]'] = '[[windows key|win]]',
	['*'] = 'asterisk',
	['#'] = 'hash',
	[':'] = 'colon',
	[';'] = 'semicolon',
	['l-up'] = 'l up',
	['l-down'] = 'l down',
	['l-left'] = 'l left',
	['l-right'] = 'l right',
	['l-ne'] = 'l ne',
	['l-se'] = 'l se',
	['l-nw'] = 'l nw',
	['l-sw'] = 'l sw',
	['r-up'] = 'r up',
	['r-down'] = 'r down',
	['r-left'] = 'r left',
	['r-right'] = 'r right',
	['r-ne'] = 'r ne',
	['r-se'] = 'r se',
	['r-nw'] = 'r nw',
	['r-sw'] = 'r sw',
	['ps x'] = 'ex',
	['ps c'] = 'circle',
	['ps s'] = 'square',
	['ps t'] = 'triangle',
	['c-up'] = 'c up',
	['c-down'] = 'c down',
	['c-left'] = 'c left',
	['c-right'] = 'c right',
	['c-ne'] = 'c ne',
	['c-se'] = 'c se',
	['c-nw'] = 'c nw',
	['c-sw'] = 'c sw',
}

local Collection = {}
Collection.__index = Collection
do
	function Collection:add(item)
		if item ~= nil then
			self.n = self.n + 1
			self[self.n] = item
		end
	end
	function Collection:join(sep)
		return table.concat(self, sep)
	end
	function Collection:sort(comp)
		table.sort(self, comp)
	end
	function Collection.new()
		return setmetatable({n = 0}, Collection)
	end
end

local function keyPress(args)
	local chainNames = {
		'chain first',
		'chain second',
		'chain third',
		'chain fourth',
		'chain fifth',
		'chain sixth',
		'chain seventh',
		'chain eighth',
		'chain ninth',
	}
	local result = Collection.new()
	local chainDefault = args.chain or '+'
	for i, id in ipairs(args) do
		if i &gt; 1 then
			result:add(args[chainNames[i - 1]] or chainDefault)
		end
		local lc = id:lower()
		local text = keyText[lc] or keyText[keyAlias[lc]] or id
		result:add(kbdPrefix .. text .. kbdSuffix)
	end
	return mw.getCurrentFrame():extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Template:Key press/styles.css'} 
	} .. result:join()
end

local function keypress(frame)
	-- Called by &quot;{{key press|...}}&quot;.
	-- Using the template doubles the post‐expand include size.
	return keyPress(frame:getParent().args)
end

local function press(frame)
	-- Called by &quot;{{#invoke:key|press|...}}&quot;.
	return keyPress(frame.args)
end

return {
	keypress = keypress,
	press = press,
}</text>
      <sha1>7bg1czf64dikgtfa2vbiarvo9hngzst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363086</id>
      <parentid>7363085</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <origin>7363086</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4690" sha1="d27uvu1v8xlv4jc351tny671tozdla0" xml:space="preserve">-- This module implements {{wq/syl/Key press}}.

local kbdPrefix = '&lt;kbd class=&quot;keyboard-key nowrap&quot;&gt;'

local kbdSuffix = '&lt;/kbd&gt;'

local keyText = {
	['caps lock'] = '⇪ Caps Lock',
	['[[caps lock]]'] = '⇪ [[Caps Lock]]',
	['shift'] = '⇧ Shift',
	['[[shift key|shift]]'] = '⇧ [[Shift key|Shift]]',
	['enter'] = '↵ Enter',
	['[[enter key|enter]]'] = '↵ [[Enter key|Enter]]',
	['cmd'] = '⌘ Cmd',
	['[[command key|cmd]]'] = '⌘ [[Command key|Cmd]]',
	['command'] = '⌘ Command',
	['[[command key|command]]'] = '⌘ [[Command key|Command]]',
	['opt'] = '⌥ Opt',
	['[[option key|opt]]'] = '⌥ [[Option key|Opt]]',
	['option'] = '⌥ Option',
	['[[option key|option]]'] = '⌥ [[Option key|Option]]',
	['tab'] = 'Tab ↹',
	['[[tab key|tab]]'] = '[[Tab key|Tab]] ↹',
	['backspace'] = '← Backspace',
	['[[backspace]]'] = '← [[Backspace]]',
	['win'] = '⊞ Win',
	['[[windows key|win]]'] = '⊞ [[Windows key|Win]]',
	['menu'] = '≣ Menu',
	['[[menu key|menu]]'] = '≣ [[Menu key|Menu]]',
	['up'] = '↑',
	['[[arrow keys|up]]'] = '[[Arrow keys|↑]]',
	['down'] = '↓',
	['[[arrow keys|down]]'] = '[[Arrow keys|↓]]',
	['left'] = '←',
	['[[arrow keys|left]]'] = '[[Arrow keys|←]]',
	['right'] = '→',
	['[[arrow keys|right]]'] = '[[Arrow keys|→]]',
	['asterisk'] = '&amp;#42;',
	['hash'] = '&amp;#35;',
	['[[#]]'] = '[[Number sign|#]]',
	['colon'] = '&amp;#58;',
	['[[:]]'] = '[[Colon (punctuation)|:]]',
	['pipe'] = '&amp;#124;',
	['[[|]]'] = '[[Pipe symbol|&amp;#124;]]',
	['semicolon'] = '&amp;#59;',
	['[[;]]'] = '[[Semi-colon|&amp;#59;]]',
	['equals'] = '&amp;#61;',

	-- Left &amp; right analog sticks.
	['l up'] = 'L↑',
	['l down'] = 'L↓',
	['l left'] = 'L←',
	['l right'] = 'L→',
	['l ne'] = 'L↗',
	['l se'] = 'L↘',
	['l nw'] = 'L↖',
	['l sw'] = 'L↙',

	['r up'] = 'R↑',
	['r down'] = 'R↓',
	['r left'] = 'R←',
	['r right'] = 'R→',
	['r ne'] = 'R↗',
	['r se'] = 'R↘',
	['r nw'] = 'R↖',
	['r sw'] = 'R↙',

	-- PlayStation.
	['ex'] = '×',
	['circle'] = '○',
	['square'] = '□',
	['triangle'] = '△',

	-- Nintendo 64 and GameCube.
	['c up'] = 'C↑',
	['c down'] = 'C↓',
	['c left'] = 'C←',
	['c right'] = 'C→',
	['c ne'] = 'C↗',
	['c se'] = 'C↘',
	['c nw'] = 'C↖',
	['c sw'] = 'C↙',
}

local keyAlias = {
	-- ['alternate name for key (alias)'] = 'name for key used in key table'
	['[[cmd key|cmd]]'] = '[[command key|cmd]]',
	['[[cmd key|command]]'] = '[[command key|command]]',
	['[[opt key|opt]]'] = '[[option key|opt]]',
	['[[option key]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[opt key|option]]'] = '[[option key|option]]',
	['[[win key|win]]'] = '[[windows key|win]]',
	['*'] = 'asterisk',
	['#'] = 'hash',
	[':'] = 'colon',
	[';'] = 'semicolon',
	['l-up'] = 'l up',
	['l-down'] = 'l down',
	['l-left'] = 'l left',
	['l-right'] = 'l right',
	['l-ne'] = 'l ne',
	['l-se'] = 'l se',
	['l-nw'] = 'l nw',
	['l-sw'] = 'l sw',
	['r-up'] = 'r up',
	['r-down'] = 'r down',
	['r-left'] = 'r left',
	['r-right'] = 'r right',
	['r-ne'] = 'r ne',
	['r-se'] = 'r se',
	['r-nw'] = 'r nw',
	['r-sw'] = 'r sw',
	['ps x'] = 'ex',
	['ps c'] = 'circle',
	['ps s'] = 'square',
	['ps t'] = 'triangle',
	['c-up'] = 'c up',
	['c-down'] = 'c down',
	['c-left'] = 'c left',
	['c-right'] = 'c right',
	['c-ne'] = 'c ne',
	['c-se'] = 'c se',
	['c-nw'] = 'c nw',
	['c-sw'] = 'c sw',
}

local Collection = {}
Collection.__index = Collection
do
	function Collection:add(item)
		if item ~= nil then
			self.n = self.n + 1
			self[self.n] = item
		end
	end
	function Collection:join(sep)
		return table.concat(self, sep)
	end
	function Collection:sort(comp)
		table.sort(self, comp)
	end
	function Collection.new()
		return setmetatable({n = 0}, Collection)
	end
end

local function keyPress(args)
	local chainNames = {
		'chain first',
		'chain second',
		'chain third',
		'chain fourth',
		'chain fifth',
		'chain sixth',
		'chain seventh',
		'chain eighth',
		'chain ninth',
	}
	local result = Collection.new()
	local chainDefault = args.chain or '+'
	for i, id in ipairs(args) do
		if i &gt; 1 then
			result:add(args[chainNames[i - 1]] or chainDefault)
		end
		local lc = id:lower()
		local text = keyText[lc] or keyText[keyAlias[lc]] or id
		result:add(kbdPrefix .. text .. kbdSuffix)
	end
	return mw.getCurrentFrame():extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Template:wq/syl/Key press/styles.css'} 
	} .. result:join()
end

local function keypress(frame)
	-- Called by &quot;{{key press|...}}&quot;.
	-- Using the template doubles the post‐expand include size.
	return keyPress(frame:getParent().args)
end

local function press(frame)
	-- Called by &quot;{{#invoke:key|press|...}}&quot;.
	return keyPress(frame.args)
end

return {
	keypress = keypress,
	press = press,
}</text>
      <sha1>d27uvu1v8xlv4jc351tny671tozdla0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wq/syl/Key press/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3825316</id>
    <revision>
      <id>7363087</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <comment>Copied content from [[en:Module:Key press/styles.css]]; see source page's history for attribution.</comment>
      <origin>7363087</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="488" sha1="ju6ncl0rj4jerf8mff9ywt3joykx897" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
.keyboard-key {
	border: 1px solid #aaa;
	border-radius: 0.2em;
	box-shadow: 0.1em 0.1em 0.2em rgba(0, 0, 0, 0.1);
	background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa);
	background-image: linear-gradient(to bottom, var(--background-color-neutral, #eaecf0), var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa), var(--background-color-neutral, #eaecf0));
	color: var(--color-base, #202122);
	padding: 0.1em 0.3em;
	font-family: inherit;
	font-size: 0.85em;
}</text>
      <sha1>ju6ncl0rj4jerf8mff9ywt3joykx897</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363088</id>
      <parentid>7363087</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Пан Хаунд 2</username>
        <id>2597454</id>
      </contributor>
      <origin>7363088</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="495" sha1="fdjlqcdkteuwzxorwzx45aafzqq7v9p" xml:space="preserve">/* {{wq/syl/Pp-template}} */
.keyboard-key {
	border: 1px solid #aaa;
	border-radius: 0.2em;
	box-shadow: 0.1em 0.1em 0.2em rgba(0, 0, 0, 0.1);
	background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa);
	background-image: linear-gradient(to bottom, var(--background-color-neutral, #eaecf0), var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa), var(--background-color-neutral, #eaecf0));
	color: var(--color-base, #202122);
	padding: 0.1em 0.3em;
	font-family: inherit;
	font-size: 0.85em;
}</text>
      <sha1>fdjlqcdkteuwzxorwzx45aafzqq7v9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wp/grc/Τημάλας</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825317</id>
    <revision>
      <id>7363091</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PastelKos</username>
        <id>2547710</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Wp/grc/Ποταμός |Ὄνομα=Τημάλας |Εἰκών=Irrawaddy_Delta,_Myanmar_ESA381810.jpg |Εἰκόνος περιγραφή=Τὸ δέλτα ἐκ δορυφόρου |Πίναξ=Irrawaddyrivermap.jpg |Πίνακος περιγραφή=Ἡ λεκάνη ἀπορροῆς τοῦ Τημάλα |Χῶραι=[[File:Flag of Myanmar.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανία]] |Πόλεις=[[Wp/grc/Μανδαλαία|Μανδαλαία]] |Πη...&quot;</comment>
      <origin>7363091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="ll4j6bj1n4jvwg7d1u94ys3fr76gmgn" xml:space="preserve">{{Wp/grc/Ποταμός
|Ὄνομα=Τημάλας
|Εἰκών=Irrawaddy_Delta,_Myanmar_ESA381810.jpg
|Εἰκόνος περιγραφή=Τὸ δέλτα ἐκ δορυφόρου
|Πίναξ=Irrawaddyrivermap.jpg
|Πίνακος περιγραφή=Ἡ λεκάνη ἀπορροῆς τοῦ Τημάλα
|Χῶραι=[[File:Flag of Myanmar.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανία]]
|Πόλεις=[[Wp/grc/Μανδαλαία|Μανδαλαία]]
|Πηγή=[[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδὰ Ὄρη]]
|Ἐκβολή=[[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα]]
|Μῆκος=2.288&lt;ref&gt;Fei, Yu (2011). [https://news.sciencenet.cn/htmlnews/2011/8/251272.shtm &quot;中国科学家确定雅鲁藏布江等四条国际河流源头&quot;]. ''Xinhua News Agency''&lt;/ref&gt;
|Μέσος Ἔκρους=15.112&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm &quot;Water Resources of Myanmar&quot;]. ''AQUASTAT''&lt;/ref&gt;
}}

Ὁ '''Τημάλας'''&lt;ref&gt;William Smith (1857), ''[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aentry%3Dtemala-geo TEMALA]'', Dictionary Of Greek And Roman Geography&lt;/ref&gt; ἢ '''Αἰραυάτης'''&lt;ref&gt;ἐκ τοῦ [[Wp/grc/Σανσκριτικὴ Γλῶσσα|Σανσκριτικοῦ]] ''Airāvatī''&lt;/ref&gt; (βιρμανιστί: ''ဧရာဝတီမြစ်'' {{Wp/grc/IPA|[ʔèjàwədì mja̰]}}), ὁ μέγιστος τῶν ἐν τῇ [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανίᾳ]] ποταμός ἐστιν, ῥέων ἀπὸ τῶν [[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδῶν ὀρῶν]] κατὰ μεσημβρίαν, καὶ διὰ πολυειδοῦς δέλτα ἐκβαλλὼν εἰς τὴν [[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴν Θάλασσαν]].

== Πηγαί ==
&lt;references/&gt;

== Σύνδεσμοι Ἐξώτεροι ==
{{Wp/grc/Κοινά|Irrawaddy River|Τημάλας}}
{{Wp/grc/Ἔκτασις-Ποταμοί}}
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Βιρμανίας]]
[[Category:Wp/grc]]
{{DEFAULTSORT:Τημαλας}}
{{INTERWIKI|Q26076}}</text>
      <sha1>ll4j6bj1n4jvwg7d1u94ys3fr76gmgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>7363092</id>
      <parentid>7363091</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PastelKos</username>
        <id>2547710</id>
      </contributor>
      <origin>7363092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2244" sha1="r889eaw7eyrbny17da00020ea2dxbxs" xml:space="preserve">{{Wp/grc/Ποταμός
|Ὄνομα=Τημάλας
|Εἰκών=Irrawaddy_Delta,_Myanmar_ESA381810.jpg
|Εἰκόνος περιγραφή=Τὸ δέλτα ἐκ δορυφόρου
|Πίναξ=Irrawaddyrivermap.jpg
|Πίνακος περιγραφή=Ἡ λεκάνη ἀπορροῆς τοῦ Τημάλα
|Χῶραι=[[File:Flag of Myanmar.svg|basic|22px]] [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανία]]
|Πόλεις=[[Wp/grc/Μανδαλαία|Μανδαλαία]]
|Πηγή=[[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδὰ Ὄρη]]
|Ἐκβολή=[[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα]]
|Μῆκος=2.288&lt;ref&gt;Fei, Yu (2011). [https://news.sciencenet.cn/htmlnews/2011/8/251272.shtm &quot;中国科学家确定雅鲁藏布江等四条国际河流源头&quot;]. ''Xinhua News Agency''&lt;/ref&gt;
|Μέσος Ἔκρους=15.112&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm &quot;Water Resources of Myanmar&quot;]. ''AQUASTAT''&lt;/ref&gt;
}}

Ὁ '''Τημάλας'''&lt;ref&gt;William Smith (1857), ''[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aentry%3Dtemala-geo TEMALA]'', Dictionary Of Greek And Roman Geography&lt;/ref&gt; ἢ '''Αἰραυάτης'''&lt;ref&gt;ἐκ τοῦ [[Wp/grc/Σανσκριτικὴ Γλῶσσα|Σανσκριτικοῦ]] ''Airāvatī''&lt;/ref&gt; ([[Wp/grc/Βιρμανικὴ Γλῶσσα|βιρμανιστί]]: ''ဧရာဝတီမြစ် Ayeyarwady'' {{Wp/grc/IPA|[ʔèjàwədì mja̰]}}), ὁ μέγιστος τῶν ἐν τῇ [[Wp/grc/Βιρμανία|Βιρμανίᾳ]] ποταμός ἐστιν, ῥέων ἀπὸ τῶν [[Wp/grc/Ἠμωδὰ Ὄρη|Ἠμωδῶν ὀρῶν]] κατὰ μεσημβρίαν, καὶ διὰ πολυειδοῦς δέλτα ἐκβαλλὼν εἰς τὴν [[Wp/grc/Ἀνδαμανικὴ Θάλασσα|Ἀνδαμανικὴν Θάλασσαν]].

== Πηγαί ==
&lt;references/&gt;

== Σύνδεσμοι Ἐξώτεροι ==
{{Wp/grc/Κοινά|Irrawaddy River|Τημάλας}}
{{Wp/grc/Ἔκτασις-Ποταμοί}}
[[Category:Wp/grc/Ποταμοὶ τῆς Βιρμανίας]]
[[Category:Wp/grc]]
{{DEFAULTSORT:Τημαλας}}
{{INTERWIKI|Q26076}}</text>
      <sha1>r889eaw7eyrbny17da00020ea2dxbxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User talk:玉城マクラモト</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3825318</id>
    <revision>
      <id>7363095</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcoming Bot</username>
        <id>9525</id>
      </contributor>
      <comment>Welcome to Wikimedia Incubator!</comment>
      <origin>7363095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="rlwhlw4hjdozgza1iithavhwgk271ay" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin:.5em;&quot;&gt;
{{Welcome-toolbox
|create=(to create a wiki)
|lang-support=Language support
|float=right
}}

Welcome to Wikimedia Incubator!
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
* If you haven't created a user page yet, please [[Special:MyPage|create one]] with for example [[Incubator:Babel|Babel templates]] on it.
* You can select your interface language in [[Special:Preferences|your preferences]].
* If you make articles, templates or categories, don't forget to add a [[Help:FAQ#Prefix|prefix]]!
* If your knowledge of English is good, you can [[Incubator:Translation project|help with translating]] pages to other languages you know, so more people can understand them!
* If you want to translate the interface, please go to [[translatewiki:|Translatewiki.net]] and follow their instructions.

If you have any questions, feel free to ask them on [[Incubator:Community Portal]].
&lt;/div&gt;

-- [[User:Welcoming Bot|Welcoming Bot]] 11:37, 15 October 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rlwhlw4hjdozgza1iithavhwgk271ay</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>