Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Аьрзи (пхьа)
0
2092
74314
74193
2026-05-19T16:56:55Z
BlueWave04
5472
74314
wikitext
text/x-wiki
{{Историческая область
|Статус = тархьара пхьа / кхаьлл
|Географический регион = [[Даькъасте]]
|Название = Аьрзи
|Оригинальное название =
|Иллюстрирование = Erzi, Ingushetia, Erzi towers 3.jpg
|Подпись к иллюстрации = Аьрзера вӀовнаши гӀалаши
|Другие названия =
|Экзотопонимы =
|Период =
|Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
|Население = [[Оарцхой]], хӀанз саг вахац
|Площадь =
|В составе =
|Включает =
|Карта региона =
|Государство-1 =
|Герб-1 =
|Годы-1 =
|Викисклад =
}}
{{НП+Россия
| статус = юрт
| русское название = Аьрзи
| оригинальное название = Эрзи
| герб =
| флаг =
| lat_deg =
| lon_deg =
| CoordScale = 2000
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = ГӀалгӀайче
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Джейрахский район
| район в таблице = ЖӀайраха шахьар
| вид поселения = Юрта хьисапе моттиг
| поселение = Сельское поселение Ольгети
| поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
| C в регион = слева
| глава =
| дата основания =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП =
| население = {{ Население | Эрзи | тс }}
| год переписи = {{ Население | Эрзи | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| конфессиональный состав = бусалба
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс =
| почтовые индексы =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор =
| цифровой идентификатор 2 =
| категория в Commons =
| сайт =
| описание флага =
}}
'''Аьрзи'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Эрзи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]]. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀача гӀишлонех массехк [[вӀов]]и [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалеи]] я укхаза{{Дехьавалар|Тархьар}}. Тархьаре укхаза баьхараш а укхазара хьабайнараш а [[Оарцхой]] тайпан нах ба: [[Янданаькъан|Янданаькъан]], Мамиланаькъан, АьлдагӀийнаькъан, Евкуранаькъан, Буружанаькъан, Батайнаькъан{{Дехьавалар|Тархьар}}.
Административни лоархӀаш хилча Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Аьрзи» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}. «Аьрзи» яха цӀи [[оалхазар]]ца — [[аьрзи|аьрзеца]] — ювзаенна я, кхаьлле лорадаьча [[Боарза аьрзи|Боарза аьрзе]] тӀара йоагӀа из цӀи. Вешта [[оарцхой|оарцхоша]] шоаш яхачох, пхьа хьалъяьча аьрзий бӀенаш дукха хиларах яхай цох ишта цӀи{{дехьавалар|тархьар}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Эрзи» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Аьрзи статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Аьрзи. Лоаллаха [[зӀилбухе]]хьа ОлгатӀе я, [[малхбузе]]хьа [[Хьамашке]] я.
=== Сахьата оаса ===
Аьрзи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
Аьрзи йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш дукха ба, царех ба: А. С. Сулемайнов, [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Д. Ю. Чахкиев]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=47}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=118}}.
Аьрзи йилларах [[оалам]] ба:
{{начало цитаты}}[[Ӏарамхий|Іарамха]] додача укх чӀожах, хӀанз хьунаш йола лоамаш долча кхаш а {{кхм|пастбище|цонаш}} а хиннай, хӀанз а хьунагӀа гуш я лаьтта оахаш хинна моттигаш. ХӀаьта Ӏарамха дехьарча лоам ца хьалхарча замах йоккха хьу хиннай. ХӀанз Аьрзи латтача меттига лакхагӀа латтача [[КӀирбитӀе]] хьалха нах бахаш хиннаб. Халача метте латташ хиннай уж КӀирбитӀера ГӀалаш. [[Зовранаькъан]] тайпа дӀадоладаь волча Зовра лаьрхӀад кердача, дикагӀча метте ваха юха. КӀирбитӀера чухехкаб цо боккха, герга хьара кхера. «Хьо сеццача ваха ховргва-кха со», — аьннад цо. Йоккхача [[босе|босах]] хохкабенна кхера, хьунагӀа чу а баха сецаб. Цу метте ваха хайнав Зовра. Кхера сецача метте хӀанз латташ я Аьрзе йола эггара лакхагӀа вӀов. Кхера сецача хьунагӀа [[аьрзи|аьрзий]] дуккха бӀенаш хинна хиларах, цу юртах тиллай Аьрзи яха цӀи{{конец цитаты|источник=1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб{{sfn|Дахкильгов|1990|с=10}}}}
Тархьарца Аьрзи [[Фаьппий шахьар]]а [[юкъ|йовкъех]] цаӀ хиннай. Хьаяхачох, цун овла Кист яхача къонахчунца бувзабенна ба, [[Шаьми|Шаьмера]] саг хиннав из {{кхм|крестовые походы|жӀаргахой походаш}} хиннача хана цигара цкъарчоа [[Абхазия|Абхазехьеи]], цул тӀехьагӀа [[Гуржехье|ГуржегӀеи]], тӀаккха юххера [[Тийрк]]а кертах гаьна доацаш лоами Ӏохайна. Кистий воӀ {{таржам дац|Чард}} хиннав, цун воӀ а Чард хиннав — цу шоллагӀчо XVI-ча бӀаьшера еттай Аьрзе вӀовнаш, цу тӀара хьадоладеннад деррига оарцхой тайпа а.
[[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀача гӀишлоех дикача хьале массехк [[вӀов]] а (16), [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я укхаза<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>, юкъерча бӀаьшерий чаккхенгахьа царна хьатӀаяь тайп-тайпара гӀишлош а [[гӀап]]аш а йолаш. Иштта кхаьле [[маьлхара кашамаш]] а да{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
Сын Киста Чард имел сына Чарда же. Последний построил в Арзи (Эрзи) 16 „осадных“ [[Ингушские башни|башен]] и замков, которые существуют и в настоящее время»<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>.</blockquote>
== Бахархой ==
{{ Население | Эрзи }}
== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Аьрзе<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-erzi/ |title=Карта села Эрзи сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru|access-date=2025-10-25}}</ref>.
== Галерей ==
<gallery>
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушская боевая-смотровая башня, Северный Кавказ.jpg|
File:Средневековый башенный комплекс Эрзи, закат в долине Армхи, Ингушетия, горы Кавказа.jpg|
Файл:Erzi-4.jpg|
Файл:Erzi-5.jpg|
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Агиров Т. А.
|заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
|издание = 2-е изд., испр. и доп
|место = М.
|издательство = Издательство «Перо»
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-455-1
|ref = Агиров
}}
* {{Ономастикон Ингушетии 2021}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Назрань
|издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия
|год = 2003
|том = I
|страниц = 144 + илл.
|тираж = 2000
|ref = Чахкиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Нальчик
|издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
|год = 2009
|том = II
|страниц = 122
|тираж = 1000
|ref = Чахкиев
}}
* {{статья
|автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим|Дахкильгов И. А.]]
|заглавие = Аьрзи йилларах
|ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№1/page/n9/mode/2up
|язык = inh
|издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]
|тип = журнал
|год = 1990
|месяц = 02
|день = 09
|страниц = 16
|ref = Дахкильгов
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]
skcixdhq7p7wmmnwfrgue0a9qgc936m
74315
74314
2026-05-19T16:58:30Z
BlueWave04
5472
74315
wikitext
text/x-wiki
{{Историческая область
|Статус = тархьара пхьа / кхаьлл
|Географический регион = [[Даькъасте]]
|Название = Аьрзи
|Оригинальное название =
|Иллюстрирование = Erzi, Ingushetia, Erzi towers 3.jpg
|Подпись к иллюстрации = Аьрзера вӀовнаши гӀалаши
|Другие названия =
|Экзотопонимы =
|Период =
|Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
|Население = [[Оарцхой]], хӀанз саг вахац
|Площадь =
|В составе =
|Включает =
|Карта региона =
|Государство-1 =
|Герб-1 =
|Годы-1 =
|Викисклад =
}}
{{НП+Россия
| статус = юрт
| русское название = Аьрзи
| оригинальное название = Эрзи
| герб =
| флаг =
| lat_deg =
| lon_deg =
| CoordScale = 2000
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = ГӀалгӀайче
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Джейрахский район
| район в таблице = ЖӀайраха шахьар
| вид поселения = Юрта хьисапе моттиг
| поселение = Сельское поселение Ольгети
| поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
| C в регион = слева
| глава =
| дата основания =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП =
| население = {{ Население | Эрзи | тс }}
| год переписи = {{ Население | Эрзи | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| конфессиональный состав = бусалба
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс =
| почтовые индексы =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор =
| цифровой идентификатор 2 =
| категория в Commons =
| сайт =
| описание флага =
}}
'''Аьрзи'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Эрзи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]]. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀача гӀишлонех массехк [[вӀов]]и [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалеи]] я укхаза{{Дехьавалар|Тархьар}}. Тархьаре укхаза баьхараш а укхазара хьабайнараш а [[Оарцхой]] тайпан нах ба: [[Янданаькъан|Янданаькъан]], Мамилганаькъан, АьлдагӀийнаькъан, Евкуранаькъан, Буружанаькъан, Батайнаькъан{{Дехьавалар|Тархьар}}.
Административни лоархӀаш хилча Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Аьрзи» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}. «Аьрзи» яха цӀи [[оалхазар]]ца — [[аьрзи|аьрзеца]] — ювзаенна я, кхаьлле лорадаьча [[Боарза аьрзи|Боарза аьрзе]] тӀара йоагӀа из цӀи. Вешта [[оарцхой|оарцхоша]] шоаш яхачох, пхьа хьалъяьча аьрзий бӀенаш дукха хиларах яхай цох ишта цӀи{{дехьавалар|тархьар}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Эрзи» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Аьрзи статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Аьрзи. Лоаллаха [[зӀилбухе]]хьа ОлгатӀе я, [[малхбузе]]хьа [[Хьамашке]] я.
=== Сахьата оаса ===
Аьрзи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
Аьрзи йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш дукха ба, царех ба: А. С. Сулемайнов, [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Д. Ю. Чахкиев]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=47}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=118}}.
Аьрзи йилларах [[оалам]] ба:
{{начало цитаты}}[[Ӏарамхий|Іарамха]] додача укх чӀожах, хӀанз хьунаш йола лоамаш долча кхаш а {{кхм|пастбище|цонаш}} а хиннай, хӀанз а хьунагӀа гуш я лаьтта оахаш хинна моттигаш. ХӀаьта Ӏарамха дехьарча лоам ца хьалхарча замах йоккха хьу хиннай. ХӀанз Аьрзи латтача меттига лакхагӀа латтача [[КӀирбитӀе]] хьалха нах бахаш хиннаб. Халача метте латташ хиннай уж КӀирбитӀера ГӀалаш. [[Зовранаькъан]] тайпа дӀадоладаь волча Зовра лаьрхӀад кердача, дикагӀча метте ваха юха. КӀирбитӀера чухехкаб цо боккха, герга хьара кхера. «Хьо сеццача ваха ховргва-кха со», — аьннад цо. Йоккхача [[босе|босах]] хохкабенна кхера, хьунагӀа чу а баха сецаб. Цу метте ваха хайнав Зовра. Кхера сецача метте хӀанз латташ я Аьрзе йола эггара лакхагӀа вӀов. Кхера сецача хьунагӀа [[аьрзи|аьрзий]] дуккха бӀенаш хинна хиларах, цу юртах тиллай Аьрзи яха цӀи{{конец цитаты|источник=1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб{{sfn|Дахкильгов|1990|с=10}}}}
Тархьарца Аьрзи [[Фаьппий шахьар]]а [[юкъ|йовкъех]] цаӀ хиннай. Хьаяхачох, цун овла Кист яхача къонахчунца бувзабенна ба, [[Шаьми|Шаьмера]] саг хиннав из {{кхм|крестовые походы|жӀаргахой походаш}} хиннача хана цигара цкъарчоа [[Абхазия|Абхазехьеи]], цул тӀехьагӀа [[Гуржехье|ГуржегӀеи]], тӀаккха юххера [[Тийрк]]а кертах гаьна доацаш лоами Ӏохайна. Кистий воӀ {{таржам дац|Чард}} хиннав, цун воӀ а Чард хиннав — цу шоллагӀчо XVI-ча бӀаьшера еттай Аьрзе вӀовнаш, цу тӀара хьадоладеннад деррига оарцхой тайпа а.
[[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀача гӀишлоех дикача хьале массехк [[вӀов]] а (16), [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я укхаза<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>, юкъерча бӀаьшерий чаккхенгахьа царна хьатӀаяь тайп-тайпара гӀишлош а [[гӀап]]аш а йолаш. Иштта кхаьле [[маьлхара кашамаш]] а да{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
Сын Киста Чард имел сына Чарда же. Последний построил в Арзи (Эрзи) 16 „осадных“ [[Ингушские башни|башен]] и замков, которые существуют и в настоящее время»<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>.</blockquote>
== Бахархой ==
{{ Население | Эрзи }}
== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Аьрзе<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-erzi/ |title=Карта села Эрзи сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru|access-date=2025-10-25}}</ref>.
== Галерей ==
<gallery>
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушская боевая-смотровая башня, Северный Кавказ.jpg|
File:Средневековый башенный комплекс Эрзи, закат в долине Армхи, Ингушетия, горы Кавказа.jpg|
Файл:Erzi-4.jpg|
Файл:Erzi-5.jpg|
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Агиров Т. А.
|заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
|издание = 2-е изд., испр. и доп
|место = М.
|издательство = Издательство «Перо»
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-455-1
|ref = Агиров
}}
* {{Ономастикон Ингушетии 2021}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Назрань
|издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия
|год = 2003
|том = I
|страниц = 144 + илл.
|тираж = 2000
|ref = Чахкиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Нальчик
|издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
|год = 2009
|том = II
|страниц = 122
|тираж = 1000
|ref = Чахкиев
}}
* {{статья
|автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим|Дахкильгов И. А.]]
|заглавие = Аьрзи йилларах
|ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№1/page/n9/mode/2up
|язык = inh
|издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]
|тип = журнал
|год = 1990
|месяц = 02
|день = 09
|страниц = 16
|ref = Дахкильгов
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]
46z5uerr2m4tm9q1bifb078hhfxf2w4
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика
0
6910
74316
72043
2026-05-19T17:55:55Z
Тоадархо
5207
74316
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }}</ref>.
1941 шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
11ledxgj2v3sh6gddlgnx3sdbvbrazq
74321
74316
2026-05-20T00:35:32Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74321
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941 шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
ili80461r23fr8n2i91xtpsco1e3ll3
АьдагӀий мотт
0
7455
74322
60194
2026-05-20T08:02:35Z
Toymine
5604
74322
wikitext
text/x-wiki
{{Язык
|имя =АьдагӀий мотт
|карта = Adyghe in Adygea (2002).png
|самоназвание =Адыгабзэ<ref>Тхаркахо Ю. А. Адыгейско-русский словарь. Майкоп: Адыгейское книжное издательство, 1991</ref>
|страны =[[Россия|Эрсече]], [[Турция|Туркий мохк]], [[Иордания|Йордани]], [[Сирия|Шаме]], [[Израиль|Жугтий мохк]], [[Северная Македония|ГӀинбухера Македони]], [[Ирак|Иракъ]], [[Саудовская Аравия|СаӀудий Ӏарбий мохк]]
|регионы =[[Адыгея|АьдагӀче]], [[Краснодарский край|Краснодара край]]
|официальный язык =
{{RUS}}:
** {{Флагификация|Адыгея}}
|регулирующая организация =
|число носителей = Россе Федераце 117,5 эзар (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>
|рейтинг =
|статус =
|вымер =
|категория = [[Языки Евразии|Евразен метташ]]
|классификация =
[[Северокавказские языки|Даькъастен тӀехдезал]]
: [[Абхазо-адыгские языки|Абхазо-аьдагӀий дезал]]
:: [[Адыгские языки|АьдагӀий тоаба]]
|письмо = [[кириллица]]
|ГОСТ 7.75-97=ады 020
|ISO2 =ady
|ISO3 =ady
}}
'''АьдагӀий мотт''' ({{lang-ady|Адыгабзэ}})({{lang-ru|Адыге́йский язы́к}}) — [[адыгейцы|аьдагӀаша]] бувцаш бола мотт ба. [[Абхазо-адыгские языки|абхазо-аьдагӀий дезала]] юкъебоагӀаш ба из.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
07nxe0gnav8pjpa36gxvkgf96pfuotl
Ло:Potd/2026-05-20
10
18690
74312
2026-05-19T12:32:09Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 15.jpg»
74312
wikitext
text/x-wiki
Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 15.jpg
prb9iv53r2gk4pthxfv4gulazzfpuka
Ло:Motd/2026-05-20
10
18691
74313
2026-05-19T12:37:42Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Escalator maintenance, escalator testing.webm»
74313
wikitext
text/x-wiki
Escalator maintenance, escalator testing.webm
j4ccu6w2aowc3kawvhkavf8rq8sk4fx
Хьинукхой
0
18692
74317
2026-05-19T21:01:43Z
Toymine
5604
Создано переводом вводного раздела страницы [[:ru:Special:Redirect/revision/152660806|Гинухцы]]
74317
wikitext
text/x-wiki
'''Хьинукхой''' ({{Lang-gin|гьинухъес}}<ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C_%D0%A8_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%98_%D0%90_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь.|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%259C_%25D0%25A8_%25D0%2598%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%2598_%25D0%2590_%25D0%2593%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%2585%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE_%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9_%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>, [[Дидойский язык|дид.]] гьинузи<ref name="Language">{{книга|автор=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=1|год=1997|страницы=290|isbn=5-02-011237-2}}</ref>) — [[Цезские народы|Дидой (цезий) къам]] да. [[Дагестан|Даьгӏастен]] къулба-малхбузе оагӀорахьа ба́хаш.<ref>{{Статья|ссылка=https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html|заглавие=Гинухцы|издание=Этнография России|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|заглавие=Гинухцы|издание=Большая российская энциклопедия 2004–2017|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138}}</ref> Царех дукхагӏа бола [[Генух|Хьинукха]] яхаш юрта, Охтльой босетӏа ([[Цунтинский район|Цӏунтӏой шахьаре]]) ба́ха, кхы а цхьацца бола Каспий аретӏий ([[Новомонастырское|Новомонастырски]], [[Стальское|Стальски]] юрташ)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|title=ГИНУХЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2025-09-16}}</ref> [[Дагестан|Даьгӏасте]] гӏалаштӏий ба́хаш ба.
gmxmanro8vgztv9goy7kk7f6myugwrp
74318
74317
2026-05-19T21:42:21Z
Toymine
5604
/* */
74318
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%;"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; font-size:120%; background:#eaecf0;" | Хьинукхой
|-
|''' Хьин.'''
| Гьинухъес
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background:#eaecf0;" | дукхал:
|-
! colspan="2" style="text-align: center;" | '''беррига:''' 443~4000саг
|-
| Россе:
| 630 (2021 ш.), 443 (2010 ш.)
|-
! colspan="2" style="text-align:center; background:#eaecf0;" | Описани:
|-
| '''мотт'''
| Хьинукхий
|-
| '''дин'''
| Бусулба
|}
'''Хьинукхой''' ({{Lang-gin|гьинухъес}}<ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C_%D0%A8_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%98_%D0%90_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь.|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%259C_%25D0%25A8_%25D0%2598%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%2598_%25D0%2590_%25D0%2593%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%2585%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE_%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9_%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>, [[Дидойский язык|дид.]] гьинузи<ref name="Language">{{книга|автор=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=1|год=1997|страницы=290|isbn=5-02-011237-2}}</ref>) — [[Цезские народы|Дидой (цезий) къам]] да. [[Дагестан|Даьгӏастен]] къулба-малхбузе оагӀорахьа ба́хаш.<ref>{{Статья|ссылка=https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html|заглавие=Гинухцы|издание=Этнография России|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|заглавие=Гинухцы|издание=Большая российская энциклопедия 2004–2017|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138}}</ref> Царех дукхагӏа бола [[Генух|Хьинукха]] яхаш юрта, Охтльой босетӏа ([[Цунтинский район|Цӏунтӏой шахьаре]]) ба́ха, кхы а цхьацца бола Каспий аретӏий ([[Новомонастырское|Новомонастырски]], [[Стальское|Стальски]] юрташ)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|title=ГИНУХЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2025-09-16}}</ref> [[Дагестан|Даьгӏасте]] гӏалаштӏий ба́хаш ба.
th7jqis55yucugbnfid230xij1waky0
74319
74318
2026-05-19T22:18:48Z
Toymine
5604
/* */
74319
wikitext
text/x-wiki
'''Хьинукхой''' ({{Lang-gin|гьинухъес}}<ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C_%D0%A8_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%98_%D0%90_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь.|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%259C_%25D0%25A8_%25D0%2598%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%2598_%25D0%2590_%25D0%2593%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%2585%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE_%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9_%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>, [[Дидойский язык|дид.]] гьинузи<ref name="Language">{{книга|автор=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=1|год=1997|страницы=290|isbn=5-02-011237-2}}</ref>) — [[Цезские народы|Дидой (цезий) къам]] да. [[Дагестан|Даьгӏастен]] къулба-малхбузе оагӀорахьа ба́хаш.<ref>{{Статья|ссылка=https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html|заглавие=Гинухцы|издание=Этнография России|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|заглавие=Гинухцы|издание=Большая российская энциклопедия 2004–2017|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138}}</ref> Царех дукхагӏа бола [[Генух|Хьинукха]] яхаш юрта, Охтльой босетӏа ([[Цунтинский район|Цӏунтӏой шахьаре]]) ба́ха, кхы а цхьацца бола Каспий аретӏий ([[Новомонастырское|Новомонастырски]], [[Стальское|Стальски]] юрташ)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|title=ГИНУХЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2025-09-16}}</ref> [[Дагестан|Даьгӏасте]] гӏалаштӏий ба́хаш ба.
{| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%;"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; font-size:120%; background:#eaecf0;" | Хьинукхой
|-
|''' Хьин.'''
| Гьинухъес
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background:#eaecf0;" | дукхал:
|-
! colspan="2" style="text-align: center;" | '''беррига:''' 443~4000саг
|-
| Россе:
| 630 (2021 ш.), 443 (2010 ш.)
|-
! colspan="2" style="text-align:center; background:#eaecf0;" | Описани:
|-
| '''мотт'''
| Хьинукхий
|-
| '''дин'''
| Бусулба
|}
tsyra3z4fo9em53t2rctkhzgwchrzjr
74320
74319
2026-05-19T22:20:16Z
Toymine
5604
74320
wikitext
text/x-wiki
'''Хьинукхой''' ({{Lang-gin|гьинухъес}}<ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C_%D0%A8_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%98_%D0%90_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь.|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%259C_%25D0%25A8_%25D0%2598%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%2598_%25D0%2590_%25D0%2593%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%2585%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE_%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9_%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>, [[Дидойский язык|дид.]] гьинузи<ref name="Language">{{книга|автор=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=1|год=1997|страницы=290|isbn=5-02-011237-2}}</ref>) — [[Цезские народы|Дидой (цезий) къам]] да. [[Дагестан|Даьгӏастен]] къулба-малхбузе оагӀорахьа ба́хаш.<ref>{{Статья|ссылка=https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html|заглавие=Гинухцы|издание=Этнография России|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|заглавие=Гинухцы|издание=Большая российская энциклопедия 2004–2017|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138}}</ref> Царех дукхагӏа бола [[Генух|Хьинукха]] яхаш юрта, Охтльой босетӏа ([[Цунтинский район|Цӏунтӏой шахьаре]]) ба́ха, кхы а цхьацца бола Каспий аретӏий ([[Новомонастырское|Новомонастырски]], [[Стальское|Стальски]] юрташ)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|title=ГИНУХЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2025-09-16}}</ref> [[Дагестан|Даьгӏасте]] гӏалаштӏий ба́хаш ба.
{| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%;"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; font-size:120%; background:#eaecf0;" | Хьинукхой
|-
|''' Хьин.'''
| Гьинухъес
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background:#eaecf0;" | дукхал:
|-
! colspan="2" style="text-align: center;" | '''беррига:''' 443~4000саг
|-
| Россе:
| 630 (2021 ш.), 443 (2010 ш.)
|-
! colspan="2" style="text-align:center; background:#eaecf0;" | Описани:
|-
| '''мотт'''
| Хьинукхий
|-
| '''дин'''
| Бусулба
|}
== Ссылкаш ==
e86tazky4d2rmhi1y0mhf18fp8tv85t