Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Малсаганаькъан
0
12780
74336
74225
2026-05-21T19:01:30Z
Тоадархо
5207
74336
wikitext
text/x-wiki
'''Малсаганаькъан''' — гӀалгӀай [[Тайпа|тайпа]]. Малсаганаькъан тайпа доладаьр Малсаг яха [[къонах]] хиннав. Цун тӀехьенах хиннав МоарзагӀа яхаш саг. МоарзагӀа пхи воӀ хиннав, царех Малсаганаькъан тайпах дола керда наькъаш хьахиннад: [[Ӏовлур]], Хурсг, ЧӀодж, Баьтар, Бекмарза{{sfn|Мальсагов|1959|с=128}}.
== Ӏовлур ==
{{Керттера статья|Малсаганаькъан Сурхочун Ӏовлург}}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{книга
| автор = [[Мальсагов, Дошлуко Дохович|Мальсагов Д. Д.]]
| часть = О некоторых непонятных местах «Слова о полку Игореве»
| заглавие = Известия Чечено-Ингушского научно-исследовательского института истории, языка и литературы. Вып. 2
| том = I
| место = Грозный
| издательство =
| год = 1959
| страницы = 120—167
| ref = Мальсагов
}}
[[ОагӀат:Малсаганаькъан]]
m199b4y1v89kclob6042ppw7ldohwot
ГӀазданаькъан
0
12824
74338
74220
2026-05-21T19:02:29Z
Тоадархо
5207
74338
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀазданаькъан''' ({{lang-ru|Газдиевы}}) — [[гӀалгӀай]] [[тайпа]]; хӀанзара [[гӀалгӀай тайпанцӀи]]. Хьахиннай [[ГӀазд]] яхача [[ГӀалгӀай цӀи|гӀалгӀай цӀерах]]. ГӀазданаькъан цхьан хана хиннача [[Аьгий]] яхача доккхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна ваьр да. [[Аьгекхала]]ра цу тайпах хиннача ГӀазд яхача сагагара дӀайолаеннай из тайпанцӀи. ГӀазданаькъан лоархӀ иштта [[ГӀазданаькъан Байсар]]а [[фуртангаш]].
== Хьажа иштта ==
* '''[[ГӀазданаькъан (нах)|ЦӀихеза ГӀазданаькъан нах]]'''
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:ГӀазданаькъан|*]]
5fjx7cdt58t5ldoq1jckcd9946akkwi
Доакъашхо:PK2
2
17547
74339
71004
2026-05-22T04:36:26Z
PK2
1527
add user pages for new Wikipedia editions
74339
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable" style="font-size:85%"
|-
| [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are
|}
;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My user pages in different languages by language code</div>
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ A
|-
| [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>)
| [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>)
| [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>)
| [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>)
| [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>)
| [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>)
| [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>)
| [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>)
| [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>)
| [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>)
|-
| [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>)
| [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>)
| [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>)
| [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>)
| [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>)
| [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>)
| [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>)
| [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>)
| [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>)
| [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>)
|-
| [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>)
| [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>)
| [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>)
| [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>)
| [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ B
|-
| [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>)
| [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>)
| [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>)
| [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>)
| [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>)
| [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>)
| [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>)
| [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>)
| [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>)
| [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>)
|-
| [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>)
| [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>)
| [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>)
| [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>)
| [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>)
| [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>)
| [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>)
| [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>)
| [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>)
| [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>)
|-
| [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>)
| [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>)
| [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>)
| [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ C
|-
| [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>)
| [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>)
| [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>)
| [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>)
| [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>)
| [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>)
| [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>)
| [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>)
|-
| [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>)
| [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>)
| [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>)
| [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>)
| [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>)
| [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>)
| [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>)
| [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ D
|-
| [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>)
| [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>)
| [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>)
| [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>)
| [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>)
| [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>)
| [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>)
| [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>)
| [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>)
| [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>)
| [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ E
|-
| [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>)
| [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>)
| [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>)
| [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>)
| [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>)
| [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>)
| [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>)
| [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>)
| [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ F
|-
| [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>)
| [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>)
| [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>)
| [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>)
| [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>)
| [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>)
| [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>)
| [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>)
| [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>)
| [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>)
| [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>)
| [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>)
| [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ G
|-
| [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>)
| [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>)
| [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>)
| [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>)
| [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>)
| [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>)
| [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>)
| [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>)
| [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>)
|-
| [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>)
| [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>)
| [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>)
| [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>)
| [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>)
| [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>)
| [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>)
| [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ H
|-
| [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>)
| [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>)
| [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>)
| [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>)
| [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>)
| [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>)
| [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>)
| [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>)
| [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>)
| [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>)
| [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>)
| [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ I
|-
| [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>)
| [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>)
| [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>)
| [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>)
| [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>)
| [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>)
| [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>)
| [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>)
| [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>)
| [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>)
| [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>)
| [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>)
| [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ J
|-
| [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>)
| [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>)
| [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>)
| [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ K
|-
| [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>)
| [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>)
| [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>)
| [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>)
| [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>)
| [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>)
| [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>)
| [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>)
| [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>)
| [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>)
| [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>)
| [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>)
| [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>)
|-
| [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>)
| [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>)
| [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>)
| [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>)
| [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>)
| [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>)
| [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>)
| [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>)
| [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>)
| [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>)
| [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>)
| [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ L
|-
| [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>)
| [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>)
| [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>)
| [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>)
| [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>)
| [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>)
| [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>)
| [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>)
|-
| [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>)
| [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>)
| [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>)
| [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>)
| [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>)
| [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>)
| [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>)
| [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ M
|-
| [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>)
| [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>)
| [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>)
| [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>)
| [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>)
| [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>)
| [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>)
| [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>)
| [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>)
| [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>)
| [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>)
|-
| [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>)
| [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>)
| [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>)
| [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>)
| [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>)
| [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>)
| [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>)
| [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>)
| [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>)
| [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>)
| [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ N
|-
| [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>)
| [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>)
| [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>)
| [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>)
| [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>)
| [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>)
| [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>)
| [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>)
| [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>)
|-
| [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>)
| [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>)
| [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>)
| [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>)
| [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>)
| [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>)
| [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>)
| [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>)
| [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ O
|-
| [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>)
| [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>)
| [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>)
| [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>)
| [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ P
|-
| [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>)
| [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>)
| [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>)
| [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>)
| [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>)
| [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>)
| [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>)
| [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>)
| [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>)
|-
| [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>)
| [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>)
| [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>)
| [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>)
| [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>)
| [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>)
| [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>)
| [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Q
|-
| [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ R
|-
| [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>)
| [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>)
| [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>)
| [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>)
| [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>)
| [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>)
| [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>)
| [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>)
| [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>)
| [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>)
| [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ S
|-
| [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>)
| [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>)
| [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>)
| [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>)
| [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>)
| [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>)
| [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>)
| [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>)
| [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>)
| [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>)
| [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>)
|-
| [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>)
| [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>)
| [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>)
| [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>)
| [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>)
| [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>)
| [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>)
| [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>)
| [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>)
| [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>)
| [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>)
|-
| [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>)
| [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>)
| [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>)
| [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>)
| [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>)
| [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>)
| [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>)
| [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>)
| [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>)
| [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>)
| [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ T
|-
| [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>)
| [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>)
| [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>)
| [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>)
| [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>)
| [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>)
| [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>)
| [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>)
| [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>)
| [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>)
| [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>)
| [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>)
| [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>)
|-
| [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>)
| [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>)
| [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>)
| [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>)
| [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>)
| [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>)
| [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>)
| [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>)
| [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>)
| [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>)
| [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>)
| [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ U
|-
| [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>)
| [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>)
| [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>)
| [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>)
| [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ V
|-
| [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>)
| [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>)
| [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>)
| [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>)
| [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>)
| [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ W
|-
| [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>)
| [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>)
| [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>)
| [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ X
|-
| [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>)
| [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>)
| [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Y
|-
| [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>)
| [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Z
|-
| [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>)
| [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>)
| [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>)
| [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>)
| [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>)
| [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>)
| [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>)
| [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>)
|}
dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l
Эздий
0
18279
74335
74302
2026-05-21T19:00:26Z
Тоадархо
5207
/* Кавказе */
74335
wikitext
text/x-wiki
[[File:Emir of Kano on his throne 092016.jpg|thumb|Кано амир, Мухьаммад Сануси II-вар Ӏаршан тӀа вагӀа, 2016 шу]]
'''Эздий''' ({{lang-ru|дворя́нство}}) — [[феодализм]] йола [[юкъарло]]нгахьа хула [[совле]] йола [[эйдаж]]. Дуккхача [[паччахьалкхе]]нашка [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерашка]] юкъарлон лард йолаш хиннай [[Европа|Европе]].
[[Эрсий паччахьалкхе]]нах [[Россе импери]] хьайиллалца цар эйдажех эздий нах бояраштеи (ваьрах-фунах эздий бола нах), дворянаштеи (царь-паччахьа е аьлий коа тӀа гӀулакх ду нах) бекъалуш хиннаб. Ха-зама йодаш царна юкъера доазув дӀадаьннад.
== Этимологи ==
Эздий яха дош [[гӀумкий мотт|гӀум.]] ''оьз-ден'' яхача тӀара доагӀаш да, «ший-гара» аьнна маӀан хул цун — «ший лоӀамагӏа хӀама хьадеш».
== Кавказе ==
Эздий [[эйдаж]] гӀалгӀашта юкъе хиннадац, дукхагӀча даькъе гӀалгӀай [[тайпа]] вӀаший нийса лоархӀаш хиннад. Эздий эйдаж хиннад [[ДаьгӀасте|селашкахьеи]], [[къарший]]-[[малкхарой|малкхарошкахьеи]], [[хӀирий|хӀирашкахьеи]]. Цу къамашка эздий нах [[лай|лаьел]] лакхагӀеи, [[оалдараш|оалдарели]] [[аьла|аьлели]] лохагӀеи боагӀаш хиннаб.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|33em}}
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Дворянство|[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]], Иващенко Н. И., [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}}
* {{статья |url=http://chigirin.narod.ru/book113.html |заглавие=История дворянского сословия в России |author=Яблочков М. |издание= |год=1876 |language=ru |access-date=2026-02-08}}
* {{статья
| автор = Кулабухов В. С.
| заглавие = Кастовость дворянства в системе пореформенной эволюции
| оригинал =
| ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Kulabukhov/
| автор издания =
| издание = Эл. журнал «Знание. Понимание. Умение»
| тип =
| место =
| год = 2008
| том =
| номер = 6 – История
| страницы =
}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»]
* [http://www.nobility.by/ Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»]
* [https://web.archive.org/web/20110707162412/http://armenian-nobility.com/ru/ Официальный сайт «Союза Армянских Дворян»].
[[ОагӀат:Эздий|*]]
[[ОагӀат:Эйдажаш]]
s3qau01hi0qjf71dw5v3z4xwn7fh5je
Янданаькъан
0
18646
74337
74253
2026-05-21T19:02:12Z
Тоадархо
5207
74337
wikitext
text/x-wiki
'''Янданаькъан''' ([[Эрсий мотт|эрс:]] Яндиевы) — [[ГӀалгӀай|гӀалгӀай]] [[тайпа]]. Цхьан хана [[Оарцхой]] яхача [[Тайпа|тайпанна]] юкъедоагӀаш хинна ваьр да. [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзера]] Янд яхача сагагара дӀаболабеннаб тайпан никъ.
== Янди и Мамилги ==
Тайпан оаламашка дувцачох, Янд чIоагIа говза [[пхьар]] хиннав [[гӀалгӀай гӀалаш|гIалаш]] йотташ. Цо хьалъяь я Аьрзе дукхагIйола гIалаш. Янда даь-веший воI Мамилг яхаш хиннав. ЧIоагIа вIаший тайна бахаш хиннаб уж. Дилла цхьана лелаш цхьана гIалаш йотташ, [[чарахьал|аькхе]] ухаш хиннаб.
ХIанз Тирках IобоагIача наькъах гӀалгӀаша оалаш хиннад Кираникъ, аьле (хӀанз «[[Военно-Грузинская дорога|ТӀема-Гуржий никъ]]» оал цох). Из никъи цох хьакъаьста Аьрзегахьа бода никъи цхьана лорабеш хиннаб цар, дIай-хьай болхача нахагара [[йоал]] а йоаккхаш.
Юххера а Янда саг йоалаяьй. Да-нана доацаш из хилар бахьан долаш, из був воалача хана, цар доал деш хинна никъ цу Янд́а хьожабаь хиннаб. Мамилг раьза хиннавац цу наькъах дола ший дакъа дIахеца. Янд а юхавоалаш хиннавац. ДIа-хьа къовсам а баьнна дов ийккхад царна юккъе, вIаший етташ. Цигача вийна хиннав Янда воI. Нах юкъе а баьхка вежарий бартабугаш, Мамилг Аьрзера ваьнна дIаваха везаш хиннав. [[ЖӀайраха шахьар|ЖIайраха]] ва́ха хайнав из. Оарцхой оалача тайпах хиннача Яндахи Мамилгахи иштта хьахиннад ши гIалгIай тайпа: Янданаькъаний Мамилганаькъани{{sfn|Дахкильгов|2010|с=66-67}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{книга
| автор = [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкильгов И. А.]]
| заглавие = Антология ингушского фольклора. Т. 7: Ингушские предания. — Вып. 1
| место = Нальчик
| издательство = Эль-Фа
| год = 2010
| страницы = 66—67
| ref = Дахкильгов
}}
5tybkidd6pfl30rq5ghuq0vq1q1sy2d
Ло:Potd/2026-05-22
10
18695
74329
2026-05-21T13:26:30Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «GRACE-FO Launch (NHQ201805220019).jpg»
74329
wikitext
text/x-wiki
GRACE-FO Launch (NHQ201805220019).jpg
dzuq5bozvqhyel9k18vkt89wlsnva06
Ло:Motd/2026-05-22
10
18696
74330
2026-05-21T13:57:43Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Wk215-deep-sea-octopuses.webm»
74330
wikitext
text/x-wiki
Wk215-deep-sea-octopuses.webm
ig4zya3w0m04ymbwj5ow2xyjs1k92f7
Доакъашхо:Тоадархо/ГӀурбаш
2
18697
74331
2026-05-21T18:00:54Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «{{Праздник |название праздника = ГӀурбан цӀей |тип(цвет) = LightGreen |расширенный тип = [[Мусульмане|Бусулба]] |изображение = Курбан байрам.jpeg |ширина = |подпись = |значение = Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар |устано...»
74331
wikitext
text/x-wiki
{{Праздник
|название праздника = ГӀурбан цӀей
|тип(цвет) = LightGreen
|расширенный тип = [[Мусульмане|Бусулба]]
|изображение = Курбан байрам.jpeg
|ширина =
|подпись =
|значение = Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар
|установлен = ИбрахӀим Пайхамара Даьла духьа яь Ӏамал дагалаьца
|создатель = [[Мухьаммад Пайхамар]]а (ﷺ)
|иначе = Ӏийд аль-адхьа́
|также =
|отмечается = [[Мусульмане|Бусулба наха]]
|в период с = Зуль-Хьиджат 10-ча денгара
|празднование = [[Маьждигашка]], наьха цӀеношка
|традиции = [[ГӀурба|бежан, устагӀа бер]], <br>[[Ид намаз|Ӏийда ламаз]],<br> «[[ГӀурба Дала къоабала долда]]» оалаш
ловцаш да́хар.
|связан с = ИбрахӀима Пайхамара вахарца, хьажолца
}}
'''ГӀурбан цӀей''' ''(да)'' ({{lang-ru|Курбан-Байрам}}, {{lang-ar-com|عيد الأضحى|Ӏийд аль-Адзхьа́}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — хӀара шера дездеш дола [[ислам|бусалба]] [[цӀей]] да. [[Мархий бутт]] йистебаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа, [[хьажол]] чакхдоалаш, [[Зуль-хиджа|Зуль-хьиджат бетта]] 10-ча дийнахьа бусалба наха дезду из Даьла духьа хьайба́ урс хьакхарца ([[гӀурба]] дарца), [[ИбрахӀим Пайхамар]]а ''(алейхӀис-салам)'' даь дола гӀурба дага а лаьце<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-17|date=20260404T0457|website=РИА Новости|title=Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам|url=https://ria.ru/20260404/kurban-bajram-2085150698.html}}</ref>. [[Григоре ханорг]]ах лоархӀаш хилча, хӀара шера таьрахь цхьа кӀира—ах кӀира хьалхагӀа хувцалу бусалба беттала ханорг маьлхачул лоацагӀа хиларах. 2026-ча шера гӀурбан бийса маьтсела бетта 26-ча дийнахьа хила тарлуш я, Ӏийд ламаз маьтсела бетта 27-ча дийнахьа хургда<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Мусульманские праздники в 2026 году|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_32427.html}}</ref>.
== Хьахилар ==
ГӀурбан цӀейна тархьар [[ИбрахӀим Пайхамар]]а, ӀалайхӀис-салам, дувцара тӀатайжа да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gaile-tatarstan.ru/ST.php?id=140&ktg=mir|title=Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах|website=gaile-tatarstan.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. [[Къуръан]]а чу яздаьчох, гӀанахьа Ибра́хӀима́, ӀалейхӀис-салам, АллахӀа бӀаргдайта хиннад ше ший воӀа́ урс хьокхалга. Къуръана чу хьоахадаьдац из малагӀа воӀ вар, хӀаьта дукхагӀа бусалба наха юкъе даьржа лелар из ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы»|url=https://www.mk.ru/social/2017/09/01/kurbanbayram-kakovo-znachenie-musulmanskogo-prazdnika-zhertvy.html}}</ref>.
ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам, шийга даь амар кхоачашдаь хиннад. [[Мина (долина)|Мина]] атагӀа, тӀехьагӀа гаьна доацаш Макка хьахиннача, дӀа а ваха, урс хьакха кийчо яь хиннай цо. ИсмаӀалга дас хоам баьча хана, дуьала воацаш мутӀахьа хиннав из Даьла амар из долга а ховш<ref>{{Книга|ссылка=https://www.quranv.com/ru/37/102|автор=Talal Itani|заглавие=Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102}}</ref>. Юххера, урс ӀотӀахьакха эттача, АллахӀа урсагара хедаду низ дӀа а баьккха, дӀалатийтадац из, цунна когаметта сигалара ка бесса хиннаб, из ка ба кӀаьнка когаметта бийннар. Цхьачар яхачох, цу хана АллахӀа мутӀахьа хиларах керда воӀ веннав ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам — Исхьакъ.
[[Файл:Timurid_Anthology_Zhertva.jpg|мини|410x410пкс|Жертвоприношение Ибрахима. «Тимуридская антология», [[Шираз]], 1410—1411 гг. [[Музей Галуста Гюльбенкяна]], [[Лиссабон]]]]
Жугташеи жӀаргахошеи яхачох, Товрата тӀа урс хьекхар Исхьакъ ва оал — Сарас ваь ИбрахӀим Пайхамара, ӀалейхӀимус-салам, зӀамагӀа вола воӀ<ref name="example">{{Библия|Быт|22:1|-19}}</ref>. ТӀаккха бусалба дина чу чӀоагӀагӀа хетар из ХӀаджара ваь ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://umma.ru/ukazatel/ismail_izmail|title=Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru|website=umma.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ГӀурбан Ӏийдане бусалба эрш я лелаяр.
== ЦӀи ==
ЦӀейна цӀи [[мотт|метташкеи]] [[товшхал]]ашкеи хьежжа эргаш я.
=== Ӏарбий цӀи ===
ЦӀейнах Ӏарбий меттала ''Ӏийд аль-Адхьа'' оал ({{lang-ar|عيد الأضحى}} ''‘Īd ’al-’Aḍḥā''), «гӀурбан цӀей» яхилга да из ({{lang-ru|«праздник жертвы»}})<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/religion/chto_takoe_id-al_adha|title=Что такое Ид-аль Адха?|website=АиФ|date=2024-03-06|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== Туркийи гӀалгӀайи цӀи ===
Тюркий метташка а, цигара гӀалгӀай меттала «Курбан» яха дош леладу, иштта цунца тюркаша «байрам» оал:
* {{lang-ar|قربان}} — (Далла) «гаргавахар» — тюр.''къурбан'' — {{Lang-inh|гӀурба}}.
* байрам (''тюрк.'') — «цӀей»<ref>{{Cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20180821/kurban-bajram-2018-istoriya-tradicii/|title=Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции|website=РИА Томск|date=2018-08-21|access-date=2026-05-18}}</ref>, цкъаза ''байрам'' ца леладеш, тюркий метташка «аид» а оал Ӏарбий метта тӀара хьаийца (масала, Kurban Ait)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|date=2024-06-12|website=KAZISLAM.KZ|title=Курбан айт: Праздник добра и милосердия|url=https://kazislam.kz/ru/2024/06/kurban-ajt-prazdnik-dobra-i-miloserdiya/}}</ref>.
=== Эрсий меттала ===
Эрсий меттала дӀачӀоагӀъенна цӀи я ''курбан-байрам'' я, цу тайпара духхьашха их хьоахадаьр ва {{iw3|Афанасий Никитин|Афанасий Никитин|ru}} — ''курбанть-багрямъ'' аьнна<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/datirovka-puteshestviya-afanasiya-nikitina-za-tri-morya-novyy-vzglyad/viewer|title=Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ТӀехьарча иттшерашка Ӏарбий метта тӀара транслитераци а ю цӀейна цӀера — «Ид аль-Адха» аьнна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.muslim.ru/articles/298/40648/|title=Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети|website=www.muslim.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== ГӀурба яхачун юкъара маӀан ===
Бусалба ӀаьдалагӀа ''къурба́н'' яхачунца АллахӀа гаргавугаш мел дола хӀама да ловшдар{{sfn|Аляутдинов Ш.}}. Хьайбах урс хьакхарах ишта цӀи яккхара бахьан да цу хӀаманца наьха АллахӀа гаргавахар кхетаделга, цунна мутӀахьа хилар гойталга, къечарна—мискачарна дика дала кийча долга<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Жертвоприношение (Курбан)|url=https://dummo.ru/islam/osnovy-islama/319-zhertvoprinoshenie-kurban}}</ref>.
== Хьажолца дувзадалар ==
Цул тӀехьагӀа ИбрахӀим [[Шаьма]] дӀа а ваха цхьа ха-зама яьнначул тӀехьагӀа Макка юхавеча, цу шиннена лайра Далла гӀулакх дергдолаш, [[ХьажцӀа]] догӀа. Лоамашкара тӀой Ӏо а кхухьаш, тахан Макка ухача хьажоша [[ТӀавоаф]] деш дола ХьажцӀа-[[КаIбат]] шоай кулгашца хьалдеттад цар. [[Ӏийда]]н ди хьатӀадалехьа [[Ӏарафат]]а тӀа бовл хьажол де бахараш, хӀаьта Ӏийдан дийнахьа [[Джамарат]]е кхера тосс, тӀавоаф ду ([[КаӀбат]]а́ гонахьа ворхӀазза го баккхар){{Cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20220709/kurban-bayram--2022-chto-neobxodimo-znat-25761292.html|title=Курбан-байрам-2022: что необходимо знать|website=Sputnik Узбекистан|date=2022-07-09|access-date=2026-05-18}}</ref>:
* ''[[День Арафат|Ӏарафата ди]] (зуль-хьиджата 9-гӀа ди):'' Цу дийнахьа хьажой Ӏарафат лоам тӀа гуллу латтаргболаш (вукъуф), из хьажола лоадам бола дакъа да. Хьажол деш боацача наха марха кхаба деза да цу дийнахьа, хьадиса чу ма аллара, шин шера къиношта гешт дайташ да из марха<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|last=|title=Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат|url=https://21islam.ru/novosti/segodnya-den-stoyanie-vakuf-v-doline-arafat.html?tmpl=component&print=1}}</ref>.
* ''[[Джамарат|Рамй аль-Джамарат]]:'' [[Мина (долина)|Мина]] леладеш дола хӀама да — хьажоша 7 кхера тосс бӀоагӀий долча, уж бӀоагӀа кхоъ ба<ref>{{Cite web|url=https://isnad.link/book/sahih-al-buhari|title=Сахих аль-Бухари {{!}} Иснад|website=isnad.link|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''ТӀаваф:'' [[Мечеть аль-Харам|Масджид аль-Хьарам]] доаллача КаӀбата́ ворхӀазза го баккхарца хьажол чакхдоаллилга лоархӀ. Из гӀулакх хӀара хьажонна тӀа да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Паломники простились с Каабой|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_15082.html?curPos=40}}</ref>.
ГӀурба дар хӀара рузкъа долча бусалба сага доагӀаш да, цудухьа дуне тӀа мел болча бусалба наха (уммата́) юкъера цхьа цӀей хул цох.
== Дездар ==
ГӀурба деча дийнахьа, бусулба наха [[лувчар тӀерадаккхар|лувчар тӀерадаьккхе]], цӀена барзкъа тӀадувх. Такбир оал (акбар деша)[[маьждиг]]е дӀакхаччалца, маьждиге [[Ӏийдан ламаз]] ду, хьехамга ладувгӀ, гӀурба дизза кхоачаш хургдолаш цунгахьа лорае еза бокъонаш белгалйоах, [[хьажол]]и гӀурба дездари хьахилар дувц<ref>{{Cite web |url=http://www.islamdag.ru/vse-ob-islame/2137 |title=Всё о празднике Курбан-байрам |access-date=2011-11-09 |archive-date=2014-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110091147/http://www.islamdag.ru/vse-ob-islame/2137 |deadlink=no }}</ref>.
== Традиции ==
=== Праздничная молитва и проповедь ===
Утро этого дня начинается с коллективной [[Молитва|молитвы]]. Мусульмане совершают полное омовение ([[гусль]]), надевают чистую одежду и, по возможности, умащиваются благовониями. Перед молитвой рекомендуется ничего не есть.
* ''[[Намаз]]:'' Совершается в [[Мечеть|мечети]] или на специально отведённой открытой площадке.
* ''[[Хутба]]:'' После молитвы [[имам]] читает праздничную проповедь. Она начинается с прославления Аллаха и пророка [[Мухаммед]]а, а затем разъясняет историю происхождения праздника, значение обряда жертвоприношения и важность покорности Всевышнему<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tatarica.org/ru/razdely/religiya/islam/hutba|title=Хутба|website=tatarica.org|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''[[Такбир]]:'' По пути в мечеть и во время молитвы верующие многократно произносят особый праздничный такбир — слова возвеличивания Аллаха<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/termini/takbir|title=umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
[[Файл:Паломники во время хаджа совершают обход вокруг Каабы в мечети Масджид аль-Харам в Мекке.png|мини|Паломники совершают таваф — ритуальный обход вокруг Каабы в Заповедной мечети (''[[Мечеть аль-Харам|Масджид аль-Харам]]'') в Мекке]]
=== Жертвоприношение (курбан) ===
{{main|Курбан}}
Главный обряд начинается сразу после молитвы. Для заклания подходят:
* [[бараны]] и [[Домашняя коза|козы]] (от 6-7 месяцев до года);
* [[Корова|коровы]] (от двух лет);
* [[верблюды]] (от пяти лет)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|website=AiF|title=Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика|url=https://aif.ru/food/world/1141390}}</ref>.
Животные должны быть здоровыми, упитанными, без явных дефектов: больных, хромых, слепых или истощённых особей приносить в жертву запрещено<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_18289.html?curPos=12}}</ref>.
По традиции, восходящей к поступкам самого пророка Мухаммеда, [[мясо]] делят на три примерно равные части<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным»|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_11340.html?curPos=84}}</ref>:
* одну оставляют для семьи;
* вторую дарят родственникам и соседям;
* третью раздают бедным и нуждающимся (милостыня).
ГIурбана дийннача хьайбан дулх, цӀока е кхыдола доакъош дохка мегаш дац — из цу цIайнаца товш дац. Хьайба Ӏотоха новкъостал даьрашца дулх дӀа а денна мах бе а мегаш дац: цунна луш бола мах къаьста хила беза. Уж еррига а бокъонаш фикъхӀа чу кӀоаргга белгалъяьй эггара тешамегIа долча «Сахьихь аль-Бухарий», «Сахихь Муслим» гулламашкарча хьадисаш тIа тIа а товжаш.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kurban-bairam-2026-chto-takoe-kurban-kak-pravilno-sovershat-zhertvoprinoshenie-i-komu-ono-obyazatelno|title=Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
В некоторых странах государство регулирует процесс жертвоприношения: действуют ветеринарные и санитарные нормы, забой разрешён только на специальных площадках или в лицензированных бойнях (такая практика есть в России, Турции, Азербайджане).
=== Празднование и бытовые традиции ===
Урс хьекхачул тIехьагӀа цӀагӀарбараш а хьаьший а цIайха шу тӀа ховш. ХӀара къаман даарашта юкъе дулхах даь ший даараш да. Хоза дувхар тIадувхаши, вIаший совгIаташ луши, гаргара нах а новкъостий а болча зерат деши Iадаташ да долаш.
[[Файл:Eid plate.jpg|thumb|260px|Кавурма — традиционное блюдо из жареного или тушёного мяса, подаваемое во время торжества]]
Къаьстта терко ю мискача на́ха́: дулх е из эца ахча боштеи, жероштеи, мискача лоалахошта лу. Дукхача фусамашка шун тIа тхьамада фусам-да а, иштта хьавийха имам а хила йиш я.
[[Файл:A panorama in 12 folds showing the procession of the Emperor Bahadur Shah to celebrate the feast of the 'Id., 1843.jpg|thumb|260px|Мусульмане возвращаются с молитвы Курбан-байрам. Панорама в 12 складок, [[Могольская Империя|Могольская империя]]]]
== Даты и календарь ==
=== Особенности лунного календаря ===
Поскольку исламский календарь лунный (354 дня, что на 11 дней короче солнечного), дата Курбан-байрама каждый год сдвигается. Он всегда приходится на 10-й день месяца [[Зу-ль-хиджа]], через два месяца после Ураза-байрама<ref>{{книга|автор=ас-Суюти Дж.|заглавие=Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]|год=1990|место=Бейрут|издательство=аль-Кутуб аль-‘ильмийя|страницы=316}}</ref>{{sfn|Аляутдинов Ш.}}.
=== ЦӀейна таьрахь белгалдар ===
Къаьстта таьрахь белгалдаккхар [[Новолуние|керда бутт гучабаларгеи]], моттигерча наьха Ӏадаташкеи хул тайп-тайпарча мехкашка.
* ''Беттага хьежар'': Бусалба ханорг бокъонца бутт бӀаргаго́ра́ тӀатайжа́ оттадаь хиларах дукхагӀа дола мехкаш СаӀудий Ӏарбий мехкарча Лакхехьарча кхело оттадаьча таьрахьа́ тӀехьа хул. Зул-хьиджжат бутт хилалехьа дукха ха йоацаш сигала бутт бӀаргаго е гац хьежжа бу соцам. СаӀудий Ӏарбий мехкаца нийсдалара бахьан цига ислама керттера дездараш хилари, цига хьажол деш хилари да<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/05/28/25893098.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''Цхьадолча мехкашка шоаш белгалдаккхар:'' ХӀаьта цхьадола мехкаш, царна юкъе [[Бангладеш]], [[ХӀиндехье]], [[Пакистан]] а йолаш, беттага хьежаш йолча шоай комитеташка хьежжа кулгалду. Уж мехкаш, шарӀано ма яххара, керда бутт бӀаргаго́ра́ тӀатовж. Географецара хьалаши белгалдаккхара методаши тайп-тайпара хилар бахьан долаш Зуль-Хьижжат бутт болабалар а цӀайна ди а СаӀудий мехкарчунца эргаш хила йиш я<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://islamnews.ru/2026/5/12/astronomy-oae-katara-i-pakistana-opredelilis-s-datoy-kurban-bayrama|title=Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама|website=islamnews.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Эрсеченна лаьрхӀа дола официальни таьрахьаш (Бусалба наьха Дина урхален методологех):
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''Григоре ханоргах дола таьрахь'''
|-
|2025
|аьтинга бетта 6-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-05-27|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-3-25-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2025/}}</ref>
|-
|2026
|маьтсела бетта 27-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2026-05-12|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-2-26-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2026/}}</ref>
|-
|2027
|маьтсела бетта 16-гӀа ди
|}
Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизарца долалу, цудухьа керттера цӀай дездар белгалдаьча таьрахьал хьалхайоагӀача сайранна нийслу.
== География и статус праздника ==
=== Статус праздника в мире ===
В государствах [[Ближний Восток|Ближнего Востока]], [[Африка|Африки]], [[Центральная Азия|Центральной]] и [[Юго-Восточная Азия|Юго-Восточной Азии]], а также в таких европейских странах, как [[Босния и Герцеговина]] и [[Албания]], Курбан-байрам является [[государственный праздник|государственным праздником]]. Продолжительность выходных дней при этом может варьироваться.
{| class="wikitable"
!'''Год'''
!'''Продолжительность'''
!'''Страны'''
|-
| rowspan="5" |2026
| rowspan="3" |Один день
|[[Гана]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://addisababa.mfa.gov.gh/publicholidays.aspx|title=Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays|website=Morocco Consulate|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Нигерия]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://nigeriahcottawa.ca/public-holidays/|title=Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria|website=nigeriahcottawa.ca|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Уганда]]
|-
|Три-пять дней
|[[Объединённые Арабские Эмираты|ОАЭ]] (3 дня), [[Саудовская Аравия]] (4 дня), [[Катар]] (5 дней)
|-
|Пять дней
|Турция<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-04-12|website=Журнал Путешествий|title=Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны|url=https://travel.yandex.ru/journal/prazdniki-v-turcii-chto-i-kogda-otmechayut-turki/}}</ref>
|}
Продолжительность празднования ежегодно устанавливается государственными органами соответствующих стран, учитывая положение в календаре и день недели.
=== Статус праздника в России и на постсоветском пространстве ===
Ежегодно власти ряда республик России, где компактно проживают мусульмане, устанавливают Курбан-байрам официальным нерабочим днём. К таким регионам относятся:
* [[Адыгея]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Башкортостан|Башкортостан]]<ref>{{Cite web |url=http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |title=Жители Башкортостана на праздник Курбан-байрам отдохнут 4 дня |access-date=2026-05-18|archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122548/http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |deadlink=no }}</ref>;
* [[Республика Дагестан|Дагестан]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Ингушетия|Ингушетия]]<ref name="respublic">{{Cite web |url=http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |title=Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам |accessdate=2026-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110182849/http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |archivedate=2012-01-10 |deadlink=yes }}</ref>;
* [[Кабардино-Балкарская Республика]]<ref name="respublic" />;
* [[Карачаево-Черкесская Республика]]<ref name="respublic" />;
* [[Татарстан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |title=В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам |access-date=2026-05-18|archive-date=2013-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607204127/http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |deadlink=no }}</ref>;
* [[Чеченская Республика]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-19|title=В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама|url=https://kavkaz.mk.ru/social/2026/05/19/v-chechne-27-28-i-29-maya-obyavleny-nerabochimi-dnyami-v-svyazi-s-prazdnovaniem-kurbanbayrama.html}}</ref>;
* [[Крым]]<ref>{{Cite web|url=http://rk.gov.ru///file/888.pdf|title=Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2026-05-18|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901161029/http://rk.gov.ru///file/888.pdf|deadlink=no}}</ref>.
В [[Азербайджан|Азербайджане]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Гюляр|last=Сеймургызы|date=2025-12-02|website=Report.az|title=Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году|url=https://report.az/ru/vnutrennyaya-politika/kabinet-ministrov-utverdil-daty-prazdnikov-novruz-ramazan-i-gurban-v-2026-godu}}</ref>, [[Узбекистан|Узбекистане]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rahmat.ru/blog/obshchestvo/kurban-hayit-v-uzbekistane|title=Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни|website=rahmat.ru|access-date=2026-05-18}}</ref> и [[Казахстан|Казахстане]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Андрей|last=Петров|title=В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников|url=https://vestikavkaza.ru/news/v-dumk-kazahstana-utverdili-daty-osnovnyh-musulmanskih-prazdnikov.html}}</ref> праздник, известный под местными названиями (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), также имеет государственный статус, и первый день является выходным.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|33em}}
== Литература ==
{{Навигация|Тема=Курбан-байрам|Викицитатник=Курбан-байрам}}
* {{ИЭС1991|М. П.|Ирахим|87-88}}
* {{БРЭ |статья=Курбан-байрам|id=2124773|автор=Рощин М. Ю.|том= 16|страницы=382 |ref=Рощин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Курбан-байрам}}
== ТӀатовжамаш ==
{{ВС}}
{{Islam-calend}}
{{Хадж}}
[[ОагӀат:Бусалба цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ИбрахӀим]]
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
ly4xt0ap48uzyacjcpiol9gz33jw0a6
74332
74331
2026-05-21T18:47:55Z
Тоадархо
5207
74332
wikitext
text/x-wiki
{{Праздник
|название праздника = ГӀурбан цӀей
|тип(цвет) = LightGreen
|расширенный тип = [[Мусульмане|Бусулба]]
|изображение = Курбан байрам.jpeg
|ширина =
|подпись =
|значение = Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар
|установлен = ИбрахӀим Пайхамара Даьла духьа яь Ӏамал дагалаьца
|создатель = [[Мухьаммад Пайхамар]]а (ﷺ)
|иначе = Ӏийд аль-адхьа́
|также =
|отмечается = [[Мусульмане|Бусулба наха]]
|в период с = Зуль-Хьиджат 10-ча денгара
|празднование = [[Маьждигашка]], наьха цӀеношка
|традиции = [[ГӀурба|бежан, устагӀа бер]], <br>[[Ид намаз|Ӏийда ламаз]],<br> «[[ГӀурба Дала къоабала долда]]» оалаш
ловцаш да́хар.
|связан с = ИбрахӀима Пайхамара вахарца, хьажолца
}}
'''ГӀурбан цӀей''' ''(да)'' ({{lang-ru|Курбан-Байрам}}, {{lang-ar-com|عيد الأضحى|Ӏийд аль-Адзхьа́}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — хӀара шера дездеш дола [[ислам|бусалба]] [[цӀей]] да. [[Мархий бутт]] йистебаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа, [[хьажол]] чакхдоалаш, [[Зуль-хиджа|Зуль-хьиджат бетта]] 10-ча дийнахьа бусалба наха дезду из Даьла духьа хьайба́ урс хьакхарца ([[гӀурба]] дарца), [[ИбрахӀим Пайхамар]]а ''(алейхӀис-салам)'' даь дола гӀурба дага а лаьце<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-17|date=20260404T0457|website=РИА Новости|title=Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам|url=https://ria.ru/20260404/kurban-bajram-2085150698.html}}</ref>. [[Григоре ханорг]]ах лоархӀаш хилча, хӀара шера таьрахь цхьа кӀира—ах кӀира хьалхагӀа хувцалу бусалба беттала ханорг маьлхачул лоацагӀа хиларах. 2026-ча шера гӀурбан бийса маьтсела бетта 26-ча дийнахьа хила тарлуш я, Ӏийд ламаз маьтсела бетта 27-ча дийнахьа хургда<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Мусульманские праздники в 2026 году|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_32427.html}}</ref>.
== Хьахилар ==
ГӀурбан цӀейна тархьар [[ИбрахӀим Пайхамар]]а, ӀалайхӀис-салам, дувцара тӀатайжа да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gaile-tatarstan.ru/ST.php?id=140&ktg=mir|title=Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах|website=gaile-tatarstan.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. [[Къуръан]]а чу яздаьчох, гӀанахьа Ибра́хӀима́, ӀалейхӀис-салам, АллахӀа бӀаргдайта хиннад ше ший воӀа́ урс хьокхалга. Къуръана чу хьоахадаьдац из малагӀа воӀ вар, хӀаьта дукхагӀа бусалба наха юкъе даьржа лелар из ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы»|url=https://www.mk.ru/social/2017/09/01/kurbanbayram-kakovo-znachenie-musulmanskogo-prazdnika-zhertvy.html}}</ref>.
ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам, шийга даь амар кхоачашдаь хиннад. [[Мина (долина)|Мина]] атагӀа, тӀехьагӀа гаьна доацаш Макка хьахиннача, дӀа а ваха, урс хьакха кийчо яь хиннай цо. ИсмаӀалга дас хоам баьча хана, дуьала воацаш мутӀахьа хиннав из Даьла амар из долга а ховш<ref>{{Книга|ссылка=https://www.quranv.com/ru/37/102|автор=Talal Itani|заглавие=Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102}}</ref>. Юххера, урс ӀотӀахьакха эттача, АллахӀа урсагара хедаду низ дӀа а баьккха, дӀалатийтадац из, цунна когаметта сигалара ка бесса хиннаб, из ка ба кӀаьнка когаметта бийннар. Цхьачар яхачох, цу хана АллахӀа мутӀахьа хиларах керда воӀ веннав ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам — Исхьакъ.
Жугташеи жӀаргахошеи яхачох, Товрата тӀа урс хьекхар Исхьакъ ва оал — Сарас ваь ИбрахӀим Пайхамара, ӀалейхӀимус-салам, зӀамагӀа вола воӀ<ref name="example">{{Библия|Быт|22:1|-19}}</ref>. ТӀаккха бусалба дина чу чӀоагӀагӀа хетар из ХӀаджара ваь ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://umma.ru/ukazatel/ismail_izmail|title=Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru|website=umma.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ГӀурбан Ӏийдане бусалба эрш я лелаяр.
== ЦӀи ==
ЦӀейна цӀи [[мотт|метташкеи]] [[товшхал]]ашкеи хьежжа эргаш я.
=== Ӏарбий цӀи ===
ЦӀейнах Ӏарбий меттала ''Ӏийд аль-Адхьа'' оал ({{lang-ar|عيد الأضحى}} ''‘Īd ’al-’Aḍḥā''), «гӀурбан цӀей» яхилга да из ({{lang-ru|«праздник жертвы»}})<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/religion/chto_takoe_id-al_adha|title=Что такое Ид-аль Адха?|website=АиФ|date=2024-03-06|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== Туркийи гӀалгӀайи цӀи ===
Тюркий метташка а, цигара гӀалгӀай меттала «Курбан» яха дош леладу, иштта цунца тюркаша «байрам» оал:
* {{lang-ar|قربان}} — (Далла) «гаргавахар» — тюр.''къурбан'' — {{Lang-inh|гӀурба}}.
* байрам (''тюрк.'') — «цӀей»<ref>{{Cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20180821/kurban-bajram-2018-istoriya-tradicii/|title=Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции|website=РИА Томск|date=2018-08-21|access-date=2026-05-18}}</ref>, цкъаза ''байрам'' ца леладеш, тюркий метташка «аид» а оал Ӏарбий метта тӀара хьаийца (масала, Kurban Ait)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|date=2024-06-12|website=KAZISLAM.KZ|title=Курбан айт: Праздник добра и милосердия|url=https://kazislam.kz/ru/2024/06/kurban-ajt-prazdnik-dobra-i-miloserdiya/}}</ref>.
=== Эрсий меттала ===
Эрсий меттала дӀачӀоагӀъенна цӀи я ''курбан-байрам'' я, цу тайпара духхьашха их хьоахадаьр ва {{iw3|Афанасий Никитин|Афанасий Никитин|ru}} — ''курбанть-багрямъ'' аьнна<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/datirovka-puteshestviya-afanasiya-nikitina-za-tri-morya-novyy-vzglyad/viewer|title=Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ТӀехьарча иттшерашка Ӏарбий метта тӀара транслитераци а ю цӀейна цӀера — «Ид аль-Адха» аьнна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.muslim.ru/articles/298/40648/|title=Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети|website=www.muslim.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== ГӀурба яхачун юкъара маӀан ===
Бусалба ӀаьдалагӀа ''къурба́н'' яхачунца АллахӀа гаргавугаш мел дола хӀама да ловшдар{{sfn|Аляутдинов Ш.}}. Хьайбах урс хьакхарах ишта цӀи яккхара бахьан да цу хӀаманца наьха АллахӀа гаргавахар кхетаделга, цунна мутӀахьа хилар гойталга, къечарна—мискачарна дика дала кийча долга<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Жертвоприношение (Курбан)|url=https://dummo.ru/islam/osnovy-islama/319-zhertvoprinoshenie-kurban}}</ref>.
== Хьажолца дувзадалар ==
Цул тӀехьагӀа ИбрахӀим [[Шаьма]] дӀа а ваха цхьа ха-зама яьнначул тӀехьагӀа Макка юхавеча, цу шиннена лайра Далла гӀулакх дергдолаш, [[ХьажцӀа]] догӀа. Лоамашкара тӀой Ӏо а кхухьаш, тахан Макка ухача хьажоша [[ТӀавоаф]] деш дола ХьажцӀа-[[КаIбат]] шоай кулгашца хьалдеттад цар. [[Ӏийда]]н ди хьатӀадалехьа [[Ӏарафат]]а тӀа бовл хьажол де бахараш, хӀаьта Ӏийдан дийнахьа [[Джамарат]]е кхера тосс, тӀавоаф ду ([[КаӀбат]]а́ гонахьа ворхӀазза го баккхар){{Cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20220709/kurban-bayram--2022-chto-neobxodimo-znat-25761292.html|title=Курбан-байрам-2022: что необходимо знать|website=Sputnik Узбекистан|date=2022-07-09|access-date=2026-05-18}}</ref>:
* ''[[День Арафат|Ӏарафата ди]] (зуль-хьиджата 9-гӀа ди):'' Цу дийнахьа хьажой Ӏарафат лоам тӀа гуллу латтаргболаш (вукъуф), из хьажола лоадам бола дакъа да. Хьажол деш боацача наха марха кхаба деза да цу дийнахьа, хьадиса чу ма аллара, шин шера къиношта гешт дайташ да из марха<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|last=|title=Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат|url=https://21islam.ru/novosti/segodnya-den-stoyanie-vakuf-v-doline-arafat.html?tmpl=component&print=1}}</ref>.
* ''[[Джамарат|Рамй аль-Джамарат]]:'' [[Мина (долина)|Мина]] леладеш дола хӀама да — хьажоша 7 кхера тосс бӀоагӀий долча, уж бӀоагӀа кхоъ ба<ref>{{Cite web|url=https://isnad.link/book/sahih-al-buhari|title=Сахих аль-Бухари {{!}} Иснад|website=isnad.link|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''ТӀаваф:'' [[Мечеть аль-Харам|Масджид аль-Хьарам]] доаллача КаӀбата́ ворхӀазза го баккхарца хьажол чакхдоаллилга лоархӀ. Из гӀулакх хӀара хьажонна тӀа да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Паломники простились с Каабой|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_15082.html?curPos=40}}</ref>.
ГӀурба дар хӀара рузкъа долча бусалба сага доагӀаш да, цудухьа дуне тӀа мел болча бусалба наха (уммата́) юкъера цхьа цӀей хул цох.
== Дездар ==
=== Ӏийд ламази хьехами ===
ГӀурба деча дийнахьа, бусулба наха [[лувчар тӀерадаккхар|лувчар тӀерадаьккхе]], цӀена барзкъа тӀадувх. Такбир оал (акбар деша)[[маьждиг]]е дӀакхаччалца, маьждиге [[Ӏийдан ламаз]] ду, хьехамга ладувгӀ, хьехам болча хана каст-каста гӀурбах лаьца дувц, гӀурба дизза кхоачаш хургдолаш цунгахьа лорае еза бокъонаш белгалйоах, [[хьажол]]и гӀурба дездари хьахилар дувц<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tatarica.org/ru/razdely/religiya/islam/hutba|title=Хутба|website=tatarica.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. ЦӀаболхаш а юха а акбар деш<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/termini/takbir|title=umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
[[Файл:Паломники во время хаджа совершают обход вокруг Каабы в мечети Масджид аль-Харам в Мекке.png|мини|ТӀавоаф деш боахка хьажой, Маккара Хьарме]]
=== ГӀурба ===
{{main|Курбан}}
Керттера гӀулакх — гӀурба — ламаз йисте даьлча. ГӀурбанна урс хьакха пайданна да:
* [[бараны|жа]], [[Домашняя коза|гаьзарий]] (ахшерагара ха яьнна);
* [[Корова|доахан]] (шинаргара);
* [[верблюды|инкалаш]] (пхерагара)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|website=AiF|title=Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика|url=https://aif.ru/food/world/1141390}}</ref>.
Хьайба могаш долаш, дегӀа тоаденна долаш, гуччахьа дола сакхат доацаш хила деза: уне, астагӀа, бӀарза, гӀаддайна долча хьайбанца гӀурба диц<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_18289.html?curPos=12}}</ref>.
Хьахинна дулх кхаь даькъе декъ<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным»|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_11340.html?curPos=84}}</ref>:
* цхьа дакъа цӀагӀа дус;
* шоллагӀа дакъа гаргарча наха е лоалахошта дӀалу;
* кхоалагӀдар мискача наха е кхыча эшам болчарна сагӀийна дӀалу.
ГIурбана дийннача хьайбан дулх, цӀока е кхыдола доакъош дохка мегаш дац — из цу цIайнаца товш дац. Хьайба Ӏотоха новкъостал даьрашца дулх дӀа а денна мах бе а мегаш дац: цунна луш бола мах къаьста хила беза. Уж еррига а бокъонаш фикъхӀа чу кӀоаргга белгалъяьй эггара тешамегIа долча «Сахьихь аль-Бухарий», «Сахихь Муслим» гулламашкарча хьадисаш тIа тIа а товжаш.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kurban-bairam-2026-chto-takoe-kurban-kak-pravilno-sovershat-zhertvoprinoshenie-i-komu-ono-obyazatelno|title=Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Цхьадолча мехкашка гӀурба Ӏаьдало урхал деш хул: ветеринарнии санитарнии нормаш латт, урс хьакхар цу гӀулакха белгалъяьккхача майдашка е лицензи йолча бойняшка мара могадаьдац (из мо хӀама [[Эрсече]]и, [[Туркехье]]и, [[ГӀозлойче]]и долаш да).
=== ЦӀагӀа дездар ===
Урс хьекхачул тIехьагӀа цӀагӀарбараш а хьаьший а цIайха шу тӀа ховш. ХӀара къаман даарашта юкъе дулхах даь ший даараш да. Хоза дувхар тIадувхаши, вIаший совгIаташ луши, гаргара нах а новкъостий а болча зерат деши Iадаташ да долаш.
[[Файл:Eid plate.jpg|thumb|260px|Кавурма — кхерзача дулхах ду даар, цӀей долча хана оттаду шу тӀа]]
Къаьстта терко ю мискача на́ха́: дулх е из эца ахча боштеи, жероштеи, мискача лоалахошта лу. Дукхача фусамашка шун тIа тхьамада фусам-да а, иштта хьавийха имам а хила йиш я.
== Таьрахьаши ханорги ==
=== Беттала ханорг белгал дола хӀамаш ===
Бусалба ханорг беттала хиларах (354 ди — маьлхачул 11 ди лоацагӀа) ГӀурбай таьрахь шер-шера хувцалу. Даим Зуль-Хьиджат бетта 10-ча дийнахьа нийслу из, Мархаш даьнна ши бутт баьлча<ref>{{книга|автор=ас-Суюти Дж.|заглавие=Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]|год=1990|место=Бейрут|издательство=аль-Кутуб аль-‘ильмийя|страницы=316}}</ref>{{sfn|Аляутдинов Ш.}}.
=== ЦӀейна таьрахь белгалдар ===
Къаьстта таьрахь белгалдаккхар [[Новолуние|керда бутт гучабаларгеи]], моттигерча наьха Ӏадаташкеи хул тайп-тайпарча мехкашка.
* ''Беттага хьежар'': Бусалба ханорг бокъонца бутт бӀаргаго́ра́ тӀатайжа́ оттадаь хиларах дукхагӀа дола мехкаш СаӀудий Ӏарбий мехкарча Лакхехьарча кхело оттадаьча таьрахьа́ тӀехьа хул. Зул-хьиджжат бутт хилалехьа дукха ха йоацаш сигала бутт бӀаргаго е гац хьежжа бу соцам. СаӀудий Ӏарбий мехкаца нийсдалара бахьан цига ислама керттера дездараш хилари, цига хьажол деш хилари да<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/05/28/25893098.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''Цхьадолча мехкашка шоаш белгалдаккхар:'' ХӀаьта цхьадола мехкаш, царна юкъе [[Бангладеш]], [[ХӀиндехье]], [[Пакистан]] а йолаш, беттага хьежаш йолча шоай комитеташка хьежжа кулгалду. Уж мехкаш, шарӀано ма яххара, керда бутт бӀаргаго́ра́ тӀатовж. Географецара хьалаши белгалдаккхара методаши тайп-тайпара хилар бахьан долаш Зуль-Хьижжат бутт болабалар а цӀайна ди а СаӀудий мехкарчунца эргаш хила йиш я<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://islamnews.ru/2026/5/12/astronomy-oae-katara-i-pakistana-opredelilis-s-datoy-kurban-bayrama|title=Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама|website=islamnews.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Эрсеченна лаьрхӀа дола официальни таьрахьаш (Бусалба наьха Дина урхален методологех):
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''Григоре ханоргах дола таьрахь'''
|-
|2025
|аьтинга бетта 6-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-05-27|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-3-25-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2025/}}</ref>
|-
|2026
|маьтсела бетта 27-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2026-05-12|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-2-26-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2026/}}</ref>
|-
|2027
|маьтсела бетта 16-гӀа ди
|}
Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизарца долалу, цудухьа керттера цӀай дездар белгалдаьча таьрахьал хьалхайоагӀача сайранна нийслу.
== Географии цӀейна статуси ==
=== ЦӀейна дуне тӀара статус ===
[[Африка|Африкеи]], [[Ближний Восток|Малхбузерчеи]], [[Центральная Азия|Юкъерчеи]], [[Юго-Восточная Азия|ЗӀилбухен-Малхбоалерчеи Азеи]], иштта цхьадолча Европерча мехкашкеи ([[Босния и Герцеговина|Босни]], [[Албани]]) ГӀурбан цӀей [[государственный праздник|паччахьалкхен цӀей]] лоархӀаш дездеш да. Дале а, мукъа хьадеш долча деной дукхал эрг цар.
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''ГӀурбай дӀоахал'''
!'''Мехкаш'''
|-
| rowspan="5" |2026
| rowspan="3" |Цхьа ди
|[[Гана]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://addisababa.mfa.gov.gh/publicholidays.aspx|title=Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays|website=Morocco Consulate|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Нигери]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://nigeriahcottawa.ca/public-holidays/|title=Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria|website=nigeriahcottawa.ca|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Уганда]]
|-
|Кхоъ-пхи ди
|[[Объединённые Арабские Эмираты|Цхьанкхийтта Ӏарбий Амираташ]] (3 ди), [[Саудовская Аравия|СаӀудий Ӏарбий мохк]] (4 ди), [[Катар|КъатӀар]] (5 ди)
|-
|Пхи ди
|Туркехье<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-04-12|website=Журнал Путешествий|title=Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны|url=https://travel.yandex.ru/journal/prazdniki-v-turcii-chto-i-kogda-otmechayut-turki/}}</ref>
|}
ГӀурбаш официально мел дӀаьха хургда паччахьалкхен маьженаша оттаду шоай мехкашка, ханоргагахь цун моттиги кӀиран деноши теркал а деш.
=== Эрсечеи Советаш хиннача лаьтташкеи йола статус ===
Бусалба нах дукха бахаш йолча республикий Ӏаьдало шер-шера ГӀурбаш долча хана официально мукъа ди хьаду, цу регионех я:
* [[Адыгея|АьдагӀче]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Башкортостан|Башкортойче]]<ref>{{Cite web |url=http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |title=Жители Башкортостана на праздник Курбан-байрам отдохнут 4 дня |access-date=2026-05-18|archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122548/http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |deadlink=no }}</ref>;
* [[Республика Дагестан|ДаьгӀасте]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Ингушетия|ГӀалгӀайче]]<ref name="respublic">{{Cite web |url=http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |title=Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам |accessdate=2026-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110182849/http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |archivedate=2012-01-10 |deadlink=yes }}</ref>;
* [[Кабардино-Балкарская Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]]<ref name="respublic" />;
* [[Карачаево-Черкесская Республика|Къарший-Черсехье]]<ref name="respublic" />;
* [[Татарстан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |title=В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам |access-date=2026-05-18|archive-date=2013-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607204127/http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |deadlink=no }}</ref>;
* [[Чеченская Республика|Нохчийче]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-19|title=В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама|url=https://kavkaz.mk.ru/social/2026/05/19/v-chechne-27-28-i-29-maya-obyavleny-nerabochimi-dnyami-v-svyazi-s-prazdnovaniem-kurbanbayrama.html}}</ref>;
* [[Крым|ГӀирма]]<ref>{{Cite web|url=http://rk.gov.ru///file/888.pdf|title=Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2026-05-18|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901161029/http://rk.gov.ru///file/888.pdf|deadlink=no}}</ref>.
[[Азербайджан|ГӀозлойчеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Гюляр|last=Сеймургызы|date=2025-12-02|website=Report.az|title=Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году|url=https://report.az/ru/vnutrennyaya-politika/kabinet-ministrov-utverdil-daty-prazdnikov-novruz-ramazan-i-gurban-v-2026-godu}}</ref>, [[Узбекистан|Узбекистанеи]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rahmat.ru/blog/obshchestvo/kurban-hayit-v-uzbekistane|title=Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни|website=rahmat.ru|access-date=2026-05-18}}</ref> [[Казахстан|Казахехьеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Андрей|last=Петров|title=В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников|url=https://vestikavkaza.ru/news/v-dumk-kazahstana-utverdili-daty-osnovnyh-musulmanskih-prazdnikov.html}}</ref> цӀей, шоай цӀераш а йолаш (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), паччахьалкхен статус йолаш да, хьалхара ди мукъа ди хьадеш а да.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|33em}}
== Литература ==
{{Навигация|Тема=Курбан-байрам|Викицитатник=Курбан-байрам}}
* {{ИЭС1991|М. П.|Ирахим|87-88}}
* {{БРЭ |статья=Курбан-байрам|id=2124773|автор=Рощин М. Ю.|том= 16|страницы=382 |ref=Рощин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Курбан-байрам}}
== ТӀатовжамаш ==
{{ВС}}
{{Islam-calend}}
{{Хадж}}
[[ОагӀат:Бусалба цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ИбрахӀим]]
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
2h13soq5qc9i9ojr6tjfks027oyzaw4
74333
74332
2026-05-21T18:49:46Z
Тоадархо
5207
/* Туркийи гӀалгӀайи цӀи */
74333
wikitext
text/x-wiki
{{Праздник
|название праздника = ГӀурбан цӀей
|тип(цвет) = LightGreen
|расширенный тип = [[Мусульмане|Бусулба]]
|изображение = Курбан байрам.jpeg
|ширина =
|подпись =
|значение = Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар
|установлен = ИбрахӀим Пайхамара Даьла духьа яь Ӏамал дагалаьца
|создатель = [[Мухьаммад Пайхамар]]а (ﷺ)
|иначе = Ӏийд аль-адхьа́
|также =
|отмечается = [[Мусульмане|Бусулба наха]]
|в период с = Зуль-Хьиджат 10-ча денгара
|празднование = [[Маьждигашка]], наьха цӀеношка
|традиции = [[ГӀурба|бежан, устагӀа бер]], <br>[[Ид намаз|Ӏийда ламаз]],<br> «[[ГӀурба Дала къоабала долда]]» оалаш
ловцаш да́хар.
|связан с = ИбрахӀима Пайхамара вахарца, хьажолца
}}
'''ГӀурбан цӀей''' ''(да)'' ({{lang-ru|Курбан-Байрам}}, {{lang-ar-com|عيد الأضحى|Ӏийд аль-Адзхьа́}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — хӀара шера дездеш дола [[ислам|бусалба]] [[цӀей]] да. [[Мархий бутт]] йистебаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа, [[хьажол]] чакхдоалаш, [[Зуль-хиджа|Зуль-хьиджат бетта]] 10-ча дийнахьа бусалба наха дезду из Даьла духьа хьайба́ урс хьакхарца ([[гӀурба]] дарца), [[ИбрахӀим Пайхамар]]а ''(алейхӀис-салам)'' даь дола гӀурба дага а лаьце<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-17|date=20260404T0457|website=РИА Новости|title=Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам|url=https://ria.ru/20260404/kurban-bajram-2085150698.html}}</ref>. [[Григоре ханорг]]ах лоархӀаш хилча, хӀара шера таьрахь цхьа кӀира—ах кӀира хьалхагӀа хувцалу бусалба беттала ханорг маьлхачул лоацагӀа хиларах. 2026-ча шера гӀурбан бийса маьтсела бетта 26-ча дийнахьа хила тарлуш я, Ӏийд ламаз маьтсела бетта 27-ча дийнахьа хургда<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Мусульманские праздники в 2026 году|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_32427.html}}</ref>.
== Хьахилар ==
ГӀурбан цӀейна тархьар [[ИбрахӀим Пайхамар]]а, ӀалайхӀис-салам, дувцара тӀатайжа да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gaile-tatarstan.ru/ST.php?id=140&ktg=mir|title=Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах|website=gaile-tatarstan.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. [[Къуръан]]а чу яздаьчох, гӀанахьа Ибра́хӀима́, ӀалейхӀис-салам, АллахӀа бӀаргдайта хиннад ше ший воӀа́ урс хьокхалга. Къуръана чу хьоахадаьдац из малагӀа воӀ вар, хӀаьта дукхагӀа бусалба наха юкъе даьржа лелар из ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы»|url=https://www.mk.ru/social/2017/09/01/kurbanbayram-kakovo-znachenie-musulmanskogo-prazdnika-zhertvy.html}}</ref>.
ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам, шийга даь амар кхоачашдаь хиннад. [[Мина (долина)|Мина]] атагӀа, тӀехьагӀа гаьна доацаш Макка хьахиннача, дӀа а ваха, урс хьакха кийчо яь хиннай цо. ИсмаӀалга дас хоам баьча хана, дуьала воацаш мутӀахьа хиннав из Даьла амар из долга а ховш<ref>{{Книга|ссылка=https://www.quranv.com/ru/37/102|автор=Talal Itani|заглавие=Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102}}</ref>. Юххера, урс ӀотӀахьакха эттача, АллахӀа урсагара хедаду низ дӀа а баьккха, дӀалатийтадац из, цунна когаметта сигалара ка бесса хиннаб, из ка ба кӀаьнка когаметта бийннар. Цхьачар яхачох, цу хана АллахӀа мутӀахьа хиларах керда воӀ веннав ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам — Исхьакъ.
Жугташеи жӀаргахошеи яхачох, Товрата тӀа урс хьекхар Исхьакъ ва оал — Сарас ваь ИбрахӀим Пайхамара, ӀалейхӀимус-салам, зӀамагӀа вола воӀ<ref name="example">{{Библия|Быт|22:1|-19}}</ref>. ТӀаккха бусалба дина чу чӀоагӀагӀа хетар из ХӀаджара ваь ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://umma.ru/ukazatel/ismail_izmail|title=Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru|website=umma.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ГӀурбан Ӏийдане бусалба эрш я лелаяр.
== ЦӀи ==
ЦӀейна цӀи [[мотт|метташкеи]] [[товшхал]]ашкеи хьежжа эргаш я.
=== Ӏарбий цӀи ===
ЦӀейнах Ӏарбий меттала ''Ӏийд аль-Адхьа'' оал ({{lang-ar|عيد الأضحى}} ''‘Īd ’al-’Aḍḥā''), «гӀурбан цӀей» яхилга да из ({{lang-ru|«праздник жертвы»}})<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/religion/chto_takoe_id-al_adha|title=Что такое Ид-аль Адха?|website=АиФ|date=2024-03-06|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== Туркийи гӀалгӀайи цӀи ===
Тюркий метташка а, цигара гӀалгӀай меттала «Курбан» яха дош леладу, иштта цунца тюркаша «байрам» оал:
* {{lang-ar|قربان}} — (Далла) «гаргавахар» — тюр. ''къурбан'' — {{Lang-inh|гӀурба}}.
* байрам (''тюрк.'') — «цӀей»<ref>{{Cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20180821/kurban-bajram-2018-istoriya-tradicii/|title=Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции|website=РИА Томск|date=2018-08-21|access-date=2026-05-18}}</ref>, цкъаза ''байрам'' ца леладеш, тюркий метташка «аид» а оал Ӏарбий метта тӀара хьаийца (масала, Kurban Ait)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|date=2024-06-12|website=KAZISLAM.KZ|title=Курбан айт: Праздник добра и милосердия|url=https://kazislam.kz/ru/2024/06/kurban-ajt-prazdnik-dobra-i-miloserdiya/}}</ref>.
=== Эрсий меттала ===
Эрсий меттала дӀачӀоагӀъенна цӀи я ''курбан-байрам'' я, цу тайпара духхьашха их хьоахадаьр ва {{iw3|Афанасий Никитин|Афанасий Никитин|ru}} — ''курбанть-багрямъ'' аьнна<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/datirovka-puteshestviya-afanasiya-nikitina-za-tri-morya-novyy-vzglyad/viewer|title=Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ТӀехьарча иттшерашка Ӏарбий метта тӀара транслитераци а ю цӀейна цӀера — «Ид аль-Адха» аьнна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.muslim.ru/articles/298/40648/|title=Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети|website=www.muslim.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== ГӀурба яхачун юкъара маӀан ===
Бусалба ӀаьдалагӀа ''къурба́н'' яхачунца АллахӀа гаргавугаш мел дола хӀама да ловшдар{{sfn|Аляутдинов Ш.}}. Хьайбах урс хьакхарах ишта цӀи яккхара бахьан да цу хӀаманца наьха АллахӀа гаргавахар кхетаделга, цунна мутӀахьа хилар гойталга, къечарна—мискачарна дика дала кийча долга<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Жертвоприношение (Курбан)|url=https://dummo.ru/islam/osnovy-islama/319-zhertvoprinoshenie-kurban}}</ref>.
== Хьажолца дувзадалар ==
Цул тӀехьагӀа ИбрахӀим [[Шаьма]] дӀа а ваха цхьа ха-зама яьнначул тӀехьагӀа Макка юхавеча, цу шиннена лайра Далла гӀулакх дергдолаш, [[ХьажцӀа]] догӀа. Лоамашкара тӀой Ӏо а кхухьаш, тахан Макка ухача хьажоша [[ТӀавоаф]] деш дола ХьажцӀа-[[КаIбат]] шоай кулгашца хьалдеттад цар. [[Ӏийда]]н ди хьатӀадалехьа [[Ӏарафат]]а тӀа бовл хьажол де бахараш, хӀаьта Ӏийдан дийнахьа [[Джамарат]]е кхера тосс, тӀавоаф ду ([[КаӀбат]]а́ гонахьа ворхӀазза го баккхар){{Cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20220709/kurban-bayram--2022-chto-neobxodimo-znat-25761292.html|title=Курбан-байрам-2022: что необходимо знать|website=Sputnik Узбекистан|date=2022-07-09|access-date=2026-05-18}}</ref>:
* ''[[День Арафат|Ӏарафата ди]] (зуль-хьиджата 9-гӀа ди):'' Цу дийнахьа хьажой Ӏарафат лоам тӀа гуллу латтаргболаш (вукъуф), из хьажола лоадам бола дакъа да. Хьажол деш боацача наха марха кхаба деза да цу дийнахьа, хьадиса чу ма аллара, шин шера къиношта гешт дайташ да из марха<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|last=|title=Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат|url=https://21islam.ru/novosti/segodnya-den-stoyanie-vakuf-v-doline-arafat.html?tmpl=component&print=1}}</ref>.
* ''[[Джамарат|Рамй аль-Джамарат]]:'' [[Мина (долина)|Мина]] леладеш дола хӀама да — хьажоша 7 кхера тосс бӀоагӀий долча, уж бӀоагӀа кхоъ ба<ref>{{Cite web|url=https://isnad.link/book/sahih-al-buhari|title=Сахих аль-Бухари {{!}} Иснад|website=isnad.link|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''ТӀаваф:'' [[Мечеть аль-Харам|Масджид аль-Хьарам]] доаллача КаӀбата́ ворхӀазза го баккхарца хьажол чакхдоаллилга лоархӀ. Из гӀулакх хӀара хьажонна тӀа да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Паломники простились с Каабой|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_15082.html?curPos=40}}</ref>.
ГӀурба дар хӀара рузкъа долча бусалба сага доагӀаш да, цудухьа дуне тӀа мел болча бусалба наха (уммата́) юкъера цхьа цӀей хул цох.
== Дездар ==
=== Ӏийд ламази хьехами ===
ГӀурба деча дийнахьа, бусулба наха [[лувчар тӀерадаккхар|лувчар тӀерадаьккхе]], цӀена барзкъа тӀадувх. Такбир оал (акбар деша)[[маьждиг]]е дӀакхаччалца, маьждиге [[Ӏийдан ламаз]] ду, хьехамга ладувгӀ, хьехам болча хана каст-каста гӀурбах лаьца дувц, гӀурба дизза кхоачаш хургдолаш цунгахьа лорае еза бокъонаш белгалйоах, [[хьажол]]и гӀурба дездари хьахилар дувц<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tatarica.org/ru/razdely/religiya/islam/hutba|title=Хутба|website=tatarica.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. ЦӀаболхаш а юха а акбар деш<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/termini/takbir|title=umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
[[Файл:Паломники во время хаджа совершают обход вокруг Каабы в мечети Масджид аль-Харам в Мекке.png|мини|ТӀавоаф деш боахка хьажой, Маккара Хьарме]]
=== ГӀурба ===
{{main|Курбан}}
Керттера гӀулакх — гӀурба — ламаз йисте даьлча. ГӀурбанна урс хьакха пайданна да:
* [[бараны|жа]], [[Домашняя коза|гаьзарий]] (ахшерагара ха яьнна);
* [[Корова|доахан]] (шинаргара);
* [[верблюды|инкалаш]] (пхерагара)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|website=AiF|title=Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика|url=https://aif.ru/food/world/1141390}}</ref>.
Хьайба могаш долаш, дегӀа тоаденна долаш, гуччахьа дола сакхат доацаш хила деза: уне, астагӀа, бӀарза, гӀаддайна долча хьайбанца гӀурба диц<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_18289.html?curPos=12}}</ref>.
Хьахинна дулх кхаь даькъе декъ<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным»|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_11340.html?curPos=84}}</ref>:
* цхьа дакъа цӀагӀа дус;
* шоллагӀа дакъа гаргарча наха е лоалахошта дӀалу;
* кхоалагӀдар мискача наха е кхыча эшам болчарна сагӀийна дӀалу.
ГIурбана дийннача хьайбан дулх, цӀока е кхыдола доакъош дохка мегаш дац — из цу цIайнаца товш дац. Хьайба Ӏотоха новкъостал даьрашца дулх дӀа а денна мах бе а мегаш дац: цунна луш бола мах къаьста хила беза. Уж еррига а бокъонаш фикъхӀа чу кӀоаргга белгалъяьй эггара тешамегIа долча «Сахьихь аль-Бухарий», «Сахихь Муслим» гулламашкарча хьадисаш тIа тIа а товжаш.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kurban-bairam-2026-chto-takoe-kurban-kak-pravilno-sovershat-zhertvoprinoshenie-i-komu-ono-obyazatelno|title=Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Цхьадолча мехкашка гӀурба Ӏаьдало урхал деш хул: ветеринарнии санитарнии нормаш латт, урс хьакхар цу гӀулакха белгалъяьккхача майдашка е лицензи йолча бойняшка мара могадаьдац (из мо хӀама [[Эрсече]]и, [[Туркехье]]и, [[ГӀозлойче]]и долаш да).
=== ЦӀагӀа дездар ===
Урс хьекхачул тIехьагӀа цӀагӀарбараш а хьаьший а цIайха шу тӀа ховш. ХӀара къаман даарашта юкъе дулхах даь ший даараш да. Хоза дувхар тIадувхаши, вIаший совгIаташ луши, гаргара нах а новкъостий а болча зерат деши Iадаташ да долаш.
[[Файл:Eid plate.jpg|thumb|260px|Кавурма — кхерзача дулхах ду даар, цӀей долча хана оттаду шу тӀа]]
Къаьстта терко ю мискача на́ха́: дулх е из эца ахча боштеи, жероштеи, мискача лоалахошта лу. Дукхача фусамашка шун тIа тхьамада фусам-да а, иштта хьавийха имам а хила йиш я.
== Таьрахьаши ханорги ==
=== Беттала ханорг белгал дола хӀамаш ===
Бусалба ханорг беттала хиларах (354 ди — маьлхачул 11 ди лоацагӀа) ГӀурбай таьрахь шер-шера хувцалу. Даим Зуль-Хьиджат бетта 10-ча дийнахьа нийслу из, Мархаш даьнна ши бутт баьлча<ref>{{книга|автор=ас-Суюти Дж.|заглавие=Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]|год=1990|место=Бейрут|издательство=аль-Кутуб аль-‘ильмийя|страницы=316}}</ref>{{sfn|Аляутдинов Ш.}}.
=== ЦӀейна таьрахь белгалдар ===
Къаьстта таьрахь белгалдаккхар [[Новолуние|керда бутт гучабаларгеи]], моттигерча наьха Ӏадаташкеи хул тайп-тайпарча мехкашка.
* ''Беттага хьежар'': Бусалба ханорг бокъонца бутт бӀаргаго́ра́ тӀатайжа́ оттадаь хиларах дукхагӀа дола мехкаш СаӀудий Ӏарбий мехкарча Лакхехьарча кхело оттадаьча таьрахьа́ тӀехьа хул. Зул-хьиджжат бутт хилалехьа дукха ха йоацаш сигала бутт бӀаргаго е гац хьежжа бу соцам. СаӀудий Ӏарбий мехкаца нийсдалара бахьан цига ислама керттера дездараш хилари, цига хьажол деш хилари да<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/05/28/25893098.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''Цхьадолча мехкашка шоаш белгалдаккхар:'' ХӀаьта цхьадола мехкаш, царна юкъе [[Бангладеш]], [[ХӀиндехье]], [[Пакистан]] а йолаш, беттага хьежаш йолча шоай комитеташка хьежжа кулгалду. Уж мехкаш, шарӀано ма яххара, керда бутт бӀаргаго́ра́ тӀатовж. Географецара хьалаши белгалдаккхара методаши тайп-тайпара хилар бахьан долаш Зуль-Хьижжат бутт болабалар а цӀайна ди а СаӀудий мехкарчунца эргаш хила йиш я<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://islamnews.ru/2026/5/12/astronomy-oae-katara-i-pakistana-opredelilis-s-datoy-kurban-bayrama|title=Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама|website=islamnews.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Эрсеченна лаьрхӀа дола официальни таьрахьаш (Бусалба наьха Дина урхален методологех):
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''Григоре ханоргах дола таьрахь'''
|-
|2025
|аьтинга бетта 6-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-05-27|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-3-25-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2025/}}</ref>
|-
|2026
|маьтсела бетта 27-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2026-05-12|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-2-26-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2026/}}</ref>
|-
|2027
|маьтсела бетта 16-гӀа ди
|}
Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизарца долалу, цудухьа керттера цӀай дездар белгалдаьча таьрахьал хьалхайоагӀача сайранна нийслу.
== Географии цӀейна статуси ==
=== ЦӀейна дуне тӀара статус ===
[[Африка|Африкеи]], [[Ближний Восток|Малхбузерчеи]], [[Центральная Азия|Юкъерчеи]], [[Юго-Восточная Азия|ЗӀилбухен-Малхбоалерчеи Азеи]], иштта цхьадолча Европерча мехкашкеи ([[Босния и Герцеговина|Босни]], [[Албани]]) ГӀурбан цӀей [[государственный праздник|паччахьалкхен цӀей]] лоархӀаш дездеш да. Дале а, мукъа хьадеш долча деной дукхал эрг цар.
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''ГӀурбай дӀоахал'''
!'''Мехкаш'''
|-
| rowspan="5" |2026
| rowspan="3" |Цхьа ди
|[[Гана]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://addisababa.mfa.gov.gh/publicholidays.aspx|title=Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays|website=Morocco Consulate|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Нигери]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://nigeriahcottawa.ca/public-holidays/|title=Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria|website=nigeriahcottawa.ca|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Уганда]]
|-
|Кхоъ-пхи ди
|[[Объединённые Арабские Эмираты|Цхьанкхийтта Ӏарбий Амираташ]] (3 ди), [[Саудовская Аравия|СаӀудий Ӏарбий мохк]] (4 ди), [[Катар|КъатӀар]] (5 ди)
|-
|Пхи ди
|Туркехье<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-04-12|website=Журнал Путешествий|title=Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны|url=https://travel.yandex.ru/journal/prazdniki-v-turcii-chto-i-kogda-otmechayut-turki/}}</ref>
|}
ГӀурбаш официально мел дӀаьха хургда паччахьалкхен маьженаша оттаду шоай мехкашка, ханоргагахь цун моттиги кӀиран деноши теркал а деш.
=== Эрсечеи Советаш хиннача лаьтташкеи йола статус ===
Бусалба нах дукха бахаш йолча республикий Ӏаьдало шер-шера ГӀурбаш долча хана официально мукъа ди хьаду, цу регионех я:
* [[Адыгея|АьдагӀче]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Башкортостан|Башкортойче]]<ref>{{Cite web |url=http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |title=Жители Башкортостана на праздник Курбан-байрам отдохнут 4 дня |access-date=2026-05-18|archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122548/http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |deadlink=no }}</ref>;
* [[Республика Дагестан|ДаьгӀасте]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Ингушетия|ГӀалгӀайче]]<ref name="respublic">{{Cite web |url=http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |title=Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам |accessdate=2026-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110182849/http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |archivedate=2012-01-10 |deadlink=yes }}</ref>;
* [[Кабардино-Балкарская Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]]<ref name="respublic" />;
* [[Карачаево-Черкесская Республика|Къарший-Черсехье]]<ref name="respublic" />;
* [[Татарстан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |title=В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам |access-date=2026-05-18|archive-date=2013-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607204127/http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |deadlink=no }}</ref>;
* [[Чеченская Республика|Нохчийче]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-19|title=В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама|url=https://kavkaz.mk.ru/social/2026/05/19/v-chechne-27-28-i-29-maya-obyavleny-nerabochimi-dnyami-v-svyazi-s-prazdnovaniem-kurbanbayrama.html}}</ref>;
* [[Крым|ГӀирма]]<ref>{{Cite web|url=http://rk.gov.ru///file/888.pdf|title=Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2026-05-18|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901161029/http://rk.gov.ru///file/888.pdf|deadlink=no}}</ref>.
[[Азербайджан|ГӀозлойчеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Гюляр|last=Сеймургызы|date=2025-12-02|website=Report.az|title=Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году|url=https://report.az/ru/vnutrennyaya-politika/kabinet-ministrov-utverdil-daty-prazdnikov-novruz-ramazan-i-gurban-v-2026-godu}}</ref>, [[Узбекистан|Узбекистанеи]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rahmat.ru/blog/obshchestvo/kurban-hayit-v-uzbekistane|title=Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни|website=rahmat.ru|access-date=2026-05-18}}</ref> [[Казахстан|Казахехьеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Андрей|last=Петров|title=В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников|url=https://vestikavkaza.ru/news/v-dumk-kazahstana-utverdili-daty-osnovnyh-musulmanskih-prazdnikov.html}}</ref> цӀей, шоай цӀераш а йолаш (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), паччахьалкхен статус йолаш да, хьалхара ди мукъа ди хьадеш а да.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|33em}}
== Литература ==
{{Навигация|Тема=Курбан-байрам|Викицитатник=Курбан-байрам}}
* {{ИЭС1991|М. П.|Ирахим|87-88}}
* {{БРЭ |статья=Курбан-байрам|id=2124773|автор=Рощин М. Ю.|том= 16|страницы=382 |ref=Рощин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Курбан-байрам}}
== ТӀатовжамаш ==
{{ВС}}
{{Islam-calend}}
{{Хадж}}
[[ОагӀат:Бусалба цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ИбрахӀим]]
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
mbeqm54cdsttpx7sgvghslppslnu1bx
74334
74333
2026-05-21T18:50:31Z
Тоадархо
5207
/* Хьажолца дувзадалар */
74334
wikitext
text/x-wiki
{{Праздник
|название праздника = ГӀурбан цӀей
|тип(цвет) = LightGreen
|расширенный тип = [[Мусульмане|Бусулба]]
|изображение = Курбан байрам.jpeg
|ширина =
|подпись =
|значение = Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар
|установлен = ИбрахӀим Пайхамара Даьла духьа яь Ӏамал дагалаьца
|создатель = [[Мухьаммад Пайхамар]]а (ﷺ)
|иначе = Ӏийд аль-адхьа́
|также =
|отмечается = [[Мусульмане|Бусулба наха]]
|в период с = Зуль-Хьиджат 10-ча денгара
|празднование = [[Маьждигашка]], наьха цӀеношка
|традиции = [[ГӀурба|бежан, устагӀа бер]], <br>[[Ид намаз|Ӏийда ламаз]],<br> «[[ГӀурба Дала къоабала долда]]» оалаш
ловцаш да́хар.
|связан с = ИбрахӀима Пайхамара вахарца, хьажолца
}}
'''ГӀурбан цӀей''' ''(да)'' ({{lang-ru|Курбан-Байрам}}, {{lang-ar-com|عيد الأضحى|Ӏийд аль-Адзхьа́}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — хӀара шера дездеш дола [[ислам|бусалба]] [[цӀей]] да. [[Мархий бутт]] йистебаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа, [[хьажол]] чакхдоалаш, [[Зуль-хиджа|Зуль-хьиджат бетта]] 10-ча дийнахьа бусалба наха дезду из Даьла духьа хьайба́ урс хьакхарца ([[гӀурба]] дарца), [[ИбрахӀим Пайхамар]]а ''(алейхӀис-салам)'' даь дола гӀурба дага а лаьце<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-17|date=20260404T0457|website=РИА Новости|title=Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам|url=https://ria.ru/20260404/kurban-bajram-2085150698.html}}</ref>. [[Григоре ханорг]]ах лоархӀаш хилча, хӀара шера таьрахь цхьа кӀира—ах кӀира хьалхагӀа хувцалу бусалба беттала ханорг маьлхачул лоацагӀа хиларах. 2026-ча шера гӀурбан бийса маьтсела бетта 26-ча дийнахьа хила тарлуш я, Ӏийд ламаз маьтсела бетта 27-ча дийнахьа хургда<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Мусульманские праздники в 2026 году|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_32427.html}}</ref>.
== Хьахилар ==
ГӀурбан цӀейна тархьар [[ИбрахӀим Пайхамар]]а, ӀалайхӀис-салам, дувцара тӀатайжа да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gaile-tatarstan.ru/ST.php?id=140&ktg=mir|title=Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах|website=gaile-tatarstan.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. [[Къуръан]]а чу яздаьчох, гӀанахьа Ибра́хӀима́, ӀалейхӀис-салам, АллахӀа бӀаргдайта хиннад ше ший воӀа́ урс хьокхалга. Къуръана чу хьоахадаьдац из малагӀа воӀ вар, хӀаьта дукхагӀа бусалба наха юкъе даьржа лелар из ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы»|url=https://www.mk.ru/social/2017/09/01/kurbanbayram-kakovo-znachenie-musulmanskogo-prazdnika-zhertvy.html}}</ref>.
ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам, шийга даь амар кхоачашдаь хиннад. [[Мина (долина)|Мина]] атагӀа, тӀехьагӀа гаьна доацаш Макка хьахиннача, дӀа а ваха, урс хьакха кийчо яь хиннай цо. ИсмаӀалга дас хоам баьча хана, дуьала воацаш мутӀахьа хиннав из Даьла амар из долга а ховш<ref>{{Книга|ссылка=https://www.quranv.com/ru/37/102|автор=Talal Itani|заглавие=Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102}}</ref>. Юххера, урс ӀотӀахьакха эттача, АллахӀа урсагара хедаду низ дӀа а баьккха, дӀалатийтадац из, цунна когаметта сигалара ка бесса хиннаб, из ка ба кӀаьнка когаметта бийннар. Цхьачар яхачох, цу хана АллахӀа мутӀахьа хиларах керда воӀ веннав ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам — Исхьакъ.
Жугташеи жӀаргахошеи яхачох, Товрата тӀа урс хьекхар Исхьакъ ва оал — Сарас ваь ИбрахӀим Пайхамара, ӀалейхӀимус-салам, зӀамагӀа вола воӀ<ref name="example">{{Библия|Быт|22:1|-19}}</ref>. ТӀаккха бусалба дина чу чӀоагӀагӀа хетар из ХӀаджара ваь ИсмаӀал хилар да<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://umma.ru/ukazatel/ismail_izmail|title=Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru|website=umma.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ГӀурбан Ӏийдане бусалба эрш я лелаяр.
== ЦӀи ==
ЦӀейна цӀи [[мотт|метташкеи]] [[товшхал]]ашкеи хьежжа эргаш я.
=== Ӏарбий цӀи ===
ЦӀейнах Ӏарбий меттала ''Ӏийд аль-Адхьа'' оал ({{lang-ar|عيد الأضحى}} ''‘Īd ’al-’Aḍḥā''), «гӀурбан цӀей» яхилга да из ({{lang-ru|«праздник жертвы»}})<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/religion/chto_takoe_id-al_adha|title=Что такое Ид-аль Адха?|website=АиФ|date=2024-03-06|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== Туркийи гӀалгӀайи цӀи ===
Тюркий метташка а, цигара гӀалгӀай меттала «Курбан» яха дош леладу, иштта цунца тюркаша «байрам» оал:
* {{lang-ar|قربان}} — (Далла) «гаргавахар» — тюр. ''къурбан'' — {{Lang-inh|гӀурба}}.
* байрам (''тюрк.'') — «цӀей»<ref>{{Cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20180821/kurban-bajram-2018-istoriya-tradicii/|title=Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции|website=РИА Томск|date=2018-08-21|access-date=2026-05-18}}</ref>, цкъаза ''байрам'' ца леладеш, тюркий метташка «аид» а оал Ӏарбий метта тӀара хьаийца (масала, Kurban Ait)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|date=2024-06-12|website=KAZISLAM.KZ|title=Курбан айт: Праздник добра и милосердия|url=https://kazislam.kz/ru/2024/06/kurban-ajt-prazdnik-dobra-i-miloserdiya/}}</ref>.
=== Эрсий меттала ===
Эрсий меттала дӀачӀоагӀъенна цӀи я ''курбан-байрам'' я, цу тайпара духхьашха их хьоахадаьр ва {{iw3|Афанасий Никитин|Афанасий Никитин|ru}} — ''курбанть-багрямъ'' аьнна<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/datirovka-puteshestviya-afanasiya-nikitina-za-tri-morya-novyy-vzglyad/viewer|title=Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. ТӀехьарча иттшерашка Ӏарбий метта тӀара транслитераци а ю цӀейна цӀера — «Ид аль-Адха» аьнна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.muslim.ru/articles/298/40648/|title=Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети|website=www.muslim.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>.
=== ГӀурба яхачун юкъара маӀан ===
Бусалба ӀаьдалагӀа ''къурба́н'' яхачунца АллахӀа гаргавугаш мел дола хӀама да ловшдар{{sfn|Аляутдинов Ш.}}. Хьайбах урс хьакхарах ишта цӀи яккхара бахьан да цу хӀаманца наьха АллахӀа гаргавахар кхетаделга, цунна мутӀахьа хилар гойталга, къечарна—мискачарна дика дала кийча долга<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|title=Жертвоприношение (Курбан)|url=https://dummo.ru/islam/osnovy-islama/319-zhertvoprinoshenie-kurban}}</ref>.
== Хьажолца дувзадалар ==
Цул тӀехьагӀа ИбрахӀим [[Шаьма]] дӀа а ваха цхьа ха-зама яьнначул тӀехьагӀа Макка юхавеча, цу шиннена лайра Далла гӀулакх дергдолаш, [[ХьажцӀа]] догӀа. Лоамашкара тӀой Ӏо а кхухьаш, тахан Макка ухача хьажоша [[ТӀавоаф]] деш дола ХьажцӀа-[[КаIбат]] шоай кулгашца хьалдеттад цар. [[Ӏийда]]н ди хьатӀадалехьа [[Ӏарафат]]а тӀа бовл хьажол де бахараш, хӀаьта Ӏийдан дийнахьа [[Джамарат]]е кхера тосс, тӀавоаф ду ([[КаӀбат]]а́ гонахьа ворхӀазза го баккхар)<ref>{{Cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20220709/kurban-bayram--2022-chto-neobxodimo-znat-25761292.html|title=Курбан-байрам-2022: что необходимо знать|website=Sputnik Узбекистан|date=2022-07-09|access-date=2026-05-18}}</ref>:
* ''[[День Арафат|Ӏарафата ди]] (зуль-хьиджата 9-гӀа ди):'' Цу дийнахьа хьажой Ӏарафат лоам тӀа гуллу латтаргболаш (вукъуф), из хьажола лоадам бола дакъа да. Хьажол деш боацача наха марха кхаба деза да цу дийнахьа, хьадиса чу ма аллара, шин шера къиношта гешт дайташ да из марха<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|last=|title=Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат|url=https://21islam.ru/novosti/segodnya-den-stoyanie-vakuf-v-doline-arafat.html?tmpl=component&print=1}}</ref>.
* ''[[Джамарат|Рамй аль-Джамарат]]:'' [[Мина (долина)|Мина]] леладеш дола хӀама да — хьажоша 7 кхера тосс бӀоагӀий долча, уж бӀоагӀа кхоъ ба<ref>{{Cite web|url=https://isnad.link/book/sahih-al-buhari|title=Сахих аль-Бухари {{!}} Иснад|website=isnad.link|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''ТӀаваф:'' [[Мечеть аль-Харам|Масджид аль-Хьарам]] доаллача КаӀбата́ ворхӀазза го баккхарца хьажол чакхдоаллилга лоархӀ. Из гӀулакх хӀара хьажонна тӀа да<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Паломники простились с Каабой|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_15082.html?curPos=40}}</ref>.
ГӀурба дар хӀара рузкъа долча бусалба сага доагӀаш да, цудухьа дуне тӀа мел болча бусалба наха (уммата́) юкъера цхьа цӀей хул цох.
== Дездар ==
=== Ӏийд ламази хьехами ===
ГӀурба деча дийнахьа, бусулба наха [[лувчар тӀерадаккхар|лувчар тӀерадаьккхе]], цӀена барзкъа тӀадувх. Такбир оал (акбар деша)[[маьждиг]]е дӀакхаччалца, маьждиге [[Ӏийдан ламаз]] ду, хьехамга ладувгӀ, хьехам болча хана каст-каста гӀурбах лаьца дувц, гӀурба дизза кхоачаш хургдолаш цунгахьа лорае еза бокъонаш белгалйоах, [[хьажол]]и гӀурба дездари хьахилар дувц<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tatarica.org/ru/razdely/religiya/islam/hutba|title=Хутба|website=tatarica.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. ЦӀаболхаш а юха а акбар деш<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/termini/takbir|title=umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
[[Файл:Паломники во время хаджа совершают обход вокруг Каабы в мечети Масджид аль-Харам в Мекке.png|мини|ТӀавоаф деш боахка хьажой, Маккара Хьарме]]
=== ГӀурба ===
{{main|Курбан}}
Керттера гӀулакх — гӀурба — ламаз йисте даьлча. ГӀурбанна урс хьакха пайданна да:
* [[бараны|жа]], [[Домашняя коза|гаьзарий]] (ахшерагара ха яьнна);
* [[Корова|доахан]] (шинаргара);
* [[верблюды|инкалаш]] (пхерагара)<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|website=AiF|title=Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика|url=https://aif.ru/food/world/1141390}}</ref>.
Хьайба могаш долаш, дегӀа тоаденна долаш, гуччахьа дола сакхат доацаш хила деза: уне, астагӀа, бӀарза, гӀаддайна долча хьайбанца гӀурба диц<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_18289.html?curPos=12}}</ref>.
Хьахинна дулх кхаь даькъе декъ<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|title=Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным»|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_11340.html?curPos=84}}</ref>:
* цхьа дакъа цӀагӀа дус;
* шоллагӀа дакъа гаргарча наха е лоалахошта дӀалу;
* кхоалагӀдар мискача наха е кхыча эшам болчарна сагӀийна дӀалу.
ГIурбана дийннача хьайбан дулх, цӀока е кхыдола доакъош дохка мегаш дац — из цу цIайнаца товш дац. Хьайба Ӏотоха новкъостал даьрашца дулх дӀа а денна мах бе а мегаш дац: цунна луш бола мах къаьста хила беза. Уж еррига а бокъонаш фикъхӀа чу кӀоаргга белгалъяьй эггара тешамегIа долча «Сахьихь аль-Бухарий», «Сахихь Муслим» гулламашкарча хьадисаш тIа тIа а товжаш.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kurban-bairam-2026-chto-takoe-kurban-kak-pravilno-sovershat-zhertvoprinoshenie-i-komu-ono-obyazatelno|title=Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно|website=umma.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Цхьадолча мехкашка гӀурба Ӏаьдало урхал деш хул: ветеринарнии санитарнии нормаш латт, урс хьакхар цу гӀулакха белгалъяьккхача майдашка е лицензи йолча бойняшка мара могадаьдац (из мо хӀама [[Эрсече]]и, [[Туркехье]]и, [[ГӀозлойче]]и долаш да).
=== ЦӀагӀа дездар ===
Урс хьекхачул тIехьагӀа цӀагӀарбараш а хьаьший а цIайха шу тӀа ховш. ХӀара къаман даарашта юкъе дулхах даь ший даараш да. Хоза дувхар тIадувхаши, вIаший совгIаташ луши, гаргара нах а новкъостий а болча зерат деши Iадаташ да долаш.
[[Файл:Eid plate.jpg|thumb|260px|Кавурма — кхерзача дулхах ду даар, цӀей долча хана оттаду шу тӀа]]
Къаьстта терко ю мискача на́ха́: дулх е из эца ахча боштеи, жероштеи, мискача лоалахошта лу. Дукхача фусамашка шун тIа тхьамада фусам-да а, иштта хьавийха имам а хила йиш я.
== Таьрахьаши ханорги ==
=== Беттала ханорг белгал дола хӀамаш ===
Бусалба ханорг беттала хиларах (354 ди — маьлхачул 11 ди лоацагӀа) ГӀурбай таьрахь шер-шера хувцалу. Даим Зуль-Хьиджат бетта 10-ча дийнахьа нийслу из, Мархаш даьнна ши бутт баьлча<ref>{{книга|автор=ас-Суюти Дж.|заглавие=Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]|год=1990|место=Бейрут|издательство=аль-Кутуб аль-‘ильмийя|страницы=316}}</ref>{{sfn|Аляутдинов Ш.}}.
=== ЦӀейна таьрахь белгалдар ===
Къаьстта таьрахь белгалдаккхар [[Новолуние|керда бутт гучабаларгеи]], моттигерча наьха Ӏадаташкеи хул тайп-тайпарча мехкашка.
* ''Беттага хьежар'': Бусалба ханорг бокъонца бутт бӀаргаго́ра́ тӀатайжа́ оттадаь хиларах дукхагӀа дола мехкаш СаӀудий Ӏарбий мехкарча Лакхехьарча кхело оттадаьча таьрахьа́ тӀехьа хул. Зул-хьиджжат бутт хилалехьа дукха ха йоацаш сигала бутт бӀаргаго е гац хьежжа бу соцам. СаӀудий Ӏарбий мехкаца нийсдалара бахьан цига ислама керттера дездараш хилари, цига хьажол деш хилари да<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/05/28/25893098.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
* ''Цхьадолча мехкашка шоаш белгалдаккхар:'' ХӀаьта цхьадола мехкаш, царна юкъе [[Бангладеш]], [[ХӀиндехье]], [[Пакистан]] а йолаш, беттага хьежаш йолча шоай комитеташка хьежжа кулгалду. Уж мехкаш, шарӀано ма яххара, керда бутт бӀаргаго́ра́ тӀатовж. Географецара хьалаши белгалдаккхара методаши тайп-тайпара хилар бахьан долаш Зуль-Хьижжат бутт болабалар а цӀайна ди а СаӀудий мехкарчунца эргаш хила йиш я<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://islamnews.ru/2026/5/12/astronomy-oae-katara-i-pakistana-opredelilis-s-datoy-kurban-bayrama|title=Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама|website=islamnews.ru|access-date=2026-05-14}}</ref>.
Эрсеченна лаьрхӀа дола официальни таьрахьаш (Бусалба наьха Дина урхален методологех):
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''Григоре ханоргах дола таьрахь'''
|-
|2025
|аьтинга бетта 6-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-05-27|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-3-25-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2025/}}</ref>
|-
|2026
|маьтсела бетта 27-гӀа ди<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2026-05-12|website=Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт|title=Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ|url=https://muslims.ru/fatwa/bogoslovskoe-zaklyuchenie-%E2%84%96-2-26-prazdnik-zhertvoprinosheniya-kurban-bajram-2026/}}</ref>
|-
|2027
|маьтсела бетта 16-гӀа ди
|}
Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизарца долалу, цудухьа керттера цӀай дездар белгалдаьча таьрахьал хьалхайоагӀача сайранна нийслу.
== Географии цӀейна статуси ==
=== ЦӀейна дуне тӀара статус ===
[[Африка|Африкеи]], [[Ближний Восток|Малхбузерчеи]], [[Центральная Азия|Юкъерчеи]], [[Юго-Восточная Азия|ЗӀилбухен-Малхбоалерчеи Азеи]], иштта цхьадолча Европерча мехкашкеи ([[Босния и Герцеговина|Босни]], [[Албани]]) ГӀурбан цӀей [[государственный праздник|паччахьалкхен цӀей]] лоархӀаш дездеш да. Дале а, мукъа хьадеш долча деной дукхал эрг цар.
{| class="wikitable"
!'''Шу'''
!'''ГӀурбай дӀоахал'''
!'''Мехкаш'''
|-
| rowspan="5" |2026
| rowspan="3" |Цхьа ди
|[[Гана]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://addisababa.mfa.gov.gh/publicholidays.aspx|title=Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays|website=Morocco Consulate|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Нигери]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://nigeriahcottawa.ca/public-holidays/|title=Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria|website=nigeriahcottawa.ca|access-date=2026-05-14}}</ref>
|-
|[[Уганда]]
|-
|Кхоъ-пхи ди
|[[Объединённые Арабские Эмираты|Цхьанкхийтта Ӏарбий Амираташ]] (3 ди), [[Саудовская Аравия|СаӀудий Ӏарбий мохк]] (4 ди), [[Катар|КъатӀар]] (5 ди)
|-
|Пхи ди
|Туркехье<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-14|date=2025-04-12|website=Журнал Путешествий|title=Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны|url=https://travel.yandex.ru/journal/prazdniki-v-turcii-chto-i-kogda-otmechayut-turki/}}</ref>
|}
ГӀурбаш официально мел дӀаьха хургда паччахьалкхен маьженаша оттаду шоай мехкашка, ханоргагахь цун моттиги кӀиран деноши теркал а деш.
=== Эрсечеи Советаш хиннача лаьтташкеи йола статус ===
Бусалба нах дукха бахаш йолча республикий Ӏаьдало шер-шера ГӀурбаш долча хана официально мукъа ди хьаду, цу регионех я:
* [[Адыгея|АьдагӀче]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Башкортостан|Башкортойче]]<ref>{{Cite web |url=http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |title=Жители Башкортостана на праздник Курбан-байрам отдохнут 4 дня |access-date=2026-05-18|archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122548/http://islamrf.ru/news/russia/rusnews/18455/ |deadlink=no }}</ref>;
* [[Республика Дагестан|ДаьгӀасте]]<ref name="respublic" />;
* [[Республика Ингушетия|ГӀалгӀайче]]<ref name="respublic">{{Cite web |url=http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |title=Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам |accessdate=2026-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110182849/http://ri-online.ru/index.php/2009-11-07-18-24-34/2231-musulmane-skfo-nachali-otmechat-prazdnik-kurban-bajram |archivedate=2012-01-10 |deadlink=yes }}</ref>;
* [[Кабардино-Балкарская Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]]<ref name="respublic" />;
* [[Карачаево-Черкесская Республика|Къарший-Черсехье]]<ref name="respublic" />;
* [[Татарстан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |title=В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам |access-date=2026-05-18|archive-date=2013-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607204127/http://www.rg.ru/2011/11/06/reg-pfo/kurbantatar.html |deadlink=no }}</ref>;
* [[Чеченская Республика|Нохчийче]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-19|title=В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама|url=https://kavkaz.mk.ru/social/2026/05/19/v-chechne-27-28-i-29-maya-obyavleny-nerabochimi-dnyami-v-svyazi-s-prazdnovaniem-kurbanbayrama.html}}</ref>;
* [[Крым|ГӀирма]]<ref>{{Cite web|url=http://rk.gov.ru///file/888.pdf|title=Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2026-05-18|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901161029/http://rk.gov.ru///file/888.pdf|deadlink=no}}</ref>.
[[Азербайджан|ГӀозлойчеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Гюляр|last=Сеймургызы|date=2025-12-02|website=Report.az|title=Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году|url=https://report.az/ru/vnutrennyaya-politika/kabinet-ministrov-utverdil-daty-prazdnikov-novruz-ramazan-i-gurban-v-2026-godu}}</ref>, [[Узбекистан|Узбекистанеи]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rahmat.ru/blog/obshchestvo/kurban-hayit-v-uzbekistane|title=Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни|website=rahmat.ru|access-date=2026-05-18}}</ref> [[Казахстан|Казахехьеи]]<ref>{{Cite news|accessdate=2026-05-18|first=Андрей|last=Петров|title=В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников|url=https://vestikavkaza.ru/news/v-dumk-kazahstana-utverdili-daty-osnovnyh-musulmanskih-prazdnikov.html}}</ref> цӀей, шоай цӀераш а йолаш (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), паччахьалкхен статус йолаш да, хьалхара ди мукъа ди хьадеш а да.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|33em}}
== Литература ==
{{Навигация|Тема=Курбан-байрам|Викицитатник=Курбан-байрам}}
* {{ИЭС1991|М. П.|Ирахим|87-88}}
* {{БРЭ |статья=Курбан-байрам|id=2124773|автор=Рощин М. Ю.|том= 16|страницы=382 |ref=Рощин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Курбан-байрам}}
== ТӀатовжамаш ==
{{ВС}}
{{Islam-calend}}
{{Хадж}}
[[ОагӀат:Бусалба цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай цӀейнаш]]
[[ОагӀат:ИбрахӀим]]
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
0fd1mnfcu60cw9bsdmvwvbytp0mtz4q