Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар 0 3543 74393 74282 2026-05-25T18:39:04Z Тоадархо 5207 /* Лаьттан доазув хувцар */ 74393 wikitext text/x-wiki {{Оперативный план |Название = «Кхе» ({{lang-ru|Чечевица}}) операци |Конфликт = <center>ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар</center> |Изображение = [[Файл:Operation Lentil (Caucasus).svg|300px]][[Файл:Депортация чеченцев и ингушей.svg|300px]] |Подпись = |Место = * [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]]; * [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР]]; * [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР]]. |type = |location = |coordinates = |map_type = |latitude = |longitude = |map_size = 240 |map_caption = |map_label = |Страна = СССР |Дата разработки = 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-гӀа ди |Разработчик = [[Берия, Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]] |Цель = гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар |Кодовое слово = Пантера |time-begin = саькура бетта 23-гӀа ди, 02:00 |time-end = 1944-ча шера маьтсела бетта 9-гӀа ди |timezone = UTC+4 |Исполнитель = [[Рабоче-крестьянская Красная армия|РККА]], [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]], [[Министерство государственной безопасности СССР|НКГБ]] |Результат = [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяьккхар, цун лаьтта декъар: [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́и]], [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́и]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́и]] юкъегӀолла, [[Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|РСФСР-еи]] [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржий ССР-еи]] лоаттаме. |Потери = |Погибших = * 100 эзар нохчои 23 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Pohl|1999}}; * 125 эзар нохчои 20 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Эдиев|2003|с=294}}. |Раненых = }} '''ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар''', е '''ГӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтар'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-ce|До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар}}<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>, {{lang-ru|Депортация чеченцев и ингушей}}), е '''«Кхе́» операци''' ({{lang-ru|Операция «Чечевица»}}){{дехьавалар|цӀи}} [[1944 шу|1944-ча шера]] [[саькура 23|саькура бетта 23-ча дийнахьа]] дӀа а доладенна [[тушола бетта 9|тушола бетта 9-ча дийнахьа]] чакхдаьннад. [[СССР]] доазон тӀа, къаьстта [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР-и]] цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола [[гӀалгӀа]]и [[нохчо]]и низагӀа [[переселение|дӀакхолха а баь]] (мехках а баьха) [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахий]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] (иштта цхьандаькъе [[Узбекская Советская Социалистическая Республика|Узбекийи]] [[Таджикская Советская Социалистическая Республика|Таджикийи ССР-е]]) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхав{{переход|Депортация|1}}. [[Депортации народов в СССР|СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан]] дакъа долаш хиннай из операци. Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да из{{переход|Численность депортированных|1}}. Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе [[боевая готовность|кийчбаь латташ хиннаб]] лоалахарча регионашка{{переход|Подготовка|1}}. Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 [[эшелон|шалон]] хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта [[Шолжа-ГӀалий область]] хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийченнеи]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастеннеи]], [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржехьеннеи]] юкъедахад{{переход|Территориальные изменения|1}}. ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха [[пӀенгезхой]]и [[бацой]]и мехках баьха хиннабац. Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, [[коллаборационизм|немцашта гӀо дари]], [[Антисоветизм|советашта духьала хӀамаш леладари]], [[бандитизм|гӀаьрал дари]] бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: [[Вермахт]]о [[МагӀалбика шахьар]]а лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац из{{переход|Коллаборационизм|1}}. Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташ{{переход|Фальсификация данных|1}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}. Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта [[эрсий мотт|эрсийи]] [[хӀирий мотт|хӀирийи]] цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех [[гӀишло]]ши наькъаши деш хиннад, [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] яздаь [[кинашка]]ш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннай{{переход|Культурно-исторические потери|1}} Указами Президиумов [[Верховный Совет СССР|СССР-еи]] [[Верховный совет России|РСФСР-еи Лакхехьарча Советий]] Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа [[Восстановление Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй]], амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннав{{переход|Реабилитаци|1}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀаша]] цу [[переселение|дӀакхолхабарах]] ''мехках дахар'' оал, е ''Сибаре/СибарегӀа Ӏодахийтар'' оал, иштта кхыдола дешаш а хул ''арадахар, дохадар''. Из шоллагӀдар кхы селла нийса дац, хӀана аьлча гӀалгӀайи нохчий Ӏобахийта лаьтташ дукхагӀча даькъе Сибарех лархӀац, Казахехьен гӀинбухехьа улла цхьа дакъа мара дац [[Западно-Сибирская равнина|Малхбузерча-Сибарен арен]] тӀа уллаш. ''Сибаре Ӏодахийтар'' яхар, хьагучох, хьалха таӀазар деш даим боккъонца СибарегӀа Ӏоахийтандаь дӀачӀоагӀденна хила деза метагахьа: паччахьа заман чухьа а, [[Эрсече хинна бӀорахой тӀом|революце хана а]], [[раскулачивание|кулакаш ба яхаш таӀазар]] деча хана а. [[Нохчий мотт|Нохчаша шоай меттала]], гӀалгӀаша мо, ''До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар'' оал<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Депортация чеченцев и ингушей'' оал, тӀаккха официально ''Операция «Чечевица»'' яхаш цӀи хиннай цун. Из «Чечевица» яхар «Чеченцы» яхачоа тара йоландаь тилла́ цӀи я{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}. == Даьха бахьанаш == 1944-ча шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхарахи цун лаьттан административни оттамахи долча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амара тӀа яхаш хиннад{{Sfn|Указ}}: {{Цитата |В связи с тем, что в период [[Великая Отечественная война|Отечественной войны]], особенно во время действий [[Вермахт|немецко-фашистских войск]] на Кавказе, многие чеченцы и ингуши [[Государственная измена|изменили Родине]], переходили на сторону [[Фашизм|фашистских]] [[Оккупация|оккупантов]], вступали в отряды [[Диверсия|диверсантов]] и [[Разведка|разведчиков]], забрасываемых немцами в тылы [[Рабоче-крестьянская Красная армия|Красной Армии]], создавали по указке немцев вооружённые банды для борьбы против [[Советы#В период Октябрьской революции|советской власти]], а также учитывая, что многие чеченцы и ингуши на протяжении ряда лет участвовали в [[Восстание|вооружённых выступлениях]] против советской власти и в течение продолжительного времени, будучи не заняты честным трудом, совершают бандитские налёты на колхозы соседних областей, грабят и убивают советских людей, — Президиум Верховного Совета СССР постановляет: 1. Всех чеченцев и ингушей, проживающих на территории Чечено-Ингушской АССР, а также в прилегающих к ней районах, переселить в другие районы СССР, а Чечено-Ингушскую АССР ликвидировать. Совнаркому СССР наделить чеченцев и ингушей в новых местах поселения землёй и оказать им необходимую государственную помощь по хозяйственному устройству… }} Массане а оккупанташта гӀо даьд яха къамаьл бух болаш дац, хӀана аьлча оккупаци хинна а яц. [[Вермахт]]о дӀалаьца хиннар [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н [[МагӀалбика шахьар]]а зӀаммига дола да́къа мара дац, хӀатоане́ цигара а кхо бутт баьлча арабаьхаб уж{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=13}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш, бахьанаш хӀанз а геттара чӀоагӀа къувсаш да. Цул совгӀа, къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац, хӀана аьлча е Нохч-ГӀалгӀайчен а, е РСФСР а, е СССР а цхьанна законаца а е закона́ кӀаларча актаца а белгалдоаккхаш хиннадац из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}. ХӀанз [[тархьар]] тохкача наха цу тайпара бехк тӀабиллар харци юхькӀоал йолаши лоархӀ, тӀаккха къаьсттача сага́ кхел ца еш бехк адамий гурмата́ тӀабиллари къаманна тӀагӀолла [[коллективная ответственность|гулламчий таӀазар дари]] геттара чӀоагӀа долча [[Преступления против человечества|адамленна духьала долча зуламех]] лоархӀ{{sfn|Полян2|2001|c=104}}. === Коллаборационизм === ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера наджгоанцхой беттага кхаччалца 55 гӀаьр (банда) дӀаяьккхай, цар 973 доакъашхо вийнав, 1901 саг лаьцав. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] учоте 150—200 гӀаьр хиннад латташ 2-3 эзар саг юкъе а волаш (бахархоех 0,5 %){{Sfn|RIA}}. ГӀалгӀайи нохчийи [[Антисоветизм|советашта духьалеи]] [[Коллаборационизм|фашистий оагӀув лоацаши]] геттара дукха хӀамаш леладар бахьан долаш мехках баьхаб яхар харц хилар дуккхача автораша бакъдоацилга белгалдаьккхад. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Даькъасте]] къахьегаш 156 законаца йоаца тоаба хиннай 3485 саг юкъе волаш. Ма дарра дийцача: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхаройче]] — 47 (900 доакъашхо), в [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀасте]] — 1500 доакъашхо, 1000 [[Дезертирство|дезертир]], [[Мобилизация|мобилизацех]] ида́ 800 саг. ТӀом хиннача кхаь шера́ [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] 4366 дезертир хиннав, 862 [[бӀул|амал]] дарах удаш хиннав, иштта «политгӀаьраши» [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташи]] къахьега болабеннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀа дакъа доладаллалца Даькъасте гӀолла {{Nobr|49 362}} дезертирал хиннад, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг хиннай, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. 1941-ча шера саькура беттагара денз 1943-ча шера тов беттага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР чурча гӀулакхий наркома [[дарж]] дӀа а лоацаш [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] [[полковник]] хиннача [[Албогачиев, Султан Измаилович|Албохчанаькъан Султана]] 1963 яздаьд: {{Цитата |Бандитов в горах Чечни было не больше, чем в других регионах страны… По моим подсчётам, в горах Чечни было в то время около 300 бандитов, в том числе около 160—170 активно действующих… Повторяю ещё раз — не было никаких причин для выселения чеченцев и ингушей. Это подтвердил и сам [[Берия, Лаврентий Павлович|Берия]] во время процесса над ним в 1953 году{{Sfn|Ахмадов|2005|с=824}}. }} ==== Хоамаш харцахьдахар ==== Дуккхача тохкамхоша харц лоархӀ официальни мехках бахар тӀачӀоагӀдеш дӀакхайкадаь таьрахьаш. Хьалхе план хиннача чаккхенна эшаш хиннача таьрахьашца вӀашкадоагӀаргдолаш из тоадаьлга гуш да цу каьхаташка{{Sfn|Козлов|2011|с=685}}. ТӀаккха НКВД-с ший каьхаташка ха а ховш бакъдар хувцаш хиннад, низ беш мехках даьхача къаман болча нахага зуламаш дарах низагӀа дари дайташ а хиннад, даь деце а. Цул совгӀа шоаш дӀаяздер мехках бахалехьа а, мехках боахача хана а шоашта бакъахьа хетачоа хувцаш хиннад цар. ТӀом болча хана Нохч-ГӀалгӀай областа КПСС комитета секретари «[[Тройки НКВД|НКВД тройкан]]» доакъашхои хиннача [[Филькин, Василий Иванович|Филькин Василийс]] НКВД-с гӀаьрий гӀаьрхойи дукхал ювцаш хьаяхар теша мегаш къамаьл дац аьнна хиннад. Из аларах 1970-ча шера КПСС тархьара кафедран кулгалхочун даржа тӀара дӀаваьккхав из{{Sfn|Эдиев|2003|с=28}}. Иззамо хӀамаш [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхарой АССР]] а хиннад, цигара хьакимаш дӀабаьха хиннаб кхыметтала цар шоашкара гӀаьраш дукхагӀа я аьнна ӀотӀа ца яздарах («ӀокӀезигъю» оалаш хиннад царех). Керда увттабаьча хьакимаша дукха ха ялалехь лакхе латтачарна товр деш сиха статистика хьатоаяьй. Кертача статистика́ тӀа а товжаш [[Депортация балкарцев|ма́лкхарой мехках баьхаб]]{{Sfn|Эдиев|2003|с=27}}. == «Чечевица» операци == === Политбюрон доакъашхой уйла === [[Файл:Анастас Иванович Микоян.jpg|thumb|right|[[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микоян]]]] 1944-ча шера КПСС ЦК Политбюрон кхетача гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар дувцача хана ши дага хиннаб хьакимаш: [[Молотов, Вячеслав Михайлович|Молотови]], [[Жданов, Андрей Александрович|Жданови]], [[Вознесенский, Николай Алексеевич|Вознесенскийи]], [[Андреев, Андрей Андреевич|Андрееви]] нохчийи гӀалгӀайи укх сахьате мехках а баьха Нохч-ГӀалгӀай АССР йохае еза яхаш хиннаб, тӀаккха [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталини]], [[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилови]], [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Хрущёви]], [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Кагановичи]], [[Берия, Лаврентий Павлович|Берияи]], [[Калинин, Михаил Иванович|Калинини]] уж Даькъасте немцех хьамукъаяьккхача мара мехках ца баьхача бакъахьа хеташ хиннаб. Къаьстта ший уйла [[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микояна]] хиннай: мехках бахара раьза хиннавале а, арахьа СССР бӀагалъяргья аьнна белгалдаьд цо{{Sfn|Медведев}}. 1957-ча шера Микоян [[Комиссия по восстановлению Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярах йолча комиссена]] хьалха этта хиннав{{Sfn|Шнайдер}}. === Кийчо === Цкъарчоа гӀалгӀайи нохчийи [[Алтайский край|Алтаерча йистеи]], [[Новосибирская область|Новосибирскерчеи]] [[Омская область|Омскеи областашка]] Ӏобахийта лерхӀаш хиннад. Цхьабакъда тӀехьагӀа уйлаш хувца а енна 1943-ча шера оагӀой бетта дувцаш хиннар [[Казахская ССР|Казахийи]] [[Киргизская ССР|ГӀиргӀизойи ССР]] Ӏобахийтар{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}. Операци дӀахьоргйолаш кийча кхы а 1942-ча шера бӀаьсти йолаяь хиннай: нохчийи гӀалгӀайи эскаре тӀабехар юхасоцадаь хиннад уж боахабе вӀаштӀехьахургдац яхаш (лоамароша хьакха мича юъ, хӀаьта салташта юае хьакхий тушонка мара яц аьнна){{Sfn|Ахмадов|2005|с=833}}. 1943-ча шера ардара бетта НКВД наркома когаметтаоттар хиннача [[Кобулов, Богдан Захарович|Кобуловс]] Берияга каьхат деннад республике чӀоагӀа гӀаьрал даьржад яхаш, шоллагӀвар цо дийцачоа чӀоагӀа раьза хиннав. Спецкхолхабаьраш тӀаэцаргболаш кийчо е болабеннаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. 1943-ча шера ахкан зама йолаеннача хана денз къайлагӀа НКВД бӀу чуоза болабаьб республике [[учения|Ӏа́мораш]] да яхаш. Бакъдар ха ца ховш, кӀаларча гӀалгӀашеи нохчашеи салташта гӀо деш хиннад: мовхьаш дӀахьош а, хӀама юаеш а, дос кхухьаш а, тайп-тайпара совгӀаташ телаш а. Цу юкъагӀа Ставрополерча йисте [[список|листамаш]] яздеш хиннад кастта Нохч-ГӀалгӀай лаьтташка Ӏохувшабергбола гӀазкхий дӀа а язбеш{{Sfn|Ахмадов|2005|с=833—838}}. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа [[Государственный комитет обороны|СССР паччахьалкхен духьалъоттама комитета]] № 5073 йола чӀоагӀам тӀаийцаб «фашисташта гӀо дарах» [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяккхарахи нах Юкъерча Азеи Казахехьеи Ӏобахийтарахи. Нохч-ГӀалгӀайчен лаьттех 4 шахьар [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́]] дӀаеннай, [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́]] — цхьа шахьар, диса́ча лаьтташка [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьаяь хиннай{{Sfn|Мероприятия}}. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа «Нохчийи гӀалгӀайи дӀакхолхабара низамах йола инструкци» чӀоагӀъяьй Берияс»{{Sfn|RIA}}, тӀаккха 31-ча дийнахьа Паччахьалкхен духьалъоттама комитета чӀоагӀам арабаьннаб гӀалгӀайи нохчийи [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахийи]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] Ӏобахийтарах{{Sfn|Скепсис}}. Саькура бетта 20-ча дийнахьа [[Серов, Иван Александрович|Иван Серовацеи]], Богдан Кобуловацеи, [[Мамулов, Степан Соломонович|Степан Мамуловацеи]] Берия [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа хьал а вена ше кулгалдеш хиннав операценна. КӀала хьежаш 100 эзар саг хиннав цунга, царех 18 эзар эпсар волаши, 19 эзар НКВД-еи, НКГБ-еи, «[[Смерш]]-еи» оперативни болхло волаши{{Sfn|Полян}}. Из доацаш гонахьа ядача регионашка а кийча лоаттадеш эскара доакъош хиннад, царех хиннай тӀема авиаци а, НКВД а, «Смерш» а, кхыдараш а. Ишта кхоач из 100 эзарнега. Цхьабола эпсараш СССР эггара гаьнагӀча моттигашкара хьалбайта хиннаб, масала, дукха зуламаш дарца бӀагалваьнна хинна кхоалгӀча ранга пачхьалкхен кхерамзлен комиссар хинна [[Гвишиани, Михаил Максимович|Михаил Гвишиани]], [[Приморский край|Фордистерча йистера]] хьалвайта хиннав, цига УНКВД хьаким хиннавар из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=838—839}}. === Мехках бахар === Саькура бетта 21-ча дийнахьа Берияс НКВД гӀолла амар даьд нохчийи гӀалгӀайи мехках баха аьнна{{Sfn|RIA}}. ШоллагӀча дийнахьа республикан хьакимашцеи дина хьалхале йолчарцеи кхетаченаш дӀайихьай, цига нах тӀахьеха аьннад цо царга духьале ергйоацаш аьнна{{Sfn|Полян}}. 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа «Пантера» яха код-дош а аьнна йолаенна хиннай операци, бийсан 2:00 даьннача хана. Тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхъяьннай из. 180 [[эшелон|шалон]] Ӏояхийтай 493 269 саг мехках а воаккхаш. Наькъа 1272 саг веннав, 56 саг ваьв{{Sfn|RIA}}. ДӀатӀакхача хала долча моттигашка бӀаррча [[эйла]]ш-[[кхаьлл|кхаьлаш]] йоаеш хиннай — из хиннад [[ТӀаргам]]е, [[Хамхи|Хамхе]], [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе]], Зумсе, иштта кхы а дуккханахьа а<ref name=ЦИМО_РАН>Конфедерация репрессированных народов Российской Федерации, 1990—1992: документы, материалы. / Сост. И. Алиев; Под редакцией [[Губогло, Михаил Николаевич|М. Губогло]]. — М.: Центр по изучению межнациональных отношений РАН, 1993. — С. 109.</ref>. Ӏаьдало хьаяхачох, операци йодача юкъагӀа 780 саг вийнав, 2016 саг лаьцав, 20 эзар герз хьадаьккхад, тӀаккха 6544 саг лоам хьалчу а ваха́ къайлаэккх вӀаштӀехьадаьнна виса{{Sfn|Кречетников}}. ТӀеххьара араяьнна шалон нохчашхеи гӀалгӀашхеи бола хьакимаши агитаци яра духьа боагӀабаь дина нахи чубагӀаш араяьннай{{Sfn|Архив Сталина}}. Цхьабола нах Ӏаьдала хьалха дукха хӀамаш карагӀдийна хиларах мехках бахарах мукъа боахаш хиннаб, цхьабакъда из теркал а ца деш, «СибарегӀа» хьалъухаш хиннаб уж хӀаьта{{Sfn|Ахмадов|2005|с=847}}. ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар СССР-е эггара йоккхагӀа мехках боаккха процесс хиннай: тайп-тайпарча хоамаша хьаяхачох, мехка ваьккхар 650 эзар хиллал дукха саг хиннав{{sfn|Безугольный2|2012|c=196—201}}. ==== ТӀемахой мехках бахар ==== Нохч-ГӀалгӀайчера мехках бахарца цхьана нохчийи гӀалгӀайи иштта ЦӀеча Эскарера а тӀерабоахаш хиннаб. 1944-ча шера духхьала цхьан {{комм 2|передовая тӀара|хьа́лче́ра}} 710 эпсари, 1696 сержанти, 6488 салтеи тӀем тӀара ваьккхав. ГӀалгӀашха, нохчашха, къаршашха, малкхарашха хинна тӀемахой [[Алмата|Алмате]] хьал а баха, цига спецпхьаний отдела лоӀамагӀа хила безаш бар. Царех дукхабараш [[тыл|тӀеча]] гӀинбухерча лаьтташка хьал а бахийта хьу кийчъечеи наькъаш дехкачеи болх беш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=846—847}}. ЦӀеча эскаре гӀалгӀайи нохчийи дукхал{{Sfn|Безугольный|2019|с=592}}: * 1942-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4446 саг; * 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3386 чел.; * 1943-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4008 саг; * 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3536 саг; * 1944-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 1720 саг; * 1945-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 1635 саг. Хоамо бӀарг ма гойттара, 1944-ча шера хьалхарча даькъе дикка ӀокӀезигбаь хиннаб уж эскаре, цхьабакъда шоллагӀча даькъе уж бӀун чура дӀабахар юхасоцадаь хиннад, цудухьу цхьа эзар ах эзарнел совгӀа саг хиннав эскаре тӀома чакхбоаллача заман чухьа. ==== Ийна фусамаш мехках яхар ==== Кхыча къаман нахага маьре хинна нохчийи гӀалгӀайи кхалнах мехках баха безаш хиннабац. ХӀатоане нохчашкеи гӀалгӀашкеи маьре хинна эрсий кхалнах а, кхыча къаман кхалнах а мехках баха безаш хиннаб. Шоай безам хилча, Ӏе йиш йолаш хиннаб уж мах боха а баь, цхьабакъда из даьдар аьнна бераш кӀалхардувлаш хиннадац<ref>{{cite web|author=М. Музаев|title=Тяжёлый путь к реабилитации…|url=https://chechnyatoday.com/content/view/276821|work=chechnyatoday.com|access-date=2018-02-20|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100253/https://chechnyatoday.com/content/view/276821|url-status=live}}</ref>. ==== Кхыча моттигашкара мехках бахар ==== Селашкахьара 28 эзар нохчо Ӏовахийтав (царех 15,4 эзар саг [[Аккинцы|арара аьккхе]] а волаш), ГуржегӀара — 2700 нохчо (бакъда [[боацой]]и [[пӀенгезхой]]и къаьстта къамаш да аьнна дӀакхайка а даь, мехках ца боахаш битаб){{Sfn|Ахмадов|2005|с=845—846}}. ==== Кхыча къаман нах мехках бахар ==== ГӀалгӀашцеи нохчашцеи Нохч-ГӀалгӀайче даьха кхыдола къамаш а мехках даьха хиннад. 1948-ча шера харцахьа мехках даьхад тхо аьнна СССР МВД чу 308 заявлени хиннай [[маӀарлой|маӀарлошкареи]], [[доаргӀой|доаргӀошкареи]], [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумкашкареи]], кхыча къамашкареи{{Sfn|Ахмадов|2005|с=860}}. === Мехках боахаш хинна хьал === Ахча кӀезигагӀа гӀоргдолаш 28-32 сага мара лаьрхӀа хиннайоацача дахчан вагона чу 45 саг, хийла 150 саг а, чуволлаш хиннав. Вагона [[майда]] 17,9 м² мара хиннаяц. Дуккхача вагонашка падлараш тӀехьа хиннаяц. Уж хьаергйолаш 14 дахчан улг луш хиннад наха, цхьабакъда [[кечал]]аш луш хиннаяц{{Sfn|Абдурахманов|2015|с=277}}.. Наькъа болхаш [[тиф|дӀайха у]] кхийтта хиннад на́ха́{{Sfn|Скепсис}}. Хийла, вагона чура ахаш дакъий долаш хьалбоалабаьб, дийнабараш 40 градус шийлача ара Ӏобоахаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=844}}. Ӏокхаьча́ча 491 748 сага́ е [[кхача]] а, е [[жилье|Ӏече]] а, е напагӀа даккха болх а хиннабац{{Sfn|Архив Сталина}}. 12 шу даьннача гӀолла, 1956-ча шера, Казахехьа вахаш 315 эзар гӀалгӀаи нохчои хиннав, ГӀиргӀизехьа — 80 эзар гаргга. [[Запрет|Дехкар]] дӀадаьккхачул тӀехьагӀа 1957-ча шера бӀаьсти Даьхе 140 эзар саг хьалцӀавенав, цхьабакъда лоамарча шахьарашка (Галай чӀожа, Шарой, ЧӀаьбарлой шахьарашка, Итон-Кхаьлеи Шатойи шахьарий доккхагӀа долча доакъошка) нах баха Ӏохувшийташ хиннабац, шаьрача Ӏохувшабеш хиннаб цига баьхараш. ХӀаьта а лоам хьалчуухаш хилча, цӀенош лелхадеш хиннад, наькъаш дохадеш хиннад. СибарегӀа Ӏодахийталехьа 120 эзар саг вахаш хиннав цу шахьарашка{{Sfn|Ахмадов|2005|с=884—885}}. == Шолжа-ГӀалий тӀарча областа хьал == === Лаьттан доазув хувцар === Цкъарчоа деррига лаьтта лоалахарча регионашта юкъе гӀолла декъа лаьрхӀа хиннад, цхьабакъда Шолжа-ГӀалеи цун мехкадаьттацара гӀулакхи сов чӀоагӀа стратегически лоадам болаш хиларах, паччахьалкхен хьакимаша керда область хьае лаьрхӀад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=848—849}}. [[Шолжа-ГӀалий область]] 1944-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа хьакхеллай Нохч-ГӀалгӀай АССР тушола бетта 7-ча дийнахьа дӀаяьккхачул тӀехьагӀа. [[ДаьгӀастен АССР]] лоаттаме Веданеи, Ножай-Юртеи, Саьсанеи, ЧӀаьбарлойи, Курчалойи, Шаройи шахьараши, иштта [[Гумсен шахьар]]а малхбоалехьара дакъеи. [[МагӀалбик]] пхьеи, иштта [[Ачалкхен шахьар|Ачалкхени]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]], [[Дола-Ковна шахьар|Дола-Ковнеи]], [[ГӀалме шахьар|ГӀалмеи шахьараши]] [[ХӀирий АССР]] лоаттаме дӀаеннай. [[Итон-Кхаьла шахьар]] [[Гуржий ССР]] дӀаеннай. Областа юкъейихьай иштта хьалха [[Ставрополера йист|Ставрополерча йисте]] хинна шахьараш: [[Наурский район|Неврени]] [[Шелковской шахьар|Шелковскойи шахьари]], ГӀизлар пхьеи, ГӀизлара шахьари, иштта Ачикулакеи, ГӀа́ране́гӀийи, Коясылеи шахьараш{{Sfn|Указ}}. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР когаметта Шолжа-ГӀалий область хьоахаяр юкъедаьккхад. === ГӀовттамхой тоабаш === Нах мехках бахара гӀовттама тоабаш ӀокӀезигъенна хиннаяц. Цкъарчоа гӀовттамхой массехк эзар дукхагӀа хьахинна хиннаб СибарегӀа Ӏо ца бахийта байдда дӀабахандаь нах, бакъда уж берригаш хӀана хиннабац аллал герз доацаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849}}. [[Исраилов, Хасан|Исраилов Хьасан]] къаьст-къаьстта лелаш йола тоабаш цхьантоха гӀерташ къахьегаш хиннав, амма карагӀдаьннадац цун из. ГӀалгӀаехи нохчехи бола чекисташ Ӏо ца бохийташ къахьегаш хиннаб — Ведана шахьара НКВД хьаким [[Харачой Заьлмах]]ий воӀ хинна Ӏумар-Ӏаьла хиннав, гӀовттамхой боабеча хана вийнав из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849—850}}. 1944-гӀа шу чакхдоаллача хана вийна 258 законагӀа воаца саги, 42 цхьаь лела эбарги, 137 кхыча къаман саги вийнав. Официально законагӀа мел боацараш 1953-ча шера дӀабаьхаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=852}}. === КӀалхарбаьннараш хӀалакбар === Мехка Ӏочуэзача бӀуно биса хинна маьрша нах боабеш хиннаб. Галай чӀожерча шахьаре Сагатов майора чарахьий сура курсанташа унахойи, заӀапхои, боккхий нахи боабеш хиннаб. Нашхой сельсовете 60 саг вийннав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=850—851}}. Мехках бахар сихагӀа дӀагӀоргдолаш шиш бола дин нах юхакхувлаш хиннаб юкъ яккха. Уж доала́ а увтташ массехк эзарг саг араваьнна хиннав. 1944-гӀа шу чакхдалалехь 6500 саг лаьца ӀотӀавахийтав СибарегӀа{{Sfn|Ахмадов|2005|с=851}}. === Къоалдар === Комиссеш хьаяь хиннаяле а, геттара доккха рузкъан-мулкан дола дакъа лочкъадаь дӀадихьад. Доахан дӀалоахкача хана 18 эзар бежан дӀадаьннад. Областе лоалахарча регионашкара къуй-гӀаьрхой Ӏочуухаш хиннаб — 1944-ча шера 1245 саг лаьцав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=853—854}}. Къоал деш дакъа лоацаш хьакимаш хинаб, цунна юкъе ДаьгӀастен обкома секретараш а, прокурораш а, НКВД кулгалхой а хиннаб. Зуламаш даьраш ца лувцаш битаб, хӀана аьлча кулгалдеш бола болхлой боацаш бисар кхерам хиннаб сов дукха нах цу хӀаманна юкъебаха{{Sfn|Ахмадов|2005|с=854}}. === Товшхала-тархьара йов === Региона товшхала́и тархьара́и йоккха {{комм 2|потеря|йов}} хиннай, маьждигашкеи кашамашкеи мел хиннар дихьад. Чурташ хьа а доахаш царех лардаш еш хиннай. Шолжа-ГӀалий майдаш тӀа нохчийи гӀалгӀайи Ӏарбийи меттала мел яздаь кинашкаш доагадеш хиннад. Республикан библиотекан дирекце массехк бӀаь кинашка кӀалхардаккха аьттув баьннаб доага ца дайташ{{Sfn|Ахмадов|2005|с=855}}. Кулгаца яздаь кинашкаш а, хозала́ лелаяь хӀамаш а, герз а, истингаш-кӀувсаш а хӀалакдеш хиннад. Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбека]] сийленг хьал а эккхийта́, цунна когаметта инарал [[Ермолов, Алексей Петрович|Ермолова́]] сийленг дегӀа хиннад нохчех лаьца во хӀамаш а яздаь{{Sfn|Айдамирова|2011|с=122}}. Юрташтеи урамаштеи керда эрсийи хӀирий цӀераш техкаш хиннай. Массехк бӀаьшера лаьтта вӀовнаши гӀалаши лелхийташ хиннай [[Эзми|Эзме]] а, [[Кхаьхк]]е, [[Хамхи|Хамхе]] а, [[ЖӀайрах]]е, [[Каьзи|Каьзе]] а, иштта кхы а дуккхача кхаьлашка а{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=88}}. === Областе нах Ӏохувшабар === Мукъадаьннача лаьтташка кхыча регионашкара кхолхабаьраш Ӏохувшабеш хиннаб. Автономи кхы юхаметтаотталургйоацаши экономика хӀаччийоаккхаргйоацаши даь хинна хӀама да из. 1944-ча шера маьтсела бетта керда хьакхолхабаьраш 40% хиннаб СибарегӀа Ӏобахийтарашца дистача. 6800 фусам Ставрополера хьалъена хиннай. ДӀахо нах юккъерча областашкара хьалбоалабе лерхӀаш хиннаб (Тамбовеи, Пензани, Ульяновскеи областашкара){{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}. Наьха догдайтаргдолаш льготаш еш хиннай, цхьабакъда хӀаьта а хьалбахка безам хинна нах кӀезига хиннаб. 1947-ча шерагара денз 1951-ча шерага кхаччалца 6 эзар фусам хьалъена хиннай, царех яха хайна Ӏийна 4 эзар мара хиннаяц, вожаш юхаяхай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}. ХӀирийченна дӀаденнача гӀалгӀай лаьтташка къударцаш (ЗӀилбухерча ХӀирийчера нах) Ӏохувшабеш хиннаб. Селашта дӀаеннача нохчий юрташка лоамарой Ӏохувшабеш хиннаб — 65 эзар, царех 51 эзар Шолжа-ГӀалий областе хьалвахийтав. Цу гӀулакха лаьрхӀа 1944-ча шера тушола беттеи бекарга беттеи [[хорш]]и [[дӀайха у]]и бахьан долаш дуккха хьакхолхабаьраш лаш хиннаб. [[Овхой шахьар]]е 1944—1947-ча шерашка 2 эзар [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумке]] веннав у кхийтта (хьакхолхабаьрех кхоалагӀа дола дакъа){{Sfn|Ахмадов|2005|с=857—858}}. 1956-ча шера тӀехьа тӀом хилалехь хинна хӀамаш хьаяра лагӀага кхача аьттув баьнна хиннабац дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀайчен цхьанна а шахьаре{{Sfn|Ахмадов|2005|с=858}}. === Шолжа-ГӀала дегӀайоалаяр === Шолжа-ГӀала дегӀаяра́ хайра́ Ӏеткъа́ хиннадац гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар, хӀана аьлча уж ишта а доккхагӀа дола дакъа долаш хиннадац цига бахарашта юкъе. 1949-ча шера тӀом хилалехь хиннача хӀамаш хьаяра лагӀа тӀа баьнна хиннаб. 1951—1955-ча шерашка 23 керда предприяти хьалъяьй. Пхье 233 эзар саг вахаш хиннав (1939-ча шера хинначул 60 эзар саг дукхагӀа хул из){{Sfn|Ахмадов|2005|с=858—859}}. == Хьажа иштта == {{кол|2}} * [[Черекская трагедия|Черекера операци]] * [[Восстание Хасана Исраилова|Исраилов Хьасан гӀаттар]] * [[Депортации народов в СССР|СССР-е къамаш мехках дахар]] * [[Военное преступление#Военные преступления стран Антигитлеровской коалиции|Гитлера духьаларча коалице даь тӀема зуламаш]] * [[Мухаджирство в среде нахских народов|ГӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъера мухӀажирал]] * [[Геноцид чеченцев|Нохчий геноцид]] * [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе нах боабар]] {{Конец кол}} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == {{Навигация}} * {{книга |автор = Абдуллаев З. С. |заглавие = Всполохи: Повести, рассказы, очерки |место = Гр. |год = 1988 |ref = Абдуллаев }} * {{книга |автор = [[Абдурахманов, Дукуваха Баштаевич|Абдурахманов Д. Б.]], [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]] |заглавие = Битва за Чечню |место = Гр. |издательство = АО «ИПК «Грозненский рабочий» |год = 2015 |страниц = 432 |isbn = 978-5-4314-0155-8 |тираж = 1000 |ref = Абдурахманов }} * {{книга |автор = [[Авторханов, Абдурахман Геназович|Авторханов А. Г.]] |заглавие = Убийство чечено-ингушского народа |издательство=СП «Вся Москва» |год = 1991 |страниц = 79 }} * {{книга |автор = [[Айдамирова, Машар Абузаровна|Айдамирова Машар]] (составитель) |заглавие = Эпоха «Долгих ночей» |место = Гр. |год = 2011 |страниц = 320 |isbn = 978-5-4314-0009-4 |тираж = 1000 |ref = Айдамирова }} * {{книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х. |заглавие = История Чечни в XIX-XX веках |место = М. |издательство = «Пульс» |год = 2005 |страниц = 996 |isbn = 5-93486-046-1 |тираж = 1200 |ref = Ахмадов }} * {{книга |автор = Безугольный А. Ю. |заглавие = Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук. |ссылка = https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |место = М. |год = 2019 |страниц = 597 |ref = Безугольный }} * {{книга |автор = Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., [[Кринко, Евгений Фёдорович|Кринко Е. Ф.]] |заглавие = Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения |место = М. |издательство = Центрполиграф |год = 2012 |страниц = 479 |тираж = 3000 |isbn = 978-5-227-03570-7 |ref = Безугольный2 }} * {{статья |автор = Бибулатов В. М. |заглавие = Трудовые подвиги спецпереселенцев |издание = Архивный вестник |тип = журнал |год = 2016 |номер = 4 |страницы = 170—172 |ref = Бибулатов }} * {{статья |автор = [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]] |заглавие = Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) |издание = Известия вузов. Северо-Кавказский регион |тип = журнал |год = 2009 |номер = 3а |страницы = 88—91 |ref = Бугаев }} * {{книга |автор = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |заглавие = Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши |издательство = Капь |год = 1994 |страниц = 259 }} * {{книга |автор = [[Висаитов, Мавлид Алероевич|Висаитов М. А.]] |заглавие = От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны |место = Гр. |издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство |год = 1966 |страниц = 128 |ref = Висаитов }} * {{книга |автор = Волконский С. Г. |заглавие = Записки |место = Иркутск |издательство = Восточно-Сибирское книжное издательство |год = 1991 }} * {{книга |автор = [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев, Ю. Д]]. |заглавие = Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов |место = [[Москва]] |издательство = «МП Палея» |год = 1995 |страниц = 275 |isbn = 5-86020-238-5 |ref = Дешериев }} * {{книга |автор = Ермекбаев Ж. А. |заглавие = Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы |место = [[Алма-Ата]] |издательство = «Дайк-Пресс» |год = 2009 |страниц = 508 |isbn = 978-601-7170-028 |тираж = 1500 |ref = Ермекбаев }} * {{книга |автор = [[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие = Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 2005 |ref = Земсков }} * {{книга |автор = [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]], [[Гакаев, Джабраил Жоколаевич|Гакаев Д. Ж.]], [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|Хасбулатов А. И.]] и др. |заглавие = История Чечни с древнейших времён до наших дней |ответственный = рук. [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]] |ссылка = https://books.google.ru/books?id=KEQMAQAAMAAJ&q=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiiq-yNytTZAhVUiKYKHYcdApgQ6AEIKjAB |место = Гр. |издательство = ГУП «Книжное издательство» |год = 2008 |том = 2 |страниц = 832 |isbn = 978-5-98896-101-7 |тираж = 3000 |ref = Ибрагимов }} * {{книга |автор = [[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]] и др. |заглавие = Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР |место = М. |издательство = [[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]] |год = 2011 |страниц = 1108 |isbn = 978-5-8243-1443-4 |тираж = 1000 |ref = Козлов }} * [[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]] О прошлом ради будущего: интервью с [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Мусой Ибрагимовым]] // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191. * {{статья |автор = Лунина М. |заглавие = Терпение камня |издание = [[Собеседник]] |тип = газета |год = 1989 |номер = 27 |страницы = 12 |ref = Лунина }} * {{книга |автор = {{Comment|Михайлов А. Г.|Михайлов Александр Георгиевич}} |заглавие = Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует |место = М. |издательство = ООО Коллекция «Совершенно секретно» |год = 2002 |страниц = 320 |isbn = 5-89048-100-2 |тираж = 3000 |ref = Михайлов }} * {{книга |автор = [[Нухажиев, Нурди Садиевич|Нухажиев Н. С.]], Умхаев Х. С. |заглавие = Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму |место = Гр. |издательство = ЗАОр «НПП «Джангар» |год = 2009 |ref = Умхаев }} * {{книга |автор = [[Ошаев, Халид Дудаевич|Ошаев, Х. Д.]] |заглавие = Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа |место = [[Нальчик]] |год = 2004 |ref = Ошаев }} * {{книга |автор = [[Полян, Павел Маркович|Полян П.М.]] |заглавие = Не по своей воле… История и география принудительных миграций |ссылка = http://www.memo.ru/history/deport/index.htm |место = М. |издательство = О.Г.И. — «Мемориал» |год = 2001 |страниц = 328 |isbn = 978-5-94282-007-7 |ref = Полян2 }} * {{публикация|книга |автор = [[Пыхалов, Игорь Васильевич|Пыхалов И. В.]] |заглавие = За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие? |место = М. |издание = Изд. 7-е, доп. и испр. |издательство = «[[Яуза (издательство)|Яуза]]» |год = 2017 |страниц = 478 |иллюстрации = ил |серия = Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова |isbn = 978-5-906716-85-9 |тираж = 1500 |ref = Пыхалов }} * Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001. * {{книга |автор = [[Сигаури, Илесс Мутусович|Сигаури И. М.]] |заглавие = Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен |место = М. |издательство = «Русь» |год = 2001 |том = 2 |ref = Сигаури }} * {{книга |автор = [[Эдиев, Далхат Мурадинович|Эдиев Д. М.]] |заглавие = Демографические потери депортированных народов СССР |место = [[Ставрополь]] |издательство = СтГАУ «Аргус» |год = 2003 |страниц = 336 |isbn = 595960020X |тираж = 600 |ref = Эдиев }} * {{книга |автор = [[Яндарбиев, Хамзат Шамсадович|Яндарбиев Х. Ш.]] |заглавие = Преступление века |ответственный = Ред. Ирисханов И. А. |место = Гр. |издательство = «Книга» |год = 1992 |страниц = 64 |ref = Яндарбиев }} * {{книга |автор = Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д. |заглавие = Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи |место = М. |издательство = ООО «Алмаз» |год = 2007 |страниц = 272 |isbn = 978-5-94824-096-1 |тираж = 1000 |ref = Яндиева }} * {{книга |автор = Pohl J. O. |заглавие = Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949 |место = Westport—London |издательство = [[Greenwood Publishing Group]] |год = 1999 |pages = 93—98 |allpages = 179 |серия = Contributions to the Study of World History |ref = Pohl }} * {{книга |автор = Williams B. G. |заглавие = Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings |место = Lebanon, NH |издательство = University Press of New England |год = 2015 |pages = 66—67 |allpages = 218 |серия = Genocide, Political Violence, Human Rights |ref = Williams }} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = [[Акаев, Вахит Хумидович|Акаев В. Х.]] |title = Сталинско-бериевская депортация чеченцев: факты, идеологемы, интерпретации. Национальная политика Советского государства: репрессии против народов и проблемы их возрождения : материалы международной научной конференции |url = http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html |date = 2003-10-24 |work = kk.convdocs.org |access-date = 2018-02-25 |ref = Акаев }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160603174446/http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html |date=2016-06-03 }} * {{cite web |url = http://www.bukanovskay.ru/publ/prochee/kak_dva_chechenca_dva_geroja_na_beregu_odnoj_reki_zashhishhali_rodinu_svoju/3-1-0-74 |title = Как два чеченца, два Героя, на берегу одной реки, защищали Родину свою |author = Хамид Ауховский |date = 2012-02-03 |publisher = bukanovskay.ru |access-date = 2017-06-02 |ref = Ауховский }} * {{cite web |title = Депортация народов |publisher = Научно-просветительский журнал «Скепсис» |url = http://scepsis.ru/library/id_1237.html |author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |ref=Скепсис }} * {{cite web |author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]] |title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории |url = https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_7.03.1944_%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%B5%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 |date = 1944-03-07 |work = wikisource.org |access-date = 2018-02-19 |ref = Указ }} * {{cite web |title = Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей |url = https://ria.ru/spravka/20080222/99840311.html |date = 2008-02-22 |work = ria.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = RIA }} * {{cite web |title = Чеченский омбудсмен выступил по поводу клеветнических публикаций в прессе в адрес чеченского народа |url = http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=11&PubID=6210 |date = 2008-04-05 |work = grozny-inform.ru |publisher = Грозный-информ |access-date = 2018-02-25 |ref = Нухажиев }} * {{cite web |author = [[Полян, Павел Маркович|Павел Полян]] |title = Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после ее окончания |url = http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |work = old.memo.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Полян |archive-date = 2020-05-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2020-05-23 }} * {{Cite web |url = http://pyhalov.livejournal.com/296347.html |title = Подводя итоги |author = pyhalov |publisher = Игорь Пыхалов |access-date = 2017-03-22 |ref = pyhalov }} * {{cite web |author = Алексей Дроботов |title = Историк-сталинист извинился перед ингушским народом за оправдание депортации 1944 года |url = https://www.stav.kp.ru/daily/26618/3636346/ |date = 2016-12-13 |work = amp.stav.kp.ru |access-date = 2018-02-25 |ref = Дроботов }} * [http://archive.svoboda.org/programs/td/2003/td.080303.asp Радио «Свобода». Операция «Чечевица».] * [http://archive.svoboda.org/ll/soc/1205/ll.122105-7.asp Радио «Свобода». Презентация документального сборника «Сталинские депортации 1928—1953 годов».] * [http://archive.svoboda.org/programs/rf/2005/rf.122405.asp Радио «Свобода». Дорога свободы.] * [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Николай Бугай «Депортация народов»] * [https://web.archive.org/web/20060813211318/http://www.fsb.ru/history/autors/matveev.html Олег Матвеев. Абвер на Северном Кавказе] * {{статья|заглавие=Преступление века: Рождение чеченской войны из духа сталинского террора|издание=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|ссылка=http://inosmi.ru/inrussia/20040911/212867.html|язык=Германия|год=[[11 ноября]] [[2004 год]]а}} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3506000/3506209.stm Россия. Кавказ. Чечня], [[Приставкин, Анатолий Игнатьевич|Анатолий Приставкин]] специально для bbcrussian.com * [http://articlekz.com/node/823 Некоторые аспекты депортации чеченцев и ингушей в Казахстан. На материалах Северо-Казахстанской области]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140107103318/http://articlekz.com/node/823 |date=2014-01-07 }} * {{cite web |author = Артём Кречетников |title = Операция "Чечевица": 65 лет депортации вайнахов |url = http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/hi/russian/russia/newsid_7906000/7906059.stm |date = 2009-02-29 |work = news.bbc.co.uk |publisher = [[BBC]] |access-date = 2018-01-28 |ref = Кречетников }} * {{cite web |title = Документы из архива Иосифа Сталина |publisher = [[Независимая газета]] |url = http://www.ng.ru/specfile/2000-02-29/10_top_secret.html |date = 2000-02-29 |ref = Архив Сталина }} * {{cite web |url = http://articlekz.com/article/5559 |title = Некоторые аспекты причины выселения и депортации народов |author = Калыбекова М. Ч. |date = 2010 |publisher = articlekz.com |access-date = 2016-01-06 |ref = Калыбекова }} * {{cite web |url = http://vesti95.ru/2015/05/propavshaya-diviziya-zavershenie-temy/ |title = «Пропавшая» дивизия. Завершение темы |author = [[Музаев, Тимур Магомедович|Тимур Музаев]] |date = 2015-05-30 |publisher = vesti95.ru |access-date = 2017-06-04 |ref = Музаев }} * {{cite web |author = Адам Межиев |title = Забытые герои |url = https://chechnyatoday.com/content/view/277333 |date = 2014-02-10 |work = chechnyatoday.com |access-date = 2017-10-06 |ref = Межиев }} * {{cite web |author = Малика Ибаева |title = Чеченцы на фронтах Великой Отечественной войны |url = http://www.grozny-inform.ru/news/analitics/18409/ |date = 2010-05-06 |work = grozny-inform.ru |access-date = 2017-10-06 |ref = Ибаева }} * {{cite web |title = О мероприятиях по размещению спецпереселенцев в пределах Казахской и Киргизской ССР |url = http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html |date = 1944-01-31 |work = teatrskazka.com |access-date = 2018-01-28 |ref = Мероприятия }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180610022650/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html |date=2018-06-10 }} * {{cite web |author = Никита Мендкович |title = Хайбахское дело |url = http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |work = actualhistory.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Мендкович }} * {{cite web |title = Муслим Гайрбеков (1911-1971 гг.). ЖЗЛ |url = http://checheninfo.ru/18275-muslim-gayrbekov-1911-1971gg-zhzl.html|date=2013-08-11 |work = checheninfo.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Гайрбеков }} * {{cite web |author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] |title = Правда о депортации чеченского и ингушского народов |url = http://portalus.ru/modules/rushistory/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1447497187&archive=&start_from=&ucat=& |date = 2015-11-14 |work = portalus.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Бугай }} * {{cite web |url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z |title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область |date = 1946-06-25 |access-date = 2018-01-28 |ref = sevkrimrus }} * {{cite web |author = [[Высоцкий, Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] |title = Летела жизнь |url = http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421 |work = v-vissotsky.ru |access-date = 2017-12-23 |ref = Высоцкий }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220513202029/http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421 |date=2022-05-13 }} * {{cite web |author = Р. Валитова, Г. Лебедева |title = За повесть "Ночевала тучка золотая" писателю А. Приставкину присуждена Государственная премия СССР. "И только правда ко двору" |url = http://www.aif.ru/archive/1650052 |date = 1988-11-26 |work = aif.ru |access-date = 2018-01-06 |ref = Валитова }} * {{cite web |title = Ночевала тучка золотая |url = https://ruskino.ru/mov/2520 |work = ruskino.ru |access-date = 2018-01-06 |ref = ruskino }} * {{cite web |author = Мурад Магомадов (псевдоним) |title = Мемориал в Грозном: ликвидация памяти чеченского народа |url = http://www.bbc.com/russian/blogs/2014/02/140220_blog_caucasus_chechnya_deportation |date = 2014-02-21 |work = bbc.com |access-date = 2017-12-21 |ref = ликвидация }} * {{cite web |author = Муслим Ибрагимов |title = В Чечне отмечают День памяти и скорби |url = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/181426/ |date = 2011-02-23 |work = kavkaz-uzel.eu |publisher = Кавказский узел |access-date = 2018-01-28 |ref = Ибрагимов }} * {{cite web |title = В Чечне и Ингушетии перенесли день памяти о депортации |url = http://www.bbc.com/russian/russia/2014/02/140224_chechen_ingush_deportation_anniversary |date = 2014-02-24 |work = bbc.com |access-date = 2018-01-28 |ref = Перенос }} * {{cite web |author = [[Медведев, Рой Александрович|Рой Медведев]] |title = Окружение Сталина |url = https://profilib.net/chtenie/37583/roy-medvedev-okruzhenie-stalina-61.php |work = profilib.net |access-date = 2018-01-28 |ref = Медведев }} * {{cite web |author = Шнайдер В. Г. |title = Советская Национальная Политика И Народы Северного Кавказа в 1940 - 1950-е гг. |url = http://samlib.ru/s/shnajder_r/natspolnasevkavk.shtml |date = 2009 |work = samlib.ru |access-date = 2018-01-28 |ref = Шнайдер }} * {{cite web |author = [[Медведев, Сергей Александрович (политолог)|Медведев С.]] |url = https://www.svoboda.org/a/29994003.html |title = «Выселить с треском» |website = [[Радио «Свобода»]] |date = 2019-06-12 |access-date = 2022-04-21 |archive-date = 2022-04-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220421043945/https://www.svoboda.org/a/29994003.html |url-status = live |ref = Медведев2 }} {{ВС}} {{Депортации в СССР}} {{Массовые перемещения населения (ВМВ)}} {{Чеченцы}} {{Ингуши}} {{История Чечни}} {{История Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] [[ОагӀат:СССР НКВД операцеш]] of3my4qqudo9rk8uaz4jy6wbhpkb9su Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика 0 6910 74395 74371 2026-05-26T00:38:50Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74395 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|СССР}} |Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика |Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}} |Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg |Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg |Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]] |Гимн = |Статус = [[АССР]] |Входит в = [[РСФСР]] |Включает = |Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]] |Крупный город = |Крупные города = |Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}} |Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара) |Название главы = Лакхерча Совета тхьамада |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref> |Год переписи = 1989 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 19 300 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic |Примечания = |До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область |До2 = Шолжа-ГӀалий область |После = Шолжа-ГӀалий область |После2 = Нохчийче |После3 = ГӀалгӀайче }} [[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]] '''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа. [[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]]. == Тархьар == === Республика хьакхоллар === 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>. 1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}. 1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}. 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}. ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>. Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. === ТӀеча === ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}. [[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}. 1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай. [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а. Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html |date=2014-02-01 }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>. === Республика меттаоттаяр === {{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}} 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай. 1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>. === 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы === 1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р. {{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}} 1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш. Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>. 1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] nbsu9s5yj1iddnof3ycdy3712sjkg5z Ло:Флагификация/ХӀиран 10 8160 74397 46157 2026-05-26T11:13:11Z CommonsDelinker 66 Replacing Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg with [[File:Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britannica_1771.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Cor 74397 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Иран | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1964 state= State Flag of Iran (1964-1980).svg | flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg | flag alias-1933 state= State Flag of Iran (1933-1964).svg | flag alias-1933 = Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1910 state= Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg | flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg | flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1735 = Safavid Flag.svg | flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var16 = 1964 state | var15 = 1964 | var14 = 1933 state | var13 = 1933 | var12 = 1910 state | var11 = 1910 | var10 = 1907 | var9 = 1848 | var8 = 1797 | var7 = 1779 | var6 = 1750 | var5 = 1737 | var4 = 1736 | var3 = 1735 | var2 = 1524 | var1 = 1502 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} b7n63buci9g3b4z21jo2uhahdl0f10w ГӀалгӀай 1973 шера хинна гуллам 0 16723 74382 69394 2026-05-25T15:42:57Z Revibot 46 Исправление двойного перенаправления с [[Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)]] на [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] 74382 wikitext text/x-wiki #ластар [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] dau9flj4nut6qebsbrhv2mj63nyp20x Шолжа-ГӀала тӀара митинг 0 16738 74383 69437 2026-05-25T15:43:07Z Revibot 46 Исправление двойного перенаправления с [[Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)]] на [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] 74383 wikitext text/x-wiki #ластар [[Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973)]] dau9flj4nut6qebsbrhv2mj63nyp20x Шелковской шахьар 0 18712 74384 74375 2026-05-25T18:19:01Z Тоадархо 5207 /* Къамашцара лоаттам */ 74384 wikitext text/x-wiki {{Не путать|Щёлковски шахьар|Москван областа Щёлковски шахьарца}} {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Русское название = Шелковской район | Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}} | Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg | Описание изображения = | Герб = Герб Шелкавской район.jpg | Флаг = Флаг Шелковского района.png | Гимн = | Страна = {{RUS}} | Регион = | Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]] | Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Нохчий Республика]] | Включает = 19 муниципальни кхоллам | Столица = [[Шелковски|Шелковская]] гӀала | Крупный город = | Крупные города = | Дата = 1923 шу | Глава = Хаджиев Хамид Хамзатович | Название главы = Шахьара администраце да | Глава2 = Наипов Борис Хусейнович | Название главы2 = Шахьара совета тхьамада | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]] | Население = {{ Население | Шелковской район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Шелковской район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 9 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} / 2994.12 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[нохчий]], [[ноагӀой]], [[эрсий]], [[гӀумкий]], [[татрий]], [[маӀарлой]], кхыбараш | Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]] | Площадь = 3000,10<ref name="СП"/> | Процент от площади = 18,52 | Место по площади = 1 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Позиционная карта Шелковский район.svg | Размер карты = 305 | Карта административной единицы = | Часовой пояс = {{MSK+0}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = 87136 | Почтовые индексы = | Интернет-домен = | Вид идентификатора = [[ОКАТО]] | Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96240}} | Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]] | Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96640}} | Сайт = http://chr-shelkovskoy.ru }} '''Шелковско́й шахьар''' ({{lang-ru|Шелковской район}}, хьалха ''Шелко́вский район''; {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}<ref>{{cite web |url = http://daymohk-gazet.ru/kosht |title = Названия районов на чеченском языке |lang = ru |website = daymohk-gazet.ru |access-date = 2020-06-03 |url-status = live |archive-date = 2020-09-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht }}</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Шелковская|Шелковски]] гӀала я. == Бахархой == {{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}} {{ Население | Шелковской район }} {{население| Шелковской район |график}} {{Столбец}}{{Столбцы/Конец}} === Къамашцара лоаттам === Шахьара къамашцара лоаттам: {| class="wikitable" |- ! !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера<br> хьисап деш нах дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web |url = https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |title = Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" |access-date = 2014-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |archive-date = 2015-09-29 |url-status = dead}}</ref>!![[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2021-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web|url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|title=Том 5 таблица 1 "Национальный состав и владение языком"; "Национальный состав населения Чечни по муниципальным образованиям"|access-date=2023-12-07 archiveurl=|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|url-status=live}}</ref> |- | '''Беррига бахархой''' || align="right"|45 011 || align="right"|50 233 || align="right"|53 548 || align="right"|61 368 |- | [[нохчий]] || align="right"|16 876 <br>(37,5 %) || align="right"|37 714 <br>(75,1 %) || align="right"|43 459 <br>(81,16 %) || align="right"|52 082 <br>(84,87 %) |- | [[ноагӀой]] || align="right"|6 620 <br>(14,7 %) || align="right"|3 504 <br>(7,0 %) || align="right"|3 268 <br>(6,10 %) || align="right"|2 729 <br>(4,45 %) |- | [[эрсий]] || align="right"|14 180 <br>(31,5 %) || align="right"|3 992 <br>(7,9 %) || align="right"|2 901 <br>(5,42 %) || align="right"|2 154 <br>(3,51 %) |- | [[гӀумкий]] || align="right"|1 791 <br>(4,0 %) || align="right"|1 702 <br>(3,4 %) || align="right"|1 640 <br>(3,06 %) || align="right"|1 466 <br>(2,39 %) |- | [[маӀарлой]] || align="right"|1 866 <br>(4,1 %) || align="right"|1 538 <br>(3,1 %) || align="right"|639 <br>(1,19 %) || align="right"|866 <br>(1,41 %) |- | [[татрий]] || || align="right"|643 <br>(1,3 %) || align="right"|760 <br>(1,42 %) || align="right"|786 <br>(1,28 %) |- | [[доаргӀой]] || || align="right"|583 <br>(1,2 %) || align="right"|233 <br>(0,44 %) || align="right"|296 <br>(0,48 %) |- | [[лаьзгий]] || || align="right"|25 <br>(<0,1 %) || align="right"|131 <br>(0,24 %) || align="right"|208 <br>(0,34 %) |- | [[эрмалой]] || align="right"|46 <br>(0,1 %) || align="right"|27 <br>(0,1 %) || align="right"|21 <br>(0,04 %) || align="right"|22 <br>(0,04 %) |- | [[гӀалгӀай]] || align="right"|117 <br>(0,3 %) || align="right"|36 <br>(0,1 %) || align="right"|12 <br>(0,02 %) || align="right"|19 <br>(0,03 %) |- | [[украинхой]] || align="right"|276 <br>(0,6 %) || align="right"|55 <br>(0,1 %) || align="right"|24 <br>(0,04 %) || align="right"|6 <br>(0,01 %) |- | кхыбараши, <br>къам хьоахадинза <br> бараши || align="right"|3 239 <br>(7,2 %) || align="right"|414 <br>(0,8 %) || align="right"|460 <br>(0,86 %) || align="right"|734 <br>(1,20 %) |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * [http://chr-shelkovskoy.ru/ Официальный сайт Шелковского муниципального района] {{Wayback|url=http://chr-shelkovskoy.ru/ |date=20190731205240 }} {{Населённые пункты Шелковского района}} {{Муниципальные образования Шелковского района}} {{Чеченская республика}} [[ОагӀат:Шелковской шахьар| ]] [[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]] 1mll5g2vfmu09nsgqwaymdw2v3pmtvu 74396 74384 2026-05-26T01:33:38Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74396 wikitext text/x-wiki {{Не путать|Щёлковски шахьар|Москван областа Щёлковски шахьарца}} {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Русское название = Шелковской район | Оригинальное название = {{lang-ce|Шелковски кӏошт}} | Изображение = Мохне(Шелковски) кIошта.jpg | Описание изображения = | Герб = Герб Шелкавской район.jpg | Флаг = Флаг Шелковского района.png | Гимн = | Страна = {{RUS}} | Регион = | Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]] | Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Нохчий Республика]] | Включает = 19 муниципальни кхоллам | Столица = [[Шелковски|Шелковская]] гӀала | Крупный город = | Крупные города = | Дата = 1923 шу | Глава = Хаджиев Хамид Хамзатович | Название главы = Шахьара администраце да | Глава2 = Наипов Борис Хусейнович | Название главы2 = Шахьара совета тхьамада | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]] | Население = {{ Население | Шелковской район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Шелковской район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 9 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Шелковской район | ч }} / 2994.12 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[нохчий]], [[ноагӀой]], [[эрсий]], [[гӀумкий]], [[татрий]], [[маӀарлой]], кхыбараш | Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]] | Площадь = 3000,10<ref name="СП"/> | Процент от площади = 18,52 | Место по площади = 1 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Позиционная карта Шелковский район.svg | Размер карты = 305 | Карта административной единицы = | Часовой пояс = {{MSK+0}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = 87136 | Почтовые индексы = | Интернет-домен = | Вид идентификатора = [[ОКАТО]] | Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96240}} | Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]] | Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96640}} | Сайт = http://chr-shelkovskoy.ru }} '''Шелковско́й шахьар''' ({{lang-ru|Шелковской район}}, хьалха ''Шелко́вский район''; {{lang-ce|Шелковски кӏошт}}<ref>{{cite web |url = http://daymohk-gazet.ru/kosht |title = Названия районов на чеченском языке |lang = ru |website = daymohk-gazet.ru |access-date = 2020-06-03 |url-status = live |archive-date = 2020-09-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht }}</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Шелковская|Шелковски]] гӀала я. == Бахархой == {{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}} {{ Население | Шелковской район }} {{население| Шелковской район |график}} {{Столбец}}{{Столбцы/Конец}} === Къамашцара лоаттам === Шахьара къамашцара лоаттам: {| class="wikitable" |- ! !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера<br> хьисап деш нах дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref name="autogenerated3" /> !! [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web |url = https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |title = Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" |access-date = 2014-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |archive-date = 2015-09-29 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |date=2015-09-29 }}</ref>!![[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2021-ча шера<br> дӀаязбар]]<ref>{{cite web|url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|title=Том 5 таблица 1 "Национальный состав и владение языком"; "Национальный состав населения Чечни по муниципальным образованиям"|access-date=2023-12-07 archiveurl=|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx|url-status=live}}</ref> |- | '''Беррига бахархой''' || align="right"|45 011 || align="right"|50 233 || align="right"|53 548 || align="right"|61 368 |- | [[нохчий]] || align="right"|16 876 <br>(37,5 %) || align="right"|37 714 <br>(75,1 %) || align="right"|43 459 <br>(81,16 %) || align="right"|52 082 <br>(84,87 %) |- | [[ноагӀой]] || align="right"|6 620 <br>(14,7 %) || align="right"|3 504 <br>(7,0 %) || align="right"|3 268 <br>(6,10 %) || align="right"|2 729 <br>(4,45 %) |- | [[эрсий]] || align="right"|14 180 <br>(31,5 %) || align="right"|3 992 <br>(7,9 %) || align="right"|2 901 <br>(5,42 %) || align="right"|2 154 <br>(3,51 %) |- | [[гӀумкий]] || align="right"|1 791 <br>(4,0 %) || align="right"|1 702 <br>(3,4 %) || align="right"|1 640 <br>(3,06 %) || align="right"|1 466 <br>(2,39 %) |- | [[маӀарлой]] || align="right"|1 866 <br>(4,1 %) || align="right"|1 538 <br>(3,1 %) || align="right"|639 <br>(1,19 %) || align="right"|866 <br>(1,41 %) |- | [[татрий]] || || align="right"|643 <br>(1,3 %) || align="right"|760 <br>(1,42 %) || align="right"|786 <br>(1,28 %) |- | [[доаргӀой]] || || align="right"|583 <br>(1,2 %) || align="right"|233 <br>(0,44 %) || align="right"|296 <br>(0,48 %) |- | [[лаьзгий]] || || align="right"|25 <br>(<0,1 %) || align="right"|131 <br>(0,24 %) || align="right"|208 <br>(0,34 %) |- | [[эрмалой]] || align="right"|46 <br>(0,1 %) || align="right"|27 <br>(0,1 %) || align="right"|21 <br>(0,04 %) || align="right"|22 <br>(0,04 %) |- | [[гӀалгӀай]] || align="right"|117 <br>(0,3 %) || align="right"|36 <br>(0,1 %) || align="right"|12 <br>(0,02 %) || align="right"|19 <br>(0,03 %) |- | [[украинхой]] || align="right"|276 <br>(0,6 %) || align="right"|55 <br>(0,1 %) || align="right"|24 <br>(0,04 %) || align="right"|6 <br>(0,01 %) |- | кхыбараши, <br>къам хьоахадинза <br> бараши || align="right"|3 239 <br>(7,2 %) || align="right"|414 <br>(0,8 %) || align="right"|460 <br>(0,86 %) || align="right"|734 <br>(1,20 %) |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * [http://chr-shelkovskoy.ru/ Официальный сайт Шелковского муниципального района]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190731205240/http://chr-shelkovskoy.ru/ |date=2019-07-31 }} {{Населённые пункты Шелковского района}} {{Муниципальные образования Шелковского района}} {{Чеченская республика}} [[ОагӀат:Шелковской шахьар| ]] [[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]] 3ib9jqaeud9lxzqhooejb4s6trjfbmf Ло:Potd/2026-05-26 10 18715 74378 2026-05-25T13:01:15Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Crepuscular rays over parc de Noisiel at sunrise, 26 May 2019.jpg» 74378 wikitext text/x-wiki Crepuscular rays over parc de Noisiel at sunrise, 26 May 2019.jpg 9chticxrlutt1r6lj34k3xtw2oiouts Ло:Motd/2026-05-26 10 18716 74379 2026-05-25T13:04:50Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Нориця руда у пошуках їжі.webm» 74379 wikitext text/x-wiki Нориця руда у пошуках їжі.webm mcrol5k1nr16ac5e3r9ojb9i42xm7be Путин, Владимир Владимирович 0 18717 74380 2026-05-25T13:32:52Z ~2026-31190-14 6286 Керда оагIув: «привет» 74380 wikitext text/x-wiki привет qfic5b7san3rxj3q60rwjub96ngf4f5 74381 74380 2026-05-25T13:33:18Z NDG 5624 Requesting deletion 74381 wikitext text/x-wiki {{delete|No useful content}}привет i04agzejw0g7z42s7d895vm0zgly466 Наурский район 0 18718 74385 2026-05-25T18:21:57Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74385 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Наурски район 0 18719 74386 2026-05-25T18:22:20Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74386 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Наурски шахьар 0 18720 74387 2026-05-25T18:22:49Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74387 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Новра шахьар 0 18721 74388 2026-05-25T18:23:06Z Тоадархо 5207 Яьсса оагӀув кхеллай 74388 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 74389 74388 2026-05-25T18:23:21Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74389 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Новра-ГӀалан шахьар 0 18722 74390 2026-05-25T18:23:50Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74390 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Новра-ГӀалий шахьар 0 18723 74391 2026-05-25T18:24:08Z Тоадархо 5207 [[Неврен шахьар]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74391 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неврен шахьар]] 5wyuxhsnab42jrhw1s7ei6zekn6u63q Неврен шахьар 0 18724 74392 2026-05-25T18:35:59Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = Неврен шахьар | Оригинальное название = {{lang-ce|Невран кӏошт}}, ({{lang-ru|Наурский район}}) | Изображение = Площадь станицы Наурской на которой расположена Администрация Наурского муници...» 74392 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = Неврен шахьар | Оригинальное название = {{lang-ce|Невран кӏошт}}, ({{lang-ru|Наурский район}}) | Изображение = Площадь станицы Наурской на которой расположена Администрация Наурского муниципального района.jpg | Описание изображения = Новра-ГӀалий пхьегӀе | Герб = Naurski district coat of arms.gif | Флаг = Naurski district flag.gif | Гимн = | Страна = {{Флагификация|Россия}} | Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]] | Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Чеченская Республика]] | Включает = {{nobr|14 муниципальни кхоллам}} | Столица = [[Наурская|Новра-ГӀала]] | Крупный город = | Крупные города = | Дата = 1935 шу | Глава = Бухадиев Магомед Айбиевич | Название главы = Шахьара администраце да | Глава2 = Яхъяев Салауди Амиевич | Название главы2 = Шахьара совета тхьамада | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]] | Население = {{ Население | Наурский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Наурский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 11 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} / 2205.17 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[нохчий]], [[эрсий]], [[турки-месхетинцы|месхий туркий]], кхыбараш | Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]] | Площадь = 2204,32<ref name="СП"/> | Место по площади = 2 | Процент от площади = 13,64 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Позиционная карта Наурский район.svg | Размер карты = 305 | Часовой пояс = {{MSK+0}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = 87143 | Вид идентификатора = [[ОКАТО]] | Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96222}} | Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]] | Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96622}} | Сайт = http://www.naurchr.ru | Параметр1 = | Название параметра1 = | Примечания = }} '''Невре́н шахьар''' ({{lang-ce|Невран кӏошт}}<ref>{{Cite web |url=http://daymohk-gazet.ru/kosht |title=Названия районов на чеченском языке |access-date=2016-11-21 |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht |url-status=live }}</ref>, ({{lang-ru|Наурский район}})) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Наурская|Невре]] пхье я. == Бахархой == {{ Население | Наурский район }} {{ Население | Наурский район | график }} === Къамашцара лоаттам === Шахьаре дукхагӀа бахараш [[нохчий ба]], иштта эрсий а бах (царех [[терские казаки|Тийрка тӀара гӀазкхий]] тӀехье а йолаш), [[турки-месхетинцы|месхий туркий]] ([[Средняя Азия|Хьалхарча Азера]] 1990-ча шерашка беха хьалбаьхка). Шахьара къамашцара лоаттам: {| class="wikitable" |- !Къам ![[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|title=Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более"|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|archive-date=2015-09-29|url-status=dead}}</ref> |- | [[нохчий]]|| align="right" |46 376 (84,70 %) |- | [[эрсий]]|| align="right" |4 394 (8,03 %) |- | [[туркий]]|| align="right" |1 434 (2,62 %) |- | [[гӀумкий]]|| align="right" |452 (0,83 %) |- | [[тӀабасрой]]|| align="right" |357 (0,65 %) |- | [[маӀарлой]]|| align="right" |325 (0,59 %) |- | [[лаьзгий]]|| align="right" |175 (0,32 %) |- | [[эрмалой]]|| align="right" |110 (0,20 %) |- | [[казахий]]|| align="right" |100 (0,18 %) |- | кхыбараш|| align="right" |892 (1,63 %) |- | хьоаха ца даьраш|| align="right" |137 (0,25 %) |- |'''Берригаш'''|| align="right" |54 752 (100,00 %) |}<br> {| class="wikitable" |+Къамашцара лоаттама динамика<ref name="этнокавказ">{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|title=Население Чечни|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013234204/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|url-status=live}}</ref> !Къам ![[Перепись населения СССР (1926)|1926]]<ref group="К">Данные приблизительные.</ref> ![[Перепись населения СССР (1939)|1939]] ![[Перепись населения СССР (1959)|1959]] ![[Перепись населения СССР (1970)|1970]] ![[Перепись населения СССР (1979)|1979]] ![[Перепись населения СССР (1989)|1989]] ![[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]] |- |[[нохчий]] |46 (0,2 %) |43 (0,1 %) |1 993 (7,3 %) |20 472 (42,7 %) |24 717 (52,0 %) |27 583 (59,4 %) |41 732 (81,6 %) |- |[[Эрсий]] |21 112 (88,4 %) |30 212 (93,7 %) |22 803 (83,3 %) |24 787 (51,7 %) |20 539 (43,2 %) |16 589 (35,7 %) |6 538 (12,8 %) |- |[[ГӀумкий]] |{{comment|н/д|нет данных}} |1 (<0,1 %) |{{comment|н/д|нет данных}} |73 (0,2 %) |74 (0,2 %) |73 (0,2 %) |71 (0,1 %) |- |[[МаӀарлой]] |{{comment|н/д|нет данных}} |— |{{comment|н/д|нет данных}} |161 (0,3 %) |150 (0,3 %) |180 (0,4 %) |88 (0,2 %) |- |[[Эрмалой]] |34 (0,1 %) |80 (0,2 %) |79 (0,3 %) |102 (0,2 %) |117 (0,2 %) |77 (0,2 %) |56 (0,1 %) |- |[[Украинхой]] |2 370 (9,9 %) |954 (3,0 %) |821 (3,0 %) |664 (1,4 %) |483 (1,0 %) |517 (1,1 %) |92 (0,2 %) |- |[[ГӀалгӀай]] |{{comment|н/д|нет данных}} |1 (<0,1 %) |40 (0,1 %) |255 (0,5 %) |245 (0,5 %) |244 (0,5 %) |53 (0,1 %) |- |[[НоагӀой]] |81 (0,3 %) |17 (0,1 %) |{{comment|н/д|нет данных}} |57 (0,1 %) |37 (0,1 %) |11 (<0,1 %) |12 (<0,1 %) |- |Кхыбараш |251 (1,1 %) |946 (2,9 %)<ref group="К">В том числе: 188 чел. — [[немцы]] (0,6 %), 184 чел. — [[осетины]] (0,6 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|title=Наурский район (1939 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113010316/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|url-status=live}}</ref> |1 650 (6,0 %) |1 344 (2,8 %) |1 191 (2,5 %) |1 148 (2,5 %) |2 501 (4,9 %)<ref group="К">В том числе: 1 641 чел. — [[турки]] (3,2 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|title=Наурский район (2002 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2012-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126020102/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|url-status=live}}</ref> |- |'''Берригаш''' |23 894 (100,0 %) |32 254 (100,0 %) |27 386 (100,0 %) |47 915 (100,0 %) |47 553 (100,0 %) |46 422 (100,0 %) |51 143 (100,0 %) |} 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох шахьаре даьха къамаш<ref name="ВПН2020">{{Cite web |url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |url-status=live }}</ref>: {| class='standard' |- ! Къам || Дукхал, саг || Дакъа |- |Нохчий || align=right | 52 678 || align=right | 88,70 % |- |Эрсий || align=right | 3302 || align=right | 5,56 % |- |Туркий || align=right | 1267 || align=right | 2,13 % |- |ТӀабасрой || align=right | 350 || align=right | 0,59 % |- |ГӀумкий || align=right | 337 || align=right | 0,57 % |- |МаӀарлой || align=right | 316 || align=right | 0,53 % |- |Лаьзгий || align=right | 123 || align=right | 0,21 % |- |МухӀдой || align=right | 108 || align=right | 0,18 % |- |ДоаргӀой || align=right | 101 || align=right | 0,17 % |- |Эрмалой || align=right | 89 || align=right | 0,15 % |- |ХӀирий || align=right | 78 || align=right | 0,13 % |- |Казахий || align=right | 76 || align=right | 0,13 % |- |ГӀозлой || align=right | 71 || align=right | 0,12 % |- | Кхыбараш<ref>'''Абазины''' (1), '''Агулы''' (22), '''Алтайцы''' (5), '''Ассирийцы''' (1), '''Балкарцы''' (11), '''Башкиры''' (16), '''Белорусы''' (2), '''Буряты''' (5), '''Греки''' (1), '''Грузины''' (26), '''Ингуши''' (49), '''Кабардинцы''' (58), '''Калмыки''' (18), '''Карачаевцы''' (1), '''Киргизы''' (2), '''Лакцы''' (10), '''Марийцы''' (11), '''Молдаване''' (1), '''Мордва''' (4), '''Нагайбаки''' (3), '''Немцы''' (5), '''Ногайцы''' (23), '''Таджики''' (10), '''Татары''' (53), '''Тувинцы''' (11), '''Турки-месхетинцы''' (5), '''Туркмены''' (22), '''Удины''' (1), '''Удмурты''' (3), '''Узбеки''' (7), '''Украинцы''' (16), '''Хакасы''' (3), '''Цахуры''' (18), '''Черкесы''' (3), '''Чехи''' (4), '''Чуваши''' (8), '''Чукчи''' (1), '''Эстонцы''' (5), '''Указавшие другие ответы о национальной принадлежности''' (23), '''Нет национальной принадлежности''' (24)</ref> || align=right | 492 || align=right | 0,83 % |- | Берригаш || align=right | 59 388 || align=right | 100,00 % |} == Доашхамаш == {{примечания|group="К"}} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |title = Инвестиционный паспорт Наурского района |url = http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20090917055038/http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-date = 2009-09-17 |url-status = dead }} {{Населённые пункты Наурского района}} {{Муниципальные образования Наурского района}} {{Чеченская Республика}} [[ОагӀат:Неврен шахьар| ]] [[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]] 0olh3tphvodcto7abox9v689n7ccl4x 74394 74392 2026-05-26T00:36:02Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74394 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = Неврен шахьар | Оригинальное название = {{lang-ce|Невран кӏошт}}, ({{lang-ru|Наурский район}}) | Изображение = Площадь станицы Наурской на которой расположена Администрация Наурского муниципального района.jpg | Описание изображения = Новра-ГӀалий пхьегӀе | Герб = Naurski district coat of arms.gif | Флаг = Naurski district flag.gif | Гимн = | Страна = {{Флагификация|Россия}} | Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]] | Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Чеченская Республика]] | Включает = {{nobr|14 муниципальни кхоллам}} | Столица = [[Наурская|Новра-ГӀала]] | Крупный город = | Крупные города = | Дата = 1935 шу | Глава = Бухадиев Магомед Айбиевич | Название главы = Шахьара администраце да | Глава2 = Яхъяев Салауди Амиевич | Название главы2 = Шахьара совета тхьамада | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]] | Население = {{ Население | Наурский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Наурский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 11 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} / 2205.17 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[нохчий]], [[эрсий]], [[турки-месхетинцы|месхий туркий]], кхыбараш | Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]] | Площадь = 2204,32<ref name="СП"/> | Место по площади = 2 | Процент от площади = 13,64 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Позиционная карта Наурский район.svg | Размер карты = 305 | Часовой пояс = {{MSK+0}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = 87143 | Вид идентификатора = [[ОКАТО]] | Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96222}} | Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]] | Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96622}} | Сайт = http://www.naurchr.ru | Параметр1 = | Название параметра1 = | Примечания = }} '''Невре́н шахьар''' ({{lang-ce|Невран кӏошт}}<ref>{{Cite web |url=http://daymohk-gazet.ru/kosht |title=Названия районов на чеченском языке |access-date=2016-11-21 |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht |url-status=live }}</ref>, ({{lang-ru|Наурский район}})) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Наурская|Невре]] пхье я. == Бахархой == {{ Население | Наурский район }} {{ Население | Наурский район | график }} === Къамашцара лоаттам === Шахьаре дукхагӀа бахараш [[нохчий ба]], иштта эрсий а бах (царех [[терские казаки|Тийрка тӀара гӀазкхий]] тӀехье а йолаш), [[турки-месхетинцы|месхий туркий]] ([[Средняя Азия|Хьалхарча Азера]] 1990-ча шерашка беха хьалбаьхка). Шахьара къамашцара лоаттам: {| class="wikitable" |- !Къам ![[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|title=Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более"|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|archive-date=2015-09-29|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |date=2015-09-29 }}</ref> |- | [[нохчий]]|| align="right" |46 376 (84,70 %) |- | [[эрсий]]|| align="right" |4 394 (8,03 %) |- | [[туркий]]|| align="right" |1 434 (2,62 %) |- | [[гӀумкий]]|| align="right" |452 (0,83 %) |- | [[тӀабасрой]]|| align="right" |357 (0,65 %) |- | [[маӀарлой]]|| align="right" |325 (0,59 %) |- | [[лаьзгий]]|| align="right" |175 (0,32 %) |- | [[эрмалой]]|| align="right" |110 (0,20 %) |- | [[казахий]]|| align="right" |100 (0,18 %) |- | кхыбараш|| align="right" |892 (1,63 %) |- | хьоаха ца даьраш|| align="right" |137 (0,25 %) |- |'''Берригаш'''|| align="right" |54 752 (100,00 %) |}<br> {| class="wikitable" |+Къамашцара лоаттама динамика<ref name="этнокавказ">{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|title=Население Чечни|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013234204/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|url-status=live}}</ref> !Къам ![[Перепись населения СССР (1926)|1926]]<ref group="К">Данные приблизительные.</ref> ![[Перепись населения СССР (1939)|1939]] ![[Перепись населения СССР (1959)|1959]] ![[Перепись населения СССР (1970)|1970]] ![[Перепись населения СССР (1979)|1979]] ![[Перепись населения СССР (1989)|1989]] ![[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]] |- |[[нохчий]] |46 (0,2 %) |43 (0,1 %) |1 993 (7,3 %) |20 472 (42,7 %) |24 717 (52,0 %) |27 583 (59,4 %) |41 732 (81,6 %) |- |[[Эрсий]] |21 112 (88,4 %) |30 212 (93,7 %) |22 803 (83,3 %) |24 787 (51,7 %) |20 539 (43,2 %) |16 589 (35,7 %) |6 538 (12,8 %) |- |[[ГӀумкий]] |{{comment|н/д|нет данных}} |1 (<0,1 %) |{{comment|н/д|нет данных}} |73 (0,2 %) |74 (0,2 %) |73 (0,2 %) |71 (0,1 %) |- |[[МаӀарлой]] |{{comment|н/д|нет данных}} |— |{{comment|н/д|нет данных}} |161 (0,3 %) |150 (0,3 %) |180 (0,4 %) |88 (0,2 %) |- |[[Эрмалой]] |34 (0,1 %) |80 (0,2 %) |79 (0,3 %) |102 (0,2 %) |117 (0,2 %) |77 (0,2 %) |56 (0,1 %) |- |[[Украинхой]] |2 370 (9,9 %) |954 (3,0 %) |821 (3,0 %) |664 (1,4 %) |483 (1,0 %) |517 (1,1 %) |92 (0,2 %) |- |[[ГӀалгӀай]] |{{comment|н/д|нет данных}} |1 (<0,1 %) |40 (0,1 %) |255 (0,5 %) |245 (0,5 %) |244 (0,5 %) |53 (0,1 %) |- |[[НоагӀой]] |81 (0,3 %) |17 (0,1 %) |{{comment|н/д|нет данных}} |57 (0,1 %) |37 (0,1 %) |11 (<0,1 %) |12 (<0,1 %) |- |Кхыбараш |251 (1,1 %) |946 (2,9 %)<ref group="К">В том числе: 188 чел. — [[немцы]] (0,6 %), 184 чел. — [[осетины]] (0,6 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|title=Наурский район (1939 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113010316/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|url-status=live}}</ref> |1 650 (6,0 %) |1 344 (2,8 %) |1 191 (2,5 %) |1 148 (2,5 %) |2 501 (4,9 %)<ref group="К">В том числе: 1 641 чел. — [[турки]] (3,2 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|title=Наурский район (2002 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2012-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126020102/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|url-status=live}}</ref> |- |'''Берригаш''' |23 894 (100,0 %) |32 254 (100,0 %) |27 386 (100,0 %) |47 915 (100,0 %) |47 553 (100,0 %) |46 422 (100,0 %) |51 143 (100,0 %) |} 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох шахьаре даьха къамаш<ref name="ВПН2020">{{Cite web |url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |url-status=live }}</ref>: {| class='standard' |- ! Къам || Дукхал, саг || Дакъа |- |Нохчий || align=right | 52 678 || align=right | 88,70 % |- |Эрсий || align=right | 3302 || align=right | 5,56 % |- |Туркий || align=right | 1267 || align=right | 2,13 % |- |ТӀабасрой || align=right | 350 || align=right | 0,59 % |- |ГӀумкий || align=right | 337 || align=right | 0,57 % |- |МаӀарлой || align=right | 316 || align=right | 0,53 % |- |Лаьзгий || align=right | 123 || align=right | 0,21 % |- |МухӀдой || align=right | 108 || align=right | 0,18 % |- |ДоаргӀой || align=right | 101 || align=right | 0,17 % |- |Эрмалой || align=right | 89 || align=right | 0,15 % |- |ХӀирий || align=right | 78 || align=right | 0,13 % |- |Казахий || align=right | 76 || align=right | 0,13 % |- |ГӀозлой || align=right | 71 || align=right | 0,12 % |- | Кхыбараш<ref>'''Абазины''' (1), '''Агулы''' (22), '''Алтайцы''' (5), '''Ассирийцы''' (1), '''Балкарцы''' (11), '''Башкиры''' (16), '''Белорусы''' (2), '''Буряты''' (5), '''Греки''' (1), '''Грузины''' (26), '''Ингуши''' (49), '''Кабардинцы''' (58), '''Калмыки''' (18), '''Карачаевцы''' (1), '''Киргизы''' (2), '''Лакцы''' (10), '''Марийцы''' (11), '''Молдаване''' (1), '''Мордва''' (4), '''Нагайбаки''' (3), '''Немцы''' (5), '''Ногайцы''' (23), '''Таджики''' (10), '''Татары''' (53), '''Тувинцы''' (11), '''Турки-месхетинцы''' (5), '''Туркмены''' (22), '''Удины''' (1), '''Удмурты''' (3), '''Узбеки''' (7), '''Украинцы''' (16), '''Хакасы''' (3), '''Цахуры''' (18), '''Черкесы''' (3), '''Чехи''' (4), '''Чуваши''' (8), '''Чукчи''' (1), '''Эстонцы''' (5), '''Указавшие другие ответы о национальной принадлежности''' (23), '''Нет национальной принадлежности''' (24)</ref> || align=right | 492 || align=right | 0,83 % |- | Берригаш || align=right | 59 388 || align=right | 100,00 % |} == Доашхамаш == {{примечания|group="К"}} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |title = Инвестиционный паспорт Наурского района |url = http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20090917055038/http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-date = 2009-09-17 |url-status = dead }} {{Населённые пункты Наурского района}} {{Муниципальные образования Наурского района}} {{Чеченская Республика}} [[ОагӀат:Неврен шахьар| ]] [[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]] 7y80yvz53xyipney8lvlqvo1ze6rhe6