Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика
0
6910
74358
74349
2026-05-24T20:17:02Z
Тоадархо
5207
74358
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941 шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-гӏча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-Гӏалий тӏа 114-гӏа Нохч-Гӏалгӏай дошлой дивизи вӏашагӏтохар додаш хиннад. Штатагӏа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӏашагӏтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӏча шу долалуш нохчийи гӏалгӏайи тӏом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӏухошта совгӏаташ ма тела яхаши къайлагӏа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
Тӏом болча хана карагӀдийнача дикача гӏулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-Гӏалгӏайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӏи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
== ТӀеча ==
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[Цӏе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӏа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӏема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӏема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша Цӏеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӏехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӏа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӏча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-Гӏалгӏайче, тӏаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-Гӏалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Даькъастен АССР]] лоаттама юкъе дIачутехар дIаяьккхача республикай тIехьагIа йоагIа районаш: [[Веденский район|Веданай]], [[Ножай-Юртовский район|Нажи-Юрта]], [[Саясановский район|Саясана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалой]] а [[Шаройский район|Шарой]] а районаш, цу районий къилбаседа-малхбузера дакъа доацаш, иштта [[Гудермесский район|Гумса района]] малхбоалера дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
ddc8fdl5nxj8b5g4y87uq2lu61oxy1o
74359
74358
2026-05-24T20:17:20Z
Тоадархо
5207
/* Республика меттаоттаяр */
74359
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941 шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-гӏча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-Гӏалий тӏа 114-гӏа Нохч-Гӏалгӏай дошлой дивизи вӏашагӏтохар додаш хиннад. Штатагӏа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӏашагӏтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӏча шу долалуш нохчийи гӏалгӏайи тӏом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӏухошта совгӏаташ ма тела яхаши къайлагӏа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
Тӏом болча хана карагӀдийнача дикача гӏулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-Гӏалгӏайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӏи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
== ТӀеча ==
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[Цӏе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӏа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӏема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӏема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша Цӏеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӏехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӏа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӏча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-Гӏалгӏайче, тӏаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-Гӏалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Даькъастен АССР]] лоаттама юкъе дIачутехар дIаяьккхача республикай тIехьагIа йоагIа районаш: [[Веденский район|Веданай]], [[Ножай-Юртовский район|Нажи-Юрта]], [[Саясановский район|Саясана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалой]] а [[Шаройский район|Шарой]] а районаш, цу районий къилбаседа-малхбузера дакъа доацаш, иштта [[Гудермесский район|Гумса района]] малхбоалера дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
1ytosm9770qdjuvtka4qlciwmo6fil0
74360
74359
2026-05-24T20:18:28Z
Тоадархо
5207
74360
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-Гӏалий тӏа 114-гӏа Нохч-Гӏалгӏай дошлой дивизи вӏашагӏтохар додаш хиннад. Штатагӏа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӏашагӏтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӏча шу долалуш нохчийи гӏалгӏайи тӏом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӏухошта совгӏаташ ма тела яхаши къайлагӏа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
Тӏом болча хана карагӀдийнача дикача гӏулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-Гӏалгӏайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӏи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[Цӏе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӏа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӏема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӏема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша Цӏеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӏехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӏа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӏча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-Гӏалгӏайче, тӏаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-Гӏалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Даькъастен АССР]] лоаттама юкъе дIачутехар дIаяьккхача республикай тIехьагIа йоагIа районаш: [[Веденский район|Веданай]], [[Ножай-Юртовский район|Нажи-Юрта]], [[Саясановский район|Саясана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалой]] а [[Шаройский район|Шарой]] а районаш, цу районий къилбаседа-малхбузера дакъа доацаш, иштта [[Гудермесский район|Гумса района]] малхбоалера дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
eo0mk742th2swjpaq0t4h4req8fetc0
74361
74360
2026-05-24T20:20:37Z
Тоадархо
5207
/* ТӀеча */
74361
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-Гӏалий тӏа 114-гӏа Нохч-Гӏалгӏай дошлой дивизи вӏашагӏтохар додаш хиннад. Штатагӏа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӏашагӏтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӏча шу долалуш нохчийи гӏалгӏайи тӏом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӏухошта совгӏаташ ма тела яхаши къайлагӏа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
Тӏом болча хана карагӀдийнача дикача гӏулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-Гӏалгӏайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӏи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[Цӏе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӏа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӏема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӏема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша Цӏеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӏехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӏа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӏча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-Гӏалгӏайче, тӏаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-Гӏалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
Использовано 87 % доступного пространства.
Вы можете очистить место или увеличить объем хранилища для Диска, Фото и Gmail.
Feedback Ingush Lingo
Feedback Ingush Lingo
100%
10
гумса
1 из 1
B11 [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Даькъастен АССР]] лоаттама юкъе дIачутехар дIаяьккхача республикай тIехьагIа йоагIа районаш: [[Веденский район|Веданай]], [[Ножай-Юртовский район|Нажи-Юрта]], [[Саясановский район|Саясана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалой]] а [[Шаройский район|Шарой]] а районаш, цу районий къилбаседа-малхбузера дакъа доацаш, иштта [[Гудермесский район|Гумса района]] малхбоалера дакъа а.
C11
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
gp4i0sxce9t8pr5zws3o4jbg5c6h7jn
74362
74361
2026-05-24T20:21:11Z
Тоадархо
5207
/* ТӀеча */
74362
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-Гӏалий тӏа 114-гӏа Нохч-Гӏалгӏай дошлой дивизи вӏашагӏтохар додаш хиннад. Штатагӏа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӏашагӏтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӏча шу долалуш нохчийи гӏалгӏайи тӏом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӏухошта совгӏаташ ма тела яхаши къайлагӏа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
Тӏом болча хана карагӀдийнача дикача гӏулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-Гӏалгӏайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӏи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[Цӏе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӏа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӏема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӏема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша Цӏеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӏехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӏа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӏча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-Гӏалгӏайче, тӏаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-Гӏалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
svkk5fyppncw9zfa2ptacue6bgrpip4
74366
74362
2026-05-24T20:26:10Z
Тоадархо
5207
74366
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
[[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
hqj8vnzmrx1swd43n37ex3yxu92e95t
74369
74366
2026-05-24T20:29:06Z
Тоадархо
5207
74369
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ӏngush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ӏngush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cӀte web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|tӀtle=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archӀveurl=https://web.archӀve.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archӀvedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlӀnk=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ӏngush ASSR Ӏn the SovӀet UnӀon (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ӀSO =
|FӀPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ӏngush Autonomous SovӀet SocӀalӀst RepublӀc
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
[[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тӀаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' хьаяьй<ref>{{CӀte web |url=http://stavkomarchӀv.ru/userfӀles/fӀle/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |tӀtle=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archӀve-date=2018-05-11 |archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchӀv.ru/userfӀles/fӀle/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=lӀve }} {{Архиве диллад|url=https://web.archӀve.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchӀv.ru/userfӀles/fӀle/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгӀа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зӀамига дакъа дӀа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тӀа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дӀахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дӀадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вӀашагӀъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагӀа дола дакъа меттаоттадаьд. ТӀема шерашка ШолжагӀалахоша 5 миллион тоннал дукхагӀа мехкадаьтта даьккхад, хӀаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегӀабахара хьал тӀом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чӀоагӀа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тӀа гӀоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гӀулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тӀалаташ]] толам баккха шийна аттагӀа хилийта. Массови гӀоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГӀаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] тӀема кхаь шера — 4366 бӀуцара веддар, бӀун гӀуллакхах кӀалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀча ахшерага кхаччалца ГӀинбухерча Кавказе бӀуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТӀом болабаларца республикан промышленность тӀема продукци арахецара дӀатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГӀалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГӀалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дӀаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧӀаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cӀte web | url = http://old.ӀngushetӀyaru.org/hӀstory/ӀngushӀ_deportacӀya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | tӀtle = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archӀve-url = https://web.archӀve.org/web/20140201214550/http://old.ӀngushetӀyaru.org/hӀstory/ӀngushӀ_deportacӀya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archӀve-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cӀte web | url = http://sevkrӀmrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | tӀtle = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archӀve-date = 2016-03-04 | archӀve-url = https://web.archӀve.org/web/20160304185417/http://sevkrӀmrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = lӀve }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{CӀte web |url=http://elӀb.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedanӀya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessӀya-10-13-marta-1948-g-stenografӀcheskӀy-otchet-1948#mode/Ӏnspect/page/208/zoom/4 |tӀtle=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archӀve-date=2019-02-24 |archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20190224134258/http://elӀb.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedanӀya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessӀya-10-13-marta-1948-g-stenografӀcheskӀy-otchet-1948#mode/Ӏnspect/page/208/zoom/4 |url-status=lӀve }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{CӀte web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |tӀtle=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archӀve-date=2015-07-08 |archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=lӀve }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{MaӀn|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{CӀte web |url=http://www.lӀbussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |tӀtle=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archӀve-date=2019-09-06 |archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20190906083606/http://www.lӀbussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=lӀve }}</ref><ref>{{CӀte web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/sovӀet/sssr6157.htm |tӀtle=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archӀve-date=2019-03-24 |archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/sovӀet/sssr6157.htm |url-status=lӀve }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cӀte web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|tӀtle=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archӀve-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{MaӀn|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cӀte web|url=https://chechnya.lӀvejournal.com/47532.html|tӀtle=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archӀve-date=2021-06-16|archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20210616142010/https://chechnya.lӀvejournal.com/47532.html|url-status=lӀve}}</ref>. ТӀаккха «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тӀаийцаб<ref>{{cӀte web|url=https://skӀf-tag.lӀvejournal.com/2030728.html|tӀtle=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publӀsher=|access-date=2019-11-27|archӀve-date=2020-08-07|archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20200807214848/https://skӀf-tag.lӀvejournal.com/2030728.html|url-status=lӀve}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тӀехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххӀа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тӀа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГӀалгӀай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cӀte web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoӀnts/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|tӀtle=Грозненский митинг 1973 г.|archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoӀnts/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archӀve-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cӀte web|url=https://Ӏbrakost.lӀvejournal.com/38858.html|tӀtle=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|websӀte=|date=2013-05-30|publӀsher=|access-date=2019-11-27|archӀve-date=2020-01-16|archӀve-url=https://web.archӀve.org/web/20200116110049/https://Ӏbrakost.lӀvejournal.com/38858.html|url-status=lӀve}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
erf5pnn5ejxgmnpfeltv9i1dyf428nh
74370
74369
2026-05-24T20:30:12Z
Тоадархо
5207
Юхадаьккхад [[Special:Contributions/Тоадархо|Тоадархо]] яхача доакъашхочун эрш [[Special:Diff/74369|74369]] ([[User talk:Тоадархо|къамаьл]])
74370
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
[[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эша йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
hqj8vnzmrx1swd43n37ex3yxu92e95t
74371
74370
2026-05-24T20:31:59Z
Тоадархо
5207
/* ТӀеча */
74371
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|СССР}}
|Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
|Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}
|Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg
|Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg
|Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]]
|Гимн =
|Статус = [[АССР]]
|Входит в = [[РСФСР]]
|Включает =
|Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]]
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}}
|Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара)
|Название главы = Лакхерча Совета тхьамада
|Глава2 =
|Название главы2 =
|ВВП =
|Год ВВП =
|Место по ВВП =
|ВВП на душу населения =
|Место по ВВП на душу населения =
|Язык =
|Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref>
|Год переписи = 1989
|Процент от населения =
|Место по населению =
|Плотность =
|Место по плотности =
|Национальный состав =
|Конфессиональный состав =
|Площадь = 19 300
|Процент от площади =
|Место по площади =
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg
|Размер карты =
|Карта административной единицы =
|Размер карты ае =
|Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код =
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт =
|Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic
|Примечания =
|До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область
|До2 = Шолжа-ГӀалий область
|После = Шолжа-ГӀалий область
|После2 = Нохчийче
|После3 = ГӀалгӀайче
}}
[[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]]
'''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа.
[[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]].
== Тархьар ==
=== Республика хьакхоллар ===
1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>.
1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}.
1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}.
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}.
ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>.
Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
=== ТӀеча ===
ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}.
[[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}.
1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.
[[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а.
Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>.
=== Республика меттаоттаяр ===
{{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}}
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.
1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>.
=== 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы ===
1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.
{{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}}
1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш.
Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>.
1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
mer2l60p5vgfqf5ozwm91xnzz2t6qlh
Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)
0
16726
74363
74160
2026-05-24T20:22:15Z
Тоадархо
5207
Тоадархо цӀи хийцай [[Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)]] → «[[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]]»
74160
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Kadyrov square 59.jpg|thumb|300px|Митинг хиннача [[Площадь Ахмата Кадырова|майдан]] хӀанзара куц.]]
'''Шолжа-ГӀала тӀара митинг''' — [[1973]]-ча шера [[наджгоанцхой бетта]] 16—18 деношка хинна [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча [[Площадь Ахмата Кадырова|юкъерча майдан]] тӀа хинна митинг. Митинг вӀашагӀтехай [[ХӀирий АССР]]е ба́хача [[ГӀалме шахьар]]ера [[гӀалгӀай|гӀалгӀаша]] шоаш [[Дискриминация|ӀотеӀабар]] соцадар дӀадехаш. Митинге хиннараша шоашца хьадена хиннад [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]] [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневчуни]] сурташи, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаши. Митинг йодача юкъа [[нохчий]] а, Нохч-ГӀалгӀайче да́хача кхыча къамаш а кхийтта хиннад цох. Митинга доакъашхой 15 эзар сагага кхоаччаш дукха хиннаб.
Кхо ди даьнначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола митинга доакъашхой Ӏеха а баь майдан тӀара дӀабига вӀаштӀехьа даьнна хиннад. Бисараш [[чхьонкар]]ашцеи [[брандспойт]]ашцеи лелхабаьб. ТӀехьагӀа хьалхале лелаяьрехи хьинареча доакъашхоехи 1000 хиллал саг лаьца хиннав.
Царех дуккханена тайп-тайпарча лустамех кхел яьй. Юхебиса доакъашхой партера дӀабоахаш, балхара дӀабоахаш, моттигерча [[зарба]]н тӀа сий доадеш бувцаш моттигаш хиннай. Митинг я́ларца гӀалгӀай хьал тоаденна хиннад, цхьабакъда [[Осетино-ингушский конфликт|ГӀалме шахьара проблемацара]] гӀулакх хӀанз а къоастадаьдац.
== Митинг хилалехь ==
1972-ча шера бекарга бетта 27 гӀалгӀай коммунистах латташ хиннача тоабано 75 оагӀув йолаш каьхат яздаь хиннад [[Центральный комитет КПСС|ЦК КПССе]]:
{{Цитата
|В 1957 году автономия ингушского народа была восстановлена с большим ущемлением территории: густонаселенный Пригородный район и часть Малгобекского района оставили в составе Осетии без ведома и согласия ингушей. Вместе с Пригородным районом Северной Осетии переданы все промышленные предприятия и сорок населённых пунктов, являющихся древними поселениями ингушей… В перечисленных селениях и хуторах проживало около половины ингушского населения. Однако Пригородный район для ингушского народа — это нечто большее, чем географическая местность или населённые пункты. Пригородный район — это исконная земля ингушей, каждая пядь которой обильно полита их кровью и потом, и даже само слово «ингуш» происходит от названия селения [[Тарское|Ангушт]], расположенного в этом районе. Пригородный район — это центр экономической и культурной жизни ингушей, это колыбель революции на Северном Кавказе, в которой ингуши сыграли решающую роль. А сегодня Пригородный район — это трепещущее сердце, вынутое из груди живого организма, ибо, подобно тому, как нельзя изъять из живого организма сердце, не умерщвляя его, так невозможно было Пригородный район отторгнуть от Ингушетии, не разрывая её на безжизненные части — горную и плоскостную. Это явление — откровенный [[геноцид]], враждебный и несовместный с советской политикой, позорящий её{{Sfn|ghalghay}}.
}}
Каьхата тӀа массайтта гӀалгӀай ХӀирийче ӀотоӀабеш хилара моттигаш хьоахаеш хиннай. Къаьстта йола моттигаш ювцаш хилча, [[Буро]] тӀа бахаш боаца гӀалгӀай [[пхье]]н предприятешка балха дӀаэцаш хинна бац, хӀаьта гӀалгӀай боацараш гаьннача [[эйла]]шкара кхыметтала балха хьакхувлаш хиннаб. Ишколашка [[гӀалгӀай мотт]] хьехаш хиннабац. ГӀалгӀай юрташта хӀирий цӀераш техка хиннай. ХӀире хиннача цхьан ишкола директора пионерий лагере дӀадахийта гулду яхаш гул а даь хьаькъалах тӀехьадусача берий интернату дӀачуденна хиннад уж. Цхьа шу даьнначул тӀехьагӀа мара бераш юха чудига вӀаштӀехьа даьнна хиннадац даьй-ноаной. ГӀалгӀашта цӀенош дотта е эца пурам луш хиннадац, баха хувша моттиг хоржаш хилча дехкамаш долаш хиннаб уж{{Sfn|ghalghay}}.
Каьхат яздаьраша къаьгга белгалдоаккхар шоашта дӀадехаш дар ГӀалме шахьара статус хувцар а доацаш, ХӀирийчен кхыча бахархошта санна бокъонаш ялар мара доацилга. Цар дӀадийхачунца цар оагӀув лаьцаб Нохч-ГӀалгӀайче ба́хача гӀалгӀаша а. 1972-ча шера ардара бетта иззамо долча каьхата́ кӀала 5 эзар гӀалгӀачо кулг яздаьд{{Sfn|ghalghay}}.
=== Митинг ===
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [https://khamarzkostoev.files.wordpress.com/2010/04/miting-1973-gray.jpg Митинг]
}}
Кхо алап дараша на́ха́ юкъе хабараш доаржадеш хиннад Шолжа-ГӀала тӀа [[Политбюро]] докъашхо вола [[Суслов, Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] хьалвоагӀаш ва яхаш гӀалгӀай проблемаш ювца аьнна. Моттигерча Ӏаьдалга а дӀахайта хиннад митинг хургйолга. Ӏаьдало цхьа дов даккхарга сатувсаш хиннад [[Экстремизм|экстремистийи]] [[Национализм|националистий]] митинг я из аьнна дӀаерзае йиш хургйолаш{{Sfn|ghalghay}}.
1973-ча шера наджгоанцхой 16-ча дийна, 27 градус шелал латташ йолча хана гӀалгӀай [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча юкъерче майдан тӀа ӀотӀабаьхка хиннаб. Митинге 15 эзар саг хиннав{{Sfn|ghalghay}} (Нохч-гӀалгӀай областерча парторганизаце партактива стенограмма тӀа бувцараш 2—6 эзар саг ва{{Sfn|ghalghay3}}). Митинге бехкараша шоашца [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]], [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневеи]], [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбекеи]], [[Ахриев, Гапур Саидович|Оахарнаькъан ГӀапуреи]] сурташ дена а хиннад, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаш а хиннай цар. Митинге йист хулаш хиннараша советий Ӏаьдала́ духьала дош оалаш хиннадац. [[Питам]]чий къамаьлаш цуссахьате Ӏохоададеш хиннад — уж мо бараш [[трибуна|айме]] тӀара Ӏобоахаш хиннаб. Хьал хӀаччийдаргдоацаш митинге хиннараша юкъарлон низам лорадара духьа [[ха (лорадар)|ха]] вӀашагӀделла хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Митинг йодача юкъа́ закона́ духьала хӀама даь цхьаь цхьа моттиг хиннаяц{{Sfn|russian7}}.
Бийсан нах шелалах цӀера йисте багӀаш хиннаб парте баьччал леладераш ([[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома]] хьалхара секретарь [[Апряткин, Семён Семёнович|С. С. Апряткин]] хьалха а волаш) адам долча хьаа́рабовларга хьежаш. Митингах эзараш нохчий а дӀакхийтта хиннаб, кхыча къаман нах а дӀакхийттаб. Митинге къамаьл деш хиннача нохчаша гӀалгӀаех бехкаш доахаш хиннад митинг хургйолга хьа хӀана аьннадацар оаш яхаш, кхыча къаман на́ха а гӀалгӀай гадаьккхад{{Sfn|ghalghay2}}. Йисте ба́хача на́ха митинге латтарашта яа хӀама а те́лаш а, чай моладеш а хиннад{{Sfn|russian7}}. Цхьацца болча нохчаша шоай кхынаш дохадеш хиннад митинге ба́гӀарашта кхатилла [[дос]] хургдолаш, царна дуаде доахана́ а урс хьокхаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}.
Кастта Шолжа-ГӀала тӀа милиции эскари ӀотӀадоаладаьд. Митинга́ гобаьккха паччахьалкхен Ӏаьдала тӀемахой айтта́ хиннаб. Кхы мел долча дуненцара хинна телефонашцареи телеграфацареи беррига бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Майда́ гонахьа латтача гӀишлоний тховнаштеи [[балкон|чӀерхаштеи]] репродуктораш увттаяь хиннай, царга гӀолла тӀемахоша укх сахьате дӀахьадовла, чугӀо оалаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Сов уж чӀоагӀа йолаш майдан тӀа латтарашта шоайла дӀадеш дола къамаьл хозаш хиннадац. Кагийча наха репродуктораш лаьтта Ӏо а кхайса́, митинг дӀахо дӀайихьа́ хиннай{{Sfn|ghalghay3}}.
Цкъарчоа хьакимех саг а́равоалаш хиннавац нах болча. Шолжа-ГӀала тӀа доалчен викалаш ӀотӀабаьхка хиннаб Политбюро доакъашхо [[Соломенцев, Михаил Сергеевич|М. С. Соломенцев]] хьалха а волаш. Митинг йолча метте автобусаш ӀотӀайоалаяь хиннай митинге да́къа лоацараш цӀабугаргболаш, цхьабакъда нах дӀа́хьа́баха лаьрхӀа́ боацилга кхетадаьча хана, парте хьакимаша кхерамаш тувсаш болабеннаб закона́ духьаладовлар бахьан долаш таӀазар дергхиларца{{Sfn|ghalghay2}}.
Цох хӀама ца хинначул тӀехьагӀа, цӀаьхха митинге хьаьрбаьнна кагий нах гучабаьнна хиннаб дов даккха гӀерташ. Цхьабакъда сиха уж Ӏокаг а баь, митингера лелхабаь хиннаб уж. Цул тӀехьагӀа хьакимаш на́ха́ юкъе шиш болча на́хага кхайка́ хиннаб: [[Газдиев, Ахмед Магиевич|ГӀа́зданаькъан Ахьмадагеи]], [[Плиев, Султан Хадисович|Пхьиленаькъан Султанагеи]], [[Картоев, Джабраил Дабиевич|Кхоартой Джабраилгеи]], [[Базоркин, Идрис Муртузович|Байсаранаькъан Идрисагеи]]. ТӀехьагӀа хила мегаш бола ба́ла бовза а бовзаш, на́хага цӀагӀо аьнна де́хар даь хиннад цар, цхьабакъда цар кхайкаралах а хувцаденна хӀама хиннадац{{Sfn|ghalghay2}}.
Митинга кхоалагӀча дийнахьа митинге латтаршка дӀакхайкадаь хиннад Москвера комисси йоагӀа аьннеи, хьае́нача комиссега дег тӀа латтар дӀадувцаргдолаш нах шоаш ба́хача метте хила беза аьннеи. ХьатӀайоалаяьча автобусаштеи таксештеи дӀатӀа а хайша́ нах цӀабаха́ хиннаб. Биса́раш [[чхьонкар]]аш етташи [[брандспойт]]ашкара хий детташи лелхабаь хиннаб{{Sfn|ghalghay2}}. Хьалийца́ митинга доакъашхой йоккхийча машенашка дӀа чу а теӀабеш Шолжа-ГӀала тӀара дӀа а бугаш эрий а́ра Ӏобоахаш хиннаб. ГӀала тӀа тӀема хьал оттадаь хиннад. Митинге́рбараш лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьдало хабараш доаржадеш хиннад митинг национализм хьал а йоаккхаш яьяр яхаш{{Sfn|ghalghay3}}.
=== Митинг яьлча ===
Нохч-ГӀалгӀайче предприятеш массехк кхетаче дӀахьош хиннай Ӏаьдало митинге да́кха лаьца́раштеи царех дог лазараштеи яппараш еш. Митинге хьалхале лелаяьраши хьинаре да́къа лоацаш хиннараши административнии уголовнии бехктокхаме увттабе болабаь хиннаб во мел йола цӀи царех я́ха а йоахаш: «отщепенцы, стяжатели, спекулянты, махровые националисты, антисоветчики» кхыяраш а. Эзар хиллал саг лаьцав. Моттигерча за́рбан тӀа шоаш мел чӀоагӀа дехкебаьннаб дувцаш «гӀалгӀай» каьхаташ ке́пато́хаш хиннад. Шоашта ма могга гадехка́ча къаман а́мат оттаде гӀерташ къахьийгад Ӏаьдало. Юкъарлон сакхетаме чудаккха гӀерташ хиннад гӀалгӀай [[Коллаборационизм|коллаборационисташ]] хиларахи, уж мехках ба́хар кхы де хӀама доацаш даь хиларахи йола уйлаш{{Sfn|ghalghay4}}. Митинге да́къа лаьцараш балхара а дӀабаьхаб, партера а комсомолера а дӀабоахаш, дешара а дӀабоахаш моттигаш хиннай{{Sfn|russian7}}.
ГӀалгӀашта реабилитаци сов хьалха яь хиннай яхаш къамаьл арадаьнна хиннад. «ГӀалгӀаштеи нохчаштеи яьр реабилитаци яц, авансалла къахетам мара баьбац царех, уж кхы харцахьа леларг цахиларах са а тувсаш» — ер аьннад М. С. Соломенцевс а, из хеза́ цу хана мехка хьакимех хиннача [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Боканаькхан Хьажбийкара]] а — тӀехьагӀа из хургва [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхехьарча совета]] президиума тхьамада. Республикан обкома гӀишлош яра отдела кулгалхо хиннача Гойганаькъан Рустема [[XX съезд КПСС|КПСС XX-ча съезде]] даь хинна соцамаш хьоахабе ве́нача хана, волавенначара цун къамаьл Ӏохоада а даь, соцаваь хиннав, бутт баьнначул тӀехьагӀа балхара дӀаваьккхав. Моттигерча организацешка кхайка а ца деш амар даь хиннад: гӀалгӀай балха хьал а ма бувлийта, доазол дехьа арахьарча коммандировкашка а ма ахийта аьнна{{Sfn|ghalghay4}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Абдурахманов Д. Б., [[Музаев, Магомед Нурдинович|Музаев М. Н.]], [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]], Шепелев В. Н., [[Осмаев, Аббаз Догиевич|Осмаев А. Д.]]
| заглавие = Восстановление Чечено-Ингушской АССР
| место = [[Нальчик]]
| издательство = ООО «Печатный двор»
| год = 2013
| том = 1
| страниц = 496
| isbn = 978-5-905770-32-6
| тираж = 1000
| ref = Абдурахманов
}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х.
|заглавие = История Чечни в XIX-XX веках
|место = М.
|издательство = «Пульс»
|год = 2005
|страниц = 996
|isbn = 5-93486-046-1
|тираж = 1200
|ref = Ахмадов
}}
* {{книга
|автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]
|заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке
|место = М.
|издательство = Новое литературное обозрение
|год = 2006
|страниц = 313
|isbn =
|тираж =
|ref = Шнирельман
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть I)
|url = https://ghalghay.com/2010/03/31/общегражданский-митинг-ингушей-1973-года/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-03-31
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть II)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/01/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-2/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-01
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay2
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть III)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/02/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-3/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-02
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay3
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть IV)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/03/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-4/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-03
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay4
}}
* {{cite web
|title = Осетино-ингушский конфликт 1992 г: истоки и развитие (по май 2005 года)
|url = http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm
|website = [[Мемориал (организация)|Общество «Мемориал»]]
|date = 2005-05-19
|accessdate = 2019-05-20
|ref = memo
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190129065851/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |date=2019-01-29 }}
* {{cite web
|author = Владимир Воронов
|title = Приказано «не ворошить историю»
|url = https://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842
|website = Совершенно секретно
|date = 2015-06-15
|accessdate = 2019-05-20
|ref = sovsekretno
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180303030029/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |date=2018-03-03 }}
* {{cite web
|author = Иван Прошкин
|title = Массовые беспорядки в Грозном в январе 1973 года: против чего восстали вайнахи
|url = https://russian7.ru/post/massovye-besporyadki-v-groznom-v-yanvar/
|website = Русская семёрка
|date = 2017-11-17
|accessdate = 2019-05-19
|ref = russian7
}}
* {{cite web
|author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]]
|title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории
|url = https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_7.03.1944_о_ликвидации_Чечено-Ингушской_АССР_и_об_административном_устройстве_ее_территории
|date = 1944-03-07
|work = wikisource.org
|accessdate = 2018-02-19
|ref = Указ
}}
{{История Ингушетии}}
{{Депортации в СССР|state=autocollapse}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀашта даь туржаӀ]]
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
3o27u3m99rda3onie7lcsh68a0tmlh8
74365
74363
2026-05-24T20:23:05Z
Тоадархо
5207
74365
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Kadyrov square 59.jpg|thumb|300px|Митинг хиннача [[Площадь Ахмата Кадырова|майдан]] хӀанзара куц.]]
'''Шолжа-ГӀалий тӀара митинг''' — [[1973]]-ча шера [[наджгоанцхой бетта]] 16—18 деношка хинна [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча [[Площадь Ахмата Кадырова|юкъерча майдан]] тӀа хинна митинг. Митинг вӀашагӀтехай [[ХӀирий АССР]]е ба́хача [[ГӀалме шахьар]]ера [[гӀалгӀай|гӀалгӀаша]] шоаш [[Дискриминация|ӀотеӀабар]] соцадар дӀадехаш. Митинге хиннараша шоашца хьадена хиннад [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]] [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневчуни]] сурташи, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаши. Митинг йодача юкъа [[нохчий]] а, Нохч-ГӀалгӀайче да́хача кхыча къамаш а кхийтта хиннад цох. Митинга доакъашхой 15 эзар сагага кхоаччаш дукха хиннаб.
Кхо ди даьнначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола митинга доакъашхой Ӏеха а баь майдан тӀара дӀабига вӀаштӀехьа даьнна хиннад. Бисараш [[чхьонкар]]ашцеи [[брандспойт]]ашцеи лелхабаьб. ТӀехьагӀа хьалхале лелаяьрехи хьинареча доакъашхоехи 1000 хиллал саг лаьца хиннав.
Царех дуккханена тайп-тайпарча лустамех кхел яьй. Юхебиса доакъашхой партера дӀабоахаш, балхара дӀабоахаш, моттигерча [[зарба]]н тӀа сий доадеш бувцаш моттигаш хиннай. Митинг я́ларца гӀалгӀай хьал тоаденна хиннад, цхьабакъда [[Осетино-ингушский конфликт|ГӀалме шахьара проблемацара]] гӀулакх хӀанз а къоастадаьдац.
== Митинг хилалехь ==
1972-ча шера бекарга бетта 27 гӀалгӀай коммунистах латташ хиннача тоабано 75 оагӀув йолаш каьхат яздаь хиннад [[Центральный комитет КПСС|ЦК КПССе]]:
{{Цитата
|В 1957 году автономия ингушского народа была восстановлена с большим ущемлением территории: густонаселенный Пригородный район и часть Малгобекского района оставили в составе Осетии без ведома и согласия ингушей. Вместе с Пригородным районом Северной Осетии переданы все промышленные предприятия и сорок населённых пунктов, являющихся древними поселениями ингушей… В перечисленных селениях и хуторах проживало около половины ингушского населения. Однако Пригородный район для ингушского народа — это нечто большее, чем географическая местность или населённые пункты. Пригородный район — это исконная земля ингушей, каждая пядь которой обильно полита их кровью и потом, и даже само слово «ингуш» происходит от названия селения [[Тарское|Ангушт]], расположенного в этом районе. Пригородный район — это центр экономической и культурной жизни ингушей, это колыбель революции на Северном Кавказе, в которой ингуши сыграли решающую роль. А сегодня Пригородный район — это трепещущее сердце, вынутое из груди живого организма, ибо, подобно тому, как нельзя изъять из живого организма сердце, не умерщвляя его, так невозможно было Пригородный район отторгнуть от Ингушетии, не разрывая её на безжизненные части — горную и плоскостную. Это явление — откровенный [[геноцид]], враждебный и несовместный с советской политикой, позорящий её{{Sfn|ghalghay}}.
}}
Каьхата тӀа массайтта гӀалгӀай ХӀирийче ӀотоӀабеш хилара моттигаш хьоахаеш хиннай. Къаьстта йола моттигаш ювцаш хилча, [[Буро]] тӀа бахаш боаца гӀалгӀай [[пхье]]н предприятешка балха дӀаэцаш хинна бац, хӀаьта гӀалгӀай боацараш гаьннача [[эйла]]шкара кхыметтала балха хьакхувлаш хиннаб. Ишколашка [[гӀалгӀай мотт]] хьехаш хиннабац. ГӀалгӀай юрташта хӀирий цӀераш техка хиннай. ХӀире хиннача цхьан ишкола директора пионерий лагере дӀадахийта гулду яхаш гул а даь хьаькъалах тӀехьадусача берий интернату дӀачуденна хиннад уж. Цхьа шу даьнначул тӀехьагӀа мара бераш юха чудига вӀаштӀехьа даьнна хиннадац даьй-ноаной. ГӀалгӀашта цӀенош дотта е эца пурам луш хиннадац, баха хувша моттиг хоржаш хилча дехкамаш долаш хиннаб уж{{Sfn|ghalghay}}.
Каьхат яздаьраша къаьгга белгалдоаккхар шоашта дӀадехаш дар ГӀалме шахьара статус хувцар а доацаш, ХӀирийчен кхыча бахархошта санна бокъонаш ялар мара доацилга. Цар дӀадийхачунца цар оагӀув лаьцаб Нохч-ГӀалгӀайче ба́хача гӀалгӀаша а. 1972-ча шера ардара бетта иззамо долча каьхата́ кӀала 5 эзар гӀалгӀачо кулг яздаьд{{Sfn|ghalghay}}.
=== Митинг ===
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [https://khamarzkostoev.files.wordpress.com/2010/04/miting-1973-gray.jpg Митинг]
}}
Кхо алап дараша на́ха́ юкъе хабараш доаржадеш хиннад Шолжа-ГӀалий тӀа [[Политбюро]] докъашхо вола [[Суслов, Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] хьалвоагӀаш ва яхаш гӀалгӀай проблемаш ювца аьнна. Моттигерча Ӏаьдалга а дӀахайта хиннад митинг хургйолга. Ӏаьдало цхьа дов даккхарга сатувсаш хиннад [[Экстремизм|экстремистийи]] [[Национализм|националистий]] митинг я из аьнна дӀаерзае йиш хургйолаш{{Sfn|ghalghay}}.
1973-ча шера наджгоанцхой 16-ча дийна, 27 градус шелал латташ йолча хана гӀалгӀай [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча юкъерче майдан тӀа ӀотӀабаьхка хиннаб. Митинге 15 эзар саг хиннав{{Sfn|ghalghay}} (Нохч-гӀалгӀай областерча парторганизаце партактива стенограмма тӀа бувцараш 2—6 эзар саг ва{{Sfn|ghalghay3}}). Митинге бехкараша шоашца [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]], [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневеи]], [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбекеи]], [[Ахриев, Гапур Саидович|Оахарнаькъан ГӀапуреи]] сурташ дена а хиннад, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаш а хиннай цар. Митинге йист хулаш хиннараша советий Ӏаьдала́ духьала дош оалаш хиннадац. [[Питам]]чий къамаьлаш цуссахьате Ӏохоададеш хиннад — уж мо бараш [[трибуна|айме]] тӀара Ӏобоахаш хиннаб. Хьал хӀаччийдаргдоацаш митинге хиннараша юкъарлон низам лорадара духьа [[ха (лорадар)|ха]] вӀашагӀделла хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Митинг йодача юкъа́ закона́ духьала хӀама даь цхьаь цхьа моттиг хиннаяц{{Sfn|russian7}}.
Бийсан нах шелалах цӀера йисте багӀаш хиннаб парте баьччал леладераш ([[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома]] хьалхара секретарь [[Апряткин, Семён Семёнович|С. С. Апряткин]] хьалха а волаш) адам долча хьаа́рабовларга хьежаш. Митингах эзараш нохчий а дӀакхийтта хиннаб, кхыча къаман нах а дӀакхийттаб. Митинге къамаьл деш хиннача нохчаша гӀалгӀаех бехкаш доахаш хиннад митинг хургйолга хьа хӀана аьннадацар оаш яхаш, кхыча къаман на́ха а гӀалгӀай гадаьккхад{{Sfn|ghalghay2}}. Йисте ба́хача на́ха митинге латтарашта яа хӀама а те́лаш а, чай моладеш а хиннад{{Sfn|russian7}}. Цхьацца болча нохчаша шоай кхынаш дохадеш хиннад митинге ба́гӀарашта кхатилла [[дос]] хургдолаш, царна дуаде доахана́ а урс хьокхаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}.
Кастта Шолжа-ГӀала тӀа милиции эскари ӀотӀадоаладаьд. Митинга́ гобаьккха паччахьалкхен Ӏаьдала тӀемахой айтта́ хиннаб. Кхы мел долча дуненцара хинна телефонашцареи телеграфацареи беррига бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Майда́ гонахьа латтача гӀишлоний тховнаштеи [[балкон|чӀерхаштеи]] репродуктораш увттаяь хиннай, царга гӀолла тӀемахоша укх сахьате дӀахьадовла, чугӀо оалаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Сов уж чӀоагӀа йолаш майдан тӀа латтарашта шоайла дӀадеш дола къамаьл хозаш хиннадац. Кагийча наха репродуктораш лаьтта Ӏо а кхайса́, митинг дӀахо дӀайихьа́ хиннай{{Sfn|ghalghay3}}.
Цкъарчоа хьакимех саг а́равоалаш хиннавац нах болча. Шолжа-ГӀала тӀа доалчен викалаш ӀотӀабаьхка хиннаб Политбюро доакъашхо [[Соломенцев, Михаил Сергеевич|М. С. Соломенцев]] хьалха а волаш. Митинг йолча метте автобусаш ӀотӀайоалаяь хиннай митинге да́къа лоацараш цӀабугаргболаш, цхьабакъда нах дӀа́хьа́баха лаьрхӀа́ боацилга кхетадаьча хана, парте хьакимаша кхерамаш тувсаш болабеннаб закона́ духьаладовлар бахьан долаш таӀазар дергхиларца{{Sfn|ghalghay2}}.
Цох хӀама ца хинначул тӀехьагӀа, цӀаьхха митинге хьаьрбаьнна кагий нах гучабаьнна хиннаб дов даккха гӀерташ. Цхьабакъда сиха уж Ӏокаг а баь, митингера лелхабаь хиннаб уж. Цул тӀехьагӀа хьакимаш на́ха́ юкъе шиш болча на́хага кхайка́ хиннаб: [[Газдиев, Ахмед Магиевич|ГӀа́зданаькъан Ахьмадагеи]], [[Плиев, Султан Хадисович|Пхьиленаькъан Султанагеи]], [[Картоев, Джабраил Дабиевич|Кхоартой Джабраилгеи]], [[Базоркин, Идрис Муртузович|Байсаранаькъан Идрисагеи]]. ТӀехьагӀа хила мегаш бола ба́ла бовза а бовзаш, на́хага цӀагӀо аьнна де́хар даь хиннад цар, цхьабакъда цар кхайкаралах а хувцаденна хӀама хиннадац{{Sfn|ghalghay2}}.
Митинга кхоалагӀча дийнахьа митинге латтаршка дӀакхайкадаь хиннад Москвера комисси йоагӀа аьннеи, хьае́нача комиссега дег тӀа латтар дӀадувцаргдолаш нах шоаш ба́хача метте хила беза аьннеи. ХьатӀайоалаяьча автобусаштеи таксештеи дӀатӀа а хайша́ нах цӀабаха́ хиннаб. Биса́раш [[чхьонкар]]аш етташи [[брандспойт]]ашкара хий детташи лелхабаь хиннаб{{Sfn|ghalghay2}}. Хьалийца́ митинга доакъашхой йоккхийча машенашка дӀа чу а теӀабеш Шолжа-ГӀала тӀара дӀа а бугаш эрий а́ра Ӏобоахаш хиннаб. ГӀала тӀа тӀема хьал оттадаь хиннад. Митинге́рбараш лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьдало хабараш доаржадеш хиннад митинг национализм хьал а йоаккхаш яьяр яхаш{{Sfn|ghalghay3}}.
=== Митинг яьлча ===
Нохч-ГӀалгӀайче предприятеш массехк кхетаче дӀахьош хиннай Ӏаьдало митинге да́кха лаьца́раштеи царех дог лазараштеи яппараш еш. Митинге хьалхале лелаяьраши хьинаре да́къа лоацаш хиннараши административнии уголовнии бехктокхаме увттабе болабаь хиннаб во мел йола цӀи царех я́ха а йоахаш: «отщепенцы, стяжатели, спекулянты, махровые националисты, антисоветчики» кхыяраш а. Эзар хиллал саг лаьцав. Моттигерча за́рбан тӀа шоаш мел чӀоагӀа дехкебаьннаб дувцаш «гӀалгӀай» каьхаташ ке́пато́хаш хиннад. Шоашта ма могга гадехка́ча къаман а́мат оттаде гӀерташ къахьийгад Ӏаьдало. Юкъарлон сакхетаме чудаккха гӀерташ хиннад гӀалгӀай [[Коллаборационизм|коллаборационисташ]] хиларахи, уж мехках ба́хар кхы де хӀама доацаш даь хиларахи йола уйлаш{{Sfn|ghalghay4}}. Митинге да́къа лаьцараш балхара а дӀабаьхаб, партера а комсомолера а дӀабоахаш, дешара а дӀабоахаш моттигаш хиннай{{Sfn|russian7}}.
ГӀалгӀашта реабилитаци сов хьалха яь хиннай яхаш къамаьл арадаьнна хиннад. «ГӀалгӀаштеи нохчаштеи яьр реабилитаци яц, авансалла къахетам мара баьбац царех, уж кхы харцахьа леларг цахиларах са а тувсаш» — ер аьннад М. С. Соломенцевс а, из хеза́ цу хана мехка хьакимех хиннача [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Боканаькхан Хьажбийкара]] а — тӀехьагӀа из хургва [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхехьарча совета]] президиума тхьамада. Республикан обкома гӀишлош яра отдела кулгалхо хиннача Гойганаькъан Рустема [[XX съезд КПСС|КПСС XX-ча съезде]] даь хинна соцамаш хьоахабе ве́нача хана, волавенначара цун къамаьл Ӏохоада а даь, соцаваь хиннав, бутт баьнначул тӀехьагӀа балхара дӀаваьккхав. Моттигерча организацешка кхайка а ца деш амар даь хиннад: гӀалгӀай балха хьал а ма бувлийта, доазол дехьа арахьарча коммандировкашка а ма ахийта аьнна{{Sfn|ghalghay4}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Абдурахманов Д. Б., [[Музаев, Магомед Нурдинович|Музаев М. Н.]], [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]], Шепелев В. Н., [[Осмаев, Аббаз Догиевич|Осмаев А. Д.]]
| заглавие = Восстановление Чечено-Ингушской АССР
| место = [[Нальчик]]
| издательство = ООО «Печатный двор»
| год = 2013
| том = 1
| страниц = 496
| isbn = 978-5-905770-32-6
| тираж = 1000
| ref = Абдурахманов
}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х.
|заглавие = История Чечни в XIX-XX веках
|место = М.
|издательство = «Пульс»
|год = 2005
|страниц = 996
|isbn = 5-93486-046-1
|тираж = 1200
|ref = Ахмадов
}}
* {{книга
|автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]
|заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке
|место = М.
|издательство = Новое литературное обозрение
|год = 2006
|страниц = 313
|isbn =
|тираж =
|ref = Шнирельман
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть I)
|url = https://ghalghay.com/2010/03/31/общегражданский-митинг-ингушей-1973-года/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-03-31
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть II)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/01/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-2/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-01
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay2
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть III)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/02/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-3/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-02
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay3
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть IV)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/03/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-4/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-03
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay4
}}
* {{cite web
|title = Осетино-ингушский конфликт 1992 г: истоки и развитие (по май 2005 года)
|url = http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm
|website = [[Мемориал (организация)|Общество «Мемориал»]]
|date = 2005-05-19
|accessdate = 2019-05-20
|ref = memo
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190129065851/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |date=2019-01-29 }}
* {{cite web
|author = Владимир Воронов
|title = Приказано «не ворошить историю»
|url = https://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842
|website = Совершенно секретно
|date = 2015-06-15
|accessdate = 2019-05-20
|ref = sovsekretno
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180303030029/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |date=2018-03-03 }}
* {{cite web
|author = Иван Прошкин
|title = Массовые беспорядки в Грозном в январе 1973 года: против чего восстали вайнахи
|url = https://russian7.ru/post/massovye-besporyadki-v-groznom-v-yanvar/
|website = Русская семёрка
|date = 2017-11-17
|accessdate = 2019-05-19
|ref = russian7
}}
* {{cite web
|author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]]
|title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории
|url = https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_7.03.1944_о_ликвидации_Чечено-Ингушской_АССР_и_об_административном_устройстве_ее_территории
|date = 1944-03-07
|work = wikisource.org
|accessdate = 2018-02-19
|ref = Указ
}}
{{История Ингушетии}}
{{Депортации в СССР|state=autocollapse}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀашта даь туржаӀ]]
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
5jvc4er0cgit9rk7vd00t90srazoa8l
Шелковский район
0
18707
74356
2026-05-24T19:20:13Z
Тоадархо
5207
[[Шелковской шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам
74356
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Шелковской шахьар]]
cde0i4b55bwp0ax75xr07eaxlagp333
Шелковской район
0
18708
74357
2026-05-24T19:21:39Z
Тоадархо
5207
[[Шелковской шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам
74357
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Шелковской шахьар]]
cde0i4b55bwp0ax75xr07eaxlagp333
Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)
0
18709
74364
2026-05-24T20:22:16Z
Тоадархо
5207
Тоадархо цӀи хийцай [[Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)]] → «[[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]]»
74364
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]]
dau9flj4nut6qebsbrhv2mj63nyp20x
Шолжа-ГӀалий тӀара митинг
0
18710
74367
2026-05-24T20:27:08Z
Тоадархо
5207
[[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам
74367
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]]
groigr4tsqw6ig2bez9zutc1dmxufdc
Митинг в Грозном (1973)
0
18711
74368
2026-05-24T20:27:33Z
Тоадархо
5207
[[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам
74368
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]]
groigr4tsqw6ig2bez9zutc1dmxufdc
Шелковской шахьар
0
18712
74372
2026-05-24T20:55:21Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «{{Не путать|Щёлковский район|бывшим Щёлковским районом Московской области}} {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Русское название = Шелковской район | Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}} | Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg | Опи...»
74372
wikitext
text/x-wiki
{{Не путать|Щёлковский район|бывшим Щёлковским районом Московской области}}
{{Административная единица
| Цвет1 = {{цвет|Россия}}
| Русское название = Шелковской район
| Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}
| Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg
| Описание изображения =
| Герб = Герб Шелкавской район.jpg
| Флаг = Флаг Шелковского района.png
| Гимн =
| Страна = {{RUS}}
| Регион =
| Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|район]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальный район]]
| Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Чеченская Республика|Чеченскую Республику]]
| Включает = 19 муниципальных образований
| Столица = станица [[Шелковская]]
| Крупный город =
| Крупные города =
| Дата = 1923 год
| Глава = Хаджиев Хамид Хамзатович
| Название главы = Глава районной администрации
| Глава2 = Наипов Борис Хусейнович
| Название главы2 = Председатель районного совета
| ВВП =
| Год ВВП =
| Место по ВВП =
| ВВП на душу населения =
| Место по ВВП на душу населения =
| Язык =
| Языки = [[чеченский язык|чеченский]], [[русский язык|русский]]
| Население = {{ Население | Шелковской район | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Шелковской район | г }}
| Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }}
| Место по населению = 9
| Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} / 2994.12 round 2 ) }}
| Место по плотности =
| Национальный состав = [[чеченцы]], [[ногайцы]], [[русские]], [[кумыки]], [[татары]], [[аварцы]] и др.
| Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты]], [[православные]]
| Площадь = 3000,10<ref name="СП"/>
| Процент от площади = 18,52
| Место по площади = 1
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Широта =
| Долгота =
| Карта = Позиционная карта Шелковский район.svg
| Размер карты = 305
| Карта административной единицы =
| Часовой пояс = {{MSK+0}}
| Аббревиатура =
| ISO =
| FIPS =
| Телефонный код = 87136
| Почтовые индексы =
| Интернет-домен =
| Вид идентификатора = [[ОКАТО]]
| Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96240}}
| Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]]
| Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96640}}
| Сайт = http://chr-shelkovskoy.ru
}}
'''Шелковско́й шахьар''' ({{lang-ru|Шелковской район}}, хьалха ''Шелко́вский район''; {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}<ref>{{cite web |url = http://daymohk-gazet.ru/kosht |title = Названия районов на чеченском языке |lang = ru |website = daymohk-gazet.ru |access-date = 2020-06-03 |url-status = live |archive-date = 2020-09-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht }}</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Шелковская|Шелковски]] гӀала я.
== Бахархой ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Шелковской район }}
{{население| Шелковской район |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}
=== Къамашцара лоаттам ===
Шахьара къамашцара лоаттам:
{| class="wikitable"
|-
! !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера<br> хьисап деш нах дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web |url = https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |title = Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" |access-date = 2014-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |archive-date = 2015-09-29 |url-status = dead}}</ref>!![[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2021-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web|url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|title=Том 5 таблица 1 "Национальный состав и владение языком"; "Национальный состав населения Чечни по муниципальным образованиям"|access-date=2023-12-07 archiveurl=|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|url-status=live}}</ref>
|-
| '''Беррига бахархой''' || align="right"|45 011 || align="right"|50 233 || align="right"|53 548 || align="right"|61 368
|-
| [[нохчий]] || align="right"|16 876 <br>(37,5 %) || align="right"|37 714 <br>(75,1 %) || align="right"|43 459 <br>(81,16 %) || align="right"|52 082 <br>(84,87 %)
|-
| [[ноагӀой]] || align="right"|6 620 <br>(14,7 %) || align="right"|3 504 <br>(7,0 %) || align="right"|3 268 <br>(6,10 %) || align="right"|2 729 <br>(4,45 %)
|-
| [[эрсий]] || align="right"|14 180 <br>(31,5 %) || align="right"|3 992 <br>(7,9 %) || align="right"|2 901 <br>(5,42 %) || align="right"|2 154 <br>(3,51 %)
|-
| [[гӀумкий]] || align="right"|1 791 <br>(4,0 %) || align="right"|1 702 <br>(3,4 %) || align="right"|1 640 <br>(3,06 %) || align="right"|1 466 <br>(2,39 %)
|-
| [[маӀарлой]] || align="right"|1 866 <br>(4,1 %) || align="right"|1 538 <br>(3,1 %) || align="right"|639 <br>(1,19 %) || align="right"|866 <br>(1,41 %)
|-
| [[татрий]] || || align="right"|643 <br>(1,3 %) || align="right"|760 <br>(1,42 %) || align="right"|786 <br>(1,28 %)
|-
| [[доаргӀой]] || || align="right"|583 <br>(1,2 %) || align="right"|233 <br>(0,44 %) || align="right"|296 <br>(0,48 %)
|-
| [[лаьзгий]] || || align="right"|25 <br>(<0,1 %) || align="right"|131 <br>(0,24 %) || align="right"|208 <br>(0,34 %)
|-
| [[эрмалой]] || align="right"|46 <br>(0,1 %) || align="right"|27 <br>(0,1 %) || align="right"|21 <br>(0,04 %) || align="right"|22 <br>(0,04 %)
|-
| [[гӀалгӀай]] || align="right"|117 <br>(0,3 %) || align="right"|36 <br>(0,1 %) || align="right"|12 <br>(0,02 %) || align="right"|19 <br>(0,03 %)
|-
| [[украинхой]] || align="right"|276 <br>(0,6 %) || align="right"|55 <br>(0,1 %) || align="right"|24 <br>(0,04 %) || align="right"|6 <br>(0,01 %)
|-
| кхыбараши, къам хьоахадинза бараши || align="right"|3 239 <br>(7,2 %) || align="right"|414 <br>(0,8 %) || align="right"|460 <br>(0,86 %) || align="right"|734 <br>(1,20 %)
|}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://chr-shelkovskoy.ru/ Официальный сайт Шелковского муниципального района] {{Wayback|url=http://chr-shelkovskoy.ru/ |date=20190731205240 }}
{{Населённые пункты Шелковского района}}
{{Муниципальные образования Шелковского района}}
{{Чеченская республика}}
[[ОагӀат:Шелковской шахьар| ]]
[[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]]
l9amvz8n62ewld55wb1uidkd2vces8r
74374
74372
2026-05-24T20:56:43Z
Тоадархо
5207
74374
wikitext
text/x-wiki
{{Не путать|Щёлковски шахьар|Москван областа Щёлковски шахьарца}}
{{Административная единица
| Цвет1 = {{цвет|Россия}}
| Русское название = Шелковской район
| Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}
| Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg
| Описание изображения =
| Герб = Герб Шелкавской район.jpg
| Флаг = Флаг Шелковского района.png
| Гимн =
| Страна = {{RUS}}
| Регион =
| Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|район]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальный район]]
| Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Чеченская Республика|Чеченскую Республику]]
| Включает = 19 муниципальных образований
| Столица = станица [[Шелковская]]
| Крупный город =
| Крупные города =
| Дата = 1923 год
| Глава = Хаджиев Хамид Хамзатович
| Название главы = Глава районной администрации
| Глава2 = Наипов Борис Хусейнович
| Название главы2 = Председатель районного совета
| ВВП =
| Год ВВП =
| Место по ВВП =
| ВВП на душу населения =
| Место по ВВП на душу населения =
| Язык =
| Языки = [[чеченский язык|чеченский]], [[русский язык|русский]]
| Население = {{ Население | Шелковской район | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Шелковской район | г }}
| Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }}
| Место по населению = 9
| Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} / 2994.12 round 2 ) }}
| Место по плотности =
| Национальный состав = [[чеченцы]], [[ногайцы]], [[русские]], [[кумыки]], [[татары]], [[аварцы]] и др.
| Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты]], [[православные]]
| Площадь = 3000,10<ref name="СП"/>
| Процент от площади = 18,52
| Место по площади = 1
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Широта =
| Долгота =
| Карта = Позиционная карта Шелковский район.svg
| Размер карты = 305
| Карта административной единицы =
| Часовой пояс = {{MSK+0}}
| Аббревиатура =
| ISO =
| FIPS =
| Телефонный код = 87136
| Почтовые индексы =
| Интернет-домен =
| Вид идентификатора = [[ОКАТО]]
| Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96240}}
| Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]]
| Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96640}}
| Сайт = http://chr-shelkovskoy.ru
}}
'''Шелковско́й шахьар''' ({{lang-ru|Шелковской район}}, хьалха ''Шелко́вский район''; {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}<ref>{{cite web |url = http://daymohk-gazet.ru/kosht |title = Названия районов на чеченском языке |lang = ru |website = daymohk-gazet.ru |access-date = 2020-06-03 |url-status = live |archive-date = 2020-09-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht }}</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Шелковская|Шелковски]] гӀала я.
== Бахархой ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Шелковской район }}
{{население| Шелковской район |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}
=== Къамашцара лоаттам ===
Шахьара къамашцара лоаттам:
{| class="wikitable"
|-
! !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера<br> хьисап деш нах дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web |url = https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |title = Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" |access-date = 2014-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |archive-date = 2015-09-29 |url-status = dead}}</ref>!![[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2021-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web|url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|title=Том 5 таблица 1 "Национальный состав и владение языком"; "Национальный состав населения Чечни по муниципальным образованиям"|access-date=2023-12-07 archiveurl=|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|url-status=live}}</ref>
|-
| '''Беррига бахархой''' || align="right"|45 011 || align="right"|50 233 || align="right"|53 548 || align="right"|61 368
|-
| [[нохчий]] || align="right"|16 876 <br>(37,5 %) || align="right"|37 714 <br>(75,1 %) || align="right"|43 459 <br>(81,16 %) || align="right"|52 082 <br>(84,87 %)
|-
| [[ноагӀой]] || align="right"|6 620 <br>(14,7 %) || align="right"|3 504 <br>(7,0 %) || align="right"|3 268 <br>(6,10 %) || align="right"|2 729 <br>(4,45 %)
|-
| [[эрсий]] || align="right"|14 180 <br>(31,5 %) || align="right"|3 992 <br>(7,9 %) || align="right"|2 901 <br>(5,42 %) || align="right"|2 154 <br>(3,51 %)
|-
| [[гӀумкий]] || align="right"|1 791 <br>(4,0 %) || align="right"|1 702 <br>(3,4 %) || align="right"|1 640 <br>(3,06 %) || align="right"|1 466 <br>(2,39 %)
|-
| [[маӀарлой]] || align="right"|1 866 <br>(4,1 %) || align="right"|1 538 <br>(3,1 %) || align="right"|639 <br>(1,19 %) || align="right"|866 <br>(1,41 %)
|-
| [[татрий]] || || align="right"|643 <br>(1,3 %) || align="right"|760 <br>(1,42 %) || align="right"|786 <br>(1,28 %)
|-
| [[доаргӀой]] || || align="right"|583 <br>(1,2 %) || align="right"|233 <br>(0,44 %) || align="right"|296 <br>(0,48 %)
|-
| [[лаьзгий]] || || align="right"|25 <br>(<0,1 %) || align="right"|131 <br>(0,24 %) || align="right"|208 <br>(0,34 %)
|-
| [[эрмалой]] || align="right"|46 <br>(0,1 %) || align="right"|27 <br>(0,1 %) || align="right"|21 <br>(0,04 %) || align="right"|22 <br>(0,04 %)
|-
| [[гӀалгӀай]] || align="right"|117 <br>(0,3 %) || align="right"|36 <br>(0,1 %) || align="right"|12 <br>(0,02 %) || align="right"|19 <br>(0,03 %)
|-
| [[украинхой]] || align="right"|276 <br>(0,6 %) || align="right"|55 <br>(0,1 %) || align="right"|24 <br>(0,04 %) || align="right"|6 <br>(0,01 %)
|-
| кхыбараши, къам хьоахадинза бараши || align="right"|3 239 <br>(7,2 %) || align="right"|414 <br>(0,8 %) || align="right"|460 <br>(0,86 %) || align="right"|734 <br>(1,20 %)
|}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://chr-shelkovskoy.ru/ Официальный сайт Шелковского муниципального района] {{Wayback|url=http://chr-shelkovskoy.ru/ |date=20190731205240 }}
{{Населённые пункты Шелковского района}}
{{Муниципальные образования Шелковского района}}
{{Чеченская республика}}
[[ОагӀат:Шелковской шахьар| ]]
[[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]]
0q6jwaeuaev5fmvyv9y4m40i3v8q0x0
74375
74374
2026-05-24T20:58:45Z
Тоадархо
5207
74375
wikitext
text/x-wiki
{{Не путать|Щёлковски шахьар|Москван областа Щёлковски шахьарца}}
{{Административная единица
| Цвет1 = {{цвет|Россия}}
| Русское название = Шелковской район
| Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}
| Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg
| Описание изображения =
| Герб = Герб Шелкавской район.jpg
| Флаг = Флаг Шелковского района.png
| Гимн =
| Страна = {{RUS}}
| Регион =
| Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]]
| Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Нохчий Республика]]
| Включает = 19 муниципальни кхоллам
| Столица = [[Шелковски|Шелковская]] гӀала
| Крупный город =
| Крупные города =
| Дата = 1923 шу
| Глава = Хаджиев Хамид Хамзатович
| Название главы = Шахьара администраце да
| Глава2 = Наипов Борис Хусейнович
| Название главы2 = Шахьара совета тхьамада
| ВВП =
| Год ВВП =
| Место по ВВП =
| ВВП на душу населения =
| Место по ВВП на душу населения =
| Язык =
| Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]]
| Население = {{ Население | Шелковской район | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Шелковской район | г }}
| Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }}
| Место по населению = 9
| Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} / 2994.12 round 2 ) }}
| Место по плотности =
| Национальный состав = [[нохчий]], [[ноагӀой]], [[эрсий]], [[гӀумкий]], [[татрий]], [[маӀарлой]], кхыбараш
| Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]]
| Площадь = 3000,10<ref name="СП"/>
| Процент от площади = 18,52
| Место по площади = 1
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Широта =
| Долгота =
| Карта = Позиционная карта Шелковский район.svg
| Размер карты = 305
| Карта административной единицы =
| Часовой пояс = {{MSK+0}}
| Аббревиатура =
| ISO =
| FIPS =
| Телефонный код = 87136
| Почтовые индексы =
| Интернет-домен =
| Вид идентификатора = [[ОКАТО]]
| Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96240}}
| Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]]
| Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96640}}
| Сайт = http://chr-shelkovskoy.ru
}}
'''Шелковско́й шахьар''' ({{lang-ru|Шелковской район}}, хьалха ''Шелко́вский район''; {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}<ref>{{cite web |url = http://daymohk-gazet.ru/kosht |title = Названия районов на чеченском языке |lang = ru |website = daymohk-gazet.ru |access-date = 2020-06-03 |url-status = live |archive-date = 2020-09-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht }}</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Шелковская|Шелковски]] гӀала я.
== Бахархой ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Шелковской район }}
{{население| Шелковской район |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}
=== Къамашцара лоаттам ===
Шахьара къамашцара лоаттам:
{| class="wikitable"
|-
! !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера<br> хьисап деш нах дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web |url = https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |title = Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" |access-date = 2014-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |archive-date = 2015-09-29 |url-status = dead}}</ref>!![[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2021-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web|url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|title=Том 5 таблица 1 "Национальный состав и владение языком"; "Национальный состав населения Чечни по муниципальным образованиям"|access-date=2023-12-07 archiveurl=|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|url-status=live}}</ref>
|-
| '''Беррига бахархой''' || align="right"|45 011 || align="right"|50 233 || align="right"|53 548 || align="right"|61 368
|-
| [[нохчий]] || align="right"|16 876 <br>(37,5 %) || align="right"|37 714 <br>(75,1 %) || align="right"|43 459 <br>(81,16 %) || align="right"|52 082 <br>(84,87 %)
|-
| [[ноагӀой]] || align="right"|6 620 <br>(14,7 %) || align="right"|3 504 <br>(7,0 %) || align="right"|3 268 <br>(6,10 %) || align="right"|2 729 <br>(4,45 %)
|-
| [[эрсий]] || align="right"|14 180 <br>(31,5 %) || align="right"|3 992 <br>(7,9 %) || align="right"|2 901 <br>(5,42 %) || align="right"|2 154 <br>(3,51 %)
|-
| [[гӀумкий]] || align="right"|1 791 <br>(4,0 %) || align="right"|1 702 <br>(3,4 %) || align="right"|1 640 <br>(3,06 %) || align="right"|1 466 <br>(2,39 %)
|-
| [[маӀарлой]] || align="right"|1 866 <br>(4,1 %) || align="right"|1 538 <br>(3,1 %) || align="right"|639 <br>(1,19 %) || align="right"|866 <br>(1,41 %)
|-
| [[татрий]] || || align="right"|643 <br>(1,3 %) || align="right"|760 <br>(1,42 %) || align="right"|786 <br>(1,28 %)
|-
| [[доаргӀой]] || || align="right"|583 <br>(1,2 %) || align="right"|233 <br>(0,44 %) || align="right"|296 <br>(0,48 %)
|-
| [[лаьзгий]] || || align="right"|25 <br>(<0,1 %) || align="right"|131 <br>(0,24 %) || align="right"|208 <br>(0,34 %)
|-
| [[эрмалой]] || align="right"|46 <br>(0,1 %) || align="right"|27 <br>(0,1 %) || align="right"|21 <br>(0,04 %) || align="right"|22 <br>(0,04 %)
|-
| [[гӀалгӀай]] || align="right"|117 <br>(0,3 %) || align="right"|36 <br>(0,1 %) || align="right"|12 <br>(0,02 %) || align="right"|19 <br>(0,03 %)
|-
| [[украинхой]] || align="right"|276 <br>(0,6 %) || align="right"|55 <br>(0,1 %) || align="right"|24 <br>(0,04 %) || align="right"|6 <br>(0,01 %)
|-
| кхыбараши, къам хьоахадинза бараши || align="right"|3 239 <br>(7,2 %) || align="right"|414 <br>(0,8 %) || align="right"|460 <br>(0,86 %) || align="right"|734 <br>(1,20 %)
|}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://chr-shelkovskoy.ru/ Официальный сайт Шелковского муниципального района] {{Wayback|url=http://chr-shelkovskoy.ru/ |date=20190731205240 }}
{{Населённые пункты Шелковского района}}
{{Муниципальные образования Шелковского района}}
{{Чеченская республика}}
[[ОагӀат:Шелковской шахьар| ]]
[[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]]
rzzlt5pz634kcffc2l1zb198imdd7jn
Ло:Столбцы/Конец
10
18713
74373
2026-05-24T20:55:56Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «<includeonly> |}</includeonly><noinclude>{{doc|Столбец/doc}}</noinclude>»
74373
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
|}</includeonly><noinclude>{{doc|Столбец/doc}}</noinclude>
s24l635ca6o0gbysf2whmevosxtsc13
Хьинукхой мотт
0
18714
74376
2026-05-24T22:17:14Z
Toymine
5604
Создано переводом вводного раздела страницы [[:ru:Special:Redirect/revision/150858825|Гинухский язык]]
74376
wikitext
text/x-wiki
{{Мотт
| имя = Хьинукхой мотт
| карта =
| описание карты =
| самоназвание = гьинуззас мец
| страны = [[Россе Федераци]]
| регионы = [[Даьгӏесте]] ([[даьгӏестен Цӏунтӏой шахьар|Цӏунтӏой шахьар]])
| официальный язык =
| регулирующая организация =
| число носителей = ~600 (2006)
| рейтинг =
| статус = Дӏабовра кхерам ба
| вымер =
| категория = [[Евразий метташ]]
| классификация = {{Tree list}}
* [[Нахско-дагестанские языки|Нахско-дагестанская семья]]
** [[Аваро-андо-цезские языки|Аваро-андо-цезская группа]]
*** [[Цезские языки|Цезская (дидойская) ветвь]]
**** [[Западно-цезские языки|Западно-цезская подветвь]]
{{Tree list/end}}
| письмо = Йоазув дац
| ГОСТ 7.75–97 =
| ISO3 = gin
}}Хьинукхой мотт ( Ший цӀи ''гьинуз(з)ас мец''{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/Халилов_М_Ш_Исаков_И_А_Гинухско_русский_словарь_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/Халилов_М_Ш_Исаков_И_А_Гинухско_русский_словарь_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>) — [[Цезские языки|Цезий ткъоврон]] [[Нахско-дагестанские языки|нах-даьгӏестен дезала]] мотт ба .
Хьинукхой меттала 540—600 саго къамаьл ду{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}<ref name="atlas" />. Дукхагӏа [[Генух|Хьинукха]] яха юрта Даьгӏестен [[Цунтинский район Дагестана|Цӏунтӏой шахьаре]], кхы а цхьацца йола Даьгӏестен шахьарашча, [[Махача-Кхала|Махача-кхала]]<ref name="atlas">Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. М.: Институт языкознания, 2006. С. 11.</ref> лоархӀаш. Царех цхьа 100 саг [[Новомонастырское]] яха юрта , [[Гӏизлар|Гӏизлара (Баӏаркхала)]] йисте ба́ха. [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002 шера переписи хьисапаштӏа]], [[Россе|Россечу]] хьинукхой мотт бувцаш 522 саг вар{{Sfn|Forker|2013|страницы=3}}. 1950—1960-ча шерашка, 200 саго бувцаш бар из мотт{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}.
9e9j7k0q9qixgqcxfpwram38dbdfokl
74377
74376
2026-05-24T22:19:00Z
Toymine
5604
/* */
74377
wikitext
text/x-wiki
{{Мотт
| имя = Хьинукхой мотт
| карта =
| описание карты =
| самоназвание = гьинуззас мец
| страны = [[Россе Федераци]]
| регионы = [[Даьгӏесте]] ([[даьгӏестен Цӏунтӏой шахьар|Цӏунтӏой шахьар]])
| официальный язык =
| регулирующая организация =
| число носителей = ~600 (2006)
| рейтинг =
| статус = Дӏабовра кхерам ба
| вымер =
| категория = [[Евразий метташ]]
| классификация = {{Tree list}}
* [[Нахско-дагестанские языки|Нахско-дагестанская семья]]
** [[Аваро-андо-цезские языки|Аваро-андо-цезская группа]]
*** [[Цезские языки|Цезская (дидойская) ветвь]]
**** [[Западно-цезские языки|Западно-цезская подветвь]]
{{Tree list/end}}
| письмо = Йоазув дац
| ГОСТ 7.75–97 =
| ISO3 = gin
}}Хьинукхой мотт ( Ший цӀи ''гьинуз(з)ас мец''{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/Халилов_М_Ш_Исаков_И_А_Гинухско_русский_словарь_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/Халилов_М_Ш_Исаков_И_А_Гинухско_русский_словарь_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>) — [[Цезские языки|Цезий ткъоврон]] [[Нахско-дагестанские языки|нах-даьгӏестен дезала]] мотт ба .
Хьинукхой меттала 540—600 саго къамаьл ду{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}<ref name="atlas" />. Дукхагӏа [[Генух|Хьинукха]] яха юрта Даьгӏестен [[Цунтинский район Дагестана|Цӏунтӏой шахьаре]], кхы а цхьацца йола Даьгӏестен шахьарашча, [[Махача-Кхала|Махача-кхала]]<ref name="atlas">Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. М.: Институт языкознания, 2006. С. 11.</ref> лоархӀаш. Царех цхьа 100 саг [[Новомонастырское]] яха юрта , [[Гӏизлар|Гӏизлара (Баӏаркхала)]] йисте ба́ха. [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002 шера переписи хьисапаштӏа]], [[Россе|Россечу]] хьинукхой мотт бувцаш 522 саг вар{{Sfn|Forker|2013|страницы=3}}. 1950—1960-ча шерашка, 200 саго бувцаш бар из мотт{{Sfn|Forker|2013|страницы=1}}.
== Ссылкаш ==
l2yugzj0nt83ec85mqhryib10k5s9az