Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар 0 3543 74282 74095 2026-05-15T16:59:39Z Тоадархо 5207 /* Областе нах Ӏохувшабар */ 74282 wikitext text/x-wiki {{Оперативный план |Название = «Кхе» ({{lang-ru|Чечевица}}) операци |Конфликт = <center>ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар</center> |Изображение = [[Файл:Operation Lentil (Caucasus).svg|300px]][[Файл:Депортация чеченцев и ингушей.svg|300px]] |Подпись = |Место = * [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]]; * [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР]]; * [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР]]. |type = |location = |coordinates = |map_type = |latitude = |longitude = |map_size = 240 |map_caption = |map_label = |Страна = СССР |Дата разработки = 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-гӀа ди |Разработчик = [[Берия, Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]] |Цель = гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар |Кодовое слово = Пантера |time-begin = саькура бетта 23-гӀа ди, 02:00 |time-end = 1944-ча шера маьтсела бетта 9-гӀа ди |timezone = UTC+4 |Исполнитель = [[Рабоче-крестьянская Красная армия|РККА]], [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]], [[Министерство государственной безопасности СССР|НКГБ]] |Результат = [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяьккхар, цун лаьтта декъар: [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́и]], [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́и]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́и]] юкъегӀолла, [[Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|РСФСР-еи]] [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржий ССР-еи]] лоаттаме. |Потери = |Погибших = * 100 эзар нохчои 23 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Pohl|1999}}; * 125 эзар нохчои 20 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Эдиев|2003|с=294}}. |Раненых = }} '''ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар''', е '''ГӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтар'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-ce|До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар}}<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>, {{lang-ru|Депортация чеченцев и ингушей}}), е '''«Кхе́» операци''' ({{lang-ru|Операция «Чечевица»}}){{дехьавалар|цӀи}} [[1944 шу|1944-ча шера]] [[саькура 23|саькура бетта 23-ча дийнахьа]] дӀа а доладенна [[тушола бетта 9|тушола бетта 9-ча дийнахьа]] чакхдаьннад. [[СССР]] доазон тӀа, къаьстта [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР-и]] цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола [[гӀалгӀа]]и [[нохчо]]и низагӀа [[переселение|дӀакхолха а баь]] (мехках а баьха) [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахий]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] (иштта цхьандаькъе [[Узбекская Советская Социалистическая Республика|Узбекийи]] [[Таджикская Советская Социалистическая Республика|Таджикийи ССР-е]]) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхав{{переход|Депортация|1}}. [[Депортации народов в СССР|СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан]] дакъа долаш хиннай из операци. Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да из{{переход|Численность депортированных|1}}. Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе [[боевая готовность|кийчбаь латташ хиннаб]] лоалахарча регионашка{{переход|Подготовка|1}}. Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 [[эшелон|шалон]] хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта [[Шолжа-ГӀалий область]] хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийченнеи]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастеннеи]], [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржехьеннеи]] юкъедахад{{переход|Территориальные изменения|1}}. ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха [[пӀенгезхой]]и [[бацой]]и мехках баьха хиннабац. Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, [[коллаборационизм|немцашта гӀо дари]], [[Антисоветизм|советашта духьала хӀамаш леладари]], [[бандитизм|гӀаьрал дари]] бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: [[Вермахт]]о [[МагӀалбика шахьар]]а лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац из{{переход|Коллаборационизм|1}}. Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташ{{переход|Фальсификация данных|1}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}. Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта [[эрсий мотт|эрсийи]] [[хӀирий мотт|хӀирийи]] цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех [[гӀишло]]ши наькъаши деш хиннад, [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] яздаь [[кинашка]]ш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннай{{переход|Культурно-исторические потери|1}} Указами Президиумов [[Верховный Совет СССР|СССР-еи]] [[Верховный совет России|РСФСР-еи Лакхехьарча Советий]] Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа [[Восстановление Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй]], амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннав{{переход|Реабилитаци|1}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀаша]] цу [[переселение|дӀакхолхабарах]] ''мехках дахар'' оал, е ''Сибаре/СибарегӀа Ӏодахийтар'' оал, иштта кхыдола дешаш а хул ''арадахар, дохадар''. Из шоллагӀдар кхы селла нийса дац, хӀана аьлча гӀалгӀайи нохчий Ӏобахийта лаьтташ дукхагӀча даькъе Сибарех лархӀац, Казахехьен гӀинбухехьа улла цхьа дакъа мара дац [[Западно-Сибирская равнина|Малхбузерча-Сибарен арен]] тӀа уллаш. ''Сибаре Ӏодахийтар'' яхар, хьагучох, хьалха таӀазар деш даим боккъонца СибарегӀа Ӏоахийтандаь дӀачӀоагӀденна хила деза метагахьа: паччахьа заман чухьа а, [[Эрсече хинна бӀорахой тӀом|революце хана а]], [[раскулачивание|кулакаш ба яхаш таӀазар]] деча хана а. [[Нохчий мотт|Нохчаша шоай меттала]], гӀалгӀаша мо, ''До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар'' оал<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Депортация чеченцев и ингушей'' оал, тӀаккха официально ''Операция «Чечевица»'' яхаш цӀи хиннай цун. Из «Чечевица» яхар «Чеченцы» яхачоа тара йоландаь тилла́ цӀи я{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}. == Даьха бахьанаш == 1944-ча шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхарахи цун лаьттан административни оттамахи долча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амара тӀа яхаш хиннад{{Sfn|Указ}}: {{Цитата |В связи с тем, что в период [[Великая Отечественная война|Отечественной войны]], особенно во время действий [[Вермахт|немецко-фашистских войск]] на Кавказе, многие чеченцы и ингуши [[Государственная измена|изменили Родине]], переходили на сторону [[Фашизм|фашистских]] [[Оккупация|оккупантов]], вступали в отряды [[Диверсия|диверсантов]] и [[Разведка|разведчиков]], забрасываемых немцами в тылы [[Рабоче-крестьянская Красная армия|Красной Армии]], создавали по указке немцев вооружённые банды для борьбы против [[Советы#В период Октябрьской революции|советской власти]], а также учитывая, что многие чеченцы и ингуши на протяжении ряда лет участвовали в [[Восстание|вооружённых выступлениях]] против советской власти и в течение продолжительного времени, будучи не заняты честным трудом, совершают бандитские налёты на колхозы соседних областей, грабят и убивают советских людей, — Президиум Верховного Совета СССР постановляет: 1. Всех чеченцев и ингушей, проживающих на территории Чечено-Ингушской АССР, а также в прилегающих к ней районах, переселить в другие районы СССР, а Чечено-Ингушскую АССР ликвидировать. Совнаркому СССР наделить чеченцев и ингушей в новых местах поселения землёй и оказать им необходимую государственную помощь по хозяйственному устройству… }} Массане а оккупанташта гӀо даьд яха къамаьл бух болаш дац, хӀана аьлча оккупаци хинна а яц. [[Вермахт]]о дӀалаьца хиннар [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н [[МагӀалбика шахьар]]а зӀаммига дола да́къа мара дац, хӀатоане́ цигара а кхо бутт баьлча арабаьхаб уж{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=13}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш, бахьанаш хӀанз а геттара чӀоагӀа къувсаш да. Цул совгӀа, къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац, хӀана аьлча е Нохч-ГӀалгӀайчен а, е РСФСР а, е СССР а цхьанна законаца а е закона́ кӀаларча актаца а белгалдоаккхаш хиннадац из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}. ХӀанз [[тархьар]] тохкача наха цу тайпара бехк тӀабиллар харци юхькӀоал йолаши лоархӀ, тӀаккха къаьсттача сага́ кхел ца еш бехк адамий гурмата́ тӀабиллари къаманна тӀагӀолла [[коллективная ответственность|гулламчий таӀазар дари]] геттара чӀоагӀа долча [[Преступления против человечества|адамленна духьала долча зуламех]] лоархӀ{{sfn|Полян2|2001|c=104}}. === Коллаборационизм === ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера наджгоанцхой беттага кхаччалца 55 гӀаьр (банда) дӀаяьккхай, цар 973 доакъашхо вийнав, 1901 саг лаьцав. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] учоте 150—200 гӀаьр хиннад латташ 2-3 эзар саг юкъе а волаш (бахархоех 0,5 %){{Sfn|RIA}}. ГӀалгӀайи нохчийи [[Антисоветизм|советашта духьалеи]] [[Коллаборационизм|фашистий оагӀув лоацаши]] геттара дукха хӀамаш леладар бахьан долаш мехках баьхаб яхар харц хилар дуккхача автораша бакъдоацилга белгалдаьккхад. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Даькъасте]] къахьегаш 156 законаца йоаца тоаба хиннай 3485 саг юкъе волаш. Ма дарра дийцача: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхаройче]] — 47 (900 доакъашхо), в [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀасте]] — 1500 доакъашхо, 1000 [[Дезертирство|дезертир]], [[Мобилизация|мобилизацех]] ида́ 800 саг. ТӀом хиннача кхаь шера́ [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] 4366 дезертир хиннав, 862 [[бӀул|амал]] дарах удаш хиннав, иштта «политгӀаьраши» [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташи]] къахьега болабеннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀа дакъа доладаллалца Даькъасте гӀолла {{Nobr|49 362}} дезертирал хиннад, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг хиннай, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. 1941-ча шера саькура беттагара денз 1943-ча шера тов беттага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР чурча гӀулакхий наркома [[дарж]] дӀа а лоацаш [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] [[полковник]] хиннача [[Албогачиев, Султан Измаилович|Албохчанаькъан Султана]] 1963 яздаьд: {{Цитата |Бандитов в горах Чечни было не больше, чем в других регионах страны… По моим подсчётам, в горах Чечни было в то время около 300 бандитов, в том числе около 160—170 активно действующих… Повторяю ещё раз — не было никаких причин для выселения чеченцев и ингушей. Это подтвердил и сам [[Берия, Лаврентий Павлович|Берия]] во время процесса над ним в 1953 году{{Sfn|Ахмадов|2005|с=824}}. }} ==== Хоамаш харцахьдахар ==== Дуккхача тохкамхоша харц лоархӀ официальни мехках бахар тӀачӀоагӀдеш дӀакхайкадаь таьрахьаш. Хьалхе план хиннача чаккхенна эшаш хиннача таьрахьашца вӀашкадоагӀаргдолаш из тоадаьлга гуш да цу каьхаташка{{Sfn|Козлов|2011|с=685}}. ТӀаккха НКВД-с ший каьхаташка ха а ховш бакъдар хувцаш хиннад, низ беш мехках даьхача къаман болча нахага зуламаш дарах низагӀа дари дайташ а хиннад, даь деце а. Цул совгӀа шоаш дӀаяздер мехках бахалехьа а, мехках боахача хана а шоашта бакъахьа хетачоа хувцаш хиннад цар. ТӀом болча хана Нохч-ГӀалгӀай областа КПСС комитета секретари «[[Тройки НКВД|НКВД тройкан]]» доакъашхои хиннача [[Филькин, Василий Иванович|Филькин Василийс]] НКВД-с гӀаьрий гӀаьрхойи дукхал ювцаш хьаяхар теша мегаш къамаьл дац аьнна хиннад. Из аларах 1970-ча шера КПСС тархьара кафедран кулгалхочун даржа тӀара дӀаваьккхав из{{Sfn|Эдиев|2003|с=28}}. Иззамо хӀамаш [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхарой АССР]] а хиннад, цигара хьакимаш дӀабаьха хиннаб кхыметтала цар шоашкара гӀаьраш дукхагӀа я аьнна ӀотӀа ца яздарах («ӀокӀезигъю» оалаш хиннад царех). Керда увттабаьча хьакимаша дукха ха ялалехь лакхе латтачарна товр деш сиха статистика хьатоаяьй. Кертача статистика́ тӀа а товжаш [[Депортация балкарцев|ма́лкхарой мехках баьхаб]]{{Sfn|Эдиев|2003|с=27}}. == «Чечевица» операци == === Политбюрон доакъашхой уйла === [[Файл:Анастас Иванович Микоян.jpg|thumb|right|[[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микоян]]]] 1944-ча шера КПСС ЦК Политбюрон кхетача гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар дувцача хана ши дага хиннаб хьакимаш: [[Молотов, Вячеслав Михайлович|Молотови]], [[Жданов, Андрей Александрович|Жданови]], [[Вознесенский, Николай Алексеевич|Вознесенскийи]], [[Андреев, Андрей Андреевич|Андрееви]] нохчийи гӀалгӀайи укх сахьате мехках а баьха Нохч-ГӀалгӀай АССР йохае еза яхаш хиннаб, тӀаккха [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталини]], [[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилови]], [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Хрущёви]], [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Кагановичи]], [[Берия, Лаврентий Павлович|Берияи]], [[Калинин, Михаил Иванович|Калинини]] уж Даькъасте немцех хьамукъаяьккхача мара мехках ца баьхача бакъахьа хеташ хиннаб. Къаьстта ший уйла [[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микояна]] хиннай: мехках бахара раьза хиннавале а, арахьа СССР бӀагалъяргья аьнна белгалдаьд цо{{Sfn|Медведев}}. 1957-ча шера Микоян [[Комиссия по восстановлению Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярах йолча комиссена]] хьалха этта хиннав{{Sfn|Шнайдер}}. === Кийчо === Цкъарчоа гӀалгӀайи нохчийи [[Алтайский край|Алтаерча йистеи]], [[Новосибирская область|Новосибирскерчеи]] [[Омская область|Омскеи областашка]] Ӏобахийта лерхӀаш хиннад. Цхьабакъда тӀехьагӀа уйлаш хувца а енна 1943-ча шера оагӀой бетта дувцаш хиннар [[Казахская ССР|Казахийи]] [[Киргизская ССР|ГӀиргӀизойи ССР]] Ӏобахийтар{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}. Операци дӀахьоргйолаш кийча кхы а 1942-ча шера бӀаьсти йолаяь хиннай: нохчийи гӀалгӀайи эскаре тӀабехар юхасоцадаь хиннад уж боахабе вӀаштӀехьахургдац яхаш (лоамароша хьакха мича юъ, хӀаьта салташта юае хьакхий тушонка мара яц аьнна){{Sfn|Ахмадов|2005|с=833}}. 1943-ча шера ардара бетта НКВД наркома когаметтаоттар хиннача [[Кобулов, Богдан Захарович|Кобуловс]] Берияга каьхат деннад республике чӀоагӀа гӀаьрал даьржад яхаш, шоллагӀвар цо дийцачоа чӀоагӀа раьза хиннав. Спецкхолхабаьраш тӀаэцаргболаш кийчо е болабеннаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. 1943-ча шера ахкан зама йолаеннача хана денз къайлагӀа НКВД бӀу чуоза болабаьб республике [[учения|Ӏа́мораш]] да яхаш. Бакъдар ха ца ховш, кӀаларча гӀалгӀашеи нохчашеи салташта гӀо деш хиннад: мовхьаш дӀахьош а, хӀама юаеш а, дос кхухьаш а, тайп-тайпара совгӀаташ телаш а. Цу юкъагӀа Ставрополерча йисте [[список|листамаш]] яздеш хиннад кастта Нохч-ГӀалгӀай лаьтташка Ӏохувшабергбола гӀазкхий дӀа а язбеш{{Sfn|Ахмадов|2005|с=833—838}}. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа [[Государственный комитет обороны|СССР паччахьалкхен духьалъоттама комитета]] № 5073 йола чӀоагӀам тӀаийцаб «фашисташта гӀо дарах» [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяккхарахи нах Юкъерча Азеи Казахехьеи Ӏобахийтарахи. Нохч-ГӀалгӀайчен лаьттех 4 шахьар [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́]] дӀаеннай, [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́]] — цхьа шахьар, диса́ча лаьтташка [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьаяь хиннай{{Sfn|Мероприятия}}. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа «Нохчийи гӀалгӀайи дӀакхолхабара низамах йола инструкци» чӀоагӀъяьй Берияс»{{Sfn|RIA}}, тӀаккха 31-ча дийнахьа Паччахьалкхен духьалъоттама комитета чӀоагӀам арабаьннаб гӀалгӀайи нохчийи [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахийи]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] Ӏобахийтарах{{Sfn|Скепсис}}. Саькура бетта 20-ча дийнахьа [[Серов, Иван Александрович|Иван Серовацеи]], Богдан Кобуловацеи, [[Мамулов, Степан Соломонович|Степан Мамуловацеи]] Берия [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа хьал а вена ше кулгалдеш хиннав операценна. КӀала хьежаш 100 эзар саг хиннав цунга, царех 18 эзар эпсар волаши, 19 эзар НКВД-еи, НКГБ-еи, «[[Смерш]]-еи» оперативни болхло волаши{{Sfn|Полян}}. Из доацаш гонахьа ядача регионашка а кийча лоаттадеш эскара доакъош хиннад, царех хиннай тӀема авиаци а, НКВД а, «Смерш» а, кхыдараш а. Ишта кхоач из 100 эзарнега. Цхьабола эпсараш СССР эггара гаьнагӀча моттигашкара хьалбайта хиннаб, масала, дукха зуламаш дарца бӀагалваьнна хинна кхоалгӀча ранга пачхьалкхен кхерамзлен комиссар хинна [[Гвишиани, Михаил Максимович|Михаил Гвишиани]], [[Приморский край|Фордистерча йистера]] хьалвайта хиннав, цига УНКВД хьаким хиннавар из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=838—839}}. === Мехках бахар === Саькура бетта 21-ча дийнахьа Берияс НКВД гӀолла амар даьд нохчийи гӀалгӀайи мехках баха аьнна{{Sfn|RIA}}. ШоллагӀча дийнахьа республикан хьакимашцеи дина хьалхале йолчарцеи кхетаченаш дӀайихьай, цига нах тӀахьеха аьннад цо царга духьале ергйоацаш аьнна{{Sfn|Полян}}. 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа «Пантера» яха код-дош а аьнна йолаенна хиннай операци, бийсан 2:00 даьннача хана. Тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхъяьннай из. 180 [[эшелон|шалон]] Ӏояхийтай 493 269 саг мехках а воаккхаш. Наькъа 1272 саг веннав, 56 саг ваьв{{Sfn|RIA}}. ДӀатӀакхача хала долча моттигашка бӀаррча [[эйла]]ш-[[кхаьлл|кхаьлаш]] йоаеш хиннай — из хиннад [[ТӀаргам]]е, [[Хамхи|Хамхе]], [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе]], Зумсе, иштта кхы а дуккханахьа а<ref name=ЦИМО_РАН>Конфедерация репрессированных народов Российской Федерации, 1990—1992: документы, материалы. / Сост. И. Алиев; Под редакцией [[Губогло, Михаил Николаевич|М. Губогло]]. — М.: Центр по изучению межнациональных отношений РАН, 1993. — С. 109.</ref>. Ӏаьдало хьаяхачох, операци йодача юкъагӀа 780 саг вийнав, 2016 саг лаьцав, 20 эзар герз хьадаьккхад, тӀаккха 6544 саг лоам хьалчу а ваха́ къайлаэккх вӀаштӀехьадаьнна виса{{Sfn|Кречетников}}. ТӀеххьара араяьнна шалон нохчашхеи гӀалгӀашхеи бола хьакимаши агитаци яра духьа боагӀабаь дина нахи чубагӀаш араяьннай{{Sfn|Архив Сталина}}. Цхьабола нах Ӏаьдала хьалха дукха хӀамаш карагӀдийна хиларах мехках бахарах мукъа боахаш хиннаб, цхьабакъда из теркал а ца деш, «СибарегӀа» хьалъухаш хиннаб уж хӀаьта{{Sfn|Ахмадов|2005|с=847}}. ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар СССР-е эггара йоккхагӀа мехках боаккха процесс хиннай: тайп-тайпарча хоамаша хьаяхачох, мехка ваьккхар 650 эзар хиллал дукха саг хиннав{{sfn|Безугольный2|2012|c=196—201}}. ==== ТӀемахой мехках бахар ==== Нохч-ГӀалгӀайчера мехках бахарца цхьана нохчийи гӀалгӀайи иштта ЦӀеча Эскарера а тӀерабоахаш хиннаб. 1944-ча шера духхьала цхьан {{комм 2|передовая тӀара|хьа́лче́ра}} 710 эпсари, 1696 сержанти, 6488 салтеи тӀем тӀара ваьккхав. ГӀалгӀашха, нохчашха, къаршашха, малкхарашха хинна тӀемахой [[Алмата|Алмате]] хьал а баха, цига спецпхьаний отдела лоӀамагӀа хила безаш бар. Царех дукхабараш [[тыл|тӀеча]] гӀинбухерча лаьтташка хьал а бахийта хьу кийчъечеи наькъаш дехкачеи болх беш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=846—847}}. ЦӀеча эскаре гӀалгӀайи нохчийи дукхал{{Sfn|Безугольный|2019|с=592}}: * 1942-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4446 саг; * 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3386 чел.; * 1943-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4008 саг; * 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3536 саг; * 1944-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 1720 саг; * 1945-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 1635 саг. Хоамо бӀарг ма гойттара, 1944-ча шера хьалхарча даькъе дикка ӀокӀезигбаь хиннаб уж эскаре, цхьабакъда шоллагӀча даькъе уж бӀун чура дӀабахар юхасоцадаь хиннад, цудухьу цхьа эзар ах эзарнел совгӀа саг хиннав эскаре тӀома чакхбоаллача заман чухьа. ==== Ийна фусамаш мехках яхар ==== Кхыча къаман нахага маьре хинна нохчийи гӀалгӀайи кхалнах мехках баха безаш хиннабац. ХӀатоане нохчашкеи гӀалгӀашкеи маьре хинна эрсий кхалнах а, кхыча къаман кхалнах а мехках баха безаш хиннаб. Шоай безам хилча, Ӏе йиш йолаш хиннаб уж мах боха а баь, цхьабакъда из даьдар аьнна бераш кӀалхардувлаш хиннадац<ref>{{cite web|author=М. Музаев|title=Тяжёлый путь к реабилитации…|url=https://chechnyatoday.com/content/view/276821|work=chechnyatoday.com|access-date=2018-02-20|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100253/https://chechnyatoday.com/content/view/276821|url-status=live}}</ref>. ==== Кхыча моттигашкара мехках бахар ==== Селашкахьара 28 эзар нохчо Ӏовахийтав (царех 15,4 эзар саг [[Аккинцы|арара аьккхе]] а волаш), ГуржегӀара — 2700 нохчо (бакъда [[боацой]]и [[пӀенгезхой]]и къаьстта къамаш да аьнна дӀакхайка а даь, мехках ца боахаш битаб){{Sfn|Ахмадов|2005|с=845—846}}. ==== Кхыча къаман нах мехках бахар ==== ГӀалгӀашцеи нохчашцеи Нохч-ГӀалгӀайче даьха кхыдола къамаш а мехках даьха хиннад. 1948-ча шера харцахьа мехках даьхад тхо аьнна СССР МВД чу 308 заявлени хиннай [[маӀарлой|маӀарлошкареи]], [[доаргӀой|доаргӀошкареи]], [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумкашкареи]], кхыча къамашкареи{{Sfn|Ахмадов|2005|с=860}}. === Мехках боахаш хинна хьал === Ахча кӀезигагӀа гӀоргдолаш 28-32 сага мара лаьрхӀа хиннайоацача дахчан вагона чу 45 саг, хийла 150 саг а, чуволлаш хиннав. Вагона [[майда]] 17,9 м² мара хиннаяц. Дуккхача вагонашка падлараш тӀехьа хиннаяц. Уж хьаергйолаш 14 дахчан улг луш хиннад наха, цхьабакъда [[кечал]]аш луш хиннаяц{{Sfn|Абдурахманов|2015|с=277}}.. Наькъа болхаш [[тиф|дӀайха у]] кхийтта хиннад на́ха́{{Sfn|Скепсис}}. Хийла, вагона чура ахаш дакъий долаш хьалбоалабаьб, дийнабараш 40 градус шийлача ара Ӏобоахаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=844}}. Ӏокхаьча́ча 491 748 сага́ е [[кхача]] а, е [[жилье|Ӏече]] а, е напагӀа даккха болх а хиннабац{{Sfn|Архив Сталина}}. 12 шу даьннача гӀолла, 1956-ча шера, Казахехьа вахаш 315 эзар гӀалгӀаи нохчои хиннав, ГӀиргӀизехьа — 80 эзар гаргга. [[Запрет|Дехкар]] дӀадаьккхачул тӀехьагӀа 1957-ча шера бӀаьсти Даьхе 140 эзар саг хьалцӀавенав, цхьабакъда лоамарча шахьарашка (Галай чӀожа, Шарой, ЧӀаьбарлой шахьарашка, Итон-Кхаьлеи Шатойи шахьарий доккхагӀа долча доакъошка) нах баха Ӏохувшийташ хиннабац, шаьрача Ӏохувшабеш хиннаб цига баьхараш. ХӀаьта а лоам хьалчуухаш хилча, цӀенош лелхадеш хиннад, наькъаш дохадеш хиннад. СибарегӀа Ӏодахийталехьа 120 эзар саг вахаш хиннав цу шахьарашка{{Sfn|Ахмадов|2005|с=884—885}}. == Шолжа-ГӀалий тӀарча областа хьал == === Лаьттан доазув хувцар === Цкъарчоа деррига лаьтта лоалахарча регионашта юкъе гӀолла декъа лаьрхӀа хиннад, цхьабакъда Шолжа-ГӀалеи цун мехкадаьттацара гӀулакхи сов чӀоагӀа стратегически лоадам болаш хиларах, паччахьалкхен хьакимаша керда область хьае лаьрхӀад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=848—849}}. Шолжа-ГӀалий область 1944-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа хьакхеллай Нохч-ГӀалгӀай АССР тушола бетта 7-ча дийнахьа дӀаяьккхачул тӀехьагӀа. ДаьгӀастен АССР лоаттаме Веданеи, Ножай-Юртеи, Сесанеи, ЧӀаьбарлойи, Курчалойи, Шаройи шахьараши, иштта Гумсен шахьара малхбоалехьара дакъеи. МагӀалбик пхьеи, иштта Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмеи шахьараши ХӀирий АССР лоаттаме дӀаеннай. Итон-Кхаьла шахьар Гуржий ССР дӀаеннай. Областа юкъейихьай иштта хьалха Ставрополерча йисте хинна шахьараш: Новреи Шелковскойи шахьари, ГӀизлар пхьеи, ГӀизлара шахьари, иштта Ачикулакеи, ГӀа́ране́гӀийи, Коясылеи шахьараш{{Sfn|Указ}}. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР когаметта Шолжа-ГӀалий область хьоахаяр юкъедаьккхад. === ГӀовттамхой тоабаш === Нах мехках бахара гӀовттама тоабаш ӀокӀезигъенна хиннаяц. Цкъарчоа гӀовттамхой массехк эзар дукхагӀа хьахинна хиннаб СибарегӀа Ӏо ца бахийта байдда дӀабахандаь нах, бакъда уж берригаш хӀана хиннабац аллал герз доацаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849}}. [[Исраилов, Хасан|Исраилов Хьасан]] къаьст-къаьстта лелаш йола тоабаш цхьантоха гӀерташ къахьегаш хиннав, амма карагӀдаьннадац цун из. ГӀалгӀаехи нохчехи бола чекисташ Ӏо ца бохийташ къахьегаш хиннаб — Ведана шахьара НКВД хьаким [[Харачой Заьлмах]]ий воӀ хинна Ӏумар-Ӏаьла хиннав, гӀовттамхой боабеча хана вийнав из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849—850}}. 1944-гӀа шу чакхдоаллача хана вийна 258 законагӀа воаца саги, 42 цхьаь лела эбарги, 137 кхыча къаман саги вийнав. Официально законагӀа мел боацараш 1953-ча шера дӀабаьхаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=852}}. === КӀалхарбаьннараш хӀалакбар === Мехка Ӏочуэзача бӀуно биса хинна маьрша нах боабеш хиннаб. Галай чӀожерча шахьаре Сагатов майора чарахьий сура курсанташа унахойи, заӀапхои, боккхий нахи боабеш хиннаб. Нашхой сельсовете 60 саг вийннав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=850—851}}. Мехках бахар сихагӀа дӀагӀоргдолаш шиш бола дин нах юхакхувлаш хиннаб юкъ яккха. Уж доала́ а увтташ массехк эзарг саг араваьнна хиннав. 1944-гӀа шу чакхдалалехь 6500 саг лаьца ӀотӀавахийтав СибарегӀа{{Sfn|Ахмадов|2005|с=851}}. === Къоалдар === Комиссеш хьаяь хиннаяле а, геттара доккха рузкъан-мулкан дола дакъа лочкъадаь дӀадихьад. Доахан дӀалоахкача хана 18 эзар бежан дӀадаьннад. Областе лоалахарча регионашкара къуй-гӀаьрхой Ӏочуухаш хиннаб — 1944-ча шера 1245 саг лаьцав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=853—854}}. Къоал деш дакъа лоацаш хьакимаш хинаб, цунна юкъе ДаьгӀастен обкома секретараш а, прокурораш а, НКВД кулгалхой а хиннаб. Зуламаш даьраш ца лувцаш битаб, хӀана аьлча кулгалдеш бола болхлой боацаш бисар кхерам хиннаб сов дукха нах цу хӀаманна юкъебаха{{Sfn|Ахмадов|2005|с=854}}. === Товшхала-тархьара йов === Региона товшхала́и тархьара́и йоккха {{комм 2|потеря|йов}} хиннай, маьждигашкеи кашамашкеи мел хиннар дихьад. Чурташ хьа а доахаш царех лардаш еш хиннай. Шолжа-ГӀалий майдаш тӀа нохчийи гӀалгӀайи Ӏарбийи меттала мел яздаь кинашкаш доагадеш хиннад. Республикан библиотекан дирекце массехк бӀаь кинашка кӀалхардаккха аьттув баьннаб доага ца дайташ{{Sfn|Ахмадов|2005|с=855}}. Кулгаца яздаь кинашкаш а, хозала́ лелаяь хӀамаш а, герз а, истингаш-кӀувсаш а хӀалакдеш хиннад. Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбека]] сийленг хьал а эккхийта́, цунна когаметта инарал [[Ермолов, Алексей Петрович|Ермолова́]] сийленг дегӀа хиннад нохчех лаьца во хӀамаш а яздаь{{Sfn|Айдамирова|2011|с=122}}. Юрташтеи урамаштеи керда эрсийи хӀирий цӀераш техкаш хиннай. Массехк бӀаьшера лаьтта вӀовнаши гӀалаши лелхийташ хиннай [[Эзми|Эзме]] а, [[Кхаьхк]]е, [[Хамхи|Хамхе]] а, [[ЖӀайрах]]е, [[Каьзи|Каьзе]] а, иштта кхы а дуккхача кхаьлашка а{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=88}}. === Областе нах Ӏохувшабар === Мукъадаьннача лаьтташка кхыча регионашкара кхолхабаьраш Ӏохувшабеш хиннаб. Автономи кхы юхаметтаотталургйоацаши экономика хӀаччийоаккхаргйоацаши даь хинна хӀама да из. 1944-ча шера маьтсела бетта керда хьакхолхабаьраш 40% хиннаб СибарегӀа Ӏобахийтарашца дистача. 6800 фусам Ставрополера хьалъена хиннай. ДӀахо нах юккъерча областашкара хьалбоалабе лерхӀаш хиннаб (Тамбовеи, Пензани, Ульяновскеи областашкара){{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}. Наьха догдайтаргдолаш льготаш еш хиннай, цхьабакъда хӀаьта а хьалбахка безам хинна нах кӀезига хиннаб. 1947-ча шерагара денз 1951-ча шерага кхаччалца 6 эзар фусам хьалъена хиннай, царех яха хайна Ӏийна 4 эзар мара хиннаяц, вожаш юхаяхай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}. ХӀирийченна дӀаденнача гӀалгӀай лаьтташка къударцаш (ЗӀилбухерча ХӀирийчера нах) Ӏохувшабеш хиннаб. Селашта дӀаеннача нохчий юрташка лоамарой Ӏохувшабеш хиннаб — 65 эзар, царех 51 эзар Шолжа-ГӀалий областе хьалвахийтав. Цу гӀулакха лаьрхӀа 1944-ча шера тушола беттеи бекарга беттеи [[хорш]]и [[дӀайха у]]и бахьан долаш дуккха хьакхолхабаьраш лаш хиннаб. [[Овхой шахьар]]е 1944—1947-ча шерашка 2 эзар [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумке]] веннав у кхийтта (хьакхолхабаьрех кхоалагӀа дола дакъа){{Sfn|Ахмадов|2005|с=857—858}}. 1956-ча шера тӀехьа тӀом хилалехь хинна хӀамаш хьаяра лагӀага кхача аьттув баьнна хиннабац дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀайчен цхьанна а шахьаре{{Sfn|Ахмадов|2005|с=858}}. === Шолжа-ГӀала дегӀайоалаяр === Шолжа-ГӀала дегӀаяра́ хайра́ Ӏеткъа́ хиннадац гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар, хӀана аьлча уж ишта а доккхагӀа дола дакъа долаш хиннадац цига бахарашта юкъе. 1949-ча шера тӀом хилалехь хиннача хӀамаш хьаяра лагӀа тӀа баьнна хиннаб. 1951—1955-ча шерашка 23 керда предприяти хьалъяьй. Пхье 233 эзар саг вахаш хиннав (1939-ча шера хинначул 60 эзар саг дукхагӀа хул из){{Sfn|Ахмадов|2005|с=858—859}}. == Хьажа иштта == {{кол|2}} * [[Черекская трагедия|Черекера операци]] * [[Восстание Хасана Исраилова|Исраилов Хьасан гӀаттар]] * [[Депортации народов в СССР|СССР-е къамаш мехках дахар]] * [[Военное преступление#Военные преступления стран Антигитлеровской коалиции|Гитлера духьаларча коалице даь тӀема зуламаш]] * [[Мухаджирство в среде нахских народов|ГӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъера мухӀажирал]] * [[Геноцид чеченцев|Нохчий геноцид]] * [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе нах боабар]] {{Конец кол}} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == {{Навигация}} * {{книга |автор = Абдуллаев З. С. |заглавие = Всполохи: Повести, рассказы, очерки |место = Гр. |год = 1988 |ref = Абдуллаев }} * {{книга |автор = [[Абдурахманов, Дукуваха Баштаевич|Абдурахманов Д. Б.]], [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]] |заглавие = Битва за Чечню |место = Гр. |издательство = АО «ИПК «Грозненский рабочий» |год = 2015 |страниц = 432 |isbn = 978-5-4314-0155-8 |тираж = 1000 |ref = Абдурахманов }} * {{книга |автор = [[Авторханов, Абдурахман Геназович|Авторханов А. Г.]] |заглавие = Убийство чечено-ингушского народа |издательство=СП «Вся Москва» |год = 1991 |страниц = 79 }} * {{книга |автор = [[Айдамирова, Машар Абузаровна|Айдамирова Машар]] (составитель) |заглавие = Эпоха «Долгих ночей» |место = Гр. |год = 2011 |страниц = 320 |isbn = 978-5-4314-0009-4 |тираж = 1000 |ref = Айдамирова }} * {{книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х. |заглавие = История Чечни в XIX-XX веках |место = М. |издательство = «Пульс» |год = 2005 |страниц = 996 |isbn = 5-93486-046-1 |тираж = 1200 |ref = Ахмадов }} * {{книга |автор = Безугольный А. Ю. |заглавие = Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук. |ссылка = https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |место = М. |год = 2019 |страниц = 597 |ref = Безугольный }} * {{книга |автор = Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., [[Кринко, Евгений Фёдорович|Кринко Е. Ф.]] |заглавие = Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения |место = М. |издательство = Центрполиграф |год = 2012 |страниц = 479 |тираж = 3000 |isbn = 978-5-227-03570-7 |ref = Безугольный2 }} * {{статья |автор = Бибулатов В. М. |заглавие = Трудовые подвиги спецпереселенцев |издание = Архивный вестник |тип = журнал |год = 2016 |номер = 4 |страницы = 170—172 |ref = Бибулатов }} * {{статья |автор = [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]] |заглавие = Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) |издание = Известия вузов. Северо-Кавказский регион |тип = журнал |год = 2009 |номер = 3а |страницы = 88—91 |ref = Бугаев }} * {{книга |автор = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |заглавие = Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши |издательство = Капь |год = 1994 |страниц = 259 }} * {{книга |автор = [[Висаитов, Мавлид Алероевич|Висаитов М. А.]] |заглавие = От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны |место = Гр. |издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство |год = 1966 |страниц = 128 |ref = Висаитов }} * {{книга |автор = Волконский С. Г. |заглавие = Записки |место = Иркутск |издательство = Восточно-Сибирское книжное издательство |год = 1991 }} * {{книга |автор = [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев, Ю. Д]]. |заглавие = Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов |место = [[Москва]] |издательство = «МП Палея» |год = 1995 |страниц = 275 |isbn = 5-86020-238-5 |ref = Дешериев }} * {{книга |автор = Ермекбаев Ж. А. |заглавие = Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы |место = [[Алма-Ата]] |издательство = «Дайк-Пресс» |год = 2009 |страниц = 508 |isbn = 978-601-7170-028 |тираж = 1500 |ref = Ермекбаев }} * {{книга |автор = [[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие = Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 2005 |ref = Земсков }} * {{книга |автор = [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]], [[Гакаев, Джабраил Жоколаевич|Гакаев Д. Ж.]], [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|Хасбулатов А. И.]] и др. |заглавие = История Чечни с древнейших времён до наших дней |ответственный = рук. [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]] |ссылка = https://books.google.ru/books?id=KEQMAQAAMAAJ&q=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiiq-yNytTZAhVUiKYKHYcdApgQ6AEIKjAB |место = Гр. |издательство = ГУП «Книжное издательство» |год = 2008 |том = 2 |страниц = 832 |isbn = 978-5-98896-101-7 |тираж = 3000 |ref = Ибрагимов }} * {{книга |автор = [[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]] и др. |заглавие = Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР |место = М. |издательство = [[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]] |год = 2011 |страниц = 1108 |isbn = 978-5-8243-1443-4 |тираж = 1000 |ref = Козлов }} * [[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]] О прошлом ради будущего: интервью с [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Мусой Ибрагимовым]] // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191. * {{статья |автор = Лунина М. |заглавие = Терпение камня |издание = [[Собеседник]] |тип = газета |год = 1989 |номер = 27 |страницы = 12 |ref = Лунина }} * {{книга |автор = {{Comment|Михайлов А. Г.|Михайлов Александр Георгиевич}} |заглавие = Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует |место = М. |издательство = ООО Коллекция «Совершенно секретно» |год = 2002 |страниц = 320 |isbn = 5-89048-100-2 |тираж = 3000 |ref = Михайлов }} * {{книга |автор = [[Нухажиев, Нурди Садиевич|Нухажиев Н. С.]], Умхаев Х. С. |заглавие = Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму |место = Гр. |издательство = ЗАОр «НПП «Джангар» |год = 2009 |ref = Умхаев }} * {{книга |автор = [[Ошаев, Халид Дудаевич|Ошаев, Х. Д.]] |заглавие = Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа |место = [[Нальчик]] |год = 2004 |ref = Ошаев }} * {{книга |автор = [[Полян, Павел Маркович|Полян П.М.]] |заглавие = Не по своей воле… История и география принудительных миграций |ссылка = http://www.memo.ru/history/deport/index.htm |место = М. |издательство = О.Г.И. — «Мемориал» |год = 2001 |страниц = 328 |isbn = 978-5-94282-007-7 |ref = Полян2 }} * {{публикация|книга |автор = [[Пыхалов, Игорь Васильевич|Пыхалов И. В.]] |заглавие = За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие? |место = М. |издание = Изд. 7-е, доп. и испр. |издательство = «[[Яуза (издательство)|Яуза]]» |год = 2017 |страниц = 478 |иллюстрации = ил |серия = Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова |isbn = 978-5-906716-85-9 |тираж = 1500 |ref = Пыхалов }} * Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001. * {{книга |автор = [[Сигаури, Илесс Мутусович|Сигаури И. М.]] |заглавие = Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен |место = М. |издательство = «Русь» |год = 2001 |том = 2 |ref = Сигаури }} * {{книга |автор = [[Эдиев, Далхат Мурадинович|Эдиев Д. М.]] |заглавие = Демографические потери депортированных народов СССР |место = [[Ставрополь]] |издательство = СтГАУ «Аргус» |год = 2003 |страниц = 336 |isbn = 595960020X |тираж = 600 |ref = Эдиев }} * {{книга |автор = [[Яндарбиев, Хамзат Шамсадович|Яндарбиев Х. Ш.]] |заглавие = Преступление века |ответственный = Ред. Ирисханов И. А. |место = Гр. |издательство = «Книга» |год = 1992 |страниц = 64 |ref = Яндарбиев }} * {{книга |автор = Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д. |заглавие = Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи |место = М. |издательство = ООО «Алмаз» |год = 2007 |страниц = 272 |isbn = 978-5-94824-096-1 |тираж = 1000 |ref = Яндиева }} * {{книга |автор = Pohl J. O. |заглавие = Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949 |место = Westport—London |издательство = [[Greenwood Publishing Group]] |год = 1999 |pages = 93—98 |allpages = 179 |серия = Contributions to the Study of World History |ref = Pohl }} * {{книга |автор = Williams B. G. |заглавие = Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings |место = Lebanon, NH |издательство = University Press of New England |год = 2015 |pages = 66—67 |allpages = 218 |серия = Genocide, Political Violence, Human Rights |ref = Williams }} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = [[Акаев, Вахит Хумидович|Акаев В. Х.]] |title = Сталинско-бериевская депортация чеченцев: факты, идеологемы, интерпретации. Национальная политика Советского государства: репрессии против народов и проблемы их возрождения : материалы международной научной конференции |url = http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html |date = 2003-10-24 |work = kk.convdocs.org |access-date = 2018-02-25 |ref = Акаев }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160603174446/http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html |date=2016-06-03 }} * {{cite web |url = http://www.bukanovskay.ru/publ/prochee/kak_dva_chechenca_dva_geroja_na_beregu_odnoj_reki_zashhishhali_rodinu_svoju/3-1-0-74 |title = Как два чеченца, два Героя, на берегу одной реки, защищали Родину свою |author = Хамид Ауховский |date = 2012-02-03 |publisher = bukanovskay.ru |access-date = 2017-06-02 |ref = Ауховский }} * {{cite web |title = Депортация народов |publisher = Научно-просветительский журнал «Скепсис» |url = http://scepsis.ru/library/id_1237.html |author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |ref=Скепсис }} * {{cite web |author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]] |title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории |url = https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_7.03.1944_%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%B5%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 |date = 1944-03-07 |work = wikisource.org |access-date = 2018-02-19 |ref = Указ }} * {{cite web |title = Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей |url = https://ria.ru/spravka/20080222/99840311.html |date = 2008-02-22 |work = ria.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = RIA }} * {{cite web |title = Чеченский омбудсмен выступил по поводу клеветнических публикаций в прессе в адрес чеченского народа |url = http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=11&PubID=6210 |date = 2008-04-05 |work = grozny-inform.ru |publisher = Грозный-информ |access-date = 2018-02-25 |ref = Нухажиев }} * {{cite web |author = [[Полян, Павел Маркович|Павел Полян]] |title = Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после ее окончания |url = http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |work = old.memo.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Полян |archive-date = 2020-05-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2020-05-23 }} * {{Cite web |url = http://pyhalov.livejournal.com/296347.html |title = Подводя итоги |author = pyhalov |publisher = Игорь Пыхалов |access-date = 2017-03-22 |ref = pyhalov }} * {{cite web |author = Алексей Дроботов |title = Историк-сталинист извинился перед ингушским народом за оправдание депортации 1944 года |url = https://www.stav.kp.ru/daily/26618/3636346/ |date = 2016-12-13 |work = amp.stav.kp.ru |access-date = 2018-02-25 |ref = Дроботов }} * [http://archive.svoboda.org/programs/td/2003/td.080303.asp Радио «Свобода». Операция «Чечевица».] * [http://archive.svoboda.org/ll/soc/1205/ll.122105-7.asp Радио «Свобода». Презентация документального сборника «Сталинские депортации 1928—1953 годов».] * [http://archive.svoboda.org/programs/rf/2005/rf.122405.asp Радио «Свобода». Дорога свободы.] * [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Николай Бугай «Депортация народов»] * [https://web.archive.org/web/20060813211318/http://www.fsb.ru/history/autors/matveev.html Олег Матвеев. Абвер на Северном Кавказе] * {{статья|заглавие=Преступление века: Рождение чеченской войны из духа сталинского террора|издание=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|ссылка=http://inosmi.ru/inrussia/20040911/212867.html|язык=Германия|год=[[11 ноября]] [[2004 год]]а}} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3506000/3506209.stm Россия. Кавказ. Чечня], [[Приставкин, Анатолий Игнатьевич|Анатолий Приставкин]] специально для bbcrussian.com * [http://articlekz.com/node/823 Некоторые аспекты депортации чеченцев и ингушей в Казахстан. На материалах Северо-Казахстанской области]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140107103318/http://articlekz.com/node/823 |date=2014-01-07 }} * {{cite web |author = Артём Кречетников |title = Операция "Чечевица": 65 лет депортации вайнахов |url = http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/hi/russian/russia/newsid_7906000/7906059.stm |date = 2009-02-29 |work = news.bbc.co.uk |publisher = [[BBC]] |access-date = 2018-01-28 |ref = Кречетников }} * {{cite web |title = Документы из архива Иосифа Сталина |publisher = [[Независимая газета]] |url = http://www.ng.ru/specfile/2000-02-29/10_top_secret.html |date = 2000-02-29 |ref = Архив Сталина }} * {{cite web |url = http://articlekz.com/article/5559 |title = Некоторые аспекты причины выселения и депортации народов |author = Калыбекова М. Ч. |date = 2010 |publisher = articlekz.com |access-date = 2016-01-06 |ref = Калыбекова }} * {{cite web |url = http://vesti95.ru/2015/05/propavshaya-diviziya-zavershenie-temy/ |title = «Пропавшая» дивизия. Завершение темы |author = [[Музаев, Тимур Магомедович|Тимур Музаев]] |date = 2015-05-30 |publisher = vesti95.ru |access-date = 2017-06-04 |ref = Музаев }} * {{cite web |author = Адам Межиев |title = Забытые герои |url = https://chechnyatoday.com/content/view/277333 |date = 2014-02-10 |work = chechnyatoday.com |access-date = 2017-10-06 |ref = Межиев }} * {{cite web |author = Малика Ибаева |title = Чеченцы на фронтах Великой Отечественной войны |url = http://www.grozny-inform.ru/news/analitics/18409/ |date = 2010-05-06 |work = grozny-inform.ru |access-date = 2017-10-06 |ref = Ибаева }} * {{cite web |title = О мероприятиях по размещению спецпереселенцев в пределах Казахской и Киргизской ССР |url = http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html |date = 1944-01-31 |work = teatrskazka.com |access-date = 2018-01-28 |ref = Мероприятия }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180610022650/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html |date=2018-06-10 }} * {{cite web |author = Никита Мендкович |title = Хайбахское дело |url = http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |work = actualhistory.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Мендкович }} * {{cite web |title = Муслим Гайрбеков (1911-1971 гг.). ЖЗЛ |url = http://checheninfo.ru/18275-muslim-gayrbekov-1911-1971gg-zhzl.html|date=2013-08-11 |work = checheninfo.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Гайрбеков }} * {{cite web |author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |title = Правда о депортации чеченского и ингушского народов |url = http://portalus.ru/modules/rushistory/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1447497187&archive=&start_from=&ucat=& |date = 2015-11-14 |work = portalus.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Бугай }} * {{cite web |url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z |title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область |date = 1946-06-25 |access-date = 2018-01-28 |ref = sevkrimrus }} * {{cite web |author = [[Высоцкий, Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] |title = Летела жизнь |url = http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421 |work = v-vissotsky.ru |access-date = 2017-12-23 |ref = Высоцкий }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220513202029/http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421 |date=2022-05-13 }} * {{cite web |author = Р. Валитова, Г. Лебедева |title = За повесть "Ночевала тучка золотая" писателю А. Приставкину присуждена Государственная премия СССР. "И только правда ко двору" |url = http://www.aif.ru/archive/1650052 |date = 1988-11-26 |work = aif.ru |access-date = 2018-01-06 |ref = Валитова }} * {{cite web |title = Ночевала тучка золотая |url = https://ruskino.ru/mov/2520 |work = ruskino.ru |access-date = 2018-01-06 |ref = ruskino }} * {{cite web |author = Мурад Магомадов (псевдоним) |title = Мемориал в Грозном: ликвидация памяти чеченского народа |url = http://www.bbc.com/russian/blogs/2014/02/140220_blog_caucasus_chechnya_deportation |date = 2014-02-21 |work = bbc.com |access-date = 2017-12-21 |ref = ликвидация }} * {{cite web |author = Муслим Ибрагимов |title = В Чечне отмечают День памяти и скорби |url = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/181426/ |date = 2011-02-23 |work = kavkaz-uzel.eu |publisher = Кавказский узел |access-date = 2018-01-28 |ref = Ибрагимов }} * {{cite web |title = В Чечне и Ингушетии перенесли день памяти о депортации |url = http://www.bbc.com/russian/russia/2014/02/140224_chechen_ingush_deportation_anniversary |date = 2014-02-24 |work = bbc.com |access-date = 2018-01-28 |ref = Перенос }} * {{cite web |author = [[Медведев, Рой Александрович|Рой Медведев]] |title = Окружение Сталина |url = https://profilib.net/chtenie/37583/roy-medvedev-okruzhenie-stalina-61.php |work = profilib.net |access-date = 2018-01-28 |ref = Медведев }} * {{cite web |author = Шнайдер В. Г. |title = Советская Национальная Политика И Народы Северного Кавказа в 1940 - 1950-е гг. |url = http://samlib.ru/s/shnajder_r/natspolnasevkavk.shtml |date = 2009 |work = samlib.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Шнайдер }} * {{cite web |author = [[Медведев, Сергей Александрович (политолог)|Медведев С.]] |url = https://www.svoboda.org/a/29994003.html |title = «Выселить с треском» |website = [[Радио «Свобода»]] |date = 2019-06-12 |access-date = 2022-04-21 |archive-date = 2022-04-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220421043945/https://www.svoboda.org/a/29994003.html |url-status = live |ref = Медведев2 }} {{ВС}} {{Депортации в СССР}} {{Массовые перемещения населения (ВМВ)}} {{Чеченцы}} {{Ингуши}} {{История Чечни}} {{История Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] [[ОагӀат:СССР НКВД операцеш]] jsmth7ahibt060a11bm86y7phtqe7pt БӀул 0 14078 74296 60725 2026-05-15T21:55:51Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74296 wikitext text/x-wiki {{Значения|Амал}} [[Файл:Conscription map of the world.svg|thumb|right|300px|{{legend|#8cd19d|Герзаца кийчдаь низаш дац}} {{legend|#5cacc4|НизагӀа бӀул дайтац, декхар дац}} {{legend|#6600ff|БӀул де дӀавехара система хьинаре я, амма бӀул де ха яьннача нахах 20% кӀезигагӀа мара дӀабехац}} {{legend|#fcb653|ТӀайоагӀача хана бӀул де дӀавехар соцаде план йоаккхаш ба}} {{legend|#ff5254|Шевар бӀул де декхарийла ва}} {{legend|#b9b9b9|Ховш дац}}]] '''БӀул''' ''(да)'', е '''амал''' ''(да)'' ({{lang-ru|Военная служба}}) — лаьрххӀа дола [[государственная служба|паччахьалкхен амал]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Государственная служба}}</ref>; [[паччахьалкхе]]н [[гражданин|бӀорахоша]] (е цхьайолча паччахьалкхенашка, масала, [[Эрсече]], [[США]], [[Фаьренгий мохк]], бӀорахол доацача наха а) леладеш дола [[профессия|белха-говзала]] гӀулакх. Из гӀулакх леладу къаьстта йолча [[воинская должность|тӀемахой даржаш тӀа]] [[Вооружённые силы|герзаца кийчдаьча низашка]], е кхыча [[войска|эскарашка]], (лаьрххӀа йолча) тӀемахой [[формирование|формированешка]], иштта, паччахьалкхено [[оборона|духьале яр]] а цун [[безопасность|кхерамзле]] а Ӏалашъяра функцеш лелаеча органашка. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{ВТ-ЭСБЕ|Государственная служба}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Военная служба в России}} {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Военная служба}} [[ОагӀат:ТӀема Ӏилма]] [[ОагӀат:ТӀема бокъо]] [[ОагӀат:БӀул]] [[ОагӀат:Эрсечен герзаца кийчдаь низаш]] 9m8xw8y27ete6fjwa036pbddlfg0hww Ло:ГӀалгӀай 10 15913 74281 72370 2026-05-15T16:56:27Z Тоадархо 5207 74281 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = ГӀалгӀай |заголовок = [[ГӀалгӀай|ГӀАЛГӀАЙ]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Товшхал|ГIалгIай товшхал]] |список1 = * [[Эздел]] * [[ГӀалгӀа]] * ГӀалгӀай мифологи * [[ГӀалгӀай даар]] * [[ГӀалгӀай цӀераш]] * [[ГӀалгӀай мукъам]]: [[Илли]] • йиш * [[ГIалгIай халхар]] * [[ГӀалгӀай дувхар]]: [[Курхьарс]] |заголовок2 = [[ГӀалгӀай архитектура]] |список2 = * [[ГӀалгӀай гӀалаш]] * [[Ингушские святилища и храмы|Элгацаш]] * [[ГӀалгӀай элгацаши ердаши|Ердаш]] * [[Маьлхара кашамаш]] |заголовок3 = [[ГӀалгӀай мотт]] |список3 = * [[ГIалгIай йоазув]] * [[ГIалгIай|Шоай цӀи]] * [[Этноним]] * [[ГӀалгӀай Википеди]] |заголовок4 = ГӀалгӀай кхыча мехкашка |список4 = * [[Вайнаьха мухӀажирал|МухӀажирал]] * [[Европера гӀалгӀай]] * [[Туркий мехкара гӀалгӀай]] |заголовок5 = Тархьар |список5 = {{{!}} style="width:100%" {{!}} rowspan=3 style="padding:0.2em 0.4em 0.2em 0.4em; background-color:#dcebffff; text-align:center; width:9%" {{!}} '''[[Ингушские общества|Тархьара<br>шахьараш]]''' {{!}} style="background-color:#dcebffff; text-align:center; width:9%" {{!}} '''Ареи аргӀеи''' {{!}} [[Онгуштхой]] &bull; [[Назрановцы|Наьсархой]] &bull; [[Галашевцы|Галашкархой]] &bull; [[Орстхойцы|Оарстхой]] {{!}}- {{!}} style="padding:0.2em 0.4em 0.2em 0.4em; background-color:#dcebffff; text-align:center; width:9%" {{!}} '''Лоаме''' {{!}} style="background-color:#F8F8FF; text-align:left" {{!}} [[Джераховцы|ЖӀайрахой]] &bull; [[Кистий]] &bull; [[Фаьппий]] &bull; [[Кхаькхалой]] &bull; [[Цоринцы|Цхьорой]] &bull; [[Аьккхий]] &bull; [[Маьлхий]] &bull; [[МӀайстой]] {{!}}} * [[Буро]] * [[Буроче]] * [[Эрсий-кавказхой тӀом]] * [[Наьсарера гӀовттам]] * [[Тийрка область]] * [[ГӀалгӀай округ]] * [[Бурон округ]] * [[Шолжа отдел]] * [[Шолжа гӀазкхий округ]] * [[Наьсарен округ]] * [[Лоамарой АССР]] * [[ГӀалгӀай автономе область]] * [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] * [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] * [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] * [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] * [[ГӀалгӀай Республика]] |заголовок6 = Кхыдар |список6 = * [[Тептар]] * [[Тайпа]] * [[Шахьар]] }} <noinclude> [[ОагӀат:Кавказа къамай лераш]] </noinclude> fexidxg5ifhoh9mmr8uhd2mfnay0kiz Туптоппара чӀож 0 17142 74303 73142 2026-05-15T22:12:20Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74303 wikitext text/x-wiki {{Значения|Туптоппара чӀож (значения)}} {{Достопримечательность |Тип = Археологе сийленг. |Русское название = Туптоппара чӀож |Оригинальное название = {{lang-os|Тæтæртупп}} |Изображение = Tatartup1.jpg |Подпись изображения = Буро йистера мимара сурт. 1842 ш.<ref>{{книга |автор = |часть = Вид минарета близ Владикавказа |ссылка часть = |заглавие = Кавказцы или подвиги и жизнь замечательных лиц, действовавших на Кавказе |оригинал = |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ |викитека = |ответственный = под редакцией [[Новосёлов, Семён Корнилович|С. Новосёлова]] |издание = |место = СПб. |издательство = Типография Якова Трея |год = 1858 |том = 16 |страницы = 18—19 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |archive-date = 2018-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180310191019/https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ }}</ref> |Ширина изображения = |Статус = {{Культурное наследие народов РФ|||15|мини=1}} |Страна = Эрсече |Название местоположения = Юрт |Местоположение = ЙоалхотӀе |Координаты = 43/19/14/N/44/12/24/E |CoordScale = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Скульптор = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = [[X бӀаьшу]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = {{Достопримечательность/Здания|Туптоппара чӀожера минарет|Туптоппара чӀожера мимар||||}} |Состояние = |Высота = |Материал = |Сайт = |План = |Подпись плана = |Ширина плана = |Commons = }} '''Туптоппара чӀож''', '''Деза лаьтта''', '''Татартупа'''<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref> ({{lang-os|Тæтæртупп}}, «[[татары|татар]]» яхача [[этноним|къаман цӀерахи]] (тюрк.) «туп» — «бух» е «тепе» — «бог, гув» яхачохи) — [[ХӀирийче]]н [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьаре]] [[ЙоалхотӀе]]нах гаьна доацаш лаьтта́ча юкъерча бӀаьшерений пхьен цӀи. [[Тийрк]]а, е нийсагӀа аьлча, цун аьрда га долча ''АргӀан хин'' аьрда берда тӀа хиннад. Вай заманга доагӀаш цох диса́ цхьа [[мимар]] хиннад, 1981-ча шера из дохадаьд<ref>{{книга |автор = [[Твёрдый, Александр Васильевич|Твердый А. В.]] |часть = Туптоппара чӀож |заглавие = Топонимический словарь Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2011 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Археологе литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи я «МагӀарча Джулатера бур-боарз» ({{lang-ru|«Верхнеджулатское городище»}})<ref>{{книга |автор = |часть = Верхнеджулатское городище |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> Цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, юкъерча бӀаьшерений эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] (Тетяков) яха [[аланой|ясий]] пхье я ер<ref>{{книга |автор = |часть = Дедяков |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Туптоппара чӀож [[элгац|супа моттиг]] лоархӀаш хиннай [[хӀирий|хӀирашеи]], [[малкхарой|малкхарошеи]], [[гӀаьбартий|гӀаьбартоша]] кхыча [[Даькъасте]]рча къамашеи. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] пхьа «Туптоппара чӀож» (Туптоппар-чӀодж) я яхаш я, «Топпара чӀож» яхар из пхьа улла [[чӀож]] я ({{lang-ru|Глиняное ущелье}}), хӀаьта «[[туп]]» яхар «ха яккха Ӏохов моттиг» ({{lang-ru|стан, стоянка}}) я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Татартуп» яхаш я моттиг, [[татараш]] (моалой) XIII—XIV-ча бӀаьшерашка укх метте хилар бахьан долаш йисте да́хача къамаша тилла́ цӀи я яхаш ювц из «Татарий [[туп]]» аьнна маӀан а долаш<ref name="Kuznetcov">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }}</ref>. == Тархьар == {{Фоторяд|Tatartup_M1.png|Tatartup_M2.png|Tatartup_M3.png|align=left|ш=120|текст='''Туптоппара чӀожера мимар.'''<ref name="kuznetsov2">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 |archive-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150614200016/http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf }} — Илл.: Сурт 5. Туптоппара чӀожера мимар.</ref><br>1 — «Россе импере доазон тӀарча такан» мехкасурта тӀа 1782&nbsp;ш.(аьттехьа хаьрца́ маьждиг гу),<br>2 — «Кавказе гӀолла [[Екатериноград]]ерча гӀалий тӀара [[Тиблис]]е бо́да никъ» яхача мехкасурта тӀа,1831&nbsp;ш.,<br>3 — [[Долбежев, Василий Иванович|В. И. Долбежева]] сурта тӀа, 1882&nbsp;ш.}} [[Археология|Археологаша]] деча тешалех пхье хьахинна ха X-гӀа бӀаьшу да, [[Аланы|аланой]] [[пхьа]] хиннай из. Стратегически лоадам болча [[Эльхотовские ворота|АргӀан наӀарашка]] улаш хиларах [[Даьра аьли|Даьрача аьлера]] [[Кавказа дехье|Кавказадехьа]] во́даш мел хиннар ӀотӀех а воалаш сиха йоккха а хулаш а XIII-ча бӀаьшере йолалуча хана политикахи экономикахи [[аланой]] {{комм 2|местный|моттигера}} [[юкъ]] хьахиннай цох. 1238—1239-ча шерашка пхьа [[Западный поход монголов|хьа а яьккха́ йохаяьй]] [[Монгольская империя| моалоша]], цхьабакъда дукха ха ялалехьа юха хьал а етта́ XIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш моалоша [[гӀелал]] тӀалоаттаяьйоллашше юха а [[Къулбаседа Кавказ]]а лоадам бола юкъ хьахиннай цох. XIV-ча бӀаьшера, бӀаьшере йола ха́на юкъе, [[Золотая Орда|Дошоча Ордан]] Къулбаседа Кавказера низ бола [[Аванпост|форпост]] хьахиннай пхьенах МагӀара Джулат яхаш цӀи а йолаш. Ордан нанагӀала йолча [[Сарай аль-Джедид|Сараяца]] а, кхы а шин Дошо Ордан пхьенца бувзам лоаттабеш хиннаб цо: таханарча [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбартий-Малкхарой мехка]] нийслуш йолча [[Джулат|ЭгӀарча Джулатацеи]] [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] нийслуча [[Маджары|Маджарашцеи]]. [[Узбек-хан|Узбек хана]] замалахьа Туптоппара чӀоже низ бола татарий гарнизон хиннай, хьинаре [[бусалба ди]] чудахьаш хиннад, дукха хӀама йотташ хиннай. [[Оахкам]]ех хьаховчох, цу юкъа́ ши [[маьждиг]] деттад Туптоппара чӀоже [[мимар]]аш а да́гӀаш. ДоккхагӀа дар [[рузба]]ши [[Ӏийда ламаз]]аши деш дола [[жамӀата маьждиг]] хиннад, вож денна ламазаш деш рузбаш деш хиннадац. Цунца цхьана пхье [[Христианство|жӀаргахой]] [[Церковь (сооружение)|киназаш]] а хиннад дотташ. Туптоппара чӀоже хаьрца кхо киназ хинна хилар хьалха дӀабаха́ча дукхача наькъахоша а, хӀанзарча оахкамхоша а хьоахаду. XV-гӀа бӀаьшу долалуча хана [[Аьшка НаӀараш]]кара [[Татрий мохк|Татрий мехка]] водаш укхаза хьачуэтта́ хиннача [[Шильтбергер, Иоганн|Иоанн Шильтбергер]] яхача немций наькъахочо яздаьд ше ''«Джулад яхача лоаман мехка зерат даьлга, дуккха жӀаргахой ба́хаш а болча, шоай [[епископ|епископал]] а долаш. Цар [[мозгӀар]]аш [[кармелити|кармелитий]] орденах ба…»'' аьнна<ref>{{книга |автор = |часть = Путешествие Иоана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год. |ссылка часть = |заглавие = «Записки» Импер. Новороссийского университета |место = Одесса |издательство = |год = 1867 |том = I, вып. I |страницы = 31—33 }}</ref>. Иштта дика ховш да XV-ча бӀаьшера [[Черноморское побережье Кавказа|Ӏаьржача фордйистеи]], [[Западный Кавказ|Малхбузехьарча Кавказе]] а, [[ДаьгӀасте]] а [[Закавказье|Кавказдехьа]] а хьинаре кайоалаш болча [[италхой]] [[таьргхо]]ша массехк базара [[фактория|фактори]] вӀашагӀъеллалга. Цудухьа уж Туптоппара чӀоже Ӏочубахкар тамаш е езаш хӀама дац гӀинбухехьара Кавказдехьа водаш дика пайда баккха йиш йола моттиг Туптоппара чӀож хиларах. Таьргхошца цхьана [[миссионер]]аш а Ӏочубаьккхаб. Цхьабакъда, хьахетаргахьа, дика тӀабогӀаеннабац царна из, хӀана аьлча оахкамаш деча хана каталокий сийленгех хӀама корадаьдац археологашта.<ref name="Kuznetcov" /> XVII бӀаьшера никъ беш лийннача [[Эвлия Челеби]] яхача туркий наькъахочун дукха тешалаш да диса́. [[Даькъасте]] ше тохкача хана ''Ирак-и Дадиан'' аьнна цӀи а йоаккхаш Туптоппара чӀожах лаьца йоазув да цо даь: ''«Ширача гӀишлонех диса́р да гуш… НаӀарашка латташ йоазонаши таьрахьаши да… Цу пхье тӀа лакхера ӀотӀахьежача хана 800 къаьна гӀишло гу».''<ref name="Cheleby" /> Эвлия Челебе йоазонашта тӀа а товжамаш цхьаболча тохкамхоша Туптоппара чӀож [[Тарковское шамхальство|Тоаркхой Шамхалче]] яхача [[гӀумкий]] [[паччахьалкхе]]н [[нанагӀала]] лоархӀ<ref>{{книга |автор = Ханмурзаев И. И., Идрисов Ю. М. |часть = Проблема образования средневекового кумыкского государства Шаухальство в контексте политического наследия Улуса Джучи на Северном Кавказе. |заглавие = Золотоордынская цивилизация. Сборник статей |ссылка = http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf |место = Казань |издательство = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ |год = 2008 |том = 1 |страницы = 122-136 |страниц = 176 |isbn = 978-5-94981-105-4 |archive-date = 2016-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161019154655/http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf }}</ref>. Туптоппара чӀож [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкинс]] хьоахаю ше чакхъяккха кхийнадоацача «[[Тазит]]» яхача поэме<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|title=Тазит (Пушкин) — Викитека|publisher=ru.wikisource.org|accessdate=2019-11-17|archive-date=2021-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923151457/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|deadlink=no}}</ref>. == Туптоппара чӀожера мимар == [[Файл:TatartupX1.jpg|thumb|Туптоппара чӀожерча мимара лакхера да́къа. Дика гуш я [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оасеи цул лохагӀа бдоала куфий хаттӀаца гӀаьрчош дийхка́ оасеи. 1974 шу.<ref name="Kuznetcov" />]] XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьалха иззал нах баьха́ча моттигах диса́р цхьа мимар мара хиннадац ({{lang-os|Дзылаты мæсыг}}). 21 метр лакха долаш хиннад из, цхьабакъда юххьанцара лакхагӀа хиннад из, цун бухь ха яьлча хаьрцаб. Мимара кӀийле цхьа мугӀ кхерах болаш вож мугӀ кирпишкех болаш хувцалуш хиннаб цун, хӀаьта мимара «хи» (бӀоагӀа) беррига кирпишках баь хиннаб Мимар хоздеш хиннаб [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оаса, куцала́ баь хиларал совгӀа кхы а хӀама хиннад цо деш: мимара гобаьккха йоаллаш хинна молла тӀавоалла чӀерх хьаллоацаш хиннаб из. Мимар хоздечох иштта лохагӀа баьла́ оаса а хиннаб, цу оаса тӀа куфий хаттӀаца яздаь дола гӀаьрош а хиннад, чуоттадаь бюрезай бесара оаркхингаш хиннад 8 см диаметр а йолаш. Мимара тӀа из детта́ хаи пхьара цӀии тӀалатта улг — «[[нисба]]т» («[[китабе|китабат]]») — дац, амма цӀихеза фаьренгий Ӏилманхои наькъахои хиннача [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монперечо]] 1834-ча шера шийна ларда тӀа цу тайпара ''«дика наьха санна де́ха́ча Ӏарбий йоазонах диса хӀама да»'' яздаь хиннад, хӀатоане цо цунна шоллар а даьккхадац, цхьа ха яьлча из йоазув дӀа а даьннад<ref name="Monpere" />. Мимар детта́ стили техникеи тохкача хана, болхговзанчашта хет [[ГӀирма]]ни [[Волжская Булгария|Идала тӀарча Булгаре]] а, [[Средняя Азия|Юкъерча Азе]] а, [[Иран|ХӀирана]] а маьждигашца юкъара хӀама дукха доацаш санна. Цун экамах эггара гаргагӀа цунна хиннараш [[Азербайджан|гӀозлой]] мимараш хиннад, [[Ширвано-апшеронская архитектурная школа|ширвана-апшерона стилагӀа]] детта́ хинна (масада, [[Ханега на реке Пирсагат|Пирсагат хи тӀара ханегани]], [[Баку]]н гаьна доацаш доалача [[Мечеть Биби-Эйбат|Биби-Эйбат маьждигеи]] мимараш). Мимар детта́раш есаралла бига́ гӀишлонхой хинна хила мег, [[Узбек-ха|Узбек хана]] цхьан походе ГӀозлойчера хьабоалабаь бола<ref name="Kuznetcov" />. XVIII-ча бӀаьшера укх метте ве́на академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедт]] хиннача хана, мимара йистера маьждиг чухаьрца хинна дале а, латташ хиннад. Цо яхачох, гӀишлон боарамаш хиннад 28 гӀа дӀоахалагӀеи 14 гӀа шоралагӀеи (23 х 11.5 метр гаргга хул из). Цу хана а тӀехьа латташ хиннараш пе́наш мара хиннад, тховнаш хиннадац. Хан-ханахь маьждиге чудувлуча Тийрко хи бухера хотта Ӏочубена хиннаб ах метр лакха<ref name="gildenshtedt">{{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Güldenstädt J.A.]] |часть = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge. |ссылка часть = |заглавие = Auf Befehl der Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften herausgegeben von P.S. Pallas |место = St. Petersburg |издательство = Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften |год = 1787 |том = |страницы = 503—508 }}</ref><ref name="Miloradovich">{{книга |автор = [[Милорадович, Ольга Викторовна|Милорадович О. В.]] |часть = Исследование городища Верхний Джулат в 1960 г. |заглавие = Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института археологии. Вып. 90 |место = М.-Л. |издательство = Издательство АН СССР |год = 1962 |страницы = 56—59 |страниц = 114 |тираж = 1200 }}</ref>. 1829-ча шера Туптоппара чӀоже хиннача [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]с ший «Путешествие в Арзрум» яхача белхагахьа ишта яздаьд цох шийна хетар: ''«Первое замечательное место есть крепость Минарет. Приближаясь к ней, наш караван ехал по прелестной долине, между курганами, обросшими липой и чинаром. Это могилы нескольких тысяч умерших чумою. Пестрели цветы, порожденные зараженным пеплом. Справа сиял снежный Кавказ; впереди возвышалась огромная, лесистая гора; за нею находилась крепость; кругом её видны следы разоренного аула, называвшегося Татартупом и бывшего некогда главным в [[Кабарда|Большой Кабарде]]. Легкий одинокий минарет свидетельствует о бытии исчезнувшего селения. Он стройно возвышается между грудами камней, на берегу иссохшего потока. Внутренняя лестница ещё не обрушилась. Я взобрался по ней на площадку, с которой уже не раздается голос [[Мулла|муллы]]»''.<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года. |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1938 |том = 8, ч. 1 |страницы = 448 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> 1981-ча шера мимар дохадаьд хьаеш хинна реставраци харцахьа-бакъахьа еш хинна хиларах<ref>[http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Уничтожение одного из архитектурных шедевров Северного Кавказа Татартупского минарета на Тереке] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170307204327/http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ |date=2017-03-07 }} на сайте [http://www.sk-news.ru/ Северо-Кавказские новости] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220323164844/http://www.sk-news.ru/ |date=2022-03-23 }}</ref> == Археологе тохкамаш == МагӀарча Джулатерча бур-боарза доазон тӀара археологе тохкамаш массехк шера деш хиннад 1958-ча шера денз. [[Институт археологии РАН|СССР АН Археологе института]] [[Северо-Кавказская археологическая экспедиция|Къулбаседа Кавказерча экспедице]] [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|ХӀирий институтеи]] МагӀарча Джулатерча тоабано деш хиннад уж тохкамаш {{comment|О. В. Милорадович|Ольга Викторовна Милорадович (1907-1987)}} хьалха а йолаш. Экспедице белгалдаьд [[бур-боарз]]а тӀа кхо [[церковь (сооружение)|киназ]]и, ши [[маьждиг]]и, диъ [[мимар]]и (3 бур-боарза тӀеи, цаӀ хи тӀа гӀолла 6 км хьалмагӀаваьлчеи) хилар. Болхговзанчашта хетачох, ишттал бусалба сийленгаш хиларах Туптоппара чӀожера доккха маьждиг [[жамӀата маьждиг]] лархӀа мегаш да<ref name="Miloradovich" />. == Тайп-тайпарча къамаша езъяр == [[Файл:Chernetsov Mchetsky Post.jpg|thumb|''[[Чернецов, Никанор Григорьевич|Чернецов Н. Г.]]''<br>Мечетский пост. 1829 г.<ref>{{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>]] [[Файл:Tatartup2.jpg|thumb|''[[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]]'' Бурогара 43 вераст гаьнара мимар. 1840 ш.<ref name="Monpere">{{книга |автор = [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]] (Frédéric Dubois de Montpéreux) |часть = |ссылка часть = |заглавие = Путешествие вокруг Кавказа. У Черкесов и Абхазов, в Колхиде, в Грузии, в Армении и в Крыму |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Париж |издательство = |год = 1840 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} — Илл.: Лист XXIXc третьей части атласа.</ref>]] [[Осетины|ХӀираштеи]] [[Кабардинцы|гӀаьбарташтеи]] Туптоппара чӀож даим еза моттиг хеташ а хиннай, чӀоагӀа из лоархӀаш а хиннай. Лоаман бухье дагӀа элгац къаьстта лоархӀаш хиннад цар. Цар Туптоппара чӀожаца хиннача Ӏадатех хиннад цига дувнаш даар а, пхьа хьерчача укхаза лечкъар а. Из ховш хиннав А. С. Пушкин, ше чакхъяккханза йолча «Тазит» яхача поэме ше яздаьча хана: ''«В нежданной встрече сын Гасуба Рукой завистника убит Вблизи развалин Татартуба»''<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Тазит |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1948 |том = 5 |страницы = 71 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Гасуба воӀ вийна моттиг еза моттиг хиннай, цига кхаьчачоа тӀакховда а йиш йоацаш, цудухьа из цига ве́р дунена чӀоагӀа ийрча доастама хӀама хиннад. Къонача Тазита́ ший воша вийна [[маьри]] кораваь хиннав, цхьабакъда из ийша́ волча хана из ве а вийна пхьа ле́хар кӀезига хӀама а хеташ, ца вувш юхавийнача хана, да́с наӀалт аьннад цунна, маьречо даьр сов унзара хӀама хиларах из ве везаш санна хеташ<ref name="Kuznetcov" />. === ХӀирий === О. В. Милорадовича экспедице 1960-ча шера Туптоппара чӀожах лоархӀаш дола цхьа [[хӀирий]] элгац («[[дзуар]]») техка́ хиннад, [[Змейская|Змейски]] гӀалах зӀилбухен-малхбоалехьа 2,5 километр гаьна даьлад из [[ЙоалхотӀе]]нна духьала къулбехьера босе бур-боарзагахьа хьежаш болча [[Тийрк]]а лакхача берда тӀа. Укх метте [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедта́]] 1771-ча шера Туптоппара чӀожера шоллагӀа жӀаргахой ерд дайнад<ref name="gildenshtedt" />. Элгац хиннача [[чартакх|ча́ртакх]] е́гӀай кӀала хиннача ширача гӀишлон [[баткъа]] толхабеш. Къаьнара гӀишло етта кирпишкаш 25 х 25 х 5 см боарам болаш хиннай. Йисте дӀахьекха́ [[надж]] яьлай, моттигерча наха яхачох, ахча чутувса яьшка хиннай цох элла́.<ref name="Miloradovich" /> === ГӀаьбартий === [[Кабардинцы|ГӀаьбартий]] тархьархои этнографи хиннача [[Ногмов, Шора|Шора Бекмурзин Ногмовс]] ший «АьдагӀий къаман тархьар» яхача кинашка чу яздаьд: Тийрка берда тӀа, [[Малка (река)|Малка]] цо кхетача моттигал магӀахьа, дукха гӀалаши мимараши доахк. ГӀаьбартий меттала „жулат“ оал царех, „жоритла ант“ яхачох лоацдаьр да из, из да „хайра дерий са́гӀа́ киназг“. Оаламо дувцачох, уж йиллараш вай дай ба ширача замалахьа, цӀенавала а синнел дила а зерат деш а хиннад царга. Бартахоштеи новкъосташтеи юкъе дов е дош дохадар хилча, шаккхе жулате водаш хинав Ӏадсаькхи тӀаьскаши ийца. Цига дӀакхаьчача вӀашдухьала а эттийя, тӀаьска ши юхь а лаьце, дош луш хиннад цар хӀанзарчул тӀехьагӀа кхы дов хургдац ваьй аьле; цул тӀехьагӀа тӀаьска боха а бийя, цӀаболхаш хиннаб да. Цу Ӏадатах жулат оалар. ГӀаьбарташа дувц хьалха Кодже-Берды-хан татарашца жулата нийсса кӀала Ӏохайша́ча хана адамо цу гӀишлонех «Татартуп» аьннад, из да „татарашта кӀала“. ТӀаккха Кодже-Берды-хан ший орданца дӀавахача, кхыволча хана — Жанбека жулаташ шоаш ма ярра ший доалахьа а ерзаяь мимараш даьд царех. ХӀаьта оалам кицангахь диса хьадоагӀаш хиннад; адамо дувна когаметта (шоаш яхар тӀачӀоагӀде): Татартуп пенже-сен — „Туптоппара чӀоже хилва со дуккхазза!“ оалаш хиннад»''<ref>{{книга |автор = [[Ногмов, Шора|Ногмов Ш. Б.]] |часть = Глава I |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1700-1720/Nogmov/text1.htm |заглавие = История адыхейского народа, составленная по преданиям кабардинцев |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Нальчик |издательство = Эльбрус |год = 1994 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = 5-7680-0850-0 |тираж = }}</ref> === Малкхарой === XIX-ча бӀаьшера чаккхен эрсий [[Этнография|этнографий]] хоамаша яхачох, Туптоппара чӀож гӀаьбартешта мо супа моттиг хиннай [[Балкарцы|малкхарошта]] а («лоаман татарашта»). Эггара цӀенхаштагӀа бола дув Туптоппара чӀожерча мимара тӀа буаш хиннар лоархӀаш хиннаб. Даьла цӀи яьккхачул тӀехьагӀа ''Татартюби'' ''Пенджехасани'' яхача шин веший цӀи йоаккхаш хиннай, ширача оаламаша дувцачох ГӀаьбартехьа ислам чудена болча, цул тӀехьагӀа дув буаш волчо ше бакъдар мара ала йиш йоацилга лоархӀар кӀеззиг ваьнна а дух тӀара вьлча ший тайпанна эггара вогӀа чаккхе хургхиларах кхера а кхераш<ref>{{книга |автор = [[Иванюков, Иван Иванович|Иванюков И.И.]], [[Ковалевский, Максим Максимович|Ковалевский М.М.]] |часть = У подошвы Эльборуса |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1880-1900/Ivanjukov_I/text1.htm |заглавие = [[Вестник Европы (1866—1918)|Вестник Европы]] |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1886 |том = 1,2 |страницы = 107 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. ХӀанзарча яздархошта хетачох, оаламашкара шоллагӀча веша цӀи кхыча Даькъастера элгаца цӀера тӀара йоагӀа — Пендж-е Хасан, из хьоахаю [[Эвлия Челеби|Эвлия Челебе]] ший «Никъ билларах долча дешарга» чу<ref name="Cheleby">{{книга |автор = [[Эвлия Челеби]] |часть = Глава III. Путь через земли Большой и Малой Кабарды. Описание древних городов и великого города земли Дагестанской, то есть описание древнего города Ирак-и Дадиан |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi5/text3.phtml?id=7005 |заглавие =Книга путешествия. Извлечения из сочинения турецкого путешественника XVII века. Перевод и комментарии |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы |год = 1979 |том = 2. Земли Северного Кавказа, Поволжья и Подонья |страницы = 99—103 |страниц = |серия = Памятники литературы народов Востока |isbn = |тираж = 5000 }}</ref><ref name="AM">{{книга |автор = Р. Т. Хатуев, шейх М. А. Биджи |часть = ГЛАВА 5. В культурном пространстве ислама |ссылка часть = http://karachai.ucoz.ru/index/gl5_1a/0-53#snv_326 |заглавие = Алания мусульманская. Очерк конфессиональной истории Центрального Кавказа VII-XV вв |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = Карачаевский научно-исследовательский институт |место = Черкесск |издательство = ИКО «Аланский Эрмитаж» |год = 2011 |том = |страницы = 100 |страниц = 207 |серия = |isbn = 978-5877-57-204-1 |тираж = }}</ref> === НегӀий === [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|thumb|Мавзолей «[[Борга-Каш]]».<br>2013 год.]] Этнографе хоамах [[негӀий]] Туптоппара чӀожаца бувза йиш йола цхьаццайола объективни критереш увттае йиш я. Масала, негӀий оаламо хьаяхачох, [[Борга-Каш|БоаргӀа-Каша]] воаллар Туптоппара чӀожа доалахо ва — [[Золотая Орда|Дошо Ордан]] негӀий тукхамий баьчча хинна БоаргӀа хан<ref>Ф. С. Гребенец. Борга-Каш.— Газ. «Терские ведомости», Владикавказ, 1913, № 224, 233, 234.</ref>, [[Мамай]] ха́н волча заман чу [[ГӀирма|ГӀирмера]] [[Кавказ]]е йорт техай цо — [[Шолж]]еи Тийрки цхьанкхетача<ref>Н. Семенов Туземцы Северо-Восточного Кавказа. СПб. 1895.</ref>. НегӀий багахбувцаме дукха да<ref>Ананьев Г. Кара ногайские народные предания.//Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. 27. — Тифлис. 1900.</ref><ref>Березин И. Н. Турецкая хрестоматия, т.2, Казань, 1962</ref><ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. СПб. 1896</ref><ref>Джанибеков А. Х. Ш. Мое жизнеописание// рукописный фонд КЧНИИИ.</ref><ref>Мелиоранский П. М. Ч. Велиханов, Сочинения, СПб, 1904, приложение. Предисловие к киргизскому тексту «Сказания об Едигее и Тохтамыше».</ref><ref>Османов М. Ногайские и кумыкские тексты. СПб. 1883</ref><ref>[[Фалёв, Павел Александрович|Фалёв П. А.]] «Записки Восточного отделения Русского археологического общества», том XXIII. Петроград, 1916</ref><ref>Сикалиев А. И. М., История собрания и публикации ногайского фольклора // Труды КЧНИИИ. вып. 6 серия филол. Черкесск, 1970.</ref> [[Тамерлан|АстагӀча Темара]] лоаттаяьча [[гӀелал]]ах дола дагалоацамаш. Цу гӀелалах [[Орда|ордай]] беррига эздий боабаьб, негӀий «[[Едигей|Мурза-Едиге]]» яхача поэме, масала, Султане Берки — хан ва вувцаш, Туптоппара чӀожа урхаз, Темара [[Тохтамыш]] [[Война Тимура с Тохтамышем|вохаварах]] хиннар а дувц<ref>Сб. «Чудесные родники», Грозный, Чечено-Ингушское кн. издательство, 1959, с. 237</ref>. XVII—XVIII-ча бӀаьшерий тохкамхошта Туптоппара чӀоже дукха эпиграфе сийленгаш корадеш хиннад. 1665-ча шера [[Эвлия Челеби]] укхаза хиннача хана Ирак-и Дадиан пхьен (Туптоппара чӀожа) кашамашка йоазонаш дайнад шийна яхаш, тюркий меттала<ref name="Lavrov">{{книга |автор = [[Лавров, Леонид Иванович|Лавров Л. И.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Эпиграфические памятники Северного Кавказа (на арабском, персидском и турецком языках) |оригинал = |ссылка = http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Наука |год = 1968 |том = 2, надписи XVIII - XX вв. |страницы = 30, 122 |страниц = 247 |серия = |isbn = |тираж = 1000 |archive-date = 2016-09-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912234112/http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf }}</ref> яздаь дешаш дар<ref name="Cheleby"/>. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] хеташ хиннав Туптоппара чӀожера дукхагӀа дола йоазонаш XVIII-ча бӀаьшерага диллад. Цо белгалдоахар диса́ дола негӀий йоазонаш туркий ӀаьдалагӀа яздаьдар аьнна<ref name="Lavrov" /><ref>{{книга |автор = Курмансеитова А. Х. |часть = Эпиграфические памятники ногайцев в научных трудах Л.И. Лаврова. |ссылка часть = http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-157-2/978-5-88431-157-2_03.pdf |заглавие = Лавровский сборник: материалы XXXIII Среднеазиатско-Кавказских чтений 2008-2009 гг.: этнология, история, археология, культурология. К столетию со дня рождения Леонида Ивановича Лаврова |оригинал = |ссылка = http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ |викитека = |ответственный = отв. ред.: Ю.Ю. Карпов, И.В. Стасевич |издание = |место = СПб. |издательство = Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого ([[Кунсткамера]]) |год = 2009 |том = |страницы = 16—17 |страниц = 474 |серия = |isbn = 978-5-88431-157-2 |тираж = |archive-date = 2015-03-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150330045924/http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ }}</ref>. XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш ер моттиг лархӀар [[Пятигорск]]ерча негӀашта юкъе кхы а долаш хиннад<ref>{{книга |автор = [[Люлье, Леонтий Яковлевич|Люлье Л. Я.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Черкессия : историко-этнографические статьи |оригинал = |ссылка = http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |викитека = |ответственный = |издание = Общество изучения адыгейской автономной области |место = |издательство = Северо-Кавказский филиал традиционной культуры МЦТК "Возрождение" |год = 1990 |том = |страницы = 47 |страниц = |серия = Материалы для истории черкесского народа ; вып. 4 |isbn = |тираж = |archive-date = 2016-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf }} {{Cite web |url=http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |deadlink=unfit }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |date=2016-03-06 }}</ref>, [[Новруз|Новраз]] долча хана Туптоппара чӀоже ухаш хиннаб уж. Этнографашта хетачох, из Ӏаьдал цар гӀаьбартешкара тӀаийцад<ref name="AM" /><ref>{{книга |автор = |часть = Новый год в Ставропольской губернии. |ссылка часть = |заглавие = Известия Кавказского отдела [[Русское географическое общество|Русского географического общества]] (ИКРГО) |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1875—1877 |том = IV |страницы = 100 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. == Тептарашкара Даде-Ков == Цхьачарна хетачох, белгга Туптоппара чӀож я XIII бӀаьшереи XIV бӀаьшу долалуши эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] яха [[Аланы|ясий]] пхье. {{кхм|Никоновская летопись|Никона тептара}} тӀа белгалъяккха пхьен географецара ориентираш ераш я: ''«»'' {{начало цитаты}} «Хил дехьа Теркал дехьа, доккхийча Ясийи Черсийи лоамашта кӀала, Титяков пхье йолча, Сивинец хи тӀа, Аьшка наӀарашта юхе…». {{oq|ru| За рекою за Теркою, под великими горами под Ясскими и Черкасскими, у града Титякова, на реце Сивинце, близ Врат Железных….}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1885 |том = X |страницы = 184}}</ref>}} Советий [[Этнография|этнографи]], [[Кавказоведение|кавказтохкамхои]] хиннача [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лаврова]] хетачох, «…Врата Железные…» яхар «…под великими горами под Ясскими и Черкасскими…» ([[Кавказский хребет|Кавказа довкъа́]] кӀала) [[Дарьяльское ущелье|Даьра аьли]] да боккъонца «…за рекою за Теркою…» ([[Тийрк]]ал дехьа) доалаш дола. 1277—1278-ча шерашта кӀала [[Симеоновская летопись|Симеона тептара]] тӀа эрсий аьлаш Даькъасте моалошца цхьана тӀом бе бахкарах яздаьд: {{начало цитаты}} «Ростовера аьла [[Глеб Василькович]] хӀаьта, ший воккхагӀча веший виӀийца [[Константин Борисович|Константин]] аьлаца, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдор Ростиславич]] аьла, [[Андрей Александрович]] аьла, иштта кхы аьлий а массо а [[бояре|эздешцеи]] [[слуга|Ӏушцеи]] бахар [[Менгу-Тимур|Менгу-Темар]] паччахьаца, Дала эрсий аьлашта гӀо а ма дир: гӀоръяьнна йола Ясий Даде-Ков пхье яьккхар, Ӏай, саькура бетта 8-чох, супача Закре пайхамара {{комм 2|из везавеш дагалоацача дийнахьа|дагалоацамагӀа}}, есараш а, [[Трофей (добыча)|цӀетт]] а дукха ма лаьцар, тӀаккха моастагӀий чот йоацаш герзаца боа а ма бир, хӀаьта цар гӀала цӀераца йоага а ма йир». {{oq|ru| Князь же Ростовский Глеб Василькович с братаничем своим с князем Константином, князь Фёдор Ростиславич, князь Андрей Александрович и иные князи мнози с бояры и слугами поехаша на войну с царем Менгутемером, и поможе бог князем русскым, взяша славный град Яськый Дедеяков, зиме месяца февраля в 8, на память святого пророка Захарии, и полон и корысть велику взяша, а супротивных без числа оружием избиша, а град их огнём пожгоша.}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1913 |том = XVIII |страницы = 75 }}</ref>}} == Хьажа иштта == * [[Змейский катакомбный могильник|Змейскера катакомбаш йола Ӏимараш]] * [[Татартубское сражение|Татартупера латар]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|2}} == Литература == * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }} * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие =Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 }} * {{статья | автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] | заглавие = Татартупский минарет XIV в. и мечети верхнего Джулата (вопросы генезиса и времени строительства) | ссылка = http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | язык = | издание = | тип = | место = | издательство = | год = | том = | номер = | страницы = | issn = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | archivedate = 2015-06-15 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm |date=2015-06-15 }} * {{книга|автор=[[Семёнов, Леонид Петрович|Семёнов Л. П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Татартупский минарет|оригинал=|ссылка=https://dzurdzuki.com/download/semenov-l-p-tatartupskij-minaret-1957/|викитека=|ответственный=|издание=|место=[[Дзауджикау]]|издательство=|год=1947|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} * {{книга |автор = Кокиев Г. |часть = Некоторые исторические сведения о древних городищах Татартуп и Дзулата. |ссылка часть = |заглавие = «Записки Горского ин-та» |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Ростов-на-Дону]] |издательство = |год = 1930 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{статья | автор = Пачкалов А.В. | заглавие = О монетном обращении на Верхнем и Нижнем Джулате // Труды III (XIX) Всероссийского археологического съезда. Т. II. СПб, М., Великий Новгород, 2011. С. 174-175 | язык = }} == ТӀатовжамаш == * [http://islamcenter.ru/?item=1394#prettyPhoto Туптоппара чӀожерча мимара суртий гуллам]. * [http://kavkaz.mk.ru/articles/2014/07/26/v-severnoy-osetii-uchyonye-obnaruzhili-ostanki-drevnego-goroda-srednevekovykh-alan.html В Северной Осетии учёные обнаружили останки древнего города средневековых алан.] на сайте [http://kavkaz.mk.ru/ МК-Кавказ]. * [http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Туптоппара чӀожерча мимара ингалсий наькъахо хиннача Д. Ф. Бадделе оттадаь Ӏолистар, иштта из дохарах а бола хоам]. {{ВС}} [[ОагӀат:Туптоппара чӀож| ]] l4sj1s59cdmqpc1wflezzifdk0wl8xs 74304 74303 2026-05-15T22:13:09Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74304 wikitext text/x-wiki {{Значения|Туптоппара чӀож (значения)}} {{Достопримечательность |Тип = Археологе сийленг. |Русское название = Туптоппара чӀож |Оригинальное название = {{lang-os|Тæтæртупп}} |Изображение = Tatartup1.jpg |Подпись изображения = Буро йистера мимара сурт. 1842 ш.<ref>{{книга |автор = |часть = Вид минарета близ Владикавказа |ссылка часть = |заглавие = Кавказцы или подвиги и жизнь замечательных лиц, действовавших на Кавказе |оригинал = |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ |викитека = |ответственный = под редакцией [[Новосёлов, Семён Корнилович|С. Новосёлова]] |издание = |место = СПб. |издательство = Типография Якова Трея |год = 1858 |том = 16 |страницы = 18—19 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |archive-date = 2018-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180310191019/https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ }}</ref> |Ширина изображения = |Статус = {{Культурное наследие народов РФ|||15|мини=1}} |Страна = Эрсече |Название местоположения = Юрт |Местоположение = ЙоалхотӀе |Координаты = 43/19/14/N/44/12/24/E |CoordScale = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Скульптор = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = [[X бӀаьшу]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = {{Достопримечательность/Здания|Туптоппара чӀожера минарет|Туптоппара чӀожера мимар||||}} |Состояние = |Высота = |Материал = |Сайт = |План = |Подпись плана = |Ширина плана = |Commons = }} '''Туптоппара чӀож''', '''Деза лаьтта'''<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>, '''Татар—Тупа''' ({{lang-os|Тæтæртупп}}, «[[татары|татар]]» яхача [[этноним|къаман цӀерахи]] (тюрк.) «туп» — «бух» е «тепе» — «бог, гув» яхачохи) — [[ХӀирийче]]н [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьаре]] [[ЙоалхотӀе]]нах гаьна доацаш лаьтта́ча юкъерча бӀаьшерений пхьен цӀи. [[Тийрк]]а, е нийсагӀа аьлча, цун аьрда га долча ''АргӀан хин'' аьрда берда тӀа хиннад. Вай заманга доагӀаш цох диса́ цхьа [[мимар]] хиннад, 1981-ча шера из дохадаьд<ref>{{книга |автор = [[Твёрдый, Александр Васильевич|Твердый А. В.]] |часть = Туптоппара чӀож |заглавие = Топонимический словарь Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2011 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Археологе литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи я «МагӀарча Джулатера бур-боарз» ({{lang-ru|«Верхнеджулатское городище»}})<ref>{{книга |автор = |часть = Верхнеджулатское городище |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> Цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, юкъерча бӀаьшерений эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] (Тетяков) яха [[аланой|ясий]] пхье я ер<ref>{{книга |автор = |часть = Дедяков |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Туптоппара чӀож [[элгац|супа моттиг]] лоархӀаш хиннай [[хӀирий|хӀирашеи]], [[малкхарой|малкхарошеи]], [[гӀаьбартий|гӀаьбартоша]] кхыча [[Даькъасте]]рча къамашеи. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] пхьа «Туптоппара чӀож» (Туптоппар-чӀодж) я яхаш я, «Топпара чӀож» яхар из пхьа улла [[чӀож]] я ({{lang-ru|Глиняное ущелье}}), хӀаьта «[[туп]]» яхар «ха яккха Ӏохов моттиг» ({{lang-ru|стан, стоянка}}) я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Татартуп» яхаш я моттиг, [[татараш]] (моалой) XIII—XIV-ча бӀаьшерашка укх метте хилар бахьан долаш йисте да́хача къамаша тилла́ цӀи я яхаш ювц из «Татарий [[туп]]» аьнна маӀан а долаш<ref name="Kuznetcov">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }}</ref>. == Тархьар == {{Фоторяд|Tatartup_M1.png|Tatartup_M2.png|Tatartup_M3.png|align=left|ш=120|текст='''Туптоппара чӀожера мимар.'''<ref name="kuznetsov2">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 |archive-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150614200016/http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf }} — Илл.: Сурт 5. Туптоппара чӀожера мимар.</ref><br>1 — «Россе импере доазон тӀарча такан» мехкасурта тӀа 1782&nbsp;ш.(аьттехьа хаьрца́ маьждиг гу),<br>2 — «Кавказе гӀолла [[Екатериноград]]ерча гӀалий тӀара [[Тиблис]]е бо́да никъ» яхача мехкасурта тӀа,1831&nbsp;ш.,<br>3 — [[Долбежев, Василий Иванович|В. И. Долбежева]] сурта тӀа, 1882&nbsp;ш.}} [[Археология|Археологаша]] деча тешалех пхье хьахинна ха X-гӀа бӀаьшу да, [[Аланы|аланой]] [[пхьа]] хиннай из. Стратегически лоадам болча [[Эльхотовские ворота|АргӀан наӀарашка]] улаш хиларах [[Даьра аьли|Даьрача аьлера]] [[Кавказа дехье|Кавказадехьа]] во́даш мел хиннар ӀотӀех а воалаш сиха йоккха а хулаш а XIII-ча бӀаьшере йолалуча хана политикахи экономикахи [[аланой]] {{комм 2|местный|моттигера}} [[юкъ]] хьахиннай цох. 1238—1239-ча шерашка пхьа [[Западный поход монголов|хьа а яьккха́ йохаяьй]] [[Монгольская империя| моалоша]], цхьабакъда дукха ха ялалехьа юха хьал а етта́ XIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш моалоша [[гӀелал]] тӀалоаттаяьйоллашше юха а [[Къулбаседа Кавказ]]а лоадам бола юкъ хьахиннай цох. XIV-ча бӀаьшера, бӀаьшере йола ха́на юкъе, [[Золотая Орда|Дошоча Ордан]] Къулбаседа Кавказера низ бола [[Аванпост|форпост]] хьахиннай пхьенах МагӀара Джулат яхаш цӀи а йолаш. Ордан нанагӀала йолча [[Сарай аль-Джедид|Сараяца]] а, кхы а шин Дошо Ордан пхьенца бувзам лоаттабеш хиннаб цо: таханарча [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбартий-Малкхарой мехка]] нийслуш йолча [[Джулат|ЭгӀарча Джулатацеи]] [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] нийслуча [[Маджары|Маджарашцеи]]. [[Узбек-хан|Узбек хана]] замалахьа Туптоппара чӀоже низ бола татарий гарнизон хиннай, хьинаре [[бусалба ди]] чудахьаш хиннад, дукха хӀама йотташ хиннай. [[Оахкам]]ех хьаховчох, цу юкъа́ ши [[маьждиг]] деттад Туптоппара чӀоже [[мимар]]аш а да́гӀаш. ДоккхагӀа дар [[рузба]]ши [[Ӏийда ламаз]]аши деш дола [[жамӀата маьждиг]] хиннад, вож денна ламазаш деш рузбаш деш хиннадац. Цунца цхьана пхье [[Христианство|жӀаргахой]] [[Церковь (сооружение)|киназаш]] а хиннад дотташ. Туптоппара чӀоже хаьрца кхо киназ хинна хилар хьалха дӀабаха́ча дукхача наькъахоша а, хӀанзарча оахкамхоша а хьоахаду. XV-гӀа бӀаьшу долалуча хана [[Аьшка НаӀараш]]кара [[Татрий мохк|Татрий мехка]] водаш укхаза хьачуэтта́ хиннача [[Шильтбергер, Иоганн|Иоанн Шильтбергер]] яхача немций наькъахочо яздаьд ше ''«Джулад яхача лоаман мехка зерат даьлга, дуккха жӀаргахой ба́хаш а болча, шоай [[епископ|епископал]] а долаш. Цар [[мозгӀар]]аш [[кармелити|кармелитий]] орденах ба…»'' аьнна<ref>{{книга |автор = |часть = Путешествие Иоана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год. |ссылка часть = |заглавие = «Записки» Импер. Новороссийского университета |место = Одесса |издательство = |год = 1867 |том = I, вып. I |страницы = 31—33 }}</ref>. Иштта дика ховш да XV-ча бӀаьшера [[Черноморское побережье Кавказа|Ӏаьржача фордйистеи]], [[Западный Кавказ|Малхбузехьарча Кавказе]] а, [[ДаьгӀасте]] а [[Закавказье|Кавказдехьа]] а хьинаре кайоалаш болча [[италхой]] [[таьргхо]]ша массехк базара [[фактория|фактори]] вӀашагӀъеллалга. Цудухьа уж Туптоппара чӀоже Ӏочубахкар тамаш е езаш хӀама дац гӀинбухехьара Кавказдехьа водаш дика пайда баккха йиш йола моттиг Туптоппара чӀож хиларах. Таьргхошца цхьана [[миссионер]]аш а Ӏочубаьккхаб. Цхьабакъда, хьахетаргахьа, дика тӀабогӀаеннабац царна из, хӀана аьлча оахкамаш деча хана каталокий сийленгех хӀама корадаьдац археологашта.<ref name="Kuznetcov" /> XVII бӀаьшера никъ беш лийннача [[Эвлия Челеби]] яхача туркий наькъахочун дукха тешалаш да диса́. [[Даькъасте]] ше тохкача хана ''Ирак-и Дадиан'' аьнна цӀи а йоаккхаш Туптоппара чӀожах лаьца йоазув да цо даь: ''«Ширача гӀишлонех диса́р да гуш… НаӀарашка латташ йоазонаши таьрахьаши да… Цу пхье тӀа лакхера ӀотӀахьежача хана 800 къаьна гӀишло гу».''<ref name="Cheleby" /> Эвлия Челебе йоазонашта тӀа а товжамаш цхьаболча тохкамхоша Туптоппара чӀож [[Тарковское шамхальство|Тоаркхой Шамхалче]] яхача [[гӀумкий]] [[паччахьалкхе]]н [[нанагӀала]] лоархӀ<ref>{{книга |автор = Ханмурзаев И. И., Идрисов Ю. М. |часть = Проблема образования средневекового кумыкского государства Шаухальство в контексте политического наследия Улуса Джучи на Северном Кавказе. |заглавие = Золотоордынская цивилизация. Сборник статей |ссылка = http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf |место = Казань |издательство = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ |год = 2008 |том = 1 |страницы = 122-136 |страниц = 176 |isbn = 978-5-94981-105-4 |archive-date = 2016-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161019154655/http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf }}</ref>. Туптоппара чӀож [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкинс]] хьоахаю ше чакхъяккха кхийнадоацача «[[Тазит]]» яхача поэме<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|title=Тазит (Пушкин) — Викитека|publisher=ru.wikisource.org|accessdate=2019-11-17|archive-date=2021-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923151457/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|deadlink=no}}</ref>. == Туптоппара чӀожера мимар == [[Файл:TatartupX1.jpg|thumb|Туптоппара чӀожерча мимара лакхера да́къа. Дика гуш я [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оасеи цул лохагӀа бдоала куфий хаттӀаца гӀаьрчош дийхка́ оасеи. 1974 шу.<ref name="Kuznetcov" />]] XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьалха иззал нах баьха́ча моттигах диса́р цхьа мимар мара хиннадац ({{lang-os|Дзылаты мæсыг}}). 21 метр лакха долаш хиннад из, цхьабакъда юххьанцара лакхагӀа хиннад из, цун бухь ха яьлча хаьрцаб. Мимара кӀийле цхьа мугӀ кхерах болаш вож мугӀ кирпишкех болаш хувцалуш хиннаб цун, хӀаьта мимара «хи» (бӀоагӀа) беррига кирпишках баь хиннаб Мимар хоздеш хиннаб [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оаса, куцала́ баь хиларал совгӀа кхы а хӀама хиннад цо деш: мимара гобаьккха йоаллаш хинна молла тӀавоалла чӀерх хьаллоацаш хиннаб из. Мимар хоздечох иштта лохагӀа баьла́ оаса а хиннаб, цу оаса тӀа куфий хаттӀаца яздаь дола гӀаьрош а хиннад, чуоттадаь бюрезай бесара оаркхингаш хиннад 8 см диаметр а йолаш. Мимара тӀа из детта́ хаи пхьара цӀии тӀалатта улг — «[[нисба]]т» («[[китабе|китабат]]») — дац, амма цӀихеза фаьренгий Ӏилманхои наькъахои хиннача [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монперечо]] 1834-ча шера шийна ларда тӀа цу тайпара ''«дика наьха санна де́ха́ча Ӏарбий йоазонах диса хӀама да»'' яздаь хиннад, хӀатоане цо цунна шоллар а даьккхадац, цхьа ха яьлча из йоазув дӀа а даьннад<ref name="Monpere" />. Мимар детта́ стили техникеи тохкача хана, болхговзанчашта хет [[ГӀирма]]ни [[Волжская Булгария|Идала тӀарча Булгаре]] а, [[Средняя Азия|Юкъерча Азе]] а, [[Иран|ХӀирана]] а маьждигашца юкъара хӀама дукха доацаш санна. Цун экамах эггара гаргагӀа цунна хиннараш [[Азербайджан|гӀозлой]] мимараш хиннад, [[Ширвано-апшеронская архитектурная школа|ширвана-апшерона стилагӀа]] детта́ хинна (масада, [[Ханега на реке Пирсагат|Пирсагат хи тӀара ханегани]], [[Баку]]н гаьна доацаш доалача [[Мечеть Биби-Эйбат|Биби-Эйбат маьждигеи]] мимараш). Мимар детта́раш есаралла бига́ гӀишлонхой хинна хила мег, [[Узбек-ха|Узбек хана]] цхьан походе ГӀозлойчера хьабоалабаь бола<ref name="Kuznetcov" />. XVIII-ча бӀаьшера укх метте ве́на академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедт]] хиннача хана, мимара йистера маьждиг чухаьрца хинна дале а, латташ хиннад. Цо яхачох, гӀишлон боарамаш хиннад 28 гӀа дӀоахалагӀеи 14 гӀа шоралагӀеи (23 х 11.5 метр гаргга хул из). Цу хана а тӀехьа латташ хиннараш пе́наш мара хиннад, тховнаш хиннадац. Хан-ханахь маьждиге чудувлуча Тийрко хи бухера хотта Ӏочубена хиннаб ах метр лакха<ref name="gildenshtedt">{{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Güldenstädt J.A.]] |часть = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge. |ссылка часть = |заглавие = Auf Befehl der Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften herausgegeben von P.S. Pallas |место = St. Petersburg |издательство = Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften |год = 1787 |том = |страницы = 503—508 }}</ref><ref name="Miloradovich">{{книга |автор = [[Милорадович, Ольга Викторовна|Милорадович О. В.]] |часть = Исследование городища Верхний Джулат в 1960 г. |заглавие = Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института археологии. Вып. 90 |место = М.-Л. |издательство = Издательство АН СССР |год = 1962 |страницы = 56—59 |страниц = 114 |тираж = 1200 }}</ref>. 1829-ча шера Туптоппара чӀоже хиннача [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]с ший «Путешествие в Арзрум» яхача белхагахьа ишта яздаьд цох шийна хетар: ''«Первое замечательное место есть крепость Минарет. Приближаясь к ней, наш караван ехал по прелестной долине, между курганами, обросшими липой и чинаром. Это могилы нескольких тысяч умерших чумою. Пестрели цветы, порожденные зараженным пеплом. Справа сиял снежный Кавказ; впереди возвышалась огромная, лесистая гора; за нею находилась крепость; кругом её видны следы разоренного аула, называвшегося Татартупом и бывшего некогда главным в [[Кабарда|Большой Кабарде]]. Легкий одинокий минарет свидетельствует о бытии исчезнувшего селения. Он стройно возвышается между грудами камней, на берегу иссохшего потока. Внутренняя лестница ещё не обрушилась. Я взобрался по ней на площадку, с которой уже не раздается голос [[Мулла|муллы]]»''.<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года. |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1938 |том = 8, ч. 1 |страницы = 448 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> 1981-ча шера мимар дохадаьд хьаеш хинна реставраци харцахьа-бакъахьа еш хинна хиларах<ref>[http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Уничтожение одного из архитектурных шедевров Северного Кавказа Татартупского минарета на Тереке] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170307204327/http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ |date=2017-03-07 }} на сайте [http://www.sk-news.ru/ Северо-Кавказские новости] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220323164844/http://www.sk-news.ru/ |date=2022-03-23 }}</ref> == Археологе тохкамаш == МагӀарча Джулатерча бур-боарза доазон тӀара археологе тохкамаш массехк шера деш хиннад 1958-ча шера денз. [[Институт археологии РАН|СССР АН Археологе института]] [[Северо-Кавказская археологическая экспедиция|Къулбаседа Кавказерча экспедице]] [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|ХӀирий институтеи]] МагӀарча Джулатерча тоабано деш хиннад уж тохкамаш {{comment|О. В. Милорадович|Ольга Викторовна Милорадович (1907-1987)}} хьалха а йолаш. Экспедице белгалдаьд [[бур-боарз]]а тӀа кхо [[церковь (сооружение)|киназ]]и, ши [[маьждиг]]и, диъ [[мимар]]и (3 бур-боарза тӀеи, цаӀ хи тӀа гӀолла 6 км хьалмагӀаваьлчеи) хилар. Болхговзанчашта хетачох, ишттал бусалба сийленгаш хиларах Туптоппара чӀожера доккха маьждиг [[жамӀата маьждиг]] лархӀа мегаш да<ref name="Miloradovich" />. == Тайп-тайпарча къамаша езъяр == [[Файл:Chernetsov Mchetsky Post.jpg|thumb|''[[Чернецов, Никанор Григорьевич|Чернецов Н. Г.]]''<br>Мечетский пост. 1829 г.<ref>{{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>]] [[Файл:Tatartup2.jpg|thumb|''[[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]]'' Бурогара 43 вераст гаьнара мимар. 1840 ш.<ref name="Monpere">{{книга |автор = [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]] (Frédéric Dubois de Montpéreux) |часть = |ссылка часть = |заглавие = Путешествие вокруг Кавказа. У Черкесов и Абхазов, в Колхиде, в Грузии, в Армении и в Крыму |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Париж |издательство = |год = 1840 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} — Илл.: Лист XXIXc третьей части атласа.</ref>]] [[Осетины|ХӀираштеи]] [[Кабардинцы|гӀаьбарташтеи]] Туптоппара чӀож даим еза моттиг хеташ а хиннай, чӀоагӀа из лоархӀаш а хиннай. Лоаман бухье дагӀа элгац къаьстта лоархӀаш хиннад цар. Цар Туптоппара чӀожаца хиннача Ӏадатех хиннад цига дувнаш даар а, пхьа хьерчача укхаза лечкъар а. Из ховш хиннав А. С. Пушкин, ше чакхъяккханза йолча «Тазит» яхача поэме ше яздаьча хана: ''«В нежданной встрече сын Гасуба Рукой завистника убит Вблизи развалин Татартуба»''<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Тазит |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1948 |том = 5 |страницы = 71 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Гасуба воӀ вийна моттиг еза моттиг хиннай, цига кхаьчачоа тӀакховда а йиш йоацаш, цудухьа из цига ве́р дунена чӀоагӀа ийрча доастама хӀама хиннад. Къонача Тазита́ ший воша вийна [[маьри]] кораваь хиннав, цхьабакъда из ийша́ волча хана из ве а вийна пхьа ле́хар кӀезига хӀама а хеташ, ца вувш юхавийнача хана, да́с наӀалт аьннад цунна, маьречо даьр сов унзара хӀама хиларах из ве везаш санна хеташ<ref name="Kuznetcov" />. === ХӀирий === О. В. Милорадовича экспедице 1960-ча шера Туптоппара чӀожах лоархӀаш дола цхьа [[хӀирий]] элгац («[[дзуар]]») техка́ хиннад, [[Змейская|Змейски]] гӀалах зӀилбухен-малхбоалехьа 2,5 километр гаьна даьлад из [[ЙоалхотӀе]]нна духьала къулбехьера босе бур-боарзагахьа хьежаш болча [[Тийрк]]а лакхача берда тӀа. Укх метте [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедта́]] 1771-ча шера Туптоппара чӀожера шоллагӀа жӀаргахой ерд дайнад<ref name="gildenshtedt" />. Элгац хиннача [[чартакх|ча́ртакх]] е́гӀай кӀала хиннача ширача гӀишлон [[баткъа]] толхабеш. Къаьнара гӀишло етта кирпишкаш 25 х 25 х 5 см боарам болаш хиннай. Йисте дӀахьекха́ [[надж]] яьлай, моттигерча наха яхачох, ахча чутувса яьшка хиннай цох элла́.<ref name="Miloradovich" /> === ГӀаьбартий === [[Кабардинцы|ГӀаьбартий]] тархьархои этнографи хиннача [[Ногмов, Шора|Шора Бекмурзин Ногмовс]] ший «АьдагӀий къаман тархьар» яхача кинашка чу яздаьд: Тийрка берда тӀа, [[Малка (река)|Малка]] цо кхетача моттигал магӀахьа, дукха гӀалаши мимараши доахк. ГӀаьбартий меттала „жулат“ оал царех, „жоритла ант“ яхачох лоацдаьр да из, из да „хайра дерий са́гӀа́ киназг“. Оаламо дувцачох, уж йиллараш вай дай ба ширача замалахьа, цӀенавала а синнел дила а зерат деш а хиннад царга. Бартахоштеи новкъосташтеи юкъе дов е дош дохадар хилча, шаккхе жулате водаш хинав Ӏадсаькхи тӀаьскаши ийца. Цига дӀакхаьчача вӀашдухьала а эттийя, тӀаьска ши юхь а лаьце, дош луш хиннад цар хӀанзарчул тӀехьагӀа кхы дов хургдац ваьй аьле; цул тӀехьагӀа тӀаьска боха а бийя, цӀаболхаш хиннаб да. Цу Ӏадатах жулат оалар. ГӀаьбарташа дувц хьалха Кодже-Берды-хан татарашца жулата нийсса кӀала Ӏохайша́ча хана адамо цу гӀишлонех «Татартуп» аьннад, из да „татарашта кӀала“. ТӀаккха Кодже-Берды-хан ший орданца дӀавахача, кхыволча хана — Жанбека жулаташ шоаш ма ярра ший доалахьа а ерзаяь мимараш даьд царех. ХӀаьта оалам кицангахь диса хьадоагӀаш хиннад; адамо дувна когаметта (шоаш яхар тӀачӀоагӀде): Татартуп пенже-сен — „Туптоппара чӀоже хилва со дуккхазза!“ оалаш хиннад»''<ref>{{книга |автор = [[Ногмов, Шора|Ногмов Ш. Б.]] |часть = Глава I |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1700-1720/Nogmov/text1.htm |заглавие = История адыхейского народа, составленная по преданиям кабардинцев |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Нальчик |издательство = Эльбрус |год = 1994 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = 5-7680-0850-0 |тираж = }}</ref> === Малкхарой === XIX-ча бӀаьшера чаккхен эрсий [[Этнография|этнографий]] хоамаша яхачох, Туптоппара чӀож гӀаьбартешта мо супа моттиг хиннай [[Балкарцы|малкхарошта]] а («лоаман татарашта»). Эггара цӀенхаштагӀа бола дув Туптоппара чӀожерча мимара тӀа буаш хиннар лоархӀаш хиннаб. Даьла цӀи яьккхачул тӀехьагӀа ''Татартюби'' ''Пенджехасани'' яхача шин веший цӀи йоаккхаш хиннай, ширача оаламаша дувцачох ГӀаьбартехьа ислам чудена болча, цул тӀехьагӀа дув буаш волчо ше бакъдар мара ала йиш йоацилга лоархӀар кӀеззиг ваьнна а дух тӀара вьлча ший тайпанна эггара вогӀа чаккхе хургхиларах кхера а кхераш<ref>{{книга |автор = [[Иванюков, Иван Иванович|Иванюков И.И.]], [[Ковалевский, Максим Максимович|Ковалевский М.М.]] |часть = У подошвы Эльборуса |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1880-1900/Ivanjukov_I/text1.htm |заглавие = [[Вестник Европы (1866—1918)|Вестник Европы]] |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1886 |том = 1,2 |страницы = 107 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. ХӀанзарча яздархошта хетачох, оаламашкара шоллагӀча веша цӀи кхыча Даькъастера элгаца цӀера тӀара йоагӀа — Пендж-е Хасан, из хьоахаю [[Эвлия Челеби|Эвлия Челебе]] ший «Никъ билларах долча дешарга» чу<ref name="Cheleby">{{книга |автор = [[Эвлия Челеби]] |часть = Глава III. Путь через земли Большой и Малой Кабарды. Описание древних городов и великого города земли Дагестанской, то есть описание древнего города Ирак-и Дадиан |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi5/text3.phtml?id=7005 |заглавие =Книга путешествия. Извлечения из сочинения турецкого путешественника XVII века. Перевод и комментарии |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы |год = 1979 |том = 2. Земли Северного Кавказа, Поволжья и Подонья |страницы = 99—103 |страниц = |серия = Памятники литературы народов Востока |isbn = |тираж = 5000 }}</ref><ref name="AM">{{книга |автор = Р. Т. Хатуев, шейх М. А. Биджи |часть = ГЛАВА 5. В культурном пространстве ислама |ссылка часть = http://karachai.ucoz.ru/index/gl5_1a/0-53#snv_326 |заглавие = Алания мусульманская. Очерк конфессиональной истории Центрального Кавказа VII-XV вв |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = Карачаевский научно-исследовательский институт |место = Черкесск |издательство = ИКО «Аланский Эрмитаж» |год = 2011 |том = |страницы = 100 |страниц = 207 |серия = |isbn = 978-5877-57-204-1 |тираж = }}</ref> === НегӀий === [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|thumb|Мавзолей «[[Борга-Каш]]».<br>2013 год.]] Этнографе хоамах [[негӀий]] Туптоппара чӀожаца бувза йиш йола цхьаццайола объективни критереш увттае йиш я. Масала, негӀий оаламо хьаяхачох, [[Борга-Каш|БоаргӀа-Каша]] воаллар Туптоппара чӀожа доалахо ва — [[Золотая Орда|Дошо Ордан]] негӀий тукхамий баьчча хинна БоаргӀа хан<ref>Ф. С. Гребенец. Борга-Каш.— Газ. «Терские ведомости», Владикавказ, 1913, № 224, 233, 234.</ref>, [[Мамай]] ха́н волча заман чу [[ГӀирма|ГӀирмера]] [[Кавказ]]е йорт техай цо — [[Шолж]]еи Тийрки цхьанкхетача<ref>Н. Семенов Туземцы Северо-Восточного Кавказа. СПб. 1895.</ref>. НегӀий багахбувцаме дукха да<ref>Ананьев Г. Кара ногайские народные предания.//Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. 27. — Тифлис. 1900.</ref><ref>Березин И. Н. Турецкая хрестоматия, т.2, Казань, 1962</ref><ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. СПб. 1896</ref><ref>Джанибеков А. Х. Ш. Мое жизнеописание// рукописный фонд КЧНИИИ.</ref><ref>Мелиоранский П. М. Ч. Велиханов, Сочинения, СПб, 1904, приложение. Предисловие к киргизскому тексту «Сказания об Едигее и Тохтамыше».</ref><ref>Османов М. Ногайские и кумыкские тексты. СПб. 1883</ref><ref>[[Фалёв, Павел Александрович|Фалёв П. А.]] «Записки Восточного отделения Русского археологического общества», том XXIII. Петроград, 1916</ref><ref>Сикалиев А. И. М., История собрания и публикации ногайского фольклора // Труды КЧНИИИ. вып. 6 серия филол. Черкесск, 1970.</ref> [[Тамерлан|АстагӀча Темара]] лоаттаяьча [[гӀелал]]ах дола дагалоацамаш. Цу гӀелалах [[Орда|ордай]] беррига эздий боабаьб, негӀий «[[Едигей|Мурза-Едиге]]» яхача поэме, масала, Султане Берки — хан ва вувцаш, Туптоппара чӀожа урхаз, Темара [[Тохтамыш]] [[Война Тимура с Тохтамышем|вохаварах]] хиннар а дувц<ref>Сб. «Чудесные родники», Грозный, Чечено-Ингушское кн. издательство, 1959, с. 237</ref>. XVII—XVIII-ча бӀаьшерий тохкамхошта Туптоппара чӀоже дукха эпиграфе сийленгаш корадеш хиннад. 1665-ча шера [[Эвлия Челеби]] укхаза хиннача хана Ирак-и Дадиан пхьен (Туптоппара чӀожа) кашамашка йоазонаш дайнад шийна яхаш, тюркий меттала<ref name="Lavrov">{{книга |автор = [[Лавров, Леонид Иванович|Лавров Л. И.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Эпиграфические памятники Северного Кавказа (на арабском, персидском и турецком языках) |оригинал = |ссылка = http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Наука |год = 1968 |том = 2, надписи XVIII - XX вв. |страницы = 30, 122 |страниц = 247 |серия = |isbn = |тираж = 1000 |archive-date = 2016-09-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912234112/http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf }}</ref> яздаь дешаш дар<ref name="Cheleby"/>. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] хеташ хиннав Туптоппара чӀожера дукхагӀа дола йоазонаш XVIII-ча бӀаьшерага диллад. Цо белгалдоахар диса́ дола негӀий йоазонаш туркий ӀаьдалагӀа яздаьдар аьнна<ref name="Lavrov" /><ref>{{книга |автор = Курмансеитова А. Х. |часть = Эпиграфические памятники ногайцев в научных трудах Л.И. Лаврова. |ссылка часть = http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-157-2/978-5-88431-157-2_03.pdf |заглавие = Лавровский сборник: материалы XXXIII Среднеазиатско-Кавказских чтений 2008-2009 гг.: этнология, история, археология, культурология. К столетию со дня рождения Леонида Ивановича Лаврова |оригинал = |ссылка = http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ |викитека = |ответственный = отв. ред.: Ю.Ю. Карпов, И.В. Стасевич |издание = |место = СПб. |издательство = Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого ([[Кунсткамера]]) |год = 2009 |том = |страницы = 16—17 |страниц = 474 |серия = |isbn = 978-5-88431-157-2 |тираж = |archive-date = 2015-03-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150330045924/http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ }}</ref>. XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш ер моттиг лархӀар [[Пятигорск]]ерча негӀашта юкъе кхы а долаш хиннад<ref>{{книга |автор = [[Люлье, Леонтий Яковлевич|Люлье Л. Я.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Черкессия : историко-этнографические статьи |оригинал = |ссылка = http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |викитека = |ответственный = |издание = Общество изучения адыгейской автономной области |место = |издательство = Северо-Кавказский филиал традиционной культуры МЦТК "Возрождение" |год = 1990 |том = |страницы = 47 |страниц = |серия = Материалы для истории черкесского народа ; вып. 4 |isbn = |тираж = |archive-date = 2016-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf }} {{Cite web |url=http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |deadlink=unfit }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |date=2016-03-06 }}</ref>, [[Новруз|Новраз]] долча хана Туптоппара чӀоже ухаш хиннаб уж. Этнографашта хетачох, из Ӏаьдал цар гӀаьбартешкара тӀаийцад<ref name="AM" /><ref>{{книга |автор = |часть = Новый год в Ставропольской губернии. |ссылка часть = |заглавие = Известия Кавказского отдела [[Русское географическое общество|Русского географического общества]] (ИКРГО) |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1875—1877 |том = IV |страницы = 100 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. == Тептарашкара Даде-Ков == Цхьачарна хетачох, белгга Туптоппара чӀож я XIII бӀаьшереи XIV бӀаьшу долалуши эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] яха [[Аланы|ясий]] пхье. {{кхм|Никоновская летопись|Никона тептара}} тӀа белгалъяккха пхьен географецара ориентираш ераш я: ''«»'' {{начало цитаты}} «Хил дехьа Теркал дехьа, доккхийча Ясийи Черсийи лоамашта кӀала, Титяков пхье йолча, Сивинец хи тӀа, Аьшка наӀарашта юхе…». {{oq|ru| За рекою за Теркою, под великими горами под Ясскими и Черкасскими, у града Титякова, на реце Сивинце, близ Врат Железных….}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1885 |том = X |страницы = 184}}</ref>}} Советий [[Этнография|этнографи]], [[Кавказоведение|кавказтохкамхои]] хиннача [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лаврова]] хетачох, «…Врата Железные…» яхар «…под великими горами под Ясскими и Черкасскими…» ([[Кавказский хребет|Кавказа довкъа́]] кӀала) [[Дарьяльское ущелье|Даьра аьли]] да боккъонца «…за рекою за Теркою…» ([[Тийрк]]ал дехьа) доалаш дола. 1277—1278-ча шерашта кӀала [[Симеоновская летопись|Симеона тептара]] тӀа эрсий аьлаш Даькъасте моалошца цхьана тӀом бе бахкарах яздаьд: {{начало цитаты}} «Ростовера аьла [[Глеб Василькович]] хӀаьта, ший воккхагӀча веший виӀийца [[Константин Борисович|Константин]] аьлаца, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдор Ростиславич]] аьла, [[Андрей Александрович]] аьла, иштта кхы аьлий а массо а [[бояре|эздешцеи]] [[слуга|Ӏушцеи]] бахар [[Менгу-Тимур|Менгу-Темар]] паччахьаца, Дала эрсий аьлашта гӀо а ма дир: гӀоръяьнна йола Ясий Даде-Ков пхье яьккхар, Ӏай, саькура бетта 8-чох, супача Закре пайхамара {{комм 2|из везавеш дагалоацача дийнахьа|дагалоацамагӀа}}, есараш а, [[Трофей (добыча)|цӀетт]] а дукха ма лаьцар, тӀаккха моастагӀий чот йоацаш герзаца боа а ма бир, хӀаьта цар гӀала цӀераца йоага а ма йир». {{oq|ru| Князь же Ростовский Глеб Василькович с братаничем своим с князем Константином, князь Фёдор Ростиславич, князь Андрей Александрович и иные князи мнози с бояры и слугами поехаша на войну с царем Менгутемером, и поможе бог князем русскым, взяша славный град Яськый Дедеяков, зиме месяца февраля в 8, на память святого пророка Захарии, и полон и корысть велику взяша, а супротивных без числа оружием избиша, а град их огнём пожгоша.}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1913 |том = XVIII |страницы = 75 }}</ref>}} == Хьажа иштта == * [[Змейский катакомбный могильник|Змейскера катакомбаш йола Ӏимараш]] * [[Татартубское сражение|Татартупера латар]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|2}} == Литература == * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }} * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие =Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 }} * {{статья | автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] | заглавие = Татартупский минарет XIV в. и мечети верхнего Джулата (вопросы генезиса и времени строительства) | ссылка = http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | язык = | издание = | тип = | место = | издательство = | год = | том = | номер = | страницы = | issn = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | archivedate = 2015-06-15 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm |date=2015-06-15 }} * {{книга|автор=[[Семёнов, Леонид Петрович|Семёнов Л. П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Татартупский минарет|оригинал=|ссылка=https://dzurdzuki.com/download/semenov-l-p-tatartupskij-minaret-1957/|викитека=|ответственный=|издание=|место=[[Дзауджикау]]|издательство=|год=1947|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} * {{книга |автор = Кокиев Г. |часть = Некоторые исторические сведения о древних городищах Татартуп и Дзулата. |ссылка часть = |заглавие = «Записки Горского ин-та» |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Ростов-на-Дону]] |издательство = |год = 1930 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{статья | автор = Пачкалов А.В. | заглавие = О монетном обращении на Верхнем и Нижнем Джулате // Труды III (XIX) Всероссийского археологического съезда. Т. II. СПб, М., Великий Новгород, 2011. С. 174-175 | язык = }} == ТӀатовжамаш == * [http://islamcenter.ru/?item=1394#prettyPhoto Туптоппара чӀожерча мимара суртий гуллам]. * [http://kavkaz.mk.ru/articles/2014/07/26/v-severnoy-osetii-uchyonye-obnaruzhili-ostanki-drevnego-goroda-srednevekovykh-alan.html В Северной Осетии учёные обнаружили останки древнего города средневековых алан.] на сайте [http://kavkaz.mk.ru/ МК-Кавказ]. * [http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Туптоппара чӀожерча мимара ингалсий наькъахо хиннача Д. Ф. Бадделе оттадаь Ӏолистар, иштта из дохарах а бола хоам]. {{ВС}} [[ОагӀат:Туптоппара чӀож| ]] 6s60ys4q6dltzl0t1q68lbze7oqaso5 74305 74304 2026-05-15T22:18:17Z Коазой Рашид 1210 74305 wikitext text/x-wiki {{Значения|Туптоппара чӀож (значения)}} {{Достопримечательность |Тип = Археологе сийленг. |Русское название = Туптоппара чӀож |Оригинальное название = {{lang-os|Тæтæртупп}} |Изображение = Tatartup1.jpg |Подпись изображения = Буро йистера мимара сурт. 1842 ш.<ref>{{книга |автор = |часть = Вид минарета близ Владикавказа |ссылка часть = |заглавие = Кавказцы или подвиги и жизнь замечательных лиц, действовавших на Кавказе |оригинал = |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ |викитека = |ответственный = под редакцией [[Новосёлов, Семён Корнилович|С. Новосёлова]] |издание = |место = СПб. |издательство = Типография Якова Трея |год = 1858 |том = 16 |страницы = 18—19 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |archive-date = 2018-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180310191019/https://runivers.ru/lib/book7634/406286/ }}</ref> |Ширина изображения = |Статус = {{Культурное наследие народов РФ|||15|мини=1}} |Страна = Эрсече |Название местоположения = Юрт |Местоположение = ЙоалхотӀе |Координаты = 43/19/14/N/44/12/24/E |CoordScale = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Скульптор = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = [[X бӀаьшу]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = {{Достопримечательность/Здания|Туптоппара чӀожера минарет|Туптоппара чӀожера мимар||||}} |Состояние = |Высота = |Материал = |Сайт = |План = |Подпись плана = |Ширина плана = |Commons = }} '''Туптоппара чӀож''', '''Деза лаьтта'''<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>, '''Татар—Тупа''' ({{lang-os|Тæтæртупп}}, «[[татары|татар]]» яхача [[этноним|къаман цӀерахи]] (тюрк.) «туп» — «бух» е «тепе» — «бог, гув» яхачохи) — [[ХӀирийче]]н [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьаре]] [[ЙоалхотӀе]]нах гаьна доацаш лаьтта́ча юкъерча бӀаьшерений пхьен цӀи. [[Тийрк]]а, е нийсагӀа аьлча, цун аьрда га долча ''АргӀан хин'' аьрда берда тӀа хиннад. Вай заманга доагӀаш цох диса́ цхьа [[мимар]] хиннад, 1981-ча шера из дохадаьд<ref>{{книга |автор = [[Твёрдый, Александр Васильевич|Твердый А. В.]] |часть = Туптоппара чӀож |заглавие = Топонимический словарь Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2011 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Археологе литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи я «МагӀарча Джулатера бур-боарз» ({{lang-ru|«Верхнеджулатское городище»}})<ref>{{книга |автор = |часть = Верхнеджулатское городище |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> Цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, юкъерча бӀаьшерений эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] (Тетяков) яха [[аланой|ясий]] пхье я ер<ref>{{книга |автор = |часть = Дедяков |заглавие = Большая советская энциклопедия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1969—1978 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Туптоппара чӀож [[элгац|супа моттиг]] лоархӀаш хиннай [[хӀирий|хӀирашеи]], [[малкхарой|малкхарошеи]], [[гӀаьбартий|гӀаьбартоша]] кхыча [[Даькъасте]]рча къамашеи. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] пхьа «Туптоппара чӀож» (Туптоппар-чӀодж) я яхаш я, «Топпара чӀож» яхар из пхьа улла [[чӀож]] я ({{lang-ru|Глиняное ущелье}}), хӀаьта «[[туп]]» яхар «ха яккха Ӏохов моттиг» ({{lang-ru|стан, стоянка}}) я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Татартуп» яхаш я моттиг, [[татараш]] (моалой) XIII—XIV-ча бӀаьшерашка укх метте хилар бахьан долаш йисте да́хача къамаша тилла́ цӀи я яхаш ювц из «Татарий [[туп]]» аьнна маӀан а долаш<ref name="Kuznetcov">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }}</ref>. == Тархьар == {{Фоторяд|Tatartup_M1.png|Tatartup_M2.png|Tatartup_M3.png|align=left|ш=120|текст='''Туптоппара чӀожера мимар.'''<ref name="kuznetsov2">{{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 |archive-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150614200016/http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf }} — Илл.: Сурт 5. Туптоппара чӀожера мимар.</ref><br>1 — «Россе импере доазон тӀарча такан» мехкасурта тӀа 1782&nbsp;ш.(аьттехьа хаьрца́ маьждиг гу),<br>2 — «Кавказе гӀолла [[Екатериноград]]ерча гӀалий тӀара [[Тиблис]]е бо́да никъ» яхача мехкасурта тӀа,1831&nbsp;ш.,<br>3 — [[Долбежев, Василий Иванович|В. И. Долбежева]] сурта тӀа, 1882&nbsp;ш.}} [[Археология|Археологаша]] деча тешалех пхье хьахинна ха X-гӀа бӀаьшу да, [[Аланы|аланой]] [[пхьа]] хиннай из. Стратегически лоадам болча [[Эльхотовские ворота|АргӀан наӀарашка]] улаш хиларах [[Даьра аьли|Даьрача аьлера]] [[Кавказа дехье|Кавказадехьа]] во́даш мел хиннар ӀотӀех а воалаш сиха йоккха а хулаш а XIII-ча бӀаьшере йолалуча хана политикахи экономикахи [[аланой]] {{комм 2|местный|моттигера}} [[юкъ]] хьахиннай цох. 1238—1239-ча шерашка пхьа [[Западный поход монголов|хьа а яьккха́ йохаяьй]] [[Монгольская империя| моалоша]], цхьабакъда дукха ха ялалехьа юха хьал а етта́ XIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш моалоша [[гӀелал]] тӀалоаттаяьйоллашше юха а [[Къулбаседа Кавказ]]а лоадам бола юкъ хьахиннай цох. XIV-ча бӀаьшера, бӀаьшере йола ха́на юкъе, [[Золотая Орда|Дошоча Ордан]] Къулбаседа Кавказера низ бола [[Аванпост|форпост]] хьахиннай пхьенах МагӀара Джулат яхаш цӀи а йолаш. Ордан нанагӀала йолча [[Сарай аль-Джедид|Сараяца]] а, кхы а шин Дошо Ордан пхьенца бувзам лоаттабеш хиннаб цо: таханарча [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбартий-Малкхарой мехка]] нийслуш йолча [[Джулат|ЭгӀарча Джулатацеи]] [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] нийслуча [[Маджары|Маджарашцеи]]. [[Узбек-хан|Узбек хана]] замалахьа Туптоппара чӀоже низ бола татарий гарнизон хиннай, хьинаре [[бусалба ди]] чудахьаш хиннад, дукха хӀама йотташ хиннай. [[Оахкам]]ех хьаховчох, цу юкъа́ ши [[маьждиг]] деттад Туптоппара чӀоже [[мимар]]аш а да́гӀаш. ДоккхагӀа дар [[рузба]]ши [[Ӏийда ламаз]]аши деш дола [[жамӀата маьждиг]] хиннад, вож денна ламазаш деш рузбаш деш хиннадац. Цунца цхьана пхье [[Христианство|жӀаргахой]] [[Церковь (сооружение)|киназаш]] а хиннад дотташ. Туптоппара чӀоже хаьрца кхо киназ хинна хилар хьалха дӀабаха́ча дукхача наькъахоша а, хӀанзарча оахкамхоша а хьоахаду. XV-гӀа бӀаьшу долалуча хана [[Аьшка НаӀараш]]кара [[Татрий мохк|Татрий мехка]] водаш укхаза хьачуэтта́ хиннача [[Шильтбергер, Иоганн|Иоанн Шильтбергер]] яхача немций наькъахочо яздаьд ше ''«Джулад яхача лоаман мехка зерат даьлга, дуккха жӀаргахой ба́хаш а болча, шоай [[епископ|епископал]] а долаш. Цар [[мозгӀар]]аш [[кармелити|кармелитий]] орденах ба…»'' аьнна<ref>{{книга |автор = |часть = Путешествие Иоана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год. |ссылка часть = |заглавие = «Записки» Импер. Новороссийского университета |место = Одесса |издательство = |год = 1867 |том = I, вып. I |страницы = 31—33 }}</ref>. Иштта дика ховш да XV-ча бӀаьшера [[Черноморское побережье Кавказа|Ӏаьржача фордйистеи]], [[Западный Кавказ|Малхбузехьарча Кавказе]] а, [[ДаьгӀасте]] а [[Закавказье|Кавказдехьа]] а хьинаре кайоалаш болча [[италхой]] [[таьргхо]]ша массехк базара [[фактория|фактори]] вӀашагӀъеллалга. Цудухьа уж Туптоппара чӀоже Ӏочубахкар тамаш е езаш хӀама дац гӀинбухехьара Кавказдехьа водаш дика пайда баккха йиш йола моттиг Туптоппара чӀож хиларах. Таьргхошца цхьана [[миссионер]]аш а Ӏочубаьккхаб. Цхьабакъда, хьахетаргахьа, дика тӀабогӀаеннабац царна из, хӀана аьлча оахкамаш деча хана каталокий сийленгех хӀама корадаьдац археологашта.<ref name="Kuznetcov" /> XVII бӀаьшера никъ беш лийннача [[Эвлия Челеби]] яхача туркий наькъахочун дукха тешалаш да диса́. [[Даькъасте]] ше тохкача хана ''Ирак-и Дадиан'' аьнна цӀи а йоаккхаш Туптоппара чӀожах лаьца йоазув да цо даь: ''«Ширача гӀишлонех диса́р да гуш… НаӀарашка латташ йоазонаши таьрахьаши да… Цу пхье тӀа лакхера ӀотӀахьежача хана 800 къаьна гӀишло гу».''<ref name="Cheleby" /> Эвлия Челебе йоазонашта тӀа а товжамаш цхьаболча тохкамхоша Туптоппара чӀож [[Тарковское шамхальство|Тоаркхой Шамхалче]] яхача [[гӀумкий]] [[паччахьалкхе]]н [[нанагӀала]] лоархӀ<ref>{{книга |автор = Ханмурзаев И. И., Идрисов Ю. М. |часть = Проблема образования средневекового кумыкского государства Шаухальство в контексте политического наследия Улуса Джучи на Северном Кавказе. |заглавие = Золотоордынская цивилизация. Сборник статей |ссылка = http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf |место = Казань |издательство = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ |год = 2008 |том = 1 |страницы = 122-136 |страниц = 176 |isbn = 978-5-94981-105-4 |archive-date = 2016-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161019154655/http://www.mtss.ru/pages/vip1-2008.pdf }}</ref>. Туптоппара чӀож [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкинс]] хьоахаю ше чакхъяккха кхийнадоацача «[[Тазит]]» яхача поэме<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|title=Тазит (Пушкин) — Викитека|publisher=ru.wikisource.org|accessdate=2019-11-17|archive-date=2021-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923151457/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82_(%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD)|deadlink=no}}</ref>. == Туптоппара чӀожера мимар == [[Файл:TatartupX1.jpg|thumb|Туптоппара чӀожерча мимара лакхера да́къа. Дика гуш я [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оасеи цул лохагӀа бдоала куфий хаттӀаца гӀаьрчош дийхка́ оасеи. 1974 шу.<ref name="Kuznetcov" />]] XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьалха иззал нах баьха́ча моттигах диса́р цхьа мимар мара хиннадац ({{lang-os|Дзылаты мæсыг}}). 21 метр лакха долаш хиннад из, цхьабакъда юххьанцара лакхагӀа хиннад из, цун бухь ха яьлча хаьрцаб. Мимара кӀийле цхьа мугӀ кхерах болаш вож мугӀ кирпишкех болаш хувцалуш хиннаб цун, хӀаьта мимара «хи» (бӀоагӀа) беррига кирпишках баь хиннаб Мимар хоздеш хиннаб [[сталактит|тховна кӀира бегаех]] баь оаса, куцала́ баь хиларал совгӀа кхы а хӀама хиннад цо деш: мимара гобаьккха йоаллаш хинна молла тӀавоалла чӀерх хьаллоацаш хиннаб из. Мимар хоздечох иштта лохагӀа баьла́ оаса а хиннаб, цу оаса тӀа куфий хаттӀаца яздаь дола гӀаьрош а хиннад, чуоттадаь бюрезай бесара оаркхингаш хиннад 8 см диаметр а йолаш. Мимара тӀа из детта́ хаи пхьара цӀии тӀалатта улг — «[[нисба]]т» («[[китабе|китабат]]») — дац, амма цӀихеза фаьренгий Ӏилманхои наькъахои хиннача [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монперечо]] 1834-ча шера шийна ларда тӀа цу тайпара ''«дика наьха санна де́ха́ча Ӏарбий йоазонах диса хӀама да»'' яздаь хиннад, хӀатоане цо цунна шоллар а даьккхадац, цхьа ха яьлча из йоазув дӀа а даьннад<ref name="Monpere" />. Мимар детта́ стили техникеи тохкача хана, болхговзанчашта хет [[ГӀирма]]ни [[Волжская Булгария|Идала тӀарча Булгаре]] а, [[Средняя Азия|Юкъерча Азе]] а, [[Иран|ХӀирана]] а маьждигашца юкъара хӀама дукха доацаш санна. Цун экамах эггара гаргагӀа цунна хиннараш [[Азербайджан|гӀозлой]] мимараш хиннад, [[Ширвано-апшеронская архитектурная школа|ширвана-апшерона стилагӀа]] детта́ хинна (масада, [[Ханега на реке Пирсагат|Пирсагат хи тӀара ханегани]], [[Баку]]н гаьна доацаш доалача [[Мечеть Биби-Эйбат|Биби-Эйбат маьждигеи]] мимараш). Мимар детта́раш есаралла бига́ гӀишлонхой хинна хила мег, [[Узбек-ха|Узбек хана]] цхьан походе ГӀозлойчера хьабоалабаь бола<ref name="Kuznetcov" />. XVIII-ча бӀаьшера укх метте ве́на академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедт]] хиннача хана, мимара йистера маьждиг чухаьрца хинна дале а, латташ хиннад. Цо яхачох, гӀишлон боарамаш хиннад 28 гӀа дӀоахалагӀеи 14 гӀа шоралагӀеи (23 х 11.5 метр гаргга хул из). Цу хана а тӀехьа латташ хиннараш пе́наш мара хиннад, тховнаш хиннадац. Хан-ханахь маьждиге чудувлуча Тийрко хи бухера хотта Ӏочубена хиннаб ах метр лакха<ref name="gildenshtedt">{{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Güldenstädt J.A.]] |часть = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge. |ссылка часть = |заглавие = Auf Befehl der Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften herausgegeben von P.S. Pallas |место = St. Petersburg |издательство = Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften |год = 1787 |том = |страницы = 503—508 }}</ref><ref name="Miloradovich">{{книга |автор = [[Милорадович, Ольга Викторовна|Милорадович О. В.]] |часть = Исследование городища Верхний Джулат в 1960 г. |заглавие = Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института археологии. Вып. 90 |место = М.-Л. |издательство = Издательство АН СССР |год = 1962 |страницы = 56—59 |страниц = 114 |тираж = 1200 }}</ref>. 1829-ча шера Туптоппара чӀоже хиннача [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]с ший «Путешествие в Арзрум» яхача белхагахьа ишта яздаьд цох шийна хетар: ''«Первое замечательное место есть крепость Минарет. Приближаясь к ней, наш караван ехал по прелестной долине, между курганами, обросшими липой и чинаром. Это могилы нескольких тысяч умерших чумою. Пестрели цветы, порожденные зараженным пеплом. Справа сиял снежный Кавказ; впереди возвышалась огромная, лесистая гора; за нею находилась крепость; кругом её видны следы разоренного аула, называвшегося Татартупом и бывшего некогда главным в [[Кабарда|Большой Кабарде]]. Легкий одинокий минарет свидетельствует о бытии исчезнувшего селения. Он стройно возвышается между грудами камней, на берегу иссохшего потока. Внутренняя лестница ещё не обрушилась. Я взобрался по ней на площадку, с которой уже не раздается голос [[Мулла|муллы]]»''.<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года. |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1938 |том = 8, ч. 1 |страницы = 448 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> 1981-ча шера мимар дохадаьд хьаеш хинна реставраци харцахьа-бакъахьа еш хинна хиларах<ref>[http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Уничтожение одного из архитектурных шедевров Северного Кавказа Татартупского минарета на Тереке] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170307204327/http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ |date=2017-03-07 }} на сайте [http://www.sk-news.ru/ Северо-Кавказские новости] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220323164844/http://www.sk-news.ru/ |date=2022-03-23 }}</ref> == Археологе тохкамаш == МагӀарча Джулатерча бур-боарза доазон тӀара археологе тохкамаш массехк шера деш хиннад 1958-ча шера денз. [[Институт археологии РАН|СССР АН Археологе института]] [[Северо-Кавказская археологическая экспедиция|Къулбаседа Кавказерча экспедице]] [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|ХӀирий институтеи]] МагӀарча Джулатерча тоабано деш хиннад уж тохкамаш {{comment|О. В. Милорадович|Ольга Викторовна Милорадович (1907-1987)}} хьалха а йолаш. Экспедице белгалдаьд [[бур-боарз]]а тӀа кхо [[церковь (сооружение)|киназ]]и, ши [[маьждиг]]и, диъ [[мимар]]и (3 бур-боарза тӀеи, цаӀ хи тӀа гӀолла 6 км хьалмагӀаваьлчеи) хилар. Болхговзанчашта хетачох, ишттал бусалба сийленгаш хиларах Туптоппара чӀожера доккха маьждиг [[жамӀата маьждиг]] лархӀа мегаш да<ref name="Miloradovich" />. == Тайп-тайпарча къамаша езъяр == [[Файл:Chernetsov Mchetsky Post.jpg|thumb|''[[Чернецов, Никанор Григорьевич|Чернецов Н. Г.]]''<br>Мечетский пост. 1829 г.<ref>{{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>]] [[Файл:Tatartup2.jpg|thumb|''[[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]]'' Бурогара 43 вераст гаьнара мимар. 1840 ш.<ref name="Monpere">{{книга |автор = [[Дюбуа де Монпере, Фредерик|Фредерик Дюбуа де Монпере]] (Frédéric Dubois de Montpéreux) |часть = |ссылка часть = |заглавие = Путешествие вокруг Кавказа. У Черкесов и Абхазов, в Колхиде, в Грузии, в Армении и в Крыму |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Париж |издательство = |год = 1840 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} — Илл.: Лист XXIXc третьей части атласа.</ref>]] [[Осетины|ХӀираштеи]] [[Кабардинцы|гӀаьбарташтеи]] Туптоппара чӀож даим еза моттиг хеташ а хиннай, чӀоагӀа из лоархӀаш а хиннай. Лоаман бухье дагӀа элгац къаьстта лоархӀаш хиннад цар. Цар Туптоппара чӀожаца хиннача Ӏадатех хиннад цига дувнаш даар а, пхьа хьерчача укхаза лечкъар а. Из ховш хиннав А. С. Пушкин, ше чакхъяккханза йолча «Тазит» яхача поэме ше яздаьча хана: ''«В нежданной встрече сын Гасуба Рукой завистника убит Вблизи развалин Татартуба»''<ref>{{книга |автор = [[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |часть = Тазит |ссылка часть = |заглавие = Полное собрание сочинений |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1948 |том = 5 |страницы = 71 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Гасуба воӀ вийна моттиг еза моттиг хиннай, цига кхаьчачоа тӀакховда а йиш йоацаш, цудухьа из цига ве́р дунена чӀоагӀа ийрча доастама хӀама хиннад. Къонача Тазита́ ший воша вийна [[маьри]] кораваь хиннав, цхьабакъда из ийша́ волча хана из ве а вийна пхьа ле́хар кӀезига хӀама а хеташ, ца вувш юхавийнача хана, да́с наӀалт аьннад цунна, маьречо даьр сов унзара хӀама хиларах из ве везаш санна хеташ<ref name="Kuznetcov" />. === ХӀирий === О. В. Милорадовича экспедице 1960-ча шера Туптоппара чӀожах лоархӀаш дола цхьа [[хӀирий]] элгац («[[дзуар]]») техка́ хиннад, [[Змейская|Змейски]] гӀалах зӀилбухен-малхбоалехьа 2,5 километр гаьна даьлад из [[ЙоалхотӀе]]нна духьала къулбехьера босе бур-боарзагахьа хьежаш болча [[Тийрк]]а лакхача берда тӀа. Укх метте [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гильденштедта́]] 1771-ча шера Туптоппара чӀожера шоллагӀа жӀаргахой ерд дайнад<ref name="gildenshtedt" />. Элгац хиннача [[чартакх|ча́ртакх]] е́гӀай кӀала хиннача ширача гӀишлон [[баткъа]] толхабеш. Къаьнара гӀишло етта кирпишкаш 25 х 25 х 5 см боарам болаш хиннай. Йисте дӀахьекха́ [[надж]] яьлай, моттигерча наха яхачох, ахча чутувса яьшка хиннай цох элла́.<ref name="Miloradovich" /> === ГӀаьбартий === [[Кабардинцы|ГӀаьбартий]] тархьархои этнографи хиннача [[Ногмов, Шора|Шора Бекмурзин Ногмовс]] ший «АьдагӀий къаман тархьар» яхача кинашка чу яздаьд: Тийрка берда тӀа, [[Малка (река)|Малка]] цо кхетача моттигал магӀахьа, дукха гӀалаши мимараши доахк. ГӀаьбартий меттала „жулат“ оал царех, „жоритла ант“ яхачох лоацдаьр да из, из да „хайра дерий са́гӀа́ киназг“. Оаламо дувцачох, уж йиллараш вай дай ба ширача замалахьа, цӀенавала а синнел дила а зерат деш а хиннад царга. Бартахоштеи новкъосташтеи юкъе дов е дош дохадар хилча, шаккхе жулате водаш хинав Ӏадсаькхи тӀаьскаши ийца. Цига дӀакхаьчача вӀашдухьала а эттийя, тӀаьска ши юхь а лаьце, дош луш хиннад цар хӀанзарчул тӀехьагӀа кхы дов хургдац ваьй аьле; цул тӀехьагӀа тӀаьска боха а бийя, цӀаболхаш хиннаб да. Цу Ӏадатах жулат оалар. ГӀаьбарташа дувц хьалха Кодже-Берды-хан татарашца жулата нийсса кӀала Ӏохайша́ча хана адамо цу гӀишлонех «Татартуп» аьннад, из да „татарашта кӀала“. ТӀаккха Кодже-Берды-хан ший орданца дӀавахача, кхыволча хана — Жанбека жулаташ шоаш ма ярра ший доалахьа а ерзаяь мимараш даьд царех. ХӀаьта оалам кицангахь диса хьадоагӀаш хиннад; адамо дувна когаметта (шоаш яхар тӀачӀоагӀде): Татартуп пенже-сен — „Туптоппара чӀоже хилва со дуккхазза!“ оалаш хиннад»''<ref>{{книга |автор = [[Ногмов, Шора|Ногмов Ш. Б.]] |часть = Глава I |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1700-1720/Nogmov/text1.htm |заглавие = История адыхейского народа, составленная по преданиям кабардинцев |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Нальчик |издательство = Эльбрус |год = 1994 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = 5-7680-0850-0 |тираж = }}</ref> === Малкхарой === XIX-ча бӀаьшера чаккхен эрсий [[Этнография|этнографий]] хоамаша яхачох, Туптоппара чӀож гӀаьбартешта мо супа моттиг хиннай [[Балкарцы|малкхарошта]] а («лоаман татарашта»). Эггара цӀенхаштагӀа бола дув Туптоппара чӀожерча мимара тӀа буаш хиннар лоархӀаш хиннаб. Даьла цӀи яьккхачул тӀехьагӀа ''Татартюби'' ''Пенджехасани'' яхача шин веший цӀи йоаккхаш хиннай, ширача оаламаша дувцачох ГӀаьбартехьа ислам чудена болча, цул тӀехьагӀа дув буаш волчо ше бакъдар мара ала йиш йоацилга лоархӀар кӀеззиг ваьнна а дух тӀара вьлча ший тайпанна эггара вогӀа чаккхе хургхиларах кхера а кхераш<ref>{{книга |автор = [[Иванюков, Иван Иванович|Иванюков И.И.]], [[Ковалевский, Максим Максимович|Ковалевский М.М.]] |часть = У подошвы Эльборуса |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1880-1900/Ivanjukov_I/text1.htm |заглавие = [[Вестник Европы (1866—1918)|Вестник Европы]] |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1886 |том = 1,2 |страницы = 107 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. ХӀанзарча яздархошта хетачох, оаламашкара шоллагӀча веша цӀи кхыча Даькъастера элгаца цӀера тӀара йоагӀа — Пендж-е Хасан, из хьоахаю [[Эвлия Челеби|Эвлия Челебе]] ший «Никъ билларах долча дешарга» чу<ref name="Cheleby">{{книга |автор = [[Эвлия Челеби]] |часть = Глава III. Путь через земли Большой и Малой Кабарды. Описание древних городов и великого города земли Дагестанской, то есть описание древнего города Ирак-и Дадиан |ссылка часть = http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi5/text3.phtml?id=7005 |заглавие =Книга путешествия. Извлечения из сочинения турецкого путешественника XVII века. Перевод и комментарии |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы |год = 1979 |том = 2. Земли Северного Кавказа, Поволжья и Подонья |страницы = 99—103 |страниц = |серия = Памятники литературы народов Востока |isbn = |тираж = 5000 }}</ref><ref name="AM">{{книга |автор = Р. Т. Хатуев, шейх М. А. Биджи |часть = ГЛАВА 5. В культурном пространстве ислама |ссылка часть = http://karachai.ucoz.ru/index/gl5_1a/0-53#snv_326 |заглавие = Алания мусульманская. Очерк конфессиональной истории Центрального Кавказа VII-XV вв |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = Карачаевский научно-исследовательский институт |место = Черкесск |издательство = ИКО «Аланский Эрмитаж» |год = 2011 |том = |страницы = 100 |страниц = 207 |серия = |isbn = 978-5877-57-204-1 |тираж = }}</ref> === НегӀий === [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|thumb|Мавзолей «[[Борга-Каш]]».<br>2013 год.]] Этнографе хоамах [[негӀий]] Туптоппара чӀожаца бувза йиш йола цхьаццайола объективни критереш увттае йиш я. Масала, негӀий оаламо хьаяхачох, [[Борга-Каш|БоаргӀа-Каша]] воаллар Туптоппара чӀожа доалахо ва — [[Золотая Орда|Дошо Ордан]] негӀий тукхамий баьчча хинна БоаргӀа хан<ref>Ф. С. Гребенец. Борга-Каш.— Газ. «Терские ведомости», Владикавказ, 1913, № 224, 233, 234.</ref>, [[Мамай]] ха́н волча заман чу [[ГӀирма|ГӀирмера]] [[Кавказ]]е йорт техай цо — [[Шолж]]еи Тийрки цхьанкхетача<ref>Н. Семенов Туземцы Северо-Восточного Кавказа. СПб. 1895.</ref>. НегӀий багахбувцаме дукха да<ref>Ананьев Г. Кара ногайские народные предания.//Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. 27. — Тифлис. 1900.</ref><ref>Березин И. Н. Турецкая хрестоматия, т.2, Казань, 1962</ref><ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. СПб. 1896</ref><ref>Джанибеков А. Х. Ш. Мое жизнеописание// рукописный фонд КЧНИИИ.</ref><ref>Мелиоранский П. М. Ч. Велиханов, Сочинения, СПб, 1904, приложение. Предисловие к киргизскому тексту «Сказания об Едигее и Тохтамыше».</ref><ref>Османов М. Ногайские и кумыкские тексты. СПб. 1883</ref><ref>[[Фалёв, Павел Александрович|Фалёв П. А.]] «Записки Восточного отделения Русского археологического общества», том XXIII. Петроград, 1916</ref><ref>Сикалиев А. И. М., История собрания и публикации ногайского фольклора // Труды КЧНИИИ. вып. 6 серия филол. Черкесск, 1970.</ref> [[Тамерлан|АстагӀча Темара]] лоаттаяьча [[гӀелал]]ах дола дагалоацамаш. Цу гӀелалах [[Орда|ордай]] беррига эздий боабаьб, негӀий «[[Едигей|Мурза-Едиге]]» яхача поэме, масала, Султане Берки — хан ва вувцаш, Туптоппара чӀожа урхаз, Темара [[Тохтамыш]] [[Война Тимура с Тохтамышем|вохаварах]] хиннар а дувц<ref>Сб. «Чудесные родники», Грозный, Чечено-Ингушское кн. издательство, 1959, с. 237</ref>. XVII—XVIII-ча бӀаьшерий тохкамхошта Туптоппара чӀоже дукха эпиграфе сийленгаш корадеш хиннад. 1665-ча шера [[Эвлия Челеби]] укхаза хиннача хана Ирак-и Дадиан пхьен (Туптоппара чӀожа) кашамашка йоазонаш дайнад шийна яхаш, тюркий меттала<ref name="Lavrov">{{книга |автор = [[Лавров, Леонид Иванович|Лавров Л. И.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Эпиграфические памятники Северного Кавказа (на арабском, персидском и турецком языках) |оригинал = |ссылка = http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Наука |год = 1968 |том = 2, надписи XVIII - XX вв. |страницы = 30, 122 |страниц = 247 |серия = |isbn = |тираж = 1000 |archive-date = 2016-09-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912234112/http://mountaindreams.ru/download/l/lavrov_l_epigraficheskie_pamyatniki_severnogo_kavkaza_chast_2_1968.pdf }}</ref> яздаь дешаш дар<ref name="Cheleby"/>. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] хеташ хиннав Туптоппара чӀожера дукхагӀа дола йоазонаш XVIII-ча бӀаьшерага диллад. Цо белгалдоахар диса́ дола негӀий йоазонаш туркий ӀаьдалагӀа яздаьдар аьнна<ref name="Lavrov" /><ref>{{книга |автор = Курмансеитова А. Х. |часть = Эпиграфические памятники ногайцев в научных трудах Л.И. Лаврова. |ссылка часть = http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-157-2/978-5-88431-157-2_03.pdf |заглавие = Лавровский сборник: материалы XXXIII Среднеазиатско-Кавказских чтений 2008-2009 гг.: этнология, история, археология, культурология. К столетию со дня рождения Леонида Ивановича Лаврова |оригинал = |ссылка = http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ |викитека = |ответственный = отв. ред.: Ю.Ю. Карпов, И.В. Стасевич |издание = |место = СПб. |издательство = Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого ([[Кунсткамера]]) |год = 2009 |том = |страницы = 16—17 |страниц = 474 |серия = |isbn = 978-5-88431-157-2 |тираж = |archive-date = 2015-03-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150330045924/http://www.kunstkamera.ru/lib/rubrikator/03/03_05/978-5-88431-157-2/ }}</ref>. XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш ер моттиг лархӀар [[Пятигорск]]ерча негӀашта юкъе кхы а долаш хиннад<ref>{{книга |автор = [[Люлье, Леонтий Яковлевич|Люлье Л. Я.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Черкессия : историко-этнографические статьи |оригинал = |ссылка = http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |викитека = |ответственный = |издание = Общество изучения адыгейской автономной области |место = |издательство = Северо-Кавказский филиал традиционной культуры МЦТК "Возрождение" |год = 1990 |том = |страницы = 47 |страниц = |серия = Материалы для истории черкесского народа ; вып. 4 |isbn = |тираж = |archive-date = 2016-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf }} {{Cite web |url=http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |deadlink=unfit }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306073014/http://www.aheku.net/datas/users/1-lulie.pdf |date=2016-03-06 }}</ref>, [[Новруз|Новраз]] долча хана Туптоппара чӀоже ухаш хиннаб уж. Этнографашта хетачох, из Ӏаьдал цар гӀаьбартешкара тӀаийцад<ref name="AM" /><ref>{{книга |автор = |часть = Новый год в Ставропольской губернии. |ссылка часть = |заглавие = Известия Кавказского отдела [[Русское географическое общество|Русского географического общества]] (ИКРГО) |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1875—1877 |том = IV |страницы = 100 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. == Тептарашкара Даде-Ков == Цхьачарна хетачох, белгга Туптоппара чӀож я XIII бӀаьшереи XIV бӀаьшу долалуши эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] яха [[Аланы|ясий]] пхье. {{кхм|Никоновская летопись|Никона тептара}} тӀа белгалъяккха пхьен географецара ориентираш ераш я: ''«»'' {{начало цитаты}} «Хил дехьа Теркал дехьа, доккхийча Ясийи Черсийи лоамашта кӀала, Титяков пхье йолча, Сивинец хи тӀа, Аьшка наӀарашта юхе…». {{oq|ru| За рекою за Теркою, под великими горами под Ясскими и Черкасскими, у града Титякова, на реце Сивинце, близ Врат Железных….}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1885 |том = X |страницы = 184}}</ref>}} Советий [[Этнография|этнографи]], [[Кавказоведение|кавказтохкамхои]] хиннача [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лаврова]] хетачох, «…Врата Железные…» яхачарца ловшъяраш [[Кавказский хребет|Кавказа довкъа́]] кӀалара («…под великими горами под Ясскими и Черкасскими…») [[Дарьяльское ущелье|Даьра аьли]] да боккъонца [[Тийрк]]ал дехьа («…за рекою за Теркою…») доалаш дола. 1277—1278-ча шерашта кӀала [[Симеоновская летопись|Симеона тептара]] тӀа эрсий аьлаш Даькъасте моалошца цхьана тӀом бе бахкарах яздаьд: {{начало цитаты}} «Ростовера аьла [[Глеб Василькович]] хӀаьта, ший воккхагӀча веший виӀийца [[Константин Борисович|Константин]] аьлаца, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдор Ростиславич]] аьла, [[Андрей Александрович]] аьла, иштта кхы аьлий а массо а [[бояре|эздешцеи]] [[слуга|Ӏушцеи]] бахар [[Менгу-Тимур|Менгу-Темар]] паччахьаца, Дала эрсий аьлашта гӀо а ма дир: гӀоръяьнна йола Ясий Даде-Ков пхье яьккхар, Ӏай, саькура бетта 8-чох, супача Закре пайхамара {{комм 2|из везавеш дагалоацача дийнахьа|дагалоацамагӀа}}, есараш а, [[Трофей (добыча)|цӀетт]] а дукха ма лаьцар, тӀаккха моастагӀий чот йоацаш герзаца боа а ма бир, хӀаьта цар гӀала цӀераца йоага а ма йир». {{oq|ru| Князь же Ростовский Глеб Василькович с братаничем своим с князем Константином, князь Фёдор Ростиславич, князь Андрей Александрович и иные князи мнози с бояры и слугами поехаша на войну с царем Менгутемером, и поможе бог князем русскым, взяша славный град Яськый Дедеяков, зиме месяца февраля в 8, на память святого пророка Захарии, и полон и корысть велику взяша, а супротивных без числа оружием избиша, а град их огнём пожгоша.}} {{конец цитаты|источник=<ref>{{книга |заглавие = Полное собрание русских летописей |издательство = СПб. |год = 1913 |том = XVIII |страницы = 75 }}</ref>}} == Хьажа иштта == * [[Змейский катакомбный могильник|Змейскера катакомбаш йола Ӏимараш]] * [[Татартубское сражение|Татартупера латар]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|2}} == Литература == * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = На развалинах Татартупа. |ссылка часть = http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=115 |заглавие = Путешествие в древний Иристон |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 142 |серия = |isbn = |тираж = 75000 }} * {{книга |автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие =Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа |оригинал = |ссылка = http://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Kuznetsov.pdf |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Нальчик]] |издательство = Издательский отдел КБИГИ РАН |год = 2014 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = |isbn = 978-5-91766-084-4 |тираж = 500 }} * {{статья | автор = [[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]] | заглавие = Татартупский минарет XIV в. и мечети верхнего Джулата (вопросы генезиса и времени строительства) | ссылка = http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | язык = | издание = | тип = | место = | издательство = | год = | том = | номер = | страницы = | issn = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm | archivedate = 2015-06-15 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150615232428/http://budetinteresno.narod.ru/kraeved/minaret.htm |date=2015-06-15 }} * {{книга|автор=[[Семёнов, Леонид Петрович|Семёнов Л. П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Татартупский минарет|оригинал=|ссылка=https://dzurdzuki.com/download/semenov-l-p-tatartupskij-minaret-1957/|викитека=|ответственный=|издание=|место=[[Дзауджикау]]|издательство=|год=1947|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} * {{книга |автор = Кокиев Г. |часть = Некоторые исторические сведения о древних городищах Татартуп и Дзулата. |ссылка часть = |заглавие = «Записки Горского ин-та» |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = [[Ростов-на-Дону]] |издательство = |год = 1930 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Соснина Е. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загадки и тайны Кавказа |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Ессентуки |год = 2006 |том = |страницы = 58 |страниц = 205 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{статья | автор = Пачкалов А.В. | заглавие = О монетном обращении на Верхнем и Нижнем Джулате // Труды III (XIX) Всероссийского археологического съезда. Т. II. СПб, М., Великий Новгород, 2011. С. 174-175 | язык = }} == ТӀатовжамаш == * [http://islamcenter.ru/?item=1394#prettyPhoto Туптоппара чӀожерча мимара суртий гуллам]. * [http://kavkaz.mk.ru/articles/2014/07/26/v-severnoy-osetii-uchyonye-obnaruzhili-ostanki-drevnego-goroda-srednevekovykh-alan.html В Северной Осетии учёные обнаружили останки древнего города средневековых алан.] на сайте [http://kavkaz.mk.ru/ МК-Кавказ]. * [http://www.sk-news.ru/news/kultura/46537/ Туптоппара чӀожерча мимара ингалсий наькъахо хиннача Д. Ф. Бадделе оттадаь Ӏолистар, иштта из дохарах а бола хоам]. {{ВС}} [[ОагӀат:Туптоппара чӀож| ]] m285mt828bzug78jeueawtekhwoj3fi Кеп (зарбанче) 0 18037 74280 72919 2026-05-15T16:37:41Z Тоадархо 5207 74280 wikitext text/x-wiki {{кхыдола маӀанаш|кеп}} '''Кеп''' — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ТӀой-Юрт]]а йоалла [[зарбанче]]. Зарбанченна хьалха а латташ генеральни директор ва [[Кодзоев Хаджибикар Джабраилович|Коазой Жабраила Хьажбийкар]]. Болх беш я 2012-ча шера денз, ЖабагӀийнаькъан урама тӀа. Зарбанчено арахецаш дукха гӀалгӀай кинашкаш да. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == [https://checko.ru/company/kep-1120608001282 Зарбанченах бола официальни хоам]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен зарбанченаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай зарбанченаш]] eyh1jrtdqnmhkth95eg1ml48jj34t7y Оалалдераш 0 18264 74295 73120 2026-05-15T21:53:04Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74295 wikitext text/x-wiki {{перенаправление|«Аристократ» и «Аристократы»|Аристократ (значения)}} [[Файл:Navaanneren.jpg|thumb|Моалой политик вола [[Цэрэндондовын Навааннэрэн]], Чингисхана тӀехьенах саг]] '''Оалалдераш''' (хьахиннад ''[[аьла]]'' — ''оалал'' яхачох, {{lang-ru|знать}}, {{lang-el|αριστοκρατία}} [аристократиа]<ref>{{ВТ-ТСД2|Великий}}</ref>), [[дворянство|'''эздий''']]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Знать}}</ref> — [[паччахьалкхе]]н чу [[Высший класс|лакхера]] совле йола [[Социальный слой|эйдаж]]. Дуккхача паччахьалкхенашка оалалдераш политика́ чӀоагӀа Ӏаткъаш хиннаб, формально деррига [[доал]]-[[Ӏаьдал]] [[монарх]]ага е [[народное собрание|халкъа гулламга]] хиннадале а. Ӏаьдал оалалдерий кара долча паччахьалкхен оттамах аристократи оал. == Оалалдерий куцаш == Ширача замалахьа оалалдерий, лакхерча класса ший куцаш хиннад, хӀана аьлча шоай ритуалаши Ӏадаташи хулаш хиннад цар. [[Простолюдин|Цхьалхача наьха]] дуккхача мехкашка аьттув хиннабац кхы дукха деша а, маьха деза [[барзкъа]] тӀадувхаде а, дегӀа кеп нийса лоаттае а, — из шедар а оалалдерий куцаш хинннад, цудухьа чӀоагӀа лоадам болаш хиннад царна уж куцаш долаш хила а, даим уж дӀагойта а<ref name=":1">{{Cite web|url=https://mjusli.ru/krasota_i_zdorove/jeto_polezno/aristokraticheskie-manery|title=Аристократические манеры|publisher=mjusli.ru|lang=ru|access-date=2019-01-13|archive-date=2019-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232332/https://mjusli.ru/krasota_i_zdorove/jeto_polezno/aristokraticheskie-manery|url-status=live}}</ref>. ЗӀамига болча хана денз оалалдерашта хьехаш хиннад [[иностранный язык|кхыча къамий метташ]] а, [[география|географи]] а, [[тархьар]] а, [[риторика]] а, [[фехтование|фехтовани]] а, [[этикет|эздел]] а, барзкъа харжа а тӀадувхаде а ха́р а<ref name=":1" />. == Тархьар == Оалалдераш тайп-тайпара хьахулаш хиннаб. Оалалдерий хьалхара [[кеп]] фуний оалалдераш ({{lang-ru|племенная знать}}) хиннаб. [[Древний Рим|Ширача Руме]] оалалдераш [[Патриции (Древний Рим)|патрицеш]] хиннаб — [[Рим|керттерча пхье]] [[коренной житель|хьалха денз баьхараш]]. [[Галлия|ГӀалойче]] — мохк хьабаьккха [[франки|фаьрингаш]]. Хийла бӀун баьччехи паччахьалкхен хьакимехи хьахулаш хиннаб оалалдераш. Дуккхача паччахьалкхенашка оалалдерех хьахила йиш хиннай хьа геттара чӀоагӀа дика хӀама карагӀдаьлча е чӀоагӀа дукха ахча дӀаделча: масала, дуккха [[таьргхой]]и бӀаьхийбирза ахархойи [[янбан]]ашта юкъебахаб ишта. [[абсолютизм|Абсолютни монархи]] хиннача замалахь хьалха хиннача оалалдерашта чулаьтта эздий а тӀакхийттаб: ишта оалалдерий керда [[эйдаж]] хьахиннад — [[эздий]]. Оалалдераша шоаш кхычарел лакхагӀа айбеш хиннаб: эггара дикагӀа дола куцаш шоашкахьа доландаь бокъонаш дукхагӀа я шоай яхаш, шоаш эздегӀеи, сийлагӀеи ба яхаш, тӀаккха цар куст-сибат дикагӀа да оалаш хиннад (маьлхе ца леларах кӀаьдагӀа дола цӀокеи, болх ца барах диткъагӀа дола пӀелгаши). [[Новое время|Кердача заман]] чухьа [[Буржуазная революция|Буржуази тӀеракхоссаш революцеш]] яьчул тӀехьагӀа оалалдераш лакхера эйдаж хинначара дӀабаьннаб, хӀана аьлча цу юкъарлон гӀовттамо дӀадехаш хинначох да [[социальное равенство|юкъарлон цхьатарра хилар]]. Цхьабакъда оалалдераш хиннача паччахьалкхенашка а тӀехьа ([[японхой]] [[кугэ]] мо) дукхагӀа мел дола доал хӀаьта оаладераш хиннача наьха кара хул, цул совгӀа кхыча оалалдерашца а бувзам болаш хул из, цу тӀа гӀолла дуккха дукхагӀа [[совле]]наш хул цар. == Белгалдаккхар == {{примечания}} {{Викисловарь|аристократия}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Знать}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аристократия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Дворянство}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Нобилитет}} * {{ВТ-НЭС|Оптиматы и нобилитет}} * ''[[Блок, Марк|Марк Блок]]''. [http://ec-dejavu.ru/a/Aristocracy.html Знать] // ''Блок М.'' [[Феодальное общество (книга)|Феодальное общество]]. — {{М}}, 2003. — с. 277—329. {{Внешние ссылки}} [[ОагӀат:Эйдажаш]] [[ОагӀат:Эздий]] c1srr2jydfqb3k21ih32nvl8ri44j6c Эйдаж 0 18267 74297 73115 2026-05-15T21:58:01Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74297 wikitext text/x-wiki '''Эйдаж''' ''(да)'' ({{lang-ru|сословие}}), '''юкъарлон классаш''' ({{lang-ru|социальные классы}}) — цхьа къаьстта дола [[правовое положение|бокъон хьал]] дола [[социальная группа|юкъарлон тоаба]]: цар лоаттами, [[декхар]]аши, хийла [[закон]]аца тӀехьа белгалдоаккхаш хиннад<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Сословие|автор=[[Седов, Леонид Александрович|Седов Л. А.]]}}</ref>. Эйдажашта нах бекъабалар хьалха хиннад дукхагӀа даьржа, цу хана белгалдоахарех хиннад [[оалалдераш|оалалдерийи]] (иштта [[эздий]] а), [[Духовенство|дин гӀулакх леладераши]], [[простолюдин|цхьалха нахи]]. == Хьажа иштта == * [[Оалдар]] * [[Оалалдераш]] * [[Эздий]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{БРЭ|статья=Сословия|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/3637918|архив=https://web.archive.org/web/20220817011414/https://bigenc.ru/world_history/text/3637918|архив дата=2022-08-17}} * ''Кордонский С. Г.'' Сословная структура постсоветской России, {{М}}, 2008; * ''Гуревич А. Я.'' Категории средневековой культуры, М., 1972; * ''Барг М. А''. Проблемы социальной истории в освещении современной западной медиевистики, М., 1973, гл. 3. [[ОагӀат:Эйдаж| ]] [[ОагӀат:Бокъон тархьар]] [[ОагӀат:Паччахьалкхен тархьар]] qrmvyilna00dyb9wejiwbkujnqiybuk Эздий 0 18279 74300 73138 2026-05-15T22:08:37Z Коазой Рашид 1210 /* */ 74300 wikitext text/x-wiki [[File:Emir of Kano on his throne 092016.jpg|thumb|Кано амир, Мухьаммад Сануси II-вар Ӏаршан тӀа вагӀа, 2016 шу]] '''Эздий''' ({{lang-ru|дворя́нство}}) — [[феодализм]] йола [[юкъарло]]нгахьа хула [[совле]] йола [[эйдаж]]. Дуккхача [[паччахьалкхе]]нашка [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерашка]] юкъарлон лард йолаш хиннай [[Европа|Европе]]. [[Эрсий паччахьалкхе]]нах [[Россе импери]] хьайиллалца цар эйдажех эздий нах бояраштеи (ваьрах-фунах эздий бола нах), дворянаштеи (царь-паччахьа е аьлий коа тӀа гӀулакх ду нах) бекъалуш хиннаб. Ха-зама йодаш царна юкъера доазув дӀадаьннад. == Этимологи == Эздий яха дош [[гӏум.]] ''оьз-ден'' яхача тӏара доагӏаш да, «ший-гара» аьнна маӏан хул цун — «ший лоӏамагӏа хӏама хьадеш». == Кавказе == Эздий [[эйдаж]] гӏалгӏашта юкъе хиннадац, дукхагӏча даькъе гӏалгӏай [[тайпа]] вӏаший нийса лоархӏаш хиннад. Эздий эйдаж хиннад [[Даьгӏасте|селашкахьеи]], [[къарший]]-[[малкхарой|малкхарошкахьеи]], [[хӏирий|хӏирашкахьеи]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|33em}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Дворянство|[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]], Иващенко Н. И., [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}} * {{статья |url=http://chigirin.narod.ru/book113.html |заглавие=История дворянского сословия в России |author=Яблочков М. |издание= |год=1876 |language=ru |access-date=2026-02-08}} * {{статья | автор = Кулабухов В. С. | заглавие = Кастовость дворянства в системе пореформенной эволюции | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Kulabukhov/ | автор издания = | издание = Эл. журнал «Знание. Понимание. Умение» | тип = | место = | год = 2008 | том = | номер = 6 – История | страницы = }} == ТӀатовжамаш == * [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] * [http://www.nobility.by/ Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»] * [https://web.archive.org/web/20110707162412/http://armenian-nobility.com/ru/ Официальный сайт «Союза Армянских Дворян»]. [[ОагӀат:Эздий|*]] [[ОагӀат:Эйдажаш]] r45gqmao4qtntr0k3cn4fmw1291yi57 74301 74300 2026-05-15T22:10:09Z Коазой Рашид 1210 /* Этимологи */ 74301 wikitext text/x-wiki [[File:Emir of Kano on his throne 092016.jpg|thumb|Кано амир, Мухьаммад Сануси II-вар Ӏаршан тӀа вагӀа, 2016 шу]] '''Эздий''' ({{lang-ru|дворя́нство}}) — [[феодализм]] йола [[юкъарло]]нгахьа хула [[совле]] йола [[эйдаж]]. Дуккхача [[паччахьалкхе]]нашка [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерашка]] юкъарлон лард йолаш хиннай [[Европа|Европе]]. [[Эрсий паччахьалкхе]]нах [[Россе импери]] хьайиллалца цар эйдажех эздий нах бояраштеи (ваьрах-фунах эздий бола нах), дворянаштеи (царь-паччахьа е аьлий коа тӀа гӀулакх ду нах) бекъалуш хиннаб. Ха-зама йодаш царна юкъера доазув дӀадаьннад. == Этимологи == Эздий яха дош [[гӀумкий мотт|гӀум.]] ''оьз-ден'' яхача тӀара доагӀаш да, «ший-гара» аьнна маӀан хул цун — «ший лоӀамагӏа хӀама хьадеш». == Кавказе == Эздий [[эйдаж]] гӏалгӏашта юкъе хиннадац, дукхагӏча даькъе гӏалгӏай [[тайпа]] вӏаший нийса лоархӏаш хиннад. Эздий эйдаж хиннад [[Даьгӏасте|селашкахьеи]], [[къарший]]-[[малкхарой|малкхарошкахьеи]], [[хӏирий|хӏирашкахьеи]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|33em}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Дворянство|[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]], Иващенко Н. И., [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}} * {{статья |url=http://chigirin.narod.ru/book113.html |заглавие=История дворянского сословия в России |author=Яблочков М. |издание= |год=1876 |language=ru |access-date=2026-02-08}} * {{статья | автор = Кулабухов В. С. | заглавие = Кастовость дворянства в системе пореформенной эволюции | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Kulabukhov/ | автор издания = | издание = Эл. журнал «Знание. Понимание. Умение» | тип = | место = | год = 2008 | том = | номер = 6 – История | страницы = }} == ТӀатовжамаш == * [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] * [http://www.nobility.by/ Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»] * [https://web.archive.org/web/20110707162412/http://armenian-nobility.com/ru/ Официальный сайт «Союза Армянских Дворян»]. [[ОагӀат:Эздий|*]] [[ОагӀат:Эйдажаш]] 58mo0vg1s4vb3utosmrvxdzbesoeg54 74302 74301 2026-05-15T22:11:10Z Коазой Рашид 1210 /* Кавказе */ 74302 wikitext text/x-wiki [[File:Emir of Kano on his throne 092016.jpg|thumb|Кано амир, Мухьаммад Сануси II-вар Ӏаршан тӀа вагӀа, 2016 шу]] '''Эздий''' ({{lang-ru|дворя́нство}}) — [[феодализм]] йола [[юкъарло]]нгахьа хула [[совле]] йола [[эйдаж]]. Дуккхача [[паччахьалкхе]]нашка [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерашка]] юкъарлон лард йолаш хиннай [[Европа|Европе]]. [[Эрсий паччахьалкхе]]нах [[Россе импери]] хьайиллалца цар эйдажех эздий нах бояраштеи (ваьрах-фунах эздий бола нах), дворянаштеи (царь-паччахьа е аьлий коа тӀа гӀулакх ду нах) бекъалуш хиннаб. Ха-зама йодаш царна юкъера доазув дӀадаьннад. == Этимологи == Эздий яха дош [[гӀумкий мотт|гӀум.]] ''оьз-ден'' яхача тӀара доагӀаш да, «ший-гара» аьнна маӀан хул цун — «ший лоӀамагӏа хӀама хьадеш». == Кавказе == Эздий [[эйдаж]] гӀалгӀашта юкъе хиннадац, дукхагӀча даькъе гӀалгӀай [[тайпа]] вӀаший нийса лоархӀаш хиннад. Эздий эйдаж хиннад [[ДаьгӀасте|селашкахьеи]], [[къарший]]-[[малкхарой|малкхарошкахьеи]], [[хӀирий|хӀирашкахьеи]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|33em}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Дворянство|[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]], Иващенко Н. И., [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}} * {{статья |url=http://chigirin.narod.ru/book113.html |заглавие=История дворянского сословия в России |author=Яблочков М. |издание= |год=1876 |language=ru |access-date=2026-02-08}} * {{статья | автор = Кулабухов В. С. | заглавие = Кастовость дворянства в системе пореформенной эволюции | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Kulabukhov/ | автор издания = | издание = Эл. журнал «Знание. Понимание. Умение» | тип = | место = | год = 2008 | том = | номер = 6 – История | страницы = }} == ТӀатовжамаш == * [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] * [http://www.nobility.by/ Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»] * [https://web.archive.org/web/20110707162412/http://armenian-nobility.com/ru/ Официальный сайт «Союза Армянских Дворян»]. [[ОагӀат:Эздий|*]] [[ОагӀат:Эйдажаш]] nnuphklhlvwfmu2h738pkezueuvk5kf Оалдараш 0 18288 74285 74274 2026-05-15T18:54:37Z Тоадархо 5207 /* ХӀирий эйдажа юкъе */ 74285 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dudarov Ahmet.jpg|thumb|right|300px|Дударанаькъан Ахьмад]] '''Оалдараш''' ({{lang-os|Æлдæрттæ}}, {{lang-ru|алдары}}) — [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[ХӀирийче]] [[Тагаурское общество|Тага юкъарлон]] чу эггара лакхагӀа хинна [[оалалдераш|оалалдерий]] [[эйдаж]]. Из кхетам тӀема заман [[секам]]гара-даржагара боагӀаш хиннаб, [[бӀу]]н [[баьчча]]ш белгалбоаккхаш хиннад цу дешаца. Юкъерча бӀаьшерашка «оалдар» яха титул дукха хӀама доалахьа долча [[аьла]]шта луш хиннай. Шоай эйдажах оалдарел лохагӀа [[Уздени|эздий]] боагӀаш хиннаб. == Этимологи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] ''оалдар'' аьле пхьен, шахьара, [[квартал (градостроительство|кура́]] доал карадолча [[аьла]]х оалаш хиннад — ''оалдар аьла''. Из, хьагучох, ''аьла'' яхача деша тӀара доагӀаш да, нийсагӀа аьлча, оалал яхача тӀара — доалдар, урхалдар{{sfn|Коазой Ӏийсай дошлорг|2018}}. ХӀирий дош, дукхагӀа яьржача [[эрш]]агӀа, {{lang-os|армдарæг}} — «бе доалдер» яхача деша тӀара цхьалхадаьннилга лоархӀ, из хӀама хӀирий меттаца товши доагӀаши да<ref>{{книга |автор=Абаев В. И. |заглавие=Историко-этимологический словарь осетинского языка |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |том= |страницы= |isbn= |язык=ru}}</ref>. Тара маӀан долаш [[моалой мотт|моалойи]], [[мажарой мотт|мажаройи меттала]] а да «алда́р» яха дош: ({{lang-mn|алдар}} — «сийле», {{lang-hu|aladár}}). == ХӀирий [[эйдаж]]а юкъе == Тага юкъарлон оалдарашта юкъе цхьайтта [[ваьр]] хиннад. Царех ийсне ([[Алдатовы]], [[Есеновы]], [[Кануковы]], [[Кундуховы]], [[Мамсуровы]], [[Тугановы]], [[Тулатовы]], [[Тхостовы]], [[Шанаевы]]) шоай овла [[Тага (историческая личность)|Тага]] тӀара боагӀаш ба оал, тӀаккха вож шиъ вокхарна нийсса лоархӀе а, цар овла Таганца бувзабеннабац: [[Джантиевы|Джантиеваш]] [[ЗӀилбухера ХӀирийче|ЗӀилбухерча ХӀирийчера]] ба, тӀаккха [[Дударанаькъан]] — [[кистий чӀож]]ера [[мохлой]] хиннаб<ref>{{книга |автор = [[Бзаров, Руслан Сулейманович|Бзаров Р. С.]] |заглавие = Три осетинских общества в середине XIX века |ссылка = |место = Орджоникидзе |издательство = Ир |год = 1988 |страниц = 155 }}</ref>. Оалдараша шоай мехкарашца [[мах бар|беш хиннаб мах]], иштта [[кабардинцы|гӀаьбартий]] кхувлаш а хиннаб, цкъаза [[Балкарцы|малкхаройи]] [[гӀалгӀай]]и эздий кхувлаш а хиннаб маьре<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/76-article2|title=Родословные связи осетинской и ингушской аристократии|author=Марзоев И.Т.|date=2009|access-date=2023-02-19|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221010521/http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/76-article2|url-status=live}}</ref>. Наггахь [[дугарой]] [[баделята|баделий]] мехкарий кхийлаб. Шоай мехкарий оалдараша Алагиреи Куртатеи юкъарлон эздий ваьрашка ухийташ хиннаб маьре, цхьабакъда XIX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца цу юкъарлоний эздийча ваьрашха бола мехкарий наггахь мара кхийлабац шоашта. Оалдараша шоашта бувша кхалнах ({{lang-os|номылус}}, {{lang-ru|наложница}}) шоашта кӀала болча [[простолюдин|цхьалхача нахахи]], кхыча оалдарий чулаттача нахахи кхувлаш хиннаб. Цхьадола гӀалгӀай тайпаш хӀирий [[оалалдераш]]та гарга хиннаб, цудухьа оалдар яха цӀи лелаеш а хиннаб<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/naselennye-mesta/kavkaz/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8-%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B7%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0.html|title=Привилегированные сословия Осетии в поликультурном пространстве Кавказа|author=Марзоев И.Т.|website=pomnirod.ru|access-date=2023-03-04|archive-date=2023-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304175122/https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/naselennye-mesta/kavkaz/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8-%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B7%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0.html|url-status=live}}</ref>. Оалдараш каст-каста [[нартский эпос|наьртех болча багахбувцамгахьа]] а хьоахабу. Цхьалхача наьха оалдарашца чӀоагӀа цабезам хиннаб. Цу хӀаманна тӀагӀолла дукха кицаш а да хӀирий оалдарий во цӀи йоаккхаш. Оалдарел дуккха дукхагӀа безаш хиннаб хӀирашта аьлий. Цу хӀаманна тӀагӀолла оалдараша каст-каста аьлашца къовсамаш деш а хиннад на́ха́ уж безаш хиларах царга доал дӀа ца кхачийта гӀерташ. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |заглавие=Осетинские (дигорские) народные изречения. На осетинском (дигорский диалект) и русском языках |ответственный=Из собрания Г. А. Дзагурова; Пер. М. С. Харитонова; Сост. М. С. Харитонова |место=[[Москва]] |издательство=Наука |год=1980 |страницы=351, 300, 239, 242 |язык=ru, os}} * {{Коазой Ӏийсай дошлорг}} [[ОагӀат:Даькъастен тархьар]] [[ОагӀат:ХӀирий]] [[ОагӀат:Эйдажаш]] igx0hnvds6ikhtlj1wlobugskbvc158 74294 74285 2026-05-15T19:38:01Z Daysiy 32 74294 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dudarov Ahmet.jpg|thumb|right|300px|Дударанаькъан Ахьмад]] '''Оалдараш''' ({{lang-os|Æлдæрттæ}}, {{lang-ru|алдары}}) — [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[ХӀирийче]] [[Тагаурское общество|Тага юкъарлон]] чу эггара лакхагӀа хинна [[оалалдераш|оалалдерий]] [[эйдаж]]. Из кхетам тӀема заман [[секам]]гара-даржагара боагӀаш хиннаб, [[бӀу]]н [[баьчча]]ш белгалбоаккхаш хиннад цу дешаца. Юкъерча бӀаьшерашка «оалдар» яха титул дукха хӀама доалахьа долча [[аьла]]шта луш хиннай. Шоай эйдажах оалдарел лохагӀа [[Уздени|эздий]] боагӀаш хиннаб. == Этимологи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] ''оалдар'' аьле пхьен, шахьара, [[квартал (градостроительство|кура́]] доал карадолча [[аьла]]х оалаш хиннад — ''оалдар аьла''. Из, хьагучох, ''аьла'' яхача деша тӀара доагӀаш да, нийсагӀа аьлча, оалал яхача тӀара — доалдар, урхалдар{{sfn|Коазой Ӏийса|2018}}. ХӀирий дош, дукхагӀа яьржача [[эрш]]агӀа, {{lang-os|армдарæг}} — «бе доалдер» яхача деша тӀара цхьалхадаьннилга лоархӀ, из хӀама хӀирий меттаца товши доагӀаши да<ref>{{книга |автор=Абаев В. И. |заглавие=Историко-этимологический словарь осетинского языка |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |том= |страницы= |isbn= |язык=ru}}</ref>. Тара маӀан долаш [[моалой мотт|моалойи]], [[мажарой мотт|мажаройи меттала]] а да «алда́р» яха дош: ({{lang-mn|алдар}} — «сийле», {{lang-hu|aladár}}). == ХӀирий [[эйдаж]]а юкъе == Тага юкъарлон оалдарашта юкъе цхьайтта [[ваьр]] хиннад. Царех ийсне ([[Алдатовы]], [[Есеновы]], [[Кануковы]], [[Кундуховы]], [[Мамсуровы]], [[Тугановы]], [[Тулатовы]], [[Тхостовы]], [[Шанаевы]]) шоай овла [[Тага (историческая личность)|Тага]] тӀара боагӀаш ба оал, тӀаккха вож шиъ вокхарна нийсса лоархӀе а, цар овла Таганца бувзабеннабац: [[Джантиевы|Джантиеваш]] [[ЗӀилбухера ХӀирийче|ЗӀилбухерча ХӀирийчера]] ба, тӀаккха [[Дударанаькъан]] — [[кистий чӀож]]ера [[мохлой]] хиннаб<ref>{{книга |автор = [[Бзаров, Руслан Сулейманович|Бзаров Р. С.]] |заглавие = Три осетинских общества в середине XIX века |ссылка = |место = Орджоникидзе |издательство = Ир |год = 1988 |страниц = 155 }}</ref>. Оалдараша шоай мехкарашца [[мах бар|беш хиннаб мах]], иштта [[кабардинцы|гӀаьбартий]] кхувлаш а хиннаб, цкъаза [[Балкарцы|малкхаройи]] [[гӀалгӀай]]и эздий кхувлаш а хиннаб маьре<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/76-article2|title=Родословные связи осетинской и ингушской аристократии|author=Марзоев И.Т.|date=2009|access-date=2023-02-19|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221010521/http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/76-article2|url-status=live}}</ref>. Наггахь [[дугарой]] [[баделята|баделий]] мехкарий кхийлаб. Шоай мехкарий оалдараша Алагиреи Куртатеи юкъарлон эздий ваьрашка ухийташ хиннаб маьре, цхьабакъда XIX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца цу юкъарлоний эздийча ваьрашха бола мехкарий наггахь мара кхийлабац шоашта. Оалдараша шоашта бувша кхалнах ({{lang-os|номылус}}, {{lang-ru|наложница}}) шоашта кӀала болча [[простолюдин|цхьалхача нахахи]], кхыча оалдарий чулаттача нахахи кхувлаш хиннаб. Цхьадола гӀалгӀай тайпаш хӀирий [[оалалдераш]]та гарга хиннаб, цудухьа оалдар яха цӀи лелаеш а хиннаб<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/naselennye-mesta/kavkaz/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8-%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B7%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0.html|title=Привилегированные сословия Осетии в поликультурном пространстве Кавказа|author=Марзоев И.Т.|website=pomnirod.ru|access-date=2023-03-04|archive-date=2023-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304175122/https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/naselennye-mesta/kavkaz/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8-%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B7%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0.html|url-status=live}}</ref>. Оалдараш каст-каста [[нартский эпос|наьртех болча багахбувцамгахьа]] а хьоахабу. Цхьалхача наьха оалдарашца чӀоагӀа цабезам хиннаб. Цу хӀаманна тӀагӀолла дукха кицаш а да хӀирий оалдарий во цӀи йоаккхаш. Оалдарел дуккха дукхагӀа безаш хиннаб хӀирашта аьлий. Цу хӀаманна тӀагӀолла оалдараша каст-каста аьлашца къовсамаш деш а хиннад на́ха́ уж безаш хиларах царга доал дӀа ца кхачийта гӀерташ. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |заглавие=Осетинские (дигорские) народные изречения. На осетинском (дигорский диалект) и русском языках |ответственный=Из собрания Г. А. Дзагурова; Пер. М. С. Харитонова; Сост. М. С. Харитонова |место=[[Москва]] |издательство=Наука |год=1980 |страницы=351, 300, 239, 242 |язык=ru, os}} * {{Коазой Ӏийсай дошлорг}} [[ОагӀат:Даькъастен тархьар]] [[ОагӀат:ХӀирий]] [[ОагӀат:Эйдажаш]] ddjksozij7sk2tkhfgqf0vo2o4biw49 Ло:Дешарг:ГӀалгӀай метта ширача дешай дашхара дошлорг 10 18675 74283 74273 2026-05-15T18:45:43Z Daysiy 32 74283 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{ref|Коазой Ӏийса|2018}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> ivhn0tdof4vofwkqq77hypt1jz7m8er 74284 74283 2026-05-15T18:46:11Z Daysiy 32 74284 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = Коазой Ӏийса }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> 0ejqu1o1h0bwlcfpfxrhiwe78v8wneo 74288 74284 2026-05-15T19:28:55Z Daysiy 32 74288 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{{ref|Коазой Ӏийса}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> 82e31u2l04vuycj2r7kttpj3v8mccgq 74289 74288 2026-05-15T19:31:18Z Daysiy 32 74289 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{#if:{{{ref|Коазой Ӏийса}}}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> 0d8imrrr6gz09cdkjqkqlco7xbsyr6o 74290 74289 2026-05-15T19:32:33Z Daysiy 32 74290 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{{ref|Коазой Ӏийса}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> 82e31u2l04vuycj2r7kttpj3v8mccgq 74291 74290 2026-05-15T19:34:25Z Daysiy 32 74291 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{{ref|Коазой Ӏийсай дошлорг 2018}}}{{{ref|Коазой Ӏ. 2018}}}{{{ref|Коазой Ӏийса}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> kl81kg3ti8ozhs3ea1c2em9yb7dp4df 74292 74291 2026-05-15T19:36:10Z Daysiy 32 74292 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{#if:{{{ref|Коазой Ӏийсай дошлорг 2018}}}{{{ref|Коазой Ӏ. 2018}}}{{{ref|Коазой Ӏийса}}}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> h9pocynb46roce4t9wc0l3ieh79oatx 74293 74292 2026-05-15T19:37:41Z Daysiy 32 74293 wikitext text/x-wiki {{книга |автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса|Коазой А. Ӏ.]] |заглавие = ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг |ответственный = |ссылка = |место = [[Наьсаре]] |издательство = «[[Кеп (зарбанче)|Кеп]]» |год = 2018 |страниц = 272 |isbn = 978-5-906785-28-2 |ref = {{{ref|Коазой Ӏийса}}} }} <noinclude> [[ОагӀат:Лераш:Дешаргаш:Дошлоргаш]] </noinclude> 82e31u2l04vuycj2r7kttpj3v8mccgq Ло:Potd/2026-05-16 10 18678 74278 2026-05-15T12:09:32Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg» 74278 wikitext text/x-wiki Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg p4zvme9zxo6ivzlr2xijwuc3bgbarow Ло:Motd/2026-05-16 10 18679 74279 2026-05-15T12:16:25Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Destructions in the architectural complex of Bernardine monastery in Lviv after Russian attack, 2026-03-24 (001).webm» 74279 wikitext text/x-wiki Destructions in the architectural complex of Bernardine monastery in Lviv after Russian attack, 2026-03-24 (001).webm qeynofbcd4ocvgvyajf435s0wekw9tk Ло:Lang-mn 10 18680 74286 2026-05-15T18:57:57Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «[[моалой мотт|моал.]] {{langi|mn|{{{1}}}}}{{#if: {{{2|}}}|[[Монгольская кириллица|<sup>?</sup>]],&#32;{{MongolUnicode|{{{2}}}}}[[Старомонгольское письмо|<sup>?</sup>]]}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}}</noinclude>» 74286 wikitext text/x-wiki [[моалой мотт|моал.]] {{langi|mn|{{{1}}}}}{{#if: {{{2|}}}|[[Монгольская кириллица|<sup>?</sup>]],&#32;{{MongolUnicode|{{{2}}}}}[[Старомонгольское письмо|<sup>?</sup>]]}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}}</noinclude> 38fafzdpvc7hz2g00q5g2m1sdgs0vu5 Ло:Lang-hu 10 18681 74287 2026-05-15T18:59:21Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «[[Венгерский язык|маж.]] {{langi|hu|{{{1}}}}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}} </noinclude>» 74287 wikitext text/x-wiki [[Венгерский язык|маж.]] {{langi|hu|{{{1}}}}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}} </noinclude> dhqsz5ki857sg21woahi1e3prfydbi9 Оалдар 0 18682 74298 2026-05-15T21:58:43Z Коазой Рашид 1210 [[Оалдараш]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74298 wikitext text/x-wiki #ластар [[оалдараш]] rbx8zkeqf2kagehuxvqbo62kit1s7ra Уздени 0 18683 74299 2026-05-15T22:02:15Z Коазой Рашид 1210 [[Эздий#Кавказе]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74299 wikitext text/x-wiki #ластар [[Эздий#Кавказе]] 5wc3o7qbtjm1td3cgqqb3d9u97969xh