Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
ЦӀий
0
7806
74407
65002
2026-05-28T23:07:44Z
Коазой Рашид
1210
74407
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Bleeding finger.jpg|thumb|]]
'''ЦӀий''' ''(да)'' — коача а, дӀа-хьа лелаш а дола [[соединительная ткань|хотта кӀада]]. Иштта цӀийх [[Орган (биология)|маьже]] лоархӀ. ЦӀий латт коачача гонахьехи ([[плазма крови|плазмах]]) цу чу лелача [[клетки крови|цӀийна оагилгехи]] ([[Эритроциты|эритроциташ]], [[Лейкоциты|лейкоциташ]], [[тромбоциты|тромбоциташ]]). [[Дог|Дего]] ший деттадаларца цӀий [[Кровеносные сосуды|дегӀий миашка]] гӀолла тувс, тӀаккха тӀехьа тӀа мел доагӀача цӀийно хьалха дӀадаха́чунна Ӏоткъам барца цӀий дегӀа чу цахаддаш [[кровообращение|кхестийт]].
[[Позвоночные|БукъатӀехк йолча]] [[дийнат]]ий цӀий [[красный цвет|цӀеча бесара]] хул [[эритроцит]]ашка [[кислород]] дӀа-хьа кхухьа [[гемоглобин]] я́лар бахьан долаш. Сага цӀий [[кислород]]ах дизза́ ([[артериальная кровь|артерешка]]) хилча, сийрда-цӀе хул из, нагахьа из е́це́ баьдегӀа хул. Цхьайолча [[Моллюски|хипаьшкийи]] [[членистоногие|членистоногийи]] цӀий (нийсагӀа аьлча [[гемолимфа]]) [[гемоцианин]] хилар бахьан долаш сийно́ да.
== ЦӀийна белгалонаш ==
* ''Суспензе белгалонаш'' цӀийна белокий лоаттамга хьежжеи белокий фракций [[соотношение|юкъмоттигага]] хьежжеи хул (дукхагӀча даькъе [[альбумины|альбуминаш]] [[глобулины|глобулинаел]] дукхагӀа я).
* ''Коллоидий белгалонаш'' плазма чу [[Белки|белокаш]] хиларца ювзаенна я. Белокашта хий чулаца магар бахьан долаш, цӀийна лоаттам коача бус.
* ''Электролитий белгалонаш'' цӀийна плазме [[анион]]аши [[катион]]аши хиларца ювзаенна я. ЦӀийна электролитий белгалонаш [[Осмотическое давление|осмоса Ӏоткъамаца]] къоастаю.
== ЦӀийна лоаттам ==
[[Файл:Packed cell volume diagram.svg|thumb|right|200px|[[Гематокрит]] (Ht, PCV): [[форменные элементы крови|цӀийна кепе элементаш]] — 46 %; [[плазма крови|плазма]] — 54 %]]
{{См. также|Гематокрит}}
Организма деррига цӀий шин даькӀе декъ: миашка долчохи, маьженашкеи кӀадашкеи долчохи. Лаьтта́ча цӀийна кхо тӀоа белгалбаккха йиш я: лакхера [[слой|тӀоа]] — [[плазма]], юкъербар (тайшача беса, биткъа) [[лейкоциты|лейкоцитаех]] латт, лохерабар (цӀе) — [[эритроциты|эритроцитех]]<ref>{{книга|автор=Кривов Ю. И., [[Торгунаков, Аркадий Петрович|Торгунаков А. П.]], [[Рудаев, Владимир Иванович|Рудаев В. И.]], [[Красильников, Геннадий Петрович|Красильников Г. П.]], Володин В. В.|заглавие=Переливание крови, её компонентов и препаратов|ответственный=Под ред. д.м.н. проф. А. П. Торгунакова|год=2007|место=Кемерово|издательство=[[КемГМА]]|ссылка=http://rucont.ru/file.ashx?guid=a881670e-225f-4bf3-a1ab-5b83cb7d180b|страницы=32}}</ref>. УнахцӀена долча кхийнача [[адам]]а цӀийна чу 50—60 % плазмас лоац, хӀаьта кепе элементаша 40—50 %. Дерригача цӀийна [[оахам]] кепе элементий оахамах йийкъачул тӀехьагӀа хьахулачох гемокрита таьрахь (хьадаьннад {{lang-grc|αἷμα}} — ''цӀий'', {{lang-grc2|κριτός}} — ''гойтам'' яхачох) е [[гематокрит]] оал. Гематокрита таьрахь проценташца белгалду, лоацдеш хилча «Ht» язду. Турбилга хьисапе долча пела чу цӀий чу а деттийя, хӀаьта цу пела а я ''гематокрит'' яха цӀи, [[центрифуга]] чу кхестийт цӀий, гематокрит гургйолаш. Цул тӀехьагӀа [[осадок|гӀоа]] хинна ӀокӀалайолхача цӀийна форменни элементаша ([[эритроциты|эритроциташа]], [[лейкоциты|лейкоциташа]], [[тромбоциты|тромбоциташа]]) дӀалоацача даькъага хьож.
=== Плазма ===
{{Основная статья|Плазма крови}}
[[Плазма крови|ЦӀийна плазма]] (хьадаьннад {{lang-el|πλάσμα}} — «цхьа хьакъоастаденна, хьахинна хӀама» яхачох) — цӀийна коача дакъа. Шийна чу плазме хийи (90 % совгӀа) [[белокаши]], иштта кхыйола хӀамаши я. Плазмай керттера белокаш [[альбумины|альбуминаши]], [[глобулины|глобулинаши]] [[фибриноген]]и я. Органикай йоацача хӀамаша 2—3 % дӀалоац; царех я катионаши (Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Mg<sup>2+</sup>, Ca<sup>2+</sup>) анионаши (HCO<sub>3</sub><sup>−</sup>, Cl<sup>−</sup>, PO<sub>4</sub><sup>3−</sup>, SO<sub>4</sub><sup>2−</sup>). ЦӀийна лоаттама чура органикай хӀамаш (9 % гаргга) акхарех екъ:
* азот йоаллараш (белок, [[аминокислоты|аминокислоташ]], [[мочевина]], [[креатинин]], [[аммиак]], [[Пуриновый обмен|пуринийи]] пиримидинийи нуклеотидий хувцаяларгахьа хьахулар)
* азот йоацараш ([[глюкоза]], хьаьна кислоташ, [[Пировиноградная кислота|пируват]], [[Молочная кислота|лактат]], [[липиды|фосфолипидаш]], триацилглицеролы, [[холестерин]]).
Иштта цитоплазма чу [[газ]]аш а ([[кислород]], [[углекислый газ|кӀора миста газ]]), биологе хьинаре хӀамаш а ([[гормоны|гормонаш]], [[витамины|витаминаш]], [[ферменты|ферменташ]], [[Нейромедиатор|медиатораш]]) я.
[[Гистология|Гистологека]] йиллача, плазма яхар коачача [[Соединительная ткань|хоттача кӀадан]] (цӀийна) [[Внеклеточный матрикс|оагилгашта юкъера хӀама]] я.
=== Форменни элементаш ===
[[Файл:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|200px|Аьрдехьара аьттехьа: [[эритроцит]], [[тромбоцит]], [[лейкоцит]] (скан ю [[Электронный микроскоп|электронни микроскопи]])]]
{{Керттера статья|ЦӀийна оагилгаш}}
Кхийнача адамий цӀийна 40-50 % кепе элементаша дӀалоац, плазмас — 50—60 %. Кепе хьамилгаех ''эритроциташи'', ''тромбоциташи'', ''лейкоциташи'' я:
* [[Эритроциташ]] (''цӀецара цӀе хьамилгаш'') — кепе элементех эггара дукхагӀа я. Кхийнача эритроциташка [[Клеточное ядро|тӀум]] яц, чусаттача Ӏоакъий хьисапе я. 120 дийнахьа лел, тӀаккха [[дийхк]]а чуи, [[Селезёнка|Ӏинжарилга]] чуи йохаю уж организмо. Эритроциташка шийгахьа аьшк дола белок я — [[гемоглобин]]. Цо эритроцитий керттера болх Ӏалашбу — газаш дӀа-хьа кхахьар, эггара хьалхагӀа — [[кислород]]. ЦӀийна бос гемоглобин бахьан долаш ба цӀе лесташ. [[лёгкие|Паьхкашка]] гемоглобин кислородаца хотта а яле, цунах сийрда-цӀеча бесара ''[[Гемоглобин|оксигемоглобин]]'' хьахул. КӀадашка оксигемоглобино ший кислород дӀалу, тӀаккха цунах ше хинна гемоглобин хьахул, из бахьан долаш цӀий баьдлу. Кислородал совгӀа [[Гемоглобин|карбогемоглобин]] хилча кӀадашкара [[паьхкаш]]ка [[Диоксид углерода|кӀора миста газ]] кхухьа гемоглобино.
[[Файл:Blood3.ogv|thumb|200px|Басардинза дола хӀанз мара хьаийца доаца адамий дийна цӀий. Шинна оагӀорахьара чусатта йола эритроциташи ах чакхсадоагӀа лейкоциташи я микроскопа кӀала гуш, фазай контраст]]
* [[Тромбоциты|Тромбоциташ]] (''цӀийна пластинкаш'') яхараш [[Клеточная мембрана|оагилга пордос]] доазув теха йола [[мегакариоциты|мегакариоциташ]] оалаш йолча [[Костный мозг|тӀехкий тӀума]] геттара йоккхийча оагилгий [[цитоплазма]]н доакъош да. ЦӀийна плазман белокаца (хьокхама, [[фибриноген]]аца) цхьана тромбоциташа цӀий [[свертываемость крови|доттадалар]]] Ӏалашду, [[чов]] яьча [[Кровеносные сосуды|миа чура]] [[Кровотечение|цӀий ахар]] соца а деш, организм [[кровопотеря|цӀий доврах]] лоръю цар.
* [[Лейкоциты|Лейкоциташ]] (''цӀийна кӀай оагилгаш'') организма [[Иммунная система|иммунни ража]] дакъа да. [[Кровеносные сосуды|ЦӀийна хьоарсамах]] а даьнна [[Ткань (биология)|кӀадех]] кхе́та аьттув ба цар. Лейкоцитий керттера функци [[Микроорганизмы|хийрача фусехи]] хоттамехи дегӀ [[Иммунный ответ|лорадар]] я. [[Иммунный ответ|Иммуннича реакцешка]] да́къа лоац цар [[T-лимфоциты|Т-оагилгаш]] хьаярца, хӀаьта царна шоашта [[вирусы|вирусаши]] тайп-тайпара зе́не [[Вещество|хӀамаш]] йовзалу. Цул совнагӀа, [[B-лимфоциты|В-оагилгаш]] а я царех, [[антитела|антидегӀамаши]], [[макрофаги|макрофагаши]] хьаеш йола, тӀаккха цара Т-лимфоциташта яйза йола хӀамаш хӀалакью. ЛерттӀача хьа́ле́ цӀийна чу [[Лейкоциты|лейкоциташ]] кхыча [[Клетки крови|форменнича элементел]] дукхагӀа я.
ЦӀий яхар сиха кердадувлача кӀадех лоархӀ. ЦӀийна форменнича элементий [[регенерация|регенераци]] къаенна оагилгаш дӀа а йоахаш, [[Кроветворные органы|цӀий хьадеча маьженаша]] кердаяраш хьакхолларца Ӏалашъю. Цу маьженех керттеръяр сага а [[млекопитающие|дакхача дийнатий]] а [[костный мозг|тӀехкий тӀум]] я. Сага цӀе е цӀий кхолла тӀехка тӀум дукхагӀча даькъе [[Таз (анатомия)|хаьнт]]Ӏехкаш чуи йӀаьхача турба тӀехкаш чуи йоалл. ЦӀийна керттера фильтр [[селезёнка|Ӏинжарилг]] да (цӀе пульпа), иштта цун иммунитета доал а ду (кӀай пульпа).
== Физикани коллоидийи химега цӀий диллача ==
Коллоидий химега диллача цӀий яхар ахдисперсни раж я — плазма чурча эритроцитий [[суспензия|суспензи]] (эритроциташ аййенна лела белокаша [[коллоидный раствор|коллоида маркхал]] хьабу, [[мочевина]], [[глюкоза]] иштта кхыйолча [[органические вещества|органикай хӀамаехи]] тухехи бакъйола маркхал хьахул). Цудухьа физикан химе [[закон|оттамаш]] хьа а лаьца цӀийга хьежача, [[Скорость оседания эритроцитов|эритроциташ гӀоа санна ӀотаӀар]] суспензи ӀотаӀар санна да. Эшам боаца цӀий лерттӀача гематокрите хилча [[ньютоновская жидкость|ньютона коачал]] хилац, цхьабакъда феца бувзам ца беча плазмах ньютона коачал ала йиш я.
== Дукхал ==
=== Лоаттам ===
* '''Белок''' — 7—8 % (плазма чу):
** мордза (сывороточни) альбумин — 4 %,
** мордза (сывороточни) глобулин — 2,8 %,
** фибриноген — 0,4 %;
* '''Минерале тухаш''' — 0,9—0,95 %;
* '''Глюкоза''' — 3,6—5,55 ммоль/л (пхаьний плазма [[феттал|фетта]] (хӀама йианза) волаш, IDF, 2011).
* Гемоглобина да́къа:
** маӀача наьх — 7,7—8,1 ммоль/л Салийна 78—82 ед. ,
** кхалнаьх — 7,0—7,4 ммоль/л Салийна 70—75 ед. ;
* ЦӀийна 1 мм³ чура эритроцитий дукхал:
** маӀача наьх — 4 500 000—5 000 000,
** кхалнаьх — 4 000 000—4 500 000;
* ЦӀийна 1 мм³ чура тромбоцитий дукхал — 180000—320000 гарга;{{sfn|Воробьёв, Смирнов|2010|с=86—88|name=GRE}}
* ЦӀийна 1 мм³ чура лейкоцитий дукхал — 6000—9000 гарга;<ref name="GRE"/>
** сегментотӀуман — 50—70 %,
** лимфоциташ — 20—40 %,
** моноциташ — 2—10 %,
** палочкотӀуман — 1—5 %,
** эозинофилаш — 2—4 %,
** базофилаш — 0—1 %,
** метамиелоциташ — 0—1 %.
=== Гойтамаш ===
* Плазман осмоса Ӏоткъам — 7,5 атм гаргга;
* Плазман онкоса Ӏоткъам — рт. бӀ. 25—30 мм;
* ЦӀийна [[плотность|айхе]] — 1,050—1,060 г/см³;<ref name="GRE"/>
* [[Скорость оседания эритроцитов|Эритроциташ ӀотаӀара сухал]]:
** маӀача наьх — 1—10 мм/с,
** кхалнаьх — 2—15 мм/с (бера болчара 45 мм/с).
== Функцеш ==
[[Замкнутая кровеносная система|Къайла йолча]] [[дега-миай раж|миай система]] чу [[циркуляция крови|цахаддаш кхест]] цӀий, тайп-тайпара хьашташ кхоачашдеш:
* '''Транспорта''' — цӀий лелар; укхаза кхы а функцеш белгалйоах:
** Садахара — кислород [[лёгкие|пехкашкара]] кӀадашка кхахьари, [[углекислый газ|кӀора миста газ]] кӀадашкара пехкашка кхахьари
** Кхабара (трофикай) — [[питательные вещества|кхачан хӀамаш]] [[Ткань (биология)|кӀадий]] оагилгашка кхухь
** Экскреторни (дӀаараяхийтара) — эшаш йоаца [[Метаболиты|хӀамаш хувцаялара продукташ]] организма чура [[Экскреция|дӀаарайоахаргйолаш]] пехкашкеи [[Почка (анатомия)|жамарашкеи]] кхахьар
** Терморегуляце — [[Температура тела|дегӀа температура]] доалдуц
** Регуляце — тайп-тайпара йола маьженаши ражаши хувтт, [[Гормоны|гормонаш]] дӀа-хьа кхухьаш.
* '''Лорадара''' — хийрача агентех оагилгайи гуморальнии лорадар Ӏалашдар
* '''Гомеостаза''' — [[гомеостаз]] лоаттаяр
* '''Механически''' — цӀий чуда́р бахьан долаш маьженашта [[Тургор тканей|тургор ялар]]
== ЦӀийна тоабаш ==
{{Основная статья|ЦӀийна тоабаш}}
Эритроцитий цхьайола антигений белгалонаш хиларга хьежжа беррига нах ше-шоай цӀийна тоабах бекъ. Саг ше валлалца, ше Ӏоваьча хана хиннача цӀийна тоабаца вах. Эггара чӀоагӀагӀа лоадам болаш да цӀий «AB0» яхача системах йиъ тоабах декъари «[[резус-фактор]]ах» шин тоабахи декъари. [[гемотрансфузия|ЦӀий дӀа-хьа дувттача]] хана цу тоабашка хьежжа цӀий вӀашкадоагӀе хьежаш лораде деза чӀоагӀа. I цӀийна тоаба йола нах моллагӀчоа [[Донорство крови|цӀий дӀадала]] йиш йолаш ба, хӀаьта IV тоаба йолчарна [[реципиент|моллагӀа цӀий чудувтта йиш я]]. Кердача цӀий дӀа-хьа дувттара ражо хьаяхачох, цӀий ше мо цӀийна тоаба йолча сага́и, ше мо цӀийна тоаба йолча сагагареи мара дувтта йиш йолаш дац. Хьоахаяча тоабел совгӀа кхы а я цӀийна тоабаш, хӀаьта цар лоадам ишта боккха бац.
Даь-наьн цӀийна тоабаш ховш хилча, берий малагӀа тоаба хургья ха йиш я, ишта берий тоабага хьежжв даь-наьн малагӀв хила мегаш я а хоалу.
Агглютининаши (антидегӀамаш) агглютиногенаши (антигенаш) хилар хьагойта улг:
{| class="wikitable"
!Группа крови
!Агглютининаш (антидегӀамаш)
!Агглютиногенаш (антигенаш)
|-
|I (O)
|α, β
|яц
|-
|II (A)
|β
|A
|-
|III (B)
|α
|B
|-
|IV (AB)
|яц
|A, B
|}
== ЦӀийна лазараш ==
{{Основная статья|Гематология}}
ЦӀийи [[органы кроветворения|цӀий кхоллара маьженаши]] тохкаш йолча, цул совгӀа [[Этиология|этиологи]], [[патогенез]], клиника, [[диагностика|таллар]], [[дарба]], лазар хургхилар, е лазар хургдоацаш цӀийна ража лазар соцадар тохкаш йолча [[лорал]]а [[раздел|ралсах]] ''[[гематология|гематологи]]'' оал, [[цӀийоацарг]]аца дувзаденна хилча — ''[[онкогематология|онкогематологи]]''. Хьайбай цӀийна лазараши, уж дерзадари, уж хургдоацаш хьайбаш лорадар [[ветеринария|ветеринараша]] тохк.
=== ЦӀийна лазараш ===
{{Основная статья|Заболевания крови|Гемобластозы}}
* [[Анемия|Анеми]] ({{lang-el|αναιμία}} — "цӀий кӀезигдалар) — дегӀа чу кхестача цӀийна чу [[гемоглобина]] [[концетрация|дукхал]] лохъяларца белгалйоала клиникан-гематологе [[синдром]]ий тоаба. Каст-каста гемоглобинаца цхьана [[эритроцит]]ий дукхал а лохалу (е ерригача эритроцитий объём). Кхы хӀама тӀа ца тохаш, «Анеми» яха термин йоалйича, кхы ер ма дий аьнна хьалаца белгала лазар хилац. Тайп-тайпарча патологе хьалий [[симптом]]ех симптом санна лархӀа еза из;
* [[Гемолитическая анемия|Гемолизиса анеми]] — цӀийна эритроциташ йохаяр;
=== Патологические состояния ===
* [[Гиповолемия]] — патологическое уменьшение объёма циркулирующей крови;
* [[Гиперволемия]] — патологическое увеличение объёма циркулирующей крови;
* [[Обезвоживание организма|Эксикоз]] — сгущение крови в результате обезвоживания;
* [[Гипокалиемия]] — низкое содержание ионов [[Калий|калия]] K<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипонатриемия]] — низкое содержание ионов [[Натрий|натрия]] Na<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипогликемия]] — низкое содержание [[Глюкоза|глюкозы]] в плазме крови;
* [[Гиперлипидемия]] — повышенный уровень [[Липиды|липидов]] и/или [[Липопротеины|липопротеидов]] различной степени плотности в плазме крови человека;
* [[Гидремия]] (разжижение, разведение) — увеличение объёма жидкой части крови при сохранении прежнего количества [[Клетки крови|форменных элементов крови]] и [[гемоглобин]]а.
== Хьажа иштта ==
{{Родственные проекты
|Тема = Кровь
|Портал =
|Викисловарь = кровь
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Проект =
}}
* [[Кровообращение]]
* [[Кровотечение]]
* [[Кровопотеря]]
* [[Свёртывание крови|Свертывание крови]]
* [[Кровеносные сосуды|Кровеносный сосуд]]
* [[Лимфа]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{БРЭ|автор=[[Воробьёв, Андрей Иванович|А. И. Воробьёв]], А. Н. Смирнов|заглавие=Кровь|ссылка=https://bigenc.ru/biology/text/2114048|год=2010|том=16 : Крещение Господне — Ласточковые|страницы=86—88|ref=Воробьёв, Смирнов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кровь|[[Тарханов, Иван Романович|Тарханов И. Р.]], [[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]], [[Герценштейн, Григорий Маркович|Герценштейн Г. М.]]}}
* ''Паршина Е.'' [http://zoj.kz/populiarnie/interesno/464-bezopasnaya-krov.html Безопасная кровь. Переливание крови]. // Газета «Эксперт здоровья». 11-03-2010
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20060703170109/http://www2.ufp.pt/~pedros/qfisio/blood.htm Кровь, тромбоциты, эритроциты, лейкоциты]{{ref-en}}
* [http://www.donors.ru/page.php?id=6 Зарегистрироваться в качестве донора]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111010032028/http://www.donors.ru/page.php?id=6 |date=2011-10-10 }}
* [http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ Учёные работают над созданием клонированной крови]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140517172253/http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ |date=2014-05-17 }}
{{Внешние ссылки}}
{{Органы и ткани, образующиеся из зародышевых листков}}
{{Кровь}}
{{Иммунная система}}
{{Биологические ткани}}
{{Трансфузиология}}
{{Иммунитет}}
[[ОагӀат:ЦӀий|ЦӀий]]
[[ОагӀат:Биологе коачалаш]]
enalobjeagk1y2jvfxk0ip7ixx3espz
74408
74407
2026-05-28T23:09:17Z
Коазой Рашид
1210
/* Лоаттам */
74408
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Bleeding finger.jpg|thumb|]]
'''ЦӀий''' ''(да)'' — коача а, дӀа-хьа лелаш а дола [[соединительная ткань|хотта кӀада]]. Иштта цӀийх [[Орган (биология)|маьже]] лоархӀ. ЦӀий латт коачача гонахьехи ([[плазма крови|плазмах]]) цу чу лелача [[клетки крови|цӀийна оагилгехи]] ([[Эритроциты|эритроциташ]], [[Лейкоциты|лейкоциташ]], [[тромбоциты|тромбоциташ]]). [[Дог|Дего]] ший деттадаларца цӀий [[Кровеносные сосуды|дегӀий миашка]] гӀолла тувс, тӀаккха тӀехьа тӀа мел доагӀача цӀийно хьалха дӀадаха́чунна Ӏоткъам барца цӀий дегӀа чу цахаддаш [[кровообращение|кхестийт]].
[[Позвоночные|БукъатӀехк йолча]] [[дийнат]]ий цӀий [[красный цвет|цӀеча бесара]] хул [[эритроцит]]ашка [[кислород]] дӀа-хьа кхухьа [[гемоглобин]] я́лар бахьан долаш. Сага цӀий [[кислород]]ах дизза́ ([[артериальная кровь|артерешка]]) хилча, сийрда-цӀе хул из, нагахьа из е́це́ баьдегӀа хул. Цхьайолча [[Моллюски|хипаьшкийи]] [[членистоногие|членистоногийи]] цӀий (нийсагӀа аьлча [[гемолимфа]]) [[гемоцианин]] хилар бахьан долаш сийно́ да.
== ЦӀийна белгалонаш ==
* ''Суспензе белгалонаш'' цӀийна белокий лоаттамга хьежжеи белокий фракций [[соотношение|юкъмоттигага]] хьежжеи хул (дукхагӀча даькъе [[альбумины|альбуминаш]] [[глобулины|глобулинаел]] дукхагӀа я).
* ''Коллоидий белгалонаш'' плазма чу [[Белки|белокаш]] хиларца ювзаенна я. Белокашта хий чулаца магар бахьан долаш, цӀийна лоаттам коача бус.
* ''Электролитий белгалонаш'' цӀийна плазме [[анион]]аши [[катион]]аши хиларца ювзаенна я. ЦӀийна электролитий белгалонаш [[Осмотическое давление|осмоса Ӏоткъамаца]] къоастаю.
== ЦӀийна лоаттам ==
[[Файл:Packed cell volume diagram.svg|thumb|right|200px|[[Гематокрит]] (Ht, PCV): [[форменные элементы крови|цӀийна кепе элементаш]] — 46 %; [[плазма крови|плазма]] — 54 %]]
{{См. также|Гематокрит}}
Организма деррига цӀий шин даькӀе декъ: миашка долчохи, маьженашкеи кӀадашкеи долчохи. Лаьтта́ча цӀийна кхо тӀоа белгалбаккха йиш я: лакхера [[слой|тӀоа]] — [[плазма]], юкъербар (тайшача беса, биткъа) [[лейкоциты|лейкоцитаех]] латт, лохерабар (цӀе) — [[эритроциты|эритроцитех]]<ref>{{книга|автор=Кривов Ю. И., [[Торгунаков, Аркадий Петрович|Торгунаков А. П.]], [[Рудаев, Владимир Иванович|Рудаев В. И.]], [[Красильников, Геннадий Петрович|Красильников Г. П.]], Володин В. В.|заглавие=Переливание крови, её компонентов и препаратов|ответственный=Под ред. д.м.н. проф. А. П. Торгунакова|год=2007|место=Кемерово|издательство=[[КемГМА]]|ссылка=http://rucont.ru/file.ashx?guid=a881670e-225f-4bf3-a1ab-5b83cb7d180b|страницы=32}}</ref>. УнахцӀена долча кхийнача [[адам]]а цӀийна чу 50—60 % плазмас лоац, хӀаьта кепе элементаша 40—50 %. Дерригача цӀийна [[оахам]] кепе элементий оахамах йийкъачул тӀехьагӀа хьахулачох гемокрита таьрахь (хьадаьннад {{lang-grc|αἷμα}} — ''цӀий'', {{lang-grc2|κριτός}} — ''гойтам'' яхачох) е [[гематокрит]] оал. Гематокрита таьрахь проценташца белгалду, лоацдеш хилча «Ht» язду. Турбилга хьисапе долча пела чу цӀий чу а деттийя, хӀаьта цу пела а я ''гематокрит'' яха цӀи, [[центрифуга]] чу кхестийт цӀий, гематокрит гургйолаш. Цул тӀехьагӀа [[осадок|гӀоа]] хинна ӀокӀалайолхача цӀийна форменни элементаша ([[эритроциты|эритроциташа]], [[лейкоциты|лейкоциташа]], [[тромбоциты|тромбоциташа]]) дӀалоацача даькъага хьож.
=== Плазма ===
{{Основная статья|Плазма крови}}
[[Плазма крови|ЦӀийна плазма]] (хьадаьннад {{lang-el|πλάσμα}} — «цхьа хьакъоастаденна, хьахинна хӀама» яхачох) — цӀийна коача дакъа. Шийна чу плазме хийи (90 % совгӀа) [[белокаши]], иштта кхыйола хӀамаши я. Плазмай керттера белокаш [[альбумины|альбуминаши]], [[глобулины|глобулинаши]] [[фибриноген]]и я. Органикай йоацача хӀамаша 2—3 % дӀалоац; царех я катионаши (Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Mg<sup>2+</sup>, Ca<sup>2+</sup>) анионаши (HCO<sub>3</sub><sup>−</sup>, Cl<sup>−</sup>, PO<sub>4</sub><sup>3−</sup>, SO<sub>4</sub><sup>2−</sup>). ЦӀийна лоаттама чура органикай хӀамаш (9 % гаргга) акхарех екъ:
* азот йоаллараш (белок, [[аминокислоты|аминокислоташ]], [[мочевина]], [[креатинин]], [[аммиак]], [[Пуриновый обмен|пуринийи]] пиримидинийи нуклеотидий хувцаяларгахьа хьахулар)
* азот йоацараш ([[глюкоза]], хьаьна кислоташ, [[Пировиноградная кислота|пируват]], [[Молочная кислота|лактат]], [[липиды|фосфолипидаш]], триацилглицеролы, [[холестерин]]).
Иштта цитоплазма чу [[газ]]аш а ([[кислород]], [[углекислый газ|кӀора миста газ]]), биологе хьинаре хӀамаш а ([[гормоны|гормонаш]], [[витамины|витаминаш]], [[ферменты|ферменташ]], [[Нейромедиатор|медиатораш]]) я.
[[Гистология|Гистологека]] йиллача, плазма яхар коачача [[Соединительная ткань|хоттача кӀадан]] (цӀийна) [[Внеклеточный матрикс|оагилгашта юкъера хӀама]] я.
=== Форменни элементаш ===
[[Файл:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|200px|Аьрдехьара аьттехьа: [[эритроцит]], [[тромбоцит]], [[лейкоцит]] (скан ю [[Электронный микроскоп|электронни микроскопи]])]]
{{Керттера статья|ЦӀийна оагилгаш}}
Кхийнача адамий цӀийна 40-50 % кепе элементаша дӀалоац, плазмас — 50—60 %. Кепе хьамилгаех ''эритроциташи'', ''тромбоциташи'', ''лейкоциташи'' я:
* [[Эритроциташ]] (''цӀецара цӀе хьамилгаш'') — кепе элементех эггара дукхагӀа я. Кхийнача эритроциташка [[Клеточное ядро|тӀум]] яц, чусаттача Ӏоакъий хьисапе я. 120 дийнахьа лел, тӀаккха [[дийхк]]а чуи, [[Селезёнка|Ӏинжарилга]] чуи йохаю уж организмо. Эритроциташка шийгахьа аьшк дола белок я — [[гемоглобин]]. Цо эритроцитий керттера болх Ӏалашбу — газаш дӀа-хьа кхахьар, эггара хьалхагӀа — [[кислород]]. ЦӀийна бос гемоглобин бахьан долаш ба цӀе лесташ. [[лёгкие|Паьхкашка]] гемоглобин кислородаца хотта а яле, цунах сийрда-цӀеча бесара ''[[Гемоглобин|оксигемоглобин]]'' хьахул. КӀадашка оксигемоглобино ший кислород дӀалу, тӀаккха цунах ше хинна гемоглобин хьахул, из бахьан долаш цӀий баьдлу. Кислородал совгӀа [[Гемоглобин|карбогемоглобин]] хилча кӀадашкара [[паьхкаш]]ка [[Диоксид углерода|кӀора миста газ]] кхухьа гемоглобино.
[[Файл:Blood3.ogv|thumb|200px|Басардинза дола хӀанз мара хьаийца доаца адамий дийна цӀий. Шинна оагӀорахьара чусатта йола эритроциташи ах чакхсадоагӀа лейкоциташи я микроскопа кӀала гуш, фазай контраст]]
* [[Тромбоциты|Тромбоциташ]] (''цӀийна пластинкаш'') яхараш [[Клеточная мембрана|оагилга пордос]] доазув теха йола [[мегакариоциты|мегакариоциташ]] оалаш йолча [[Костный мозг|тӀехкий тӀума]] геттара йоккхийча оагилгий [[цитоплазма]]н доакъош да. ЦӀийна плазман белокаца (хьокхама, [[фибриноген]]аца) цхьана тромбоциташа цӀий [[свертываемость крови|доттадалар]]] Ӏалашду, [[чов]] яьча [[Кровеносные сосуды|миа чура]] [[Кровотечение|цӀий ахар]] соца а деш, организм [[кровопотеря|цӀий доврах]] лоръю цар.
* [[Лейкоциты|Лейкоциташ]] (''цӀийна кӀай оагилгаш'') организма [[Иммунная система|иммунни ража]] дакъа да. [[Кровеносные сосуды|ЦӀийна хьоарсамах]] а даьнна [[Ткань (биология)|кӀадех]] кхе́та аьттув ба цар. Лейкоцитий керттера функци [[Микроорганизмы|хийрача фусехи]] хоттамехи дегӀ [[Иммунный ответ|лорадар]] я. [[Иммунный ответ|Иммуннича реакцешка]] да́къа лоац цар [[T-лимфоциты|Т-оагилгаш]] хьаярца, хӀаьта царна шоашта [[вирусы|вирусаши]] тайп-тайпара зе́не [[Вещество|хӀамаш]] йовзалу. Цул совнагӀа, [[B-лимфоциты|В-оагилгаш]] а я царех, [[антитела|антидегӀамаши]], [[макрофаги|макрофагаши]] хьаеш йола, тӀаккха цара Т-лимфоциташта яйза йола хӀамаш хӀалакью. ЛерттӀача хьа́ле́ цӀийна чу [[Лейкоциты|лейкоциташ]] кхыча [[Клетки крови|форменнича элементел]] дукхагӀа я.
ЦӀий яхар сиха кердадувлача кӀадех лоархӀ. ЦӀийна форменнича элементий [[регенерация|регенераци]] къаенна оагилгаш дӀа а йоахаш, [[Кроветворные органы|цӀий хьадеча маьженаша]] кердаяраш хьакхолларца Ӏалашъю. Цу маьженех керттеръяр сага а [[млекопитающие|дакхача дийнатий]] а [[костный мозг|тӀехкий тӀум]] я. Сага цӀе е цӀий кхолла тӀехка тӀум дукхагӀча даькъе [[Таз (анатомия)|хаьнт]]Ӏехкаш чуи йӀаьхача турба тӀехкаш чуи йоалл. ЦӀийна керттера фильтр [[селезёнка|Ӏинжарилг]] да (цӀе пульпа), иштта цун иммунитета доал а ду (кӀай пульпа).
== Физикани коллоидийи химега цӀий диллача ==
Коллоидий химега диллача цӀий яхар ахдисперсни раж я — плазма чурча эритроцитий [[суспензия|суспензи]] (эритроциташ аййенна лела белокаша [[коллоидный раствор|коллоида маркхал]] хьабу, [[мочевина]], [[глюкоза]] иштта кхыйолча [[органические вещества|органикай хӀамаехи]] тухехи бакъйола маркхал хьахул). Цудухьа физикан химе [[закон|оттамаш]] хьа а лаьца цӀийга хьежача, [[Скорость оседания эритроцитов|эритроциташ гӀоа санна ӀотаӀар]] суспензи ӀотаӀар санна да. Эшам боаца цӀий лерттӀача гематокрите хилча [[ньютоновская жидкость|ньютона коачал]] хилац, цхьабакъда феца бувзам ца беча плазмах ньютона коачал ала йиш я.
== Дукхал ==
=== Лоаттам ===
* '''Белок''' — 7—8 % (плазма чу):
** мордза альбумин — 4 %,
** мордза глобулин — 2,8 %,
** фибриноген — 0,4 %;
* '''Минералаш йола тухаш''' — 0,9—0,95 %;
* '''Глюкоза''' — 3,6—5,55 ммоль/л (пхаьний плазма [[феттал|фетта]] волаш, IDF, 2011).
* Гемоглобина да́къа:
** маӀача наьха — 7,7—8,1 ммоль/л Салийна 78—82 ед. ,
** кхалнаьха — 7,0—7,4 ммоль/л Салийна 70—75 ед. ;
* ЦӀийна 1 мм³ чура эритроцитий дукхал:
** маӀача наьха — 4 500 000—5 000 000,
** кхалнаьха — 4 000 000—4 500 000;
* ЦӀийна 1 мм³ чура тромбоцитий дукхал — 180000—320000 гарга;{{sfn|Воробьёв, Смирнов|2010|с=86—88|name=GRE}}
* ЦӀийна 1 мм³ чура лейкоцитий дукхал — 6000—9000 гарга;<ref name="GRE"/>
** сегмент-тӀуман — 50—70 %,
** лимфоциташ — 20—40 %,
** моноциташ — 2—10 %,
** гӏаджилг-тӀуман — 1—5 %,
** эозинофилаш — 2—4 %,
** базофилаш — 0—1 %,
** метамиелоциташ — 0—1 %.
=== Гойтамаш ===
* Плазман осмоса Ӏоткъам — 7,5 атм гаргга;
* Плазман онкоса Ӏоткъам — рт. бӀ. 25—30 мм;
* ЦӀийна [[плотность|айхе]] — 1,050—1,060 г/см³;<ref name="GRE"/>
* [[Скорость оседания эритроцитов|Эритроциташ ӀотаӀара сухал]]:
** маӀача наьх — 1—10 мм/с,
** кхалнаьх — 2—15 мм/с (бера болчара 45 мм/с).
== Функцеш ==
[[Замкнутая кровеносная система|Къайла йолча]] [[дега-миай раж|миай система]] чу [[циркуляция крови|цахаддаш кхест]] цӀий, тайп-тайпара хьашташ кхоачашдеш:
* '''Транспорта''' — цӀий лелар; укхаза кхы а функцеш белгалйоах:
** Садахара — кислород [[лёгкие|пехкашкара]] кӀадашка кхахьари, [[углекислый газ|кӀора миста газ]] кӀадашкара пехкашка кхахьари
** Кхабара (трофикай) — [[питательные вещества|кхачан хӀамаш]] [[Ткань (биология)|кӀадий]] оагилгашка кхухь
** Экскреторни (дӀаараяхийтара) — эшаш йоаца [[Метаболиты|хӀамаш хувцаялара продукташ]] организма чура [[Экскреция|дӀаарайоахаргйолаш]] пехкашкеи [[Почка (анатомия)|жамарашкеи]] кхахьар
** Терморегуляце — [[Температура тела|дегӀа температура]] доалдуц
** Регуляце — тайп-тайпара йола маьженаши ражаши хувтт, [[Гормоны|гормонаш]] дӀа-хьа кхухьаш.
* '''Лорадара''' — хийрача агентех оагилгайи гуморальнии лорадар Ӏалашдар
* '''Гомеостаза''' — [[гомеостаз]] лоаттаяр
* '''Механически''' — цӀий чуда́р бахьан долаш маьженашта [[Тургор тканей|тургор ялар]]
== ЦӀийна тоабаш ==
{{Основная статья|ЦӀийна тоабаш}}
Эритроцитий цхьайола антигений белгалонаш хиларга хьежжа беррига нах ше-шоай цӀийна тоабах бекъ. Саг ше валлалца, ше Ӏоваьча хана хиннача цӀийна тоабаца вах. Эггара чӀоагӀагӀа лоадам болаш да цӀий «AB0» яхача системах йиъ тоабах декъари «[[резус-фактор]]ах» шин тоабахи декъари. [[гемотрансфузия|ЦӀий дӀа-хьа дувттача]] хана цу тоабашка хьежжа цӀий вӀашкадоагӀе хьежаш лораде деза чӀоагӀа. I цӀийна тоаба йола нах моллагӀчоа [[Донорство крови|цӀий дӀадала]] йиш йолаш ба, хӀаьта IV тоаба йолчарна [[реципиент|моллагӀа цӀий чудувтта йиш я]]. Кердача цӀий дӀа-хьа дувттара ражо хьаяхачох, цӀий ше мо цӀийна тоаба йолча сага́и, ше мо цӀийна тоаба йолча сагагареи мара дувтта йиш йолаш дац. Хьоахаяча тоабел совгӀа кхы а я цӀийна тоабаш, хӀаьта цар лоадам ишта боккха бац.
Даь-наьн цӀийна тоабаш ховш хилча, берий малагӀа тоаба хургья ха йиш я, ишта берий тоабага хьежжв даь-наьн малагӀв хила мегаш я а хоалу.
Агглютининаши (антидегӀамаш) агглютиногенаши (антигенаш) хилар хьагойта улг:
{| class="wikitable"
!Группа крови
!Агглютининаш (антидегӀамаш)
!Агглютиногенаш (антигенаш)
|-
|I (O)
|α, β
|яц
|-
|II (A)
|β
|A
|-
|III (B)
|α
|B
|-
|IV (AB)
|яц
|A, B
|}
== ЦӀийна лазараш ==
{{Основная статья|Гематология}}
ЦӀийи [[органы кроветворения|цӀий кхоллара маьженаши]] тохкаш йолча, цул совгӀа [[Этиология|этиологи]], [[патогенез]], клиника, [[диагностика|таллар]], [[дарба]], лазар хургхилар, е лазар хургдоацаш цӀийна ража лазар соцадар тохкаш йолча [[лорал]]а [[раздел|ралсах]] ''[[гематология|гематологи]]'' оал, [[цӀийоацарг]]аца дувзаденна хилча — ''[[онкогематология|онкогематологи]]''. Хьайбай цӀийна лазараши, уж дерзадари, уж хургдоацаш хьайбаш лорадар [[ветеринария|ветеринараша]] тохк.
=== ЦӀийна лазараш ===
{{Основная статья|Заболевания крови|Гемобластозы}}
* [[Анемия|Анеми]] ({{lang-el|αναιμία}} — "цӀий кӀезигдалар) — дегӀа чу кхестача цӀийна чу [[гемоглобина]] [[концетрация|дукхал]] лохъяларца белгалйоала клиникан-гематологе [[синдром]]ий тоаба. Каст-каста гемоглобинаца цхьана [[эритроцит]]ий дукхал а лохалу (е ерригача эритроцитий объём). Кхы хӀама тӀа ца тохаш, «Анеми» яха термин йоалйича, кхы ер ма дий аьнна хьалаца белгала лазар хилац. Тайп-тайпарча патологе хьалий [[симптом]]ех симптом санна лархӀа еза из;
* [[Гемолитическая анемия|Гемолизиса анеми]] — цӀийна эритроциташ йохаяр;
=== Патологические состояния ===
* [[Гиповолемия]] — патологическое уменьшение объёма циркулирующей крови;
* [[Гиперволемия]] — патологическое увеличение объёма циркулирующей крови;
* [[Обезвоживание организма|Эксикоз]] — сгущение крови в результате обезвоживания;
* [[Гипокалиемия]] — низкое содержание ионов [[Калий|калия]] K<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипонатриемия]] — низкое содержание ионов [[Натрий|натрия]] Na<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипогликемия]] — низкое содержание [[Глюкоза|глюкозы]] в плазме крови;
* [[Гиперлипидемия]] — повышенный уровень [[Липиды|липидов]] и/или [[Липопротеины|липопротеидов]] различной степени плотности в плазме крови человека;
* [[Гидремия]] (разжижение, разведение) — увеличение объёма жидкой части крови при сохранении прежнего количества [[Клетки крови|форменных элементов крови]] и [[гемоглобин]]а.
== Хьажа иштта ==
{{Родственные проекты
|Тема = Кровь
|Портал =
|Викисловарь = кровь
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Проект =
}}
* [[Кровообращение]]
* [[Кровотечение]]
* [[Кровопотеря]]
* [[Свёртывание крови|Свертывание крови]]
* [[Кровеносные сосуды|Кровеносный сосуд]]
* [[Лимфа]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{БРЭ|автор=[[Воробьёв, Андрей Иванович|А. И. Воробьёв]], А. Н. Смирнов|заглавие=Кровь|ссылка=https://bigenc.ru/biology/text/2114048|год=2010|том=16 : Крещение Господне — Ласточковые|страницы=86—88|ref=Воробьёв, Смирнов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кровь|[[Тарханов, Иван Романович|Тарханов И. Р.]], [[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]], [[Герценштейн, Григорий Маркович|Герценштейн Г. М.]]}}
* ''Паршина Е.'' [http://zoj.kz/populiarnie/interesno/464-bezopasnaya-krov.html Безопасная кровь. Переливание крови]. // Газета «Эксперт здоровья». 11-03-2010
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20060703170109/http://www2.ufp.pt/~pedros/qfisio/blood.htm Кровь, тромбоциты, эритроциты, лейкоциты]{{ref-en}}
* [http://www.donors.ru/page.php?id=6 Зарегистрироваться в качестве донора]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111010032028/http://www.donors.ru/page.php?id=6 |date=2011-10-10 }}
* [http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ Учёные работают над созданием клонированной крови]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140517172253/http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ |date=2014-05-17 }}
{{Внешние ссылки}}
{{Органы и ткани, образующиеся из зародышевых листков}}
{{Кровь}}
{{Иммунная система}}
{{Биологические ткани}}
{{Трансфузиология}}
{{Иммунитет}}
[[ОагӀат:ЦӀий|ЦӀий]]
[[ОагӀат:Биологе коачалаш]]
tr207y4gg4n4dgxqyn5gux6w3hw95yc
74415
74408
2026-05-29T11:53:48Z
Коазой Рашид
1210
/* */
74415
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Bleeding finger.jpg|thumb|]]
'''ЦӀий''' ''(да)'' — коача дӀа-хьа лелаш дола [[соединительная ткань|хотта кӀада]]. [[Орган (биология)|Маьже]] лоархӀаш да. Коачача гонахьенахи ([[плазма крови|плазмах]]) цу чу лелача [[клетки крови|цӀийна оагилгехи]] ([[Эритроциты|эритроциташ]], [[Лейкоциты|лейкоциташ]], [[тромбоциты|тромбоциташ]]) латташ да. [[Дог|Дего]] ше деттадаларца цӀий [[Кровеносные сосуды|дегӀа миашка]] гӀолла тувс, тӀаккха тӀехьа тӀа мел доагӀача цӀийно хьалха дӀадаха́чунна Ӏоткъам барца цӀий дегӀа чу цахаддаш [[кровообращение|кхестийт]].
[[Позвоночные|БукъатӀехк йолча]] [[дийнат]]ий цӀий [[красный цвет|цӀеча бесара]] хул [[эритроцит]]ашка [[кислород]] дӀа-хьа кхухьа [[гемоглобин]] я́лар бахьан долаш. Сага цӀий [[кислород]]ах дизза́ ([[артериальная кровь|артерешка]]) хилча, сийрда-цӀе хул из, нагахьа из е́це́, баьдегӀа хул. Цхьайолча [[Моллюски|хипаьшкийи]] [[членистоногие|членистоногийи]] цӀий (нийсагӀа аьлча [[гемолимфа]]) [[гемоцианин]] хилар бахьан долаш сийно́ да.
== ЦӀийна белгалонаш ==
* ''Суспензе белгалонаш'' цӀийна белокий лоаттамга хьежжеи белокий фракций [[соотношение|юкъмоттигага]] хьежжеи хул (дукхагӀча даькъе [[альбумины|альбуминаш]] [[глобулины|глобулинаел]] дукхагӀа я).
* ''Коллоидий белгалонаш'' плазма чу [[Белки|белокаш]] хиларца ювзаенна я. Белокашта хий чулаца магар бахьан долаш, цӀийна лоаттам коача бус.
* ''Электролитий белгалонаш'' цӀийна плазме [[анион]]аши [[катион]]аши хиларца ювзаенна я. ЦӀийна электролитий белгалонаш [[Осмотическое давление|осмоса Ӏоткъамаца]] къоастаю.
== ЦӀийна лоаттам ==
[[Файл:Packed cell volume diagram.svg|thumb|right|200px|[[Гематокрит]] (Ht, PCV): [[форменные элементы крови|цӀийна кепе элементаш]] — 46 %; [[плазма крови|плазма]] — 54 %]]
{{См. также|Гематокрит}}
Организма деррига цӀий шин даькӀе декъ: миашка долчохи, маьженашкеи кӀадашкеи долчохи. Лаьтта́ча цӀийна кхо тӀоа белгалбаккха йиш я: лакхера [[слой|тӀоа]] — [[плазма]], юкъербар (тайшача беса, биткъа) [[лейкоциты|лейкоцитаех]] латт, лохерабар (цӀе) — [[эритроциты|эритроцитех]]<ref>{{книга|автор=Кривов Ю. И., [[Торгунаков, Аркадий Петрович|Торгунаков А. П.]], [[Рудаев, Владимир Иванович|Рудаев В. И.]], [[Красильников, Геннадий Петрович|Красильников Г. П.]], Володин В. В.|заглавие=Переливание крови, её компонентов и препаратов|ответственный=Под ред. д.м.н. проф. А. П. Торгунакова|год=2007|место=Кемерово|издательство=[[КемГМА]]|ссылка=http://rucont.ru/file.ashx?guid=a881670e-225f-4bf3-a1ab-5b83cb7d180b|страницы=32}}</ref>. УнахцӀена долча кхийнача [[адам]]а цӀийна чу 50—60 % плазмас лоац, хӀаьта кепе элементаша 40—50 %. Дерригача цӀийна [[оахам]] кепе элементий оахамах йийкъачул тӀехьагӀа хьахулачох гемокрита таьрахь (хьадаьннад {{lang-grc|αἷμα}} — ''цӀий'', {{lang-grc2|κριτός}} — ''гойтам'' яхачох) е [[гематокрит]] оал. Гематокрита таьрахь проценташца белгалду, лоацдеш хилча «Ht» язду. Турбилга хьисапе долча пела чу цӀий чу а деттийя, хӀаьта цу пела а я ''гематокрит'' яха цӀи, [[центрифуга]] чу кхестийт цӀий, гематокрит гургйолаш. Цул тӀехьагӀа [[осадок|гӀоа]] хинна ӀокӀалайолхача цӀийна форменни элементаша ([[эритроциты|эритроциташа]], [[лейкоциты|лейкоциташа]], [[тромбоциты|тромбоциташа]]) дӀалоацача даькъага хьож.
=== Плазма ===
{{Основная статья|Плазма крови}}
[[Плазма крови|ЦӀийна плазма]] (хьадаьннад {{lang-el|πλάσμα}} — «цхьа хьакъоастаденна, хьахинна хӀама» яхачох) — цӀийна коача дакъа. Шийна чу плазме хийи (90 % совгӀа) [[белокаши]], иштта кхыйола хӀамаши я. Плазмай керттера белокаш [[альбумины|альбуминаши]], [[глобулины|глобулинаши]] [[фибриноген]]и я. Органикай йоацача хӀамаша 2—3 % дӀалоац; царех я катионаши (Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Mg<sup>2+</sup>, Ca<sup>2+</sup>) анионаши (HCO<sub>3</sub><sup>−</sup>, Cl<sup>−</sup>, PO<sub>4</sub><sup>3−</sup>, SO<sub>4</sub><sup>2−</sup>). ЦӀийна лоаттама чура органикай хӀамаш (9 % гаргга) акхарех екъ:
* азот йоаллараш (белок, [[аминокислоты|аминокислоташ]], [[мочевина]], [[креатинин]], [[аммиак]], [[Пуриновый обмен|пуринийи]] пиримидинийи нуклеотидий хувцаяларгахьа хьахулар)
* азот йоацараш ([[глюкоза]], хьаьна кислоташ, [[Пировиноградная кислота|пируват]], [[Молочная кислота|лактат]], [[липиды|фосфолипидаш]], триацилглицеролы, [[холестерин]]).
Иштта цитоплазма чу [[газ]]аш а ([[кислород]], [[углекислый газ|кӀора миста газ]]), биологе хьинаре хӀамаш а ([[гормоны|гормонаш]], [[витамины|витаминаш]], [[ферменты|ферменташ]], [[Нейромедиатор|медиатораш]]) я.
[[Гистология|Гистологека]] йиллача, плазма яхар коачача [[Соединительная ткань|хоттача кӀадан]] (цӀийна) [[Внеклеточный матрикс|оагилгашта юкъера хӀама]] я.
=== Форменни элементаш ===
[[Файл:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|200px|Аьрдехьара аьттехьа: [[эритроцит]], [[тромбоцит]], [[лейкоцит]] (скан ю [[Электронный микроскоп|электронни микроскопи]])]]
{{Керттера статья|ЦӀийна оагилгаш}}
Кхийнача адамий цӀийна 40-50 % кепе элементаша дӀалоац, плазмас — 50—60 %. Кепе хьамилгаех ''эритроциташи'', ''тромбоциташи'', ''лейкоциташи'' я:
* [[Эритроциташ]] (''цӀецара цӀе хьамилгаш'') — кепе элементех эггара дукхагӀа я. Кхийнача эритроциташка [[Клеточное ядро|тӀум]] яц, чусаттача Ӏоакъий хьисапе я. 120 дийнахьа лел, тӀаккха [[дийхк]]а чуи, [[Селезёнка|Ӏинжарилга]] чуи йохаю уж организмо. Эритроциташка шийгахьа аьшк дола белок я — [[гемоглобин]]. Цо эритроцитий керттера болх Ӏалашбу — газаш дӀа-хьа кхахьар, эггара хьалхагӀа — [[кислород]]. ЦӀийна бос гемоглобин бахьан долаш ба цӀе лесташ. [[лёгкие|Паьхкашка]] гемоглобин кислородаца хотта а яле, цунах сийрда-цӀеча бесара ''[[Гемоглобин|оксигемоглобин]]'' хьахул. КӀадашка оксигемоглобино ший кислород дӀалу, тӀаккха цунах ше хинна гемоглобин хьахул, из бахьан долаш цӀий баьдлу. Кислородал совгӀа [[Гемоглобин|карбогемоглобин]] хилча кӀадашкара [[паьхкаш]]ка [[Диоксид углерода|кӀора миста газ]] кхухьа гемоглобино.
[[Файл:Blood3.ogv|thumb|200px|Басардинза дола хӀанз мара хьаийца доаца адамий дийна цӀий. Шинна оагӀорахьара чусатта йола эритроциташи ах чакхсадоагӀа лейкоциташи я микроскопа кӀала гуш, фазай контраст]]
* [[Тромбоциты|Тромбоциташ]] (''цӀийна пластинкаш'') яхараш [[Клеточная мембрана|оагилга пордос]] доазув теха йола [[мегакариоциты|мегакариоциташ]] оалаш йолча [[Костный мозг|тӀехкий тӀума]] геттара йоккхийча оагилгий [[цитоплазма]]н доакъош да. ЦӀийна плазман белокаца (хьокхама, [[фибриноген]]аца) цхьана тромбоциташа цӀий [[свертываемость крови|доттадалар]]] Ӏалашду, [[чов]] яьча [[Кровеносные сосуды|миа чура]] [[Кровотечение|цӀий ахар]] соца а деш, организм [[кровопотеря|цӀий доврах]] лоръю цар.
* [[Лейкоциты|Лейкоциташ]] (''цӀийна кӀай оагилгаш'') организма [[Иммунная система|иммунни ража]] дакъа да. [[Кровеносные сосуды|ЦӀийна хьоарсамах]] а даьнна [[Ткань (биология)|кӀадех]] кхе́та аьттув ба цар. Лейкоцитий керттера функци [[Микроорганизмы|хийрача фусехи]] хоттамехи дегӀ [[Иммунный ответ|лорадар]] я. [[Иммунный ответ|Иммуннича реакцешка]] да́къа лоац цар [[T-лимфоциты|Т-оагилгаш]] хьаярца, хӀаьта царна шоашта [[вирусы|вирусаши]] тайп-тайпара зе́не [[Вещество|хӀамаш]] йовзалу. Цул совнагӀа, [[B-лимфоциты|В-оагилгаш]] а я царех, [[антитела|антидегӀамаши]], [[макрофаги|макрофагаши]] хьаеш йола, тӀаккха цара Т-лимфоциташта яйза йола хӀамаш хӀалакью. ЛерттӀача хьа́ле́ цӀийна чу [[Лейкоциты|лейкоциташ]] кхыча [[Клетки крови|форменнича элементел]] дукхагӀа я.
ЦӀий яхар сиха кердадувлача кӀадех лоархӀ. ЦӀийна форменнича элементий [[регенерация|регенераци]] къаенна оагилгаш дӀа а йоахаш, [[Кроветворные органы|цӀий хьадеча маьженаша]] кердаяраш хьакхолларца Ӏалашъю. Цу маьженех керттеръяр сага а [[млекопитающие|дакхача дийнатий]] а [[костный мозг|тӀехкий тӀум]] я. Сага цӀе е цӀий кхолла тӀехка тӀум дукхагӀча даькъе [[Таз (анатомия)|хаьнт]]Ӏехкаш чуи йӀаьхача турба тӀехкаш чуи йоалл. ЦӀийна керттера фильтр [[селезёнка|Ӏинжарилг]] да (цӀе пульпа), иштта цун иммунитета доал а ду (кӀай пульпа).
== Физикани коллоидийи химега цӀий диллача ==
Коллоидий химега диллача цӀий яхар ахдисперсни раж я — плазма чурча эритроцитий [[суспензия|суспензи]] (эритроциташ аййенна лела белокаша [[коллоидный раствор|коллоида маркхал]] хьабу, [[мочевина]], [[глюкоза]] иштта кхыйолча [[органические вещества|органикай хӀамаехи]] тухехи бакъйола маркхал хьахул). Цудухьа физикан химе [[закон|оттамаш]] хьа а лаьца цӀийга хьежача, [[Скорость оседания эритроцитов|эритроциташ гӀоа санна ӀотаӀар]] суспензи ӀотаӀар санна да. Эшам боаца цӀий лерттӀача гематокрите хилча [[ньютоновская жидкость|ньютона коачал]] хилац, цхьабакъда феца бувзам ца беча плазмах ньютона коачал ала йиш я.
== Дукхал ==
=== Лоаттам ===
* '''Белок''' — 7—8 % (плазма чу):
** мордза альбумин — 4 %,
** мордза глобулин — 2,8 %,
** фибриноген — 0,4 %;
* '''Минералаш йола тухаш''' — 0,9—0,95 %;
* '''Глюкоза''' — 3,6—5,55 ммоль/л (пхаьний плазма [[феттал|фетта]] волаш, IDF, 2011).
* Гемоглобина да́къа:
** маӀача наьха — 7,7—8,1 ммоль/л Салийна 78—82 ед. ,
** кхалнаьха — 7,0—7,4 ммоль/л Салийна 70—75 ед. ;
* ЦӀийна 1 мм³ чура эритроцитий дукхал:
** маӀача наьха — 4 500 000—5 000 000,
** кхалнаьха — 4 000 000—4 500 000;
* ЦӀийна 1 мм³ чура тромбоцитий дукхал — 180000—320000 гарга;{{sfn|Воробьёв, Смирнов|2010|с=86—88|name=GRE}}
* ЦӀийна 1 мм³ чура лейкоцитий дукхал — 6000—9000 гарга;<ref name="GRE"/>
** сегмент-тӀуман — 50—70 %,
** лимфоциташ — 20—40 %,
** моноциташ — 2—10 %,
** гӏаджилг-тӀуман — 1—5 %,
** эозинофилаш — 2—4 %,
** базофилаш — 0—1 %,
** метамиелоциташ — 0—1 %.
=== Гойтамаш ===
* Плазман осмоса Ӏоткъам — 7,5 атм гаргга;
* Плазман онкоса Ӏоткъам — рт. бӀ. 25—30 мм;
* ЦӀийна [[плотность|айхе]] — 1,050—1,060 г/см³;<ref name="GRE"/>
* [[Скорость оседания эритроцитов|Эритроциташ ӀотаӀара сухал]]:
** маӀача наьх — 1—10 мм/с,
** кхалнаьх — 2—15 мм/с (бера болчара 45 мм/с).
== Функцеш ==
[[Замкнутая кровеносная система|Къайла йолча]] [[дега-миай раж|миай система]] чу [[циркуляция крови|цахаддаш кхест]] цӀий, тайп-тайпара хьашташ кхоачашдеш:
* '''Транспорта''' — цӀий лелар; укхаза кхы а функцеш белгалйоах:
** Садахара — кислород [[лёгкие|пехкашкара]] кӀадашка кхахьари, [[углекислый газ|кӀора миста газ]] кӀадашкара пехкашка кхахьари
** Кхабара (трофикай) — [[питательные вещества|кхачан хӀамаш]] [[Ткань (биология)|кӀадий]] оагилгашка кхухь
** Экскреторни (дӀаараяхийтара) — эшаш йоаца [[Метаболиты|хӀамаш хувцаялара продукташ]] организма чура [[Экскреция|дӀаарайоахаргйолаш]] пехкашкеи [[Почка (анатомия)|жамарашкеи]] кхахьар
** Терморегуляце — [[Температура тела|дегӀа температура]] доалдуц
** Регуляце — тайп-тайпара йола маьженаши ражаши хувтт, [[Гормоны|гормонаш]] дӀа-хьа кхухьаш.
* '''Лорадара''' — хийрача агентех оагилгайи гуморальнии лорадар Ӏалашдар
* '''Гомеостаза''' — [[гомеостаз]] лоаттаяр
* '''Механически''' — цӀий чуда́р бахьан долаш маьженашта [[Тургор тканей|тургор ялар]]
== ЦӀийна тоабаш ==
{{Основная статья|ЦӀийна тоабаш}}
Эритроцитий цхьайола антигений белгалонаш хиларга хьежжа беррига нах ше-шоай цӀийна тоабах бекъ. Саг ше валлалца, ше Ӏоваьча хана хиннача цӀийна тоабаца вах. Эггара чӀоагӀагӀа лоадам болаш да цӀий «AB0» яхача системах йиъ тоабах декъари «[[резус-фактор]]ах» шин тоабахи декъари. [[гемотрансфузия|ЦӀий дӀа-хьа дувттача]] хана цу тоабашка хьежжа цӀий вӀашкадоагӀе хьежаш лораде деза чӀоагӀа. I цӀийна тоаба йола нах моллагӀчоа [[Донорство крови|цӀий дӀадала]] йиш йолаш ба, хӀаьта IV тоаба йолчарна [[реципиент|моллагӀа цӀий чудувтта йиш я]]. Кердача цӀий дӀа-хьа дувттара ражо хьаяхачох, цӀий ше мо цӀийна тоаба йолча сага́и, ше мо цӀийна тоаба йолча сагагареи мара дувтта йиш йолаш дац. Хьоахаяча тоабел совгӀа кхы а я цӀийна тоабаш, хӀаьта цар лоадам ишта боккха бац.
Даь-наьн цӀийна тоабаш ховш хилча, берий малагӀа тоаба хургья ха йиш я, ишта берий тоабага хьежжв даь-наьн малагӀв хила мегаш я а хоалу.
Агглютининаши (антидегӀамаш) агглютиногенаши (антигенаш) хилар хьагойта улг:
{| class="wikitable"
!Группа крови
!Агглютининаш (антидегӀамаш)
!Агглютиногенаш (антигенаш)
|-
|I (O)
|α, β
|яц
|-
|II (A)
|β
|A
|-
|III (B)
|α
|B
|-
|IV (AB)
|яц
|A, B
|}
== ЦӀийна лазараш ==
{{Основная статья|Гематология}}
ЦӀийи [[органы кроветворения|цӀий кхоллара маьженаши]] тохкаш йолча, цул совгӀа [[Этиология|этиологи]], [[патогенез]], клиника, [[диагностика|таллар]], [[дарба]], лазар хургхилар, е лазар хургдоацаш цӀийна ража лазар соцадар тохкаш йолча [[лорал]]а [[раздел|ралсах]] ''[[гематология|гематологи]]'' оал, [[цӀийоацарг]]аца дувзаденна хилча — ''[[онкогематология|онкогематологи]]''. Хьайбай цӀийна лазараши, уж дерзадари, уж хургдоацаш хьайбаш лорадар [[ветеринария|ветеринараша]] тохк.
=== ЦӀийна лазараш ===
{{Основная статья|Заболевания крови|Гемобластозы}}
* [[Анемия|Анеми]] ({{lang-el|αναιμία}} — "цӀий кӀезигдалар) — дегӀа чу кхестача цӀийна чу [[гемоглобина]] [[концетрация|дукхал]] лохъяларца белгалйоала клиникан-гематологе [[синдром]]ий тоаба. Каст-каста гемоглобинаца цхьана [[эритроцит]]ий дукхал а лохалу (е ерригача эритроцитий объём). Кхы хӀама тӀа ца тохаш, «Анеми» яха термин йоалйича, кхы ер ма дий аьнна хьалаца белгала лазар хилац. Тайп-тайпарча патологе хьалий [[симптом]]ех симптом санна лархӀа еза из;
* [[Гемолитическая анемия|Гемолизиса анеми]] — цӀийна эритроциташ йохаяр;
=== Патологические состояния ===
* [[Гиповолемия]] — патологическое уменьшение объёма циркулирующей крови;
* [[Гиперволемия]] — патологическое увеличение объёма циркулирующей крови;
* [[Обезвоживание организма|Эксикоз]] — сгущение крови в результате обезвоживания;
* [[Гипокалиемия]] — низкое содержание ионов [[Калий|калия]] K<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипонатриемия]] — низкое содержание ионов [[Натрий|натрия]] Na<sup>+</sup> в плазме крови;
* [[Гипогликемия]] — низкое содержание [[Глюкоза|глюкозы]] в плазме крови;
* [[Гиперлипидемия]] — повышенный уровень [[Липиды|липидов]] и/или [[Липопротеины|липопротеидов]] различной степени плотности в плазме крови человека;
* [[Гидремия]] (разжижение, разведение) — увеличение объёма жидкой части крови при сохранении прежнего количества [[Клетки крови|форменных элементов крови]] и [[гемоглобин]]а.
== Хьажа иштта ==
{{Родственные проекты
|Тема = Кровь
|Портал =
|Викисловарь = кровь
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Проект =
}}
* [[Кровообращение]]
* [[Кровотечение]]
* [[Кровопотеря]]
* [[Свёртывание крови|Свертывание крови]]
* [[Кровеносные сосуды|Кровеносный сосуд]]
* [[Лимфа]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{БРЭ|автор=[[Воробьёв, Андрей Иванович|А. И. Воробьёв]], А. Н. Смирнов|заглавие=Кровь|ссылка=https://bigenc.ru/biology/text/2114048|год=2010|том=16 : Крещение Господне — Ласточковые|страницы=86—88|ref=Воробьёв, Смирнов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кровь|[[Тарханов, Иван Романович|Тарханов И. Р.]], [[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]], [[Герценштейн, Григорий Маркович|Герценштейн Г. М.]]}}
* ''Паршина Е.'' [http://zoj.kz/populiarnie/interesno/464-bezopasnaya-krov.html Безопасная кровь. Переливание крови]. // Газета «Эксперт здоровья». 11-03-2010
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20060703170109/http://www2.ufp.pt/~pedros/qfisio/blood.htm Кровь, тромбоциты, эритроциты, лейкоциты]{{ref-en}}
* [http://www.donors.ru/page.php?id=6 Зарегистрироваться в качестве донора]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111010032028/http://www.donors.ru/page.php?id=6 |date=2011-10-10 }}
* [http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ Учёные работают над созданием клонированной крови]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140517172253/http://gridder.ru/technologies/uchenye-rabotajut-nad-sozdaniem-klonirovannoj-krovi/ |date=2014-05-17 }}
{{Внешние ссылки}}
{{Органы и ткани, образующиеся из зародышевых листков}}
{{Кровь}}
{{Иммунная система}}
{{Биологические ткани}}
{{Трансфузиология}}
{{Иммунитет}}
[[ОагӀат:ЦӀий|ЦӀий]]
[[ОагӀат:Биологе коачалаш]]
ss5h76dydm15ig1ihq8p77cskj4pfau
Боглус
0
8954
74409
64823
2026-05-28T23:13:19Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74409
wikitext
text/x-wiki
{{Болезнь
| Name = Боглус
| Image = BreastCancer.jpg
| Caption = Инвазивни протокови цӀийоацаро толха а яь дӀаяьккха йола [[молочная железа|шурий оӀа]].
| DiseasesDB = 28843
| ICD10 =
| ICD9 =
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus = 001289
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D009369
}}
'''Боглус''' ''(я)'' ({{lang-ru|Злокачественная опухоль}}) — [[организм]]а [[вахар]]а́ кхерам тӀалоаттабеш дола [[дестам]]. Боглус [[злокачественная клетка|'''кхерамеча''' оагилгех]] латт. [[Карцинома|Эпителиальни (цӀекий) '''кхерамеча''' дестамех]] '''цӀийоацар''' оал<ref>[[Большая медицинская энциклопедия]], 1970.</ref>. [[Доброкачественная опухоль|Дестам '''кхерамза''']] хила йиш йолаш а да, боглус мо йоацаш.
[[ВОЗ]]-а лаьрхӀачох, 2018-ча шера боглус бахьане лаьттан букъ тӀа 9,6 млн саг веннав, царех 30-60 % [[дарба]] де йиш йолаш а хиннав<ref name="WHO Cancer tab 2">{{публикация|статья=|язык=|заглавие=Cancer |подзаголовок=Prevention|издание=[[WHO]]|ссылка=https://www.who.int/health-topics/cancer#tab=tab_2}}</ref>.
==Белгалдаккхар==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://obi.img.ras.ru/Humbio/har/00000839.htm Материалы по онкологии от РАН] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20070212042825/http://obi.img.ras.ru/Humbio/har/00000839.htm |date=2007-02-12 }}
* [http://www.rncrr.ru/ Российский научный центр рентгенорадиологии]
* [http://www.ronc.ru/ Российский онкологический научный центр имени Н. Н. Блохина] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220403014351/https://ronc.ru/ |date=2022-04-03 }}
* [http://www.pror.ru/ Противораковое общество России]
* [http://www.proctosite.ru/tnm_stage.htm Как определяется стадия рака толстой кишки по системе TNM] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160314214917/http://www.proctosite.ru/tnm_stage.htm |date=2016-03-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20170324084533/http://oncofact.info/statistika/ Статистика онкологических заболеваний].
[[Category:Онкологи]]
[[Category:Кхераме дестамаш]]
[[Category:Воккхалгахьа лестача хан лазараш]]
h7f6x5deaixcx2dw9idvmu3cltj3ase
Коазой
0
9035
74405
56752
2026-05-28T22:58:47Z
Коазой Рашид
1210
74405
wikitext
text/x-wiki
{{Тайп
|Тайповый таксон = тайпа
|Название = Коазой
|Народ = [[ГӀалгӀай]]
|Иллюстрирование =
|Раса = [[Кавкасионский тип|Кавкасионий]]
|Язык = [[ГӀалгӀай мотт]]
|Письменность = [[ГӀалгӀай йоазув]]
|Религия = [[Ислам]]
|Первые упоминания =
|Включают =
|Родственны = [[Бештой|Бештошца]]
|Современное расселение = * {{RUS}}:<br>{{Флагификаци|ГӀалгӀайче}}: [[ТӀой-Юрт]], [[Яндаре]], [[Наьсаре]], [[Магас]]<br>{{Флагификаци|ХӀирийче}} ([[Онгушт]])
|Историческое расселение = [[Каьзи]], [[Онгушт]], [[ТӀой-Юрт]]
|Родовое село = [[Каьзи]]
}}
'''Коа́зой''' — [[гӀалгӀай]] [[тайпа]]. Коазой хьабаьнна моттиг [[ГӀалгӀай лоаме|лоамара]] [[Каьзи]] яха юрт я, цу тӀара йоагӀа Коазой цӀи а. Тайпа доладаьр [[ТӀаргам]]ара хьаваьнна Аьрзи яхаш цӀи йола саг хиннав.
== Тархьар ==
=== Тайпа доладалар ===
Тайпа доладаь ЖогӀасткъий Аьрзи [[ТӀаргам]]ара хиннав. Цкъа жа доажадеш наб котаяьнна, Аьрзе жа наьха [[ячмень|макха кха́шка]] даьнна хиннад, кхай даьна зе деш. Кхай да́ чура а ваьнна Аьрзена тӀакхийтта хиннав, лета́ча Аьрзе из вийнав. Цига [[кровная месть|пхьа а хьерча́]] дӀаваха вийза́в цун{{ref+|[[Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] [https://vk.com/wall-61694970_1132 яздаьчунна] тӀатовжаш яздаьд Къаренаькъан Фаризас{{sfn|Кариева|2020|c=}}.||name=Дахкилганаькъан ИбрахӀим|group="К."}}.
Ший [[ноанахой]] хиннача [[Къоастой|Къоастошка]] хьулалуш хиннав Аьрзи. [[Къест]]е бехка́ хьаайттаб [[ТӀаргамхой]] чӀир лехаргйолаш шоай [[кровник|маьри]] хьава́ аьнна. Къоастоша «Из тха хьаьша ва» аьнна хиннад, «Ӏуйрана оаха из дӀанакъаваьккхача, шоашта лой, шоай пхьа лехаргба оаш» аьннад цар{{ref+||name=Дахкилганаькъан ИбрахӀим|group=К.}}. ХӀаьта Къоастоша лийрхӀа́р кхыдар хиннад: бусса [[гонец|хьадалчий]] дӀа-хьа бахийта́ шоай тайпан нах тӀа а бийха́ духьаллатта кийчбеннаб уж. Ӏуйрана ТӀаргамхой хьатӀабехкача, Къоастоша аьннад: «Ер тха йиший-воӀ ва, цул совгӀа тха [[хьаша]] а ва ер. Оаха из шоана лургвац. Шо тӀахьадде, тхо юхалата кийча да шоана». Цига хӀама кега ца де аьнна, ТӀаргамхоша шоай пхьа тӀехьатеттаб, тӀехьагӀа ле́харгболаш.
[[Къест]]е Аьрзи 7 шера ваьхав. Къоастой тайпана хьалха лаьтта́чо «Тхоца дӀаӀе, сай ялх воӀа лурра лургда аз хьона а» аьнна аьнна хиннад цунга. ХӀаьта вокхо «Со Ӏей, са еррига тӀехье хьаийца я яхаргда. Сайга гӀолла ваьхача тол сона» аьннад. Из аьнна Къоастоех дӀакъаьстав из. Цхьан юкъа́ [[хьагӀар]]ашка бийсаш йоахаш лийначул тӀехьагӀа, [[ЦӀелийлоам]]анна кӀала моттиг къоастаяь хиннай цо шийна, цхьабакъда из [[Саьлгхой]] доалахьа хиннай. Аьрзе шийна безабенна лоаман бухь шийга хьабохка аьнна хиннад. Вокхар, кхы дукха уйла а а ца еш, бехкаб цунга лоаман бухь. ТӀаккха Аьрзи ше бухь ийцача лоаман босе, [[Чулхий|Чулхи]] берда тӀа гӀала йотта волавеннав.
Баьхка саьлгхой хьаайттаб раьза боацаш: «Тха мехка гӀала йотта хьона бокъо еннар малав?» аьнна. «Ер лаьтта са да, — ''аьннад Аьрзе'', — аз шугара лоаман бухь ийцаб, хӀаьта бухь са бале, беррига лоам а са ба». Аьлча, дийцача хӀама цахилча, Саьлгахоша дов даьд Аьрзена из цу меттера эккхаве гӀерташ. ХӀаьта Аьрзи духьаллаьттав, дӀацаводаш, дов юха деш. Юххера [[мехка кхел|кхеле]] бахаб уж. Кхело Аьрзи бакъваьв:
{{Цитата|Керто дегӀ леладу. Лоаман бухь Аьрзе ийцабале, беррига лоам а цун ба}}
Аьрзе ший гӀала хьал а етта, гуржий йоӀ йода а яь, ший тайпа доладаь ва́ха хайнав.
Аьрзи ва́ха Ӏохайнав цу метте. Цо Ӏойиллача юртан цӀи [[Каьзи]] тиллай. Цо бухь ийца [[ЦӀелийлоам]] хӀанз а [[Коазойлоам]] оалаш, цӀи йоаккхаш ба. «Коазой» яха тайпан цӀи Каьзи юртан цӀерах хьаяьннай. ХӀаьта «Каьзи» яхалга фу яхалга да тахан ховш дац.
Аьрзе [[ГуржегӀе|ГуржегӀара]] йодаяь саг йоалаяьй. Цо ялх воӀ ваьв Аьрзена.
=== Цул тӀехьагӀа ===
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана дукха Коазой а ӀокӀалбаьннаб. Уж бах Ӏохайшаб [[Онгушт]]а, [[ТӀой-Юрт]]а, [[Наьсар-Корт|Наьсар-Керта]], [[Яндаре]]. 1860 шера Онгушт йохаяьчул тӀехьагӀа, Онгуштара Коазой цаӀаш ТӀой-Юрта ба́ха Ӏохайшаб, вожаш [[Каьзи|Каьзе]] юхабахаб. [[Советий Ӏаьдал]] эттачул тӀехьагӀа, Каьзера дукхагӀбола Коазой Онгушта юхабаьхкаб. ХӀаьта цхьабараш Каьзе а Ӏийнаб ба́ха:
Каьзе 1944 шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийталца]] нах баьхаб.
== Хьажа иштта ==
* [[Коазой (нах)|Коазой тайпах бола цӀихеза нах]]
== Белгалдаккхар ==
;Комментареш
{{белгалдаккхар|group=К.}}
;Хьасташ
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
| автор = Кариева Ф.
| заглавие = Горная Ингушетия: Об основании аула Кязи Джейрахского района республики
| ссылка = https://gazetaingush.ru/obshchestvo/ob-osnovanii-aula-kyazi-dzheyrahskogo-rayona-respubliki
| язык = ru
| издание = [[ГӀалгӀайче (газет)|ГӀалгӀайче]]
| тип = газет
| год = 2020
| месяц = 11
| число = 20
| номер =
| страницы =
| ref = Кариева
}}
[[ОагӀат:Коазой| ]]
2l3r66jaibympkf5q4o69yocc0zetcn
ВорхӀ бухь
0
9788
74410
74350
2026-05-28T23:26:02Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74410
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Seven+Summits+Elevation+World+Map.png|thumb|350px|Семь вершин на карте высот мира]]
'''ВорхӀ бухь''' ''(ба)'' — [[Части света|ворхӀ дунен доакъой]] эггара (ГӀинбухереи ЗӀилбухереи Америкаш къаьста лоархӀ).
Дунен доакъошта декъарца оттабаь бола мугӀами [[Список высочайших вершин мира|Лаьттан эггара лакхагӀа долча бовхьамий мугӀами]] цаӀ боацалга кхетаде деза. Эггара лакхагӀа бола беррига бӀаь лоам Азе боалл, [[Гималаи]], [[Каракорум (горная система)|Каракорум]] яхача довкъех а иштта кхычаре а да уж лоамаш.
== Улг ==
{| class="standard"
|-
! Дунен дакъа !! ЦӀи !! Лакхал, м !! Лоаман массив !! Мохк
|-
| [[Ази]] || '''[[Джомолунгма]]**''' || 8848 || [[Гималаи]] || [[Непал]]/[[КНР|ЧХР]]
|-
| [[ЗӀилбухера Америка]] || '''[[Аконкагуа]]''' || 6962 || [[Анды|Андаш]] || [[Аргентина]]
|-
| [[ГӀинбухера Америка]] || '''[[Денали (гора)|Денали]]''' (Мак-Кинли) || 6190 || [[Аляскинский хребет|Алаьскан дукъ]] || [[США]]
|-
| [[Африка]] || '''[[Килиманджаро]]''' || 5895 || [[Килиманджаро]] || [[Танзания|Танзани]]
|-
| rowspan="2" |[[Европа]]* || '''[[Эльбрус|Аьлбоарз]]''' || 5642 || [[Большой Кавказ|Йоккха Кавказ]] || [[Россия|Эрсече]]
|-
| '''[[Монблан]]''' || 4810 || [[Западные Альпы|Малхбузера Альпаш]] || [[Франция|Ференгий мохк]]/[[Италия|Итали]]
|-
| [[Антарктида]] || '''[[массив Винсон]]''' || 4892 || [[Элсуэрт (горы)|Элсуэрт]] ||
|-
| [[Астралии Океании]] || '''[[Джая]]''' || 4884 || [[Маоке]] || [[Индонезия|ХӀиндонези]]
|-
| [[Австралия|Астрали]] || '''[[Косцюшко (гора)|Косцюшко лоам]]''' || 2228 || [[Австралийские Альпы|Астрале Альпаш]] || [[Австралия|Астрали]]
|}
<nowiki>*</nowiki> [[Граница между Европой и Азией|Еврапани Азени юкъе доазув]] мишта къоастаду хьежжа
<nowiki>**</nowiki> Дунен рекорд
== Клуб семи вершин ==
{{основная статья|Клуб 7 вершин}}
'''Клуб семи вершин''' — неформальное объединение [[альпинист]]ов, совершивших восхождения на [[Семь вершин|высочайшие вершины шести континентов]]<ref name="Семь">[http://www.7summits.ru/index.php3?id=25 7 ВЕРШИН: ПРОЕКТ И ИСТОРИЯ.]</ref>. Идея покорить все высочайшие вершины различных [[континент]]ов Земли возникла в [[1981]] г.<ref name="Е">[http://www.7summits.ru/index.php3?id=25 Александр Ельков ДИК БАСС И ПРОЕКТ «СЕМЬ ВЕРШИН»]</ref> и с тех пор стала пользоваться популярностью.
Однако в определении того, что считать высшей точкой [[континент Австралия|континента Австралия]], есть разногласия. Если не учитывать другие вершины, кроме тех, которые расположены на континенте Австралии, то седьмой вершиной должен быть пик Косцюшко — высшая точка Австралии. Однако, если учитывать всю [[Австралия и Океания|Австралию и Океанию]], то высшей точкой следует признать [[Джая|пирамиду Карстенса]] — вершину высотой 4884 м, расположенную на острове [[Новая Гвинея]].
Поэтому на сегодняшний день существует два варианта программы семь вершин: Программа с пиком Косцюшко и Программа с Пирамидой Карстенса. Основным вариантом программы 7 вершин признаётся вариант с Пирамидой Карстенса. По данным [http://7summits.com/index.php сайта] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120318234938/http://7summits.com/index.php |date=2012-03-18 }}, на котором ведётся статистика восхождений, 231 альпинист, в том числе 33 женщины, по состоянию на декабрь 2011 полностью завершили эту программу<ref name="Карстенс">[http://7summits.com/info/7stats/statistics_cp.php?s_fm=0&s_fl=0&s_qfn=&s_qf10_id=Yes&s_qf10_id=Yes&s_sfn%5b0%5d=0&s_sfn%5b1%5d=1 The 7summits statistics: the Carstensz Pyramid list] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120224004254/http://7summits.com/info/7stats/statistics_cp.php?s_fm=0&s_fl=0&s_qfn=&s_qf10_id=Yes&s_qf10_id=Yes&s_sfn%5B0%5D=0&s_sfn%5B1%5D=1 |date=2012-02-24 }}{{ref-en}}]</ref>, 347 спортсменов покорили все 7 вершин хотя бы по одному варианту (либо по варианту с Карстенсом, либо по варианту с Косцюшко)<ref name="K">[http://7summits.com/index.php The full 8 summits list: both CP & K{{ref-en}}] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120318234938/http://7summits.com/index.php |date=2012-03-18 }}</ref> и 118 альпинистов выполнили оба варианта программы 7 вершин<ref name="К+К">[http://7summits.com/7summits_statistics.php The 7summits statistics: the 8 summits: both CP and K{{ref-en}}] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20171019014851/http://7summits.com/7summits_statistics.php |date=2017-10-19 }}</ref>.
В настоящее время всё большее число людей из разных стран мира стремятся взойти на высочайшие вершины всех континентов Земли. Статистика покорителей всех семи вершин по обеим версиям ведётся на [http://7summits.com/info/7stats/statistics_all_basic.php сайте] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160303181222/http://7summits.com/info/7stats/statistics_all_basic.php |date=2016-03-03 }}.
== Вторые семь вершин ==
{{основная статья|Вторые семь вершин}}
{{iw|Вторые семь вершин||en|Seven Second Summits}} — вторые по высоте горы каждого из семи континентов.
== Третьи семь вершин ==
{{основная статья|Третьи семь вершин}}
{{iw|Третьи семь вершин||en|Seven Third Summits}} — третьи по высоте горы каждого из семи континентов.
== Хьажа иштта ==
* [[Список высочайших вершин Земли]]
* [[Восьмитысячники]]
* [[Олимп (Марс)]] — высочайший внеземной вулкан (потухший)
* [[Реясильвия (кратер)|Реясильвия (Веста)]] — высочайшая внеземная гора
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* [[Абрамов, Александр Викторович|Абрамов Александр]], [[Ельков, Александр Фёдорович|Ельков Александр]], [[Штиль Евгений]] «7 вершин мира: Наука путешествовать» — М.: Ниола-Пресс, 2009. — 320 с. ISBN 978-5-366-00403-9
* [[Абрамов, Александр Викторович]], [[Ельков, Александр Фёдорович|Ельков Александр]], [[Штиль Евгений]], [[Коробешко, Людмила Сергеевна|Коробешко Людмила]] «7 Вершин по-РУССКИ!» — М.: Маска, 2018. — 228 с. + 2 цв. вкл. ISBN 978-5-906955-79-1
== ТӀатовжамаш ==
* {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-581-20|Высочайшие вершины семи частей света}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]])
* MapsCamp https://mapscamp.com/map/9effa06fc11e42ef9783a86a2b1fed5f/poi.html
{{Семь вершин}}
[[ОагӀат:Лоамаш]]
[[ОагӀат:Альпинизм]]
[[ОагӀат:Экстремальные точки Земли]]
7xvejayg27o0z4slte45h7ix78jhg28
Каьзи
0
9817
74406
71823
2026-05-28T23:03:27Z
Коазой Рашид
1210
/* Каьзе оттам */
74406
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
| статус = юрт
| русское название = Каьзи
| оригинальное название =
| герб =
| флаг =
| lat_deg = 42.8131765
| lon_deg = 44.849689
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = ГӀалгӀай мохк
| вид района = юрта хьисапе моттиг
| район = Джейрахский район
| район в таблице = Джейрахский район{{!}}ЖӀайраха
| вид поселения = муниципальни кхоллам
| поселение = Сельское поселение Гули
| поселение в таблице = Сельское поселение Гули{{!}}Хьули
| C в регион = аьрдехьа
| глава =
| дата основания = 16 бӀаьшаре
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП = 2000
| население = {{ Население | Кязи | тс }}
| год переписи = {{ Население | Кязи | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| конфессиональный состав = [[сунний]] [[ислам|бусалба]]
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс = 386433
| почтовые индексы =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор = 26205
| категория в Commons = Kyazi
| сайт = https://Kyazi.ru
| описание флага = ТӀоа боаттӀабу тӀаьск
}}
'''Каьзи''' ''(я)'' ({{lang-ru|Кязи}}){{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[кхаьлл|кха́ла]]. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл.
Административни лоархӀаш хилча Каьзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. Каьзера [[Коазой]] яха [[гӀалгӀай]] [[гӀалгӀай тайпа|тайпа]] хьадаьннаб.
== ЦӀи ==
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Йовли» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}. Эрсий меттала яздаь тайп-тайпара нийслу: «Кязи»<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}. «Каьзи» яхар фу яхилга да тахан ховш дац.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федераце]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Йовли статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Каьзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодилга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай лоам [[Салгинское ущелье|Салгхой чӀож]] йолалуча метте [[Чулхой чӀож]]е улл Каьзи, [[Гуржехье]]царча [[граница|гӀайна]]́ гаьна доацаш. Каьзенна духьала 3 км совгӀа лакха бола [[Коазойлоам]] боалл. Юхеда [[Чулхи]]й ӀодоагӀа. Цигга {{таржам дац|Пане}} [[элгац]] доалл.
[[Форда тӀехера лакхал]] 1860 м я<ref name=autogenerated2>[http://openkavkaz.com/map Карта — Открытый Кавказ]</ref>. Каьзе доазон тӀа хӀанз Россе ФСБ [[пограничная застава|зоврче]] латт.
=== Гаьна йоаца моттигаш ===
[[Хьовра хьаст]] <sup>1 км</sup>, [[Бишт]] <sup>1.2 км</sup>, [[ЛаьлагӀе]] <sup>1.2 км</sup>, [[Каштам]] <sup>1.5 км</sup>, [[Хаьни]] <sup>1.9 км</sup>, [[МӀагӀо-Джел]] <sup>2 км</sup>, [[Галушпи|ГӀалашпхье]] <sup>2.3 км</sup>.
=== Сахьата оаса ===
Йовли, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
=== Каьзи йиллар ===
{{Керттера статья|Коазой#Тархьар}}
Юрт Ӏойилла пхи бӀаь шу даьнна хила тарлу. Каьзи Ӏойиллар ЖогӀасткъий Аьрзи ва. Аьрзи [[ТӀаргам]]ара хиннав, цигара ший нахаца дов а даьнна, дӀавахав из (хьажа [[Коазой#Тархьар|из мишта нийсденнад]]).
ХӀанз Каьзи улла лаьтта цу хана [[Саьлгахой]] хиннад. [[ЦӀелийлоам]]ан [[бухь]] царгара ийцаб цо, из ше эцарах беррига лоам ший доалахьа лаьрхӀаб цо. Цигга цу лоаман босе [[Чулхий|Чулхи]] берда тӀа ший [[гӀалгӀай гӀалаш|гӀала]] йотта волавенна а зиннав из. Аьрзе лаьрхӀачох раьза боацаш Саьлгахоша дов даьд, цхьабакъда [[мехка кхел|кхе́ле́]] уж бахача, Аьрзи бакъволга кхайкадаьд:
{{Цитата|Керто дегӀ леладу. Лоаман бухь Аьрзе ийцабале, беррига лоам а цун ба}}
Цига дӀахо бихьаб цо гӀала йотташ бола болх.
=== Каьзе оттам ===
Каьзе 6 гӀала яьлай кхоккха [[гӀат]] йолаш тӀехьагӀо царна гобаь [[гӀап]] етта́ хиннай. XIX-ча ахбӀаьшерага кхаччалца Каьзе дукха {{таржам дац|охристи}} топпар баьхаб, цунах бахархоша басараш деш хиннад, гӀалаш йотташ, тайп-тайпара пхьегӀаш (масала, кадаш, кхабаш) еш пайда эцаш хиннаб. Коазой лаьтта тӀа [[сувра]] доаккхаш моттиг а хиннай. Сувреи [[сангал]]и вӀашагӀъэдийя [[порох|молха]] деш хиннад. Молха дохкаш е хувцаш хиннад.
Каьзе наха цӀераш йоахаш тайп-тайпара моттигаш я: Кхаж, СаӀе-ГӀала, Тебой-ГӀала, Хьасташ, КаьзетӀе, ГӀаьнажа говр йоалла моттиг, ГӀаьнажа лаьтта даьккха моттиг, Кадаш-Ахке, кхыяраш а.
Цул совгӀа гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийталехьа Каьзе зӀамига [[святилище|селинг]] даьгӀад [[Села (тарматал)|Селана]] хетадаь. Цхьа метр ах метр мара лакха хиннадац из. Из дегӀа́ хиннад барайттлагӀча бӀаьшере. 1944-ча шера цига баьха Коазой [[гӀалгӀайи нохчийи мехкахбахар|СибарегӀа Ӏобахьийтаб]], гӀалаш лелхаяьй, селинг дохадаьд.
2021-ча шера бӀарчча шерара альплагерь йийлай Каьзе доазон тӀа<ref>https://проект-высота.рф/?p=1781 {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210421084808/https://xn----8sbfkzwecjpie8i.xn--p1ai/?p=1781 |date=2021-04-21 }}</ref>
== Бахархой ==
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана дукха Коазой а ӀокӀалбаьннаб.
Каьзе баьхаб Коазой 1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа бахийталца.
{{ Население | Кязи }}
Тахан Каьзи яьсса улл.
== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Каьзе<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-kyazi/ |title=Карта села Кязи сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru |access-date=2025-05-29 |archive-date= |archive-url= |deadlink=no }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* «ГӀалгӀай мохк» яха оалаче [[Матенаькъан Ильяс]], [[Ангушт (радио)]]. Кийчъеш хиннай [[Коазой Дауда Нурдин]]а хоам Ӏалашбарца.
* [https://web.archive.org/web/20111020100802/http://gosspravka.ru/06/002/000000.html Коды ОКАТО — Джейрахский район Ингушетия республика.]
* https://openkavkaz.com/ing/kyazi/
== Литература ==
* {{статья
|автор = [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]]
|язык = ru
|заглавие = Башенное поселение Кязи
|ссылка = https://www.kbigi.ru/fmedia/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-9-1.pdf
|тип = журнал
|место = Нальчик
|издательство = Археология и этнология Северного Кавказа. Сборник научных трудов.
|год = 2019
|издание = Историко-документальное издание
|страниц = 120
|страницы = 33—38
|isbn =
|тираж =
|ref = Кодзоев
}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Агиров Т. А.
| заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям
| язык = ru
| место = М.
| издательство = Перо
| год = 2021
| страниц = 416
| isbn = 978-5-00189-087-4
| ref = Агиров
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* «Элбазкъий зама», [[Коазой Ӏийса]], 2015 шу.
* «Очерки этнографии горной Ингушетии», Издательство «МЕЦНИЕРЕБА» Тбилиси 1968 г.
* «Топонимия Чечено-Ингушетии»(А. С. Сулейманов)
* «Древности горной Ингушетии» (Д. Ю. Чахкиев)
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Коазой]]
qy2dbjandtuoltaoqss91uxpl8e0guk
Сунний маьждиг
0
14938
74413
69429
2026-05-29T01:16:38Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74413
wikitext
text/x-wiki
{{памятник архитектуры/фед}}
{{Мечеть
|Русское название = Владикавказская Суннитская Мечеть
|Оригинальное название = {{lang-os|Мухтаровы мæзджыт}}
|Изображение = Dzaeudjihaeu.jpg
|Подпись изображения = маьждига сурт
|Ширина изображения =
|Страна = Россия
|Тип региона = Мохк
|Регион = {{Флагификация|Северная Осетия}}
|Название местоположения = Пхье
|Местоположение = Буро
|Адрес =
|lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 1 |lat_sec = 33
|lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 40 |lon_sec = 33
|region = RU
|CoordScale =
|Статус = {{Культурное наследие народов РФ|||15|мини=1|МО=Владикавказ}}
|Течение, школа = [[сунний]]
|ДУМ = [[ДУМ Северной Осетии|Къулбаседа ХӀирийчен дина урхале]]
|Собственник =
|Тип мечети = Рузбан маьждиг
|Архитектурный стиль = мисархой<ref name="islamica">''[[Рощин, Михаил Юрьевич|М. Ю. Рощин]]'' [http://islamica.ru/index/articles/?uid=119 Ислам в Северной Осетии] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130924065033/http://islamica.ru/index/articles/?uid=119 |date=2013-09-24 }}</ref>
|Автор проекта =
|Архитектор = [[Плошко, Иосиф Касперович |Плошко Иосиф]]
|Строитель = [[Байсаранаькъан БӀунахочун ИбрахӀим|Байсаранаькъан ИбрахӀим]]
|Инициатор строительства =
|Стоимость =
|Благотворители = [[Мухтаров, Муртуза Мухтар оглы|Мухтаров Муртаз]]
|Первое упоминание =
|Строительство =
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1908 шера Ардара 14 ди |маьждиг хьадастар|1996 шу|маьждиг ХӀирий дина урхален<br> доалахьа дӀадалар||}}
|Начало строительства = 1900
|Окончание строительства = 1908
|Реликвии =
|Имам =
|Состояние = болх беш да
|Общая площадь =
|Размеры =
|Площадь помещений =
|Вместимость =
|Количество куполов = 1
|Высота =
|Высота купола =
|Диаметр купола =
|Количество минаретов = 2
|Высота минарета =
|Материал = кирпишк
|Таравих = +
|Ифтар и сухур =
|Библиотека =
|Мактаб =
|Медресе =
|Сайт =
|Дополнительная информация = <!-- 16.12-->
}}
'''Сунний маьждиг''', '''Мухтарова маьждиг''' ({{lang-ru|Мече́ть Мухта́рова, Суннитская мечеть}}, {{lang-os|Мухтаровы мæзджыт}}) — [[Буро]] тӀа [[Тийрк]]а аьрда берда тӀа латта [[сунний]] маьждиг. Бурон белгалонех а лоархӀ, Россе культура тӀехьален архитектуран сийленг а да (№ 161410016990006)<ref>[http://okn.alania.gov.ru/pages/161 Объекты культурного наследия федерального значения] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200625042647/http://okn.alania.gov.ru/pages/161 |date=2020-06-25 }}, Комитет по охране и использованию объектов культурного наследия Республики Северная Осетия-Алания</ref>. Хьалдаьд [[1900]]—[[1908]] шерашка.
== Тархьар ==
=== Доттар ===
Маьждиг дотта пурам 1900 шера денна хиннад пхьен урхалено Тийрка аьрда берда тӀа цу гӀулакха лаьтта хьакъоастадаьча хана. «Азов йистера край» ({{lang-ru|Приазовский край}}) яхача газето дийцачох, маьждиг дотташ 80 эзар сом даха́ хиннад, царех 50 эзар деннар [[Азербайджанцы|гӀозлой]] мехкдаьттаца базар ярца Кавказе вовзаш хиннавола [[Мухтаров, Муртуза Мухтар оглы|Мухтаров Мухтара Муртаз]] яха вӀаьхий саг. Мухтарова дукхагӀа везаш волча [[Плошко, Иосиф Касперович|И. К. Плошко]] яхача архитекторагара хьайийхай проект. Маьждиг дотташ инженералла [[Байсаранаькъан БӀунахочун ИбрахӀим]]а баьб болх. Маьждиг хьадийлад [[1908|1908 шера]] [[Ардара 14]] дийнахьа.
Маьждига хьалхара молла [[хӀанафий]] мацабах хинна Садык Радимкулов татре хиннав. 1908 шера ОагӀой бетта [[шафиӀий]] мацабах хинна Миркуленский Юсуф оттаваьв, цох татрий раьза хиннабац. Иштта имамалла Гийранаькъан Т. а хиннав (1914 шера хиннача хьалах). Советаш тӀадалехьа тӀеххьара маьждига имам Кубатиев Батырбек Хамурзаевич хиннав — эздийча хӀирий тайпах хиннавола.
=== Советий хана ===
[[1934|1934 шера]] пхьен совета Сунний маьждиг дохаде лаьрхӀа хиннад. Из хеза́ча 84-гӀча [[дошло]]й [[сур]]а 25-гӀча татрий ротай [[хьовда]] хиннача Я. И. Беткеневс ший [[салте|салташка]] амар даь хиннад [[герз]] бе а делла маьждиг лораде дӀаовтта, аьнна. Из Ӏаьдала бӀаргадайча, юха а даьнна, маьждига́ архитектуран сийленга цӀи а енна доха ца деш дитад<ref>{{Cite web |url=http://www.nocss.ru/projects/24/gl4_p1.php |title=«…когда в 1934 году горсовет принял решение уничтожить суннитскую мечеть, командир 25-й татарской роты 84-го кавалерийского полка Я. И. Беткенев отдал приказ воинам-татарам с оружием в руках встать на охрану мечети. Властям пришлось уступить и дать мечети статус памятника архитектуры». |access-date=2010-10-16 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220121321/http://nocss.ru/projects/24/gl4_p1.php |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190220121321/http://nocss.ru/projects/24/gl4_p1.php |date=2019-02-20 }}</ref>. Цул тӀехьагӀа маьждигах «дина духьалара музей» хьаяь хиннай<ref>{{Статья|ссылка=https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/492109/edition/466460/content|заглавие=Мечеть в Терк-Кала|год=1938|ответственный=отв. ред. {{Нп3|Байтуган, Барасби|Барасби Байтуган|pl|Barasbi Bajtugan}}|язык=ru|издание=Северный Кавказ|тип=орган [[Народная партия горцев Кавказа|Народной партии горцев Кавказа]]|месяц=июль-август|номер=51-52|страницы=6|archivedate=2023-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230818082825/https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/492109/edition/466460/content}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230818082825/https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/492109/edition/466460/content |date=2023-08-18 }}</ref>.
РСФСР-а министрий совета соцамца (30.08.1960 № 1327 (1 тӏатохам) маьждига гӀишло паччахьалкхено ха деча оттадаьд.
=== ХӀанзарча Эрсече ===
[[1996|1996 шера]] маьждиг Къулбаседа ХӀирийчен бусалба наьха дина урхален доалахьа дӀаденнад<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ |title=«15-й регион»: В Суннитской мечети начались реставрационные работы |access-date=2010-10-16 |archive-date=2017-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804054928/http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ |deadlink=no }}</ref>. 1996 шера Наджгоанцхой бетта маьждига пена тӀа цу хьанна бу ца ховш цу гӀулакха хьабаь кхоачам эккхийтаб: керттера пенаши мимари чӀоаггӀа ийттӀа хиннад, пена чу йоккха Ӏург а юташ (1,5x2 м)<ref>{{Cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/125812 |title=Ъ-Газета — Взрыв во Владикавказе<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-12-24 |archive-date=2019-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008081625/https://www.kommersant.ru/doc/125812 |deadlink=no }}</ref>.
2010 шера Сунний маьждига тӀехьашка 12 гӀат йола гӀишло еттай маьждига тӀехьашкара лоамаш къайладоахаш. Цу хӀаманна бурохой чӀоагӀа раьза боацаш хиннаб, хӀана аьлча из доттарца маьждига сурт ийрчдаьккха хиннад — маьждиги цунна тӀехьашкара лоамаши цӀихеза дар шоай хозалца<ref>{{Cite web |url=http://www.nocss.ru/projects/62/ |title=Хасан Дзуцев, интервью газете «Пульс Осетии» № 29 (320), 27 июля, 2010 г. |access-date=2010-10-16 |archive-date=2019-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019123204/http://www.nocss.ru/projects/62/ |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191019123204/http://www.nocss.ru/projects/62/ |date=2019-10-19 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://amikeco.ru/2010/02/liniya-gorizonta.html |title=«Линия горизонта» (фото) |access-date=2010-10-16 |archive-date=2020-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226004602/http://amikeco.ru/2010/02/liniya-gorizonta.html |deadlink=no }}</ref>.
== Сурташ ==
<gallery mode="packed" heights="180 px">
Файл:Мечеть Мухтарова. Открытка.png|XIX бӀаьшаре чакхдоаллаш яь открытка
Файл:Вид на Мечеть Мухтарова из владикавказского парка.jpg|Тийрка йисте йоаллача парка тӀара гу сурт
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{Книга
|заглавие = Памятники материальной культуры Северной Осетии
|автор = {{comment|Теплицкий И. З.|Теплицкий, Израиль Зельманович}}, {{comment|Цагаев Н. Д.|Цагаев, Николай Дзамболатович}}
|место = Орджоникидзе
|издательство = [[Северо-Осетинское книжное издательство]]
|год = 1963
|часть = Суннитская мечеть
|страницы = 40—42
}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.nocss.ru/projects/24/gl4_p1.php Старый Владикавказ. Из истории храмового строительства] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190220121321/http://nocss.ru/projects/24/gl4_p1.php |date=2019-02-20 }}
* {{Cite web|url=https://islamcenter.ru/?item=306|title=Суннитская мечеть Владикавказа|website=ИсламЦентр}}
* {{YouTube|id=sthN4JKRVZI|logo=*|title=Жемчужина Владикавказа}}
{{Мечети России}}
{{Исторические мечети России}}
[[Категория:Мечети Северной Осетии]]
[[ОагӀат:Сунний маьждигаш]]
[[Категория:Культовые сооружения Владикавказа]]
[[ОагӀат:Иосиф Плошкос деттар]]
[[Категория:Достопримечательности Владикавказа]]
[[Категория:Мечети, построенные в 1908 году]]
[[Категория:Здания и сооружения, построенные в 1908 году в России]]
[[Категория:1908 год в Северной Осетии]]
[[Категория:Культовые сооружения, построенные в 1908 году в России]]
0lpda8fzchsbu43v08g9s2xy2j6r79b
Эйрлангга университет
0
15450
74414
71370
2026-05-29T01:55:48Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74414
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|название = Эйрлангга университет
|сокращение = Unair
|эмблема = Logo-Branding-UNAIR-biru.png
|ширина эмблемы =
|изображение =
|ширина =
|подпись =
|оригинал = ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦄꦲꦶꦂꦭꦁꦒ
|междуназвание = Airlangga University
|прежнее =
|девиз =
|основан = 1954
|закрыт =
|реорганизован =
|год реорганизации =
|тип =
|ректор = Проф., доктор Мухьаммад Мадян <ref>{{cite web |title=Biografi Rektor |url=https://unair.ac.id/biografi-rektor/ |website=Universitas Airlangga Official Website |publisher=Universitas Airlangga |access-date=2025-12-27|language=id}}</ref>
|студенты = 44.474 (2025 ш.)<ref>{{cite web |title=Student Profile |url=https://satudata.unair.ac.id/analytical-reports/resonant/tableau/student-profile |website=UNAIR Satu Data |publisher=Universitas Airlangga |access-date=2025-12-25 }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|преподаватели = 1,522 (2015 ш.)
|расположение = Сурабая, Малхбоалехьара Ява, [[Индонезия|ХӀиндонезехье]]
|кампус =
|адрес =
|сайт = https://unair.ac.id
|награды =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|region =
|Commons =
}}
'''Эйрлангга университет''' ({{lang-jv|ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦄꦲꦶꦂꦭꦁꦒ}}) — паччахьалкхен университет; Малхбоалехьарча Ява тӀа Сурабае улл. Хьайийлай 1954 шера лайчилла бетта 10 дийнахьа. QS World University Ranking 2025 рейтингца, Айрлангган университет 287-гӀа меттигехь ю дуьненан тоьллачу университеташна юкъахь.<ref>{{cite web |title=UNAIR soars to #287 in QS World University Rankings, rector emphasizes it as a moment of reflection |url=https://unair.ac.id/en/unair-soars-to-287-in-qs-world-university-rankings-rector-emphasizes-it-as-a-moment-of-reflection/ |website=Universitas Airlangga Official Website |publisher=UNAIR |access-date=2025-12-23}}</ref>
== ЦӀи ==
Университетах «Эйрлангга» аьнна цӀи тиллай Малхбоалехьарча Ява тӀа 1019—1042 шерашка паччахьал деш хиннача сага цӀерагӀа. Цун бӀарчча цӀи хиннай «Раке Халу Шри Локешвара Дхармавангса Эйрлангга Анантавикраматтунгадева», амма дукхагӀа вовзаш хиннав Прабу Айрлангга аьлча.
== ГӀишлош ==
Эйрлангга университетага 14 факультети 1 аспирантуреи я, кхаь кампуса чу болх беш я уж. Уж кхоккхе кампус Сурабае я.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.unair.ac.id/ Universitas Airlangga]
[[ОагӀат:ХӀиндонезехьен университеташ]]
s58bxyawmtq4gtv3dnmt8huginvy3ww
Горчханаькъан Къурейша Темарлан
0
17577
74411
73456
2026-05-28T23:32:39Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74411
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Горчхананаькъан}}
{{Государственный деятель
|имя =
|оригинал имени = Горчханов Тамерлан Курейшович
|изображение = Горчханаькъан Тамерлан.jpg
|ширина =
|должность = ГӀалгӀай Мехка могашал лораяреи социальни гӀодареи министр
|флаг = Coat of arms of Ingushetia.svg
|флаг2 =
|периодначало = Маьцхали бетта 24-ча дийнахьа
|периодконец = 1994-ча шера оаг1ой бетта 11-ча дийнахьа
|предшественник =
|преемник =
|премьер = Дидиганаькъан Илеза Мухарбик
|отец =
|мать =
|супруга =
|дети =
|профессия = лор
|деятельность =
|вероисповедание =
|награды =
|автограф =
|сайт =
|викисклад =
}}
'''Горчханаькъан Къурейша Тамерлан''' ({{lang-ru|Горчханов Тамерлан Курейшевич}}; {{ВД-Преамбула}}) — советийи Россеи лор-травматолог, ГӀалгӀай Мехка могашал лораяреи социальни гӀодареи министр.
== Биографи ==
Горчханаькъан Къурейша Тамерлан ваьв 1932-ча шера [[Къулбаседа Кавказ]]е [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀай автономе областе]]. Къамах гӀалгӀа ва<ref>{{Cite news|title=В Чечне открылся мемориальный комплекс в честь Тамерлана Горчханова|url=http://magastimes.ru/v-chechne-otkrylsya-memorialnyj-kompleks-v-chest-tamerlana-gorchxanova/|website=The Magas Times|date=01.07.2017}}</ref>.
ЗӀамига волча хана [[1944 шу|1944-ча шера]] [[саькура бетта 23]]-ча дийнахьа [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀай къам мехках доаккхача хана]] из шоай гаргарча нахаца [[Казахехье|Казахехьа]] Ӏовигав, цига да, нана доацаш висав из.
Цо дийша йистеяькхай Карагандера [[лорал|лорий]] институт.
1960-ча шера денз болх беш хиннав Нохч-ГӀалгӀай АССР [[Наьсарен шахьар]]е травтатолог волаш, тӀехьагӀо — дарбанчен керттерча лора когаметтаоттар волаш.
Цо болх баьб Курганерча академика Илизарова Г. А. цӀерагӀа йолча экспериментальнии клиническии ортопедеи травматологеи Ӏилман-тохкама институте<ref>{{Cite web |url=https://gazdievpress.blogspot.com/2019/12/blog-post.html |title=Ахмет Газдиев. БАШНЯ ТАМЕРЛАНА. |access-date=2021-12-09 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209152059/https://gazdievpress.blogspot.com/2019/12/blog-post.html |deadlink=no }}</ref>.
Дукха болх беш хиннав [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа<ref>{{Cite web |url=http://www.galgai.com/forum/showthread.php?t=5751 |title=ГОРЧХАНОВ ТАМЕРЛАН КУРЕЙШЕВИЧ. |access-date=2021-12-09 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209194832/http://www.galgai.com/forum/showthread.php?t=5751 |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211209194832/http://www.galgai.com/forum/showthread.php?t=5751 |date=2021-12-09 }}</ref>. ТӀехьагӀо из кулгал деш хиннав республика поликлинике, Наьсарерча клинически дарбанче керттера лор хиннав.
1994-ча шера маьцхали бетта 20-ча дийнахьа — ГӀалгӀай Мехка могашал лораяреи социальни гӀодареи министр, цу дарже цо болх баьб кхо шу совгӀа<ref name="ЧИ" />.
Горчханаькъан Къурейша Тамерлан 1994-ча шера оагӀой бетта 11-ча дийнахьа Нохчий мехка эрсечен бӀу чубийрзача хана машенаца духьалваьнна хиннав, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа уж Ӏочу ца бахийта. БӀухоша из човнаш яь, лозаваь новкъа витав, иштта човхаяьй цун машен а, танк тӀехьаяьккха оагӀув лозабеш{{sfn|Терентьева Л.|1994|}}. Горчханаькъан Тамерлан инфаркт миокарда хинна дарбанче вигав, цхьабакъда дарбанче дӀакхаьчавац, новкъа веннав. Цу дийнахьа дӀавеллав из<ref name="ЧИ">{{cite web|url= http://checheninfo.ru/70448-1294-g-t-gorchhanov-chechenskaya-tragediya-i-bashnya-tamerlana.html|title= 1994 г. Т. Горчханов. Чеченская трагедия и «Башня Тамерлана»|author= Информационное агентство «Чеченинфо»|date= 14.12.2015|work= |publisher= |accessdate= 2016-07-19|lang= ru|archive-date= 2016-08-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20160817212353/http://checheninfo.ru/70448-1294-g-t-gorchhanov-chechenskaya-tragediya-i-bashnya-tamerlana.html|deadlink= no}}</ref>.
== Дагалоацам ==
[[Файл:Тамерлана гӀала.jpg|thumb|left|МехкатӀера Темарлана сийленна егӀа Темарлана гӀала]]
Цун цӀерагӀа Нохчий Мехка [[Веденский район|Ведана шахьаре]] [[Махкаты|МехкатӀе]] яхача юрта 2017-ча шера «Тамерлана гӀала» аьнна цӀи яьккха сийленг хьалдаьд нохч-гӀалгӀай гӀалан хьисапе<ref>{{cite web|title=В с.п. Махкеты состоится открытие мемориального комплекса имени Тамерлана Горчханова|url=https://www.mngz.ru/russia-world-sensation/3065106-v-sp-mahkety-sostoitsya-otkrytie-memorialnogo-kompleksa-imeni-tamerlana-gorchhanova.html|publisher=ИА Мангазея|date=2017-06-19|accessdate=2020-03-19|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://snrp.ru/2014/v-chechne-postroili-bashnyu-tamerlanaeniya/ |title=В Чечне построили «Башню Тамерлана» — символ вайнахского единения |accessdate=2016-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917221051/http://snrp.ru/2014/v-chechne-postroili-bashnyu-tamerlanaeniya/ |archivedate=2016-09-17 |deadlink=yes }}</ref>. ГӀала лакха я 22 метр. Ларда шорол — 7 метр. ГӀалий 6-ча гӀата тӀа тайп-тайпарча заман тархьара экспозицеш я хьокха оттаяь. ГӀишло йоттача кулгал деш хиннав Исалдибиров Далхалд. Сийленг дотта дагадехар ва тархьара Ӏилмай кандидат Нунуев СаӀид-Хьамзат.
== Дезал ==
Саг йоалаяь хиннав, виъ дезалхо хиннав:
* ЙоӀ Горчханаькъан Тамара (яьй 1959), ГБУЗ «Пхьен поликлиника» керттера лор, Наьсаре<ref>{{Cite web |url=https://www.gp06.ru/glavnyj-vrach |title=Горчханова Тамара Тамерлановна. |access-date=2021-12-09 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209152103/https://www.gp06.ru/glavnyj-vrach |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211209152103/https://www.gp06.ru/glavnyj-vrach |date=2021-12-09 }}</ref>
* ВоӀ Мухьмад (1964—1992), из вийннав гӀалгӀашца хӀирий къовсабеннача хана. 1992-ча шера ардара бетта 31-ча дийнахьа мединститута общежите шийцарча новкъостаца ЦӀолой Мустафайца дӀалаьцав, цул тӀехьагӀа вийннав{{sfn|Терентьева Л.|1994|}}.
* ВоӀ Беслан<ref>{{Cite web |url=https://maxpark.com/community/4172/content/2448601 |title=В центре села Махкеты Веденского района Чеченской Республики строится боевая башня в память о Тамерлане Горчханове. |access-date=2021-12-09 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209195446/https://maxpark.com/community/4172/content/2448601 |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211209195446/https://maxpark.com/community/4172/content/2448601 |date=2021-12-09 }}</ref>
* воӀ (ваьв 1984)
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья |автор= Терентьева Л.|заглавие= Бросили умирать на обочине|издание=Комсомольская правда|год= 1994|месяц= декабря|число= 15|ref=Терентьева Л.}}
{{Изолированная статья}}
[[ОагӀат:Травматологи]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен министраш]]
nhsr45nrdqfv0yh9baflmetfcsyheah
Неврен шахьар
0
18724
74412
74394
2026-05-29T00:44:24Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74412
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
| Цвет1 = {{цвет|Россия}}
| Цвет2 =
| Русское название = Неврен шахьар
| Оригинальное название = {{lang-ce|Невран кӏошт}}, ({{lang-ru|Наурский район}})
| Изображение = Площадь станицы Наурской на которой расположена Администрация Наурского муниципального района.jpg
| Описание изображения = Новра-ГӀалий пхьегӀе
| Герб = Naurski district coat of arms.gif
| Флаг = Naurski district flag.gif
| Гимн =
| Страна = {{Флагификация|Россия}}
| Статус = [[районы субъектов Российской Федерации|шахьар]] / [[муниципальный район (Россия)|муниципальни шахьар]]
| Входит в = {{флаг|Чечня}} [[Чеченская Республика]]
| Включает = {{nobr|14 муниципальни кхоллам}}
| Столица = [[Наурская|Новра-ГӀала]]
| Крупный город =
| Крупные города =
| Дата = 1935 шу
| Глава = Бухадиев Магомед Айбиевич
| Название главы = Шахьара администраце да
| Глава2 = Яхъяев Салауди Амиевич
| Название главы2 = Шахьара совета тхьамада
| ВВП =
| Год ВВП =
| Место по ВВП =
| ВВП на душу населения =
| Место по ВВП на душу населения =
| Язык =
| Языки = [[чеченский язык|нохчий]], [[русский язык|эрсий]]
| Население = {{ Население | Наурский район | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Наурский район | г }}
| Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} * 100 / {{ Население | Чечня | ч }} round 2 ) }}
| Место по населению = 11
| Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Наурский район | ч }} / 2205.17 round 2 ) }}
| Место по плотности =
| Национальный состав = [[нохчий]], [[эрсий]], [[турки-месхетинцы|месхий туркий]], кхыбараш
| Конфессиональный состав = [[мусульмане-сунниты|сунний бусалбаш]], [[православхой]]
| Площадь = 2204,32<ref name="СП"/>
| Место по площади = 2
| Процент от площади = 13,64
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Широта =
| Долгота =
| Карта = Позиционная карта Наурский район.svg
| Размер карты = 305
| Часовой пояс = {{MSK+0}}
| Аббревиатура =
| ISO =
| FIPS =
| Телефонный код = 87143
| Вид идентификатора = [[ОКАТО]]
| Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|96222}}
| Вид идентификатора2 = [[ОКТМО]]
| Цифровой идентификатор2 = {{ОКТМО|96622}}
| Сайт = http://www.naurchr.ru
| Параметр1 =
| Название параметра1 =
| Примечания =
}}
'''Невре́н шахьар''' ({{lang-ce|Невран кӏошт}}<ref>{{Cite web |url=http://daymohk-gazet.ru/kosht |title=Названия районов на чеченском языке |access-date=2016-11-21 |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922103937/http://daymohk-gazet.ru/kosht |url-status=live }}</ref>, ({{lang-ru|Наурский район}})) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Нохчийче|Нохчий мехкара]] [[Административно-территориальное деление Чечни#Административно-территориальное устройство|административни-доазон цхьоалеи]] [[муниципальное образование|муниципальни кхоллами]]. Административни юкъ [[Наурская|Невре]] пхье я.
== Бахархой ==
{{ Население | Наурский район }}
{{ Население | Наурский район | график }}
=== Къамашцара лоаттам ===
Шахьаре дукхагӀа бахараш [[нохчий ба]], иштта эрсий а бах (царех [[терские казаки|Тийрка тӀара гӀазкхий]] тӀехье а йолаш), [[турки-месхетинцы|месхий туркий]] ([[Средняя Азия|Хьалхарча Азера]] 1990-ча шерашка беха хьалбаьхка).
Шахьара къамашцара лоаттам:
{| class="wikitable"
|-
!Къам
![[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=https://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|title=Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более"|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|archive-date=2015-09-29|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP |date=2015-09-29 }}</ref>
|-
| [[нохчий]]|| align="right" |46 376 (84,70 %)
|-
| [[эрсий]]|| align="right" |4 394 (8,03 %)
|-
| [[туркий]]|| align="right" |1 434 (2,62 %)
|-
| [[гӀумкий]]|| align="right" |452 (0,83 %)
|-
| [[тӀабасрой]]|| align="right" |357 (0,65 %)
|-
| [[маӀарлой]]|| align="right" |325 (0,59 %)
|-
| [[лаьзгий]]|| align="right" |175 (0,32 %)
|-
| [[эрмалой]]|| align="right" |110 (0,20 %)
|-
| [[казахий]]|| align="right" |100 (0,18 %)
|-
| кхыбараш|| align="right" |892 (1,63 %)
|-
| хьоаха ца даьраш|| align="right" |137 (0,25 %)
|-
|'''Берригаш'''|| align="right" |54 752 (100,00 %)
|}<br>
{| class="wikitable"
|+Къамашцара лоаттама динамика<ref name="этнокавказ">{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|title=Население Чечни|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013234204/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnchechenia.html|url-status=live}}</ref>
!Къам
![[Перепись населения СССР (1926)|1926]]<ref group="К">Данные приблизительные.</ref>
![[Перепись населения СССР (1939)|1939]]
![[Перепись населения СССР (1959)|1959]]
![[Перепись населения СССР (1970)|1970]]
![[Перепись населения СССР (1979)|1979]]
![[Перепись населения СССР (1989)|1989]]
![[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]
|-
|[[нохчий]]
|46 (0,2 %)
|43 (0,1 %)
|1 993 (7,3 %)
|20 472 (42,7 %)
|24 717 (52,0 %)
|27 583 (59,4 %)
|41 732 (81,6 %)
|-
|[[Эрсий]]
|21 112 (88,4 %)
|30 212 (93,7 %)
|22 803 (83,3 %)
|24 787 (51,7 %)
|20 539 (43,2 %)
|16 589 (35,7 %)
|6 538 (12,8 %)
|-
|[[ГӀумкий]]
|{{comment|н/д|нет данных}}
|1 (<0,1 %)
|{{comment|н/д|нет данных}}
|73 (0,2 %)
|74 (0,2 %)
|73 (0,2 %)
|71 (0,1 %)
|-
|[[МаӀарлой]]
|{{comment|н/д|нет данных}}
|—
|{{comment|н/д|нет данных}}
|161 (0,3 %)
|150 (0,3 %)
|180 (0,4 %)
|88 (0,2 %)
|-
|[[Эрмалой]]
|34 (0,1 %)
|80 (0,2 %)
|79 (0,3 %)
|102 (0,2 %)
|117 (0,2 %)
|77 (0,2 %)
|56 (0,1 %)
|-
|[[Украинхой]]
|2 370 (9,9 %)
|954 (3,0 %)
|821 (3,0 %)
|664 (1,4 %)
|483 (1,0 %)
|517 (1,1 %)
|92 (0,2 %)
|-
|[[ГӀалгӀай]]
|{{comment|н/д|нет данных}}
|1 (<0,1 %)
|40 (0,1 %)
|255 (0,5 %)
|245 (0,5 %)
|244 (0,5 %)
|53 (0,1 %)
|-
|[[НоагӀой]]
|81 (0,3 %)
|17 (0,1 %)
|{{comment|н/д|нет данных}}
|57 (0,1 %)
|37 (0,1 %)
|11 (<0,1 %)
|12 (<0,1 %)
|-
|Кхыбараш
|251 (1,1 %)
|946 (2,9 %)<ref group="К">В том числе: 188 чел. — [[немцы]] (0,6 %), 184 чел. — [[осетины]] (0,6 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|title=Наурский район (1939 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113010316/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur39.html|url-status=live}}</ref>
|1 650 (6,0 %)
|1 344 (2,8 %)
|1 191 (2,5 %)
|1 148 (2,5 %)
|2 501 (4,9 %)<ref group="К">В том числе: 1 641 чел. — [[турки]] (3,2 %).</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|title=Наурский район (2002 г.)|publisher=Ethno-kavkaz.narod.ru|access-date=2020-01-28|archive-date=2012-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126020102/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naur02.html|url-status=live}}</ref>
|-
|'''Берригаш'''
|23 894 (100,0 %)
|32 254 (100,0 %)
|27 386 (100,0 %)
|47 915 (100,0 %)
|47 553 (100,0 %)
|46 422 (100,0 %)
|51 143 (100,0 %)
|}
2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох шахьаре даьха къамаш<ref name="ВПН2020">{{Cite web |url=https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923071054/https://95.rosstat.gov.ru/storage//2023/05-17/RUXVc7fU/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.xlsx |url-status=live }}</ref>:
{| class='standard'
|-
! Къам || Дукхал, саг || Дакъа
|-
|Нохчий || align=right | 52 678 || align=right | 88,70 %
|-
|Эрсий || align=right | 3302 || align=right | 5,56 %
|-
|Туркий || align=right | 1267 || align=right | 2,13 %
|-
|ТӀабасрой || align=right | 350 || align=right | 0,59 %
|-
|ГӀумкий || align=right | 337 || align=right | 0,57 %
|-
|МаӀарлой || align=right | 316 || align=right | 0,53 %
|-
|Лаьзгий || align=right | 123 || align=right | 0,21 %
|-
|МухӀдой || align=right | 108 || align=right | 0,18 %
|-
|ДоаргӀой || align=right | 101 || align=right | 0,17 %
|-
|Эрмалой || align=right | 89 || align=right | 0,15 %
|-
|ХӀирий || align=right | 78 || align=right | 0,13 %
|-
|Казахий || align=right | 76 || align=right | 0,13 %
|-
|ГӀозлой || align=right | 71 || align=right | 0,12 %
|-
| Кхыбараш<ref>'''Абазины''' (1), '''Агулы''' (22), '''Алтайцы''' (5), '''Ассирийцы''' (1), '''Балкарцы''' (11), '''Башкиры''' (16), '''Белорусы''' (2), '''Буряты''' (5), '''Греки''' (1), '''Грузины''' (26), '''Ингуши''' (49), '''Кабардинцы''' (58), '''Калмыки''' (18), '''Карачаевцы''' (1), '''Киргизы''' (2), '''Лакцы''' (10), '''Марийцы''' (11), '''Молдаване''' (1), '''Мордва''' (4), '''Нагайбаки''' (3), '''Немцы''' (5), '''Ногайцы''' (23), '''Таджики''' (10), '''Татары''' (53), '''Тувинцы''' (11), '''Турки-месхетинцы''' (5), '''Туркмены''' (22), '''Удины''' (1), '''Удмурты''' (3), '''Узбеки''' (7), '''Украинцы''' (16), '''Хакасы''' (3), '''Цахуры''' (18), '''Черкесы''' (3), '''Чехи''' (4), '''Чуваши''' (8), '''Чукчи''' (1), '''Эстонцы''' (5), '''Указавшие другие ответы о национальной принадлежности''' (23), '''Нет национальной принадлежности''' (24)</ref> || align=right | 492 || align=right | 0,83 %
|-
| Берригаш || align=right | 59 388 || align=right | 100,00 %
|}
== Доашхамаш ==
{{примечания|group="К"}}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web |title = Инвестиционный паспорт Наурского района |url = http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20090917055038/http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |archive-date = 2009-09-17 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090917055038/http://chechnya-invest.ru/?p=1948&l=ru |date=2009-09-17 }}
{{Населённые пункты Наурского района}}
{{Муниципальные образования Наурского района}}
{{Чеченская Республика}}
[[ОагӀат:Неврен шахьар| ]]
[[ОагӀат:Нохчийчен шахьараш]]
ra6jt8rihn3vky470sug68jsjl4unp7