Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.5
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
ГӀажарий-Юрт
0
1708
74454
72067
2026-06-09T09:33:34Z
Toymine
5604
/* */
74454
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
| статус = Юрт
| русское название = ГӀажарий-Юрт
| оригинальное название = {{lang-ru|Нестеровская}}
| изображение = Река Асса в Нестеровской.jpg
| описание изображения = ГӀажарий-Юрта доагӀа [[Эса]]
| герб =
| флаг =
| lat_deg = 43.237976
| lon_deg = 45.049170
| CoordScale = 30000
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = Ингушетия
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Сунженский район
| район в таблице = Сунженский район (Ингушетия){{!}}Шолжа
| вид поселения = Юрт
| поселение = Нестеровская
| поселение в таблице = Нестеровская{{!}}ГӀажара-Юрт
| внутреннее деление =
| вид главы =
| глава =
| дата основания = 1861 шера
| первое упоминание =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь = 114.62
| высота центра НП = 406<ref>{{cite web|url=http://www.latlong.ru|title=Определение высоты над уровнем моря по координатам|publisher=latlong.ru|accessdate=2018-07-11|lang=ru|archive-date=2018-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/ |date=2018-08-26 }}</ref>
| климат =
| население = 18 614<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref>
| год переписи = 2025
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]], [[русские|эрсий]]
| конфессиональный состав = [[ислам|бусалба]], [[православные|православхой]]
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс = 386250
| телефонный код = 87341
| цифровой идентификатор = 26230830001
| категория в Commons =
| сайт =
}}
'''ГӀажарий-Юрт''', иштта '''ГӀажара-Юрт''' ({{lang-ru|Нестеровская}}) — [[ГӀалгӀай Мохк|ГӀалгӀай Мехка]] [[Шолжа шахьар]]а [[юрт]]. Мехка йоккхагӀйола [[юрта хьисапе моттиг]] я.
''Юрта хьисапе моттиг ГӀажарий-Юрт'' яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}.
== ЦӀи ==
ГӀалгӀай меттала юрт ''Гӏажарий-Юрт''<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref> е ''ГӀажара-Юрт''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}} аьнна язъеш я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Нестеровская''{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}} яхаш цӀи а йолаш, ''станица'' яха статус йолаш я ГӀажарий-Юрт{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}.
== Географи ==
[[Файл:Река Асса в Нестеровской 2.jpg|мини|ГӀажарий-Юрта [[Асса (приток Сунжи)|Эсах]] даьккха сурт]]
Юрт улл [[Эса|Эса́]] аьрда [[берд]]а тӀа шахьара [[центр|юкъ]] йолча [[Шолжа-Пхье]]нах 5 км къулбехьехьеи [[Магас]]ах 30 км [[гӀинбухе]]н-[[малхбоале]]хьеи (наькъашца дусташ хилча). ГӀажарий-Юртах къулбехьехьеи малхбузехьеи латта эрсий меттала ''[[Чёрные горы (Кавказ)|Ӏаьржа лоамаш]]'' оала лоамаш. Уж Ӏо мел долх [[орц]] да́гӀаш да лакхехьара [[альпийский луг|альпийски баьшка]] кхаччалца, цу орца тӀа я́гӀараш [[лиственные породы|гӀаш дола гаьнаш]] я. ГӀажарий-Юртах [[зӀилбухе]]хьа уллача [[орц]]ах эрсий меттала «балка Линева» оал. Юртах гӀинбухехьеи малхбоалехьеи юкъ-юкъе кагий гувнаш дола [[шаьраче|шаьра]] шинхиюкъ я:[[Шолж]]а́и [[Эса|Эса́и]] юкъе. Юртах зӀилбухен-малхбоалехьа, [[Берд-Юрт]]а йисте, Эса тӀа латташ болх беш йоаца [[Малые ГЭС Северного Кавказа#Ингушетия|ГЭС]], цох диса [[сунт]] йолаш я хӀанз а.
Малхбузехьа юрта йисте Эса́и Шолжа́и юкъе даьккха [[хьарсам|хьа́рсам]] да. ГӀажарий-Юртах гӀинбухехьа {{табличка-ru|Р|217}} «[[Кавказ (автодорога)|Кавказ]]» яха [[Автомобильные дороги России федерального значения|федеральни машений никъ]] ба бодаш.
ГаргагӀа йола [[нах баха моттиг|Нах ба́ха моттигаш]]: гӀинбухехьа — [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[Серноводское (Чечня)|Серноводски]], малхбоалехьа — [[Ах-Боарзе]], зӀилбухен-малбоалехьа — [[Берд-Юрт]]и [[ЧӀималх]]и, зӀилбухен-малхбузехьа — [[Алхасте]], гӀинбухен-малхбузехьа — [[Яндаре]]и [[Эбарг-Юрт]]и.
== Тархьар ==
=== Йиллар, цӀи ===
ГӀажарий юрт йиллай [[хьоашаланаькъан]] тайпан хиннача ''ГӀа́жар'' яхача [[къонахчо]]{{sfn|Жизнь национальностей|2002|loc=[https://www.google.be/books/edition/Zhiznʹ_nat͡sionalʹnosteĭ/PV4iAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Гажир-Юрт с. 89]}}. Из цӀи ''ГӀа́жара'' аьнна хилча, ''ГӀа́жарий-Юрт'' аьнна хул из<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref>, тӀаккха ''ГӀа́жар'' хилча, ''ГӀа́жара-Юрт'' хул{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}.
ГӀалгӀай ГӀажарий-Юрта́ йисте 1842-ча шера [[инарал]] [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''Нестеровски'' яха [[чӀоагӀале]] йилла́ хиннай<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref>
ГӀа́жарий-Юрт [[довхар|яйха́]], [[бохам|йохаяьчул]] тӀехьагӀа 1861-ча шера инарал [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''станица Нестеровская'' аьнна цӀи тиллай цох [[гӀазкхий|гӀазкхаша]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |title = Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 322. |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A1/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> на месте укрепления ''Нестеровского'', существовавшего с 1842 года<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref>
1943-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь [[Военное министерство Российской империи|тӀеман министр]] хиннача [[Чернышёв, Александр Иванович|А. И. Чернышёвс]] ший амара тӀа яздаьд: «Йо́хаяьча ''Гажир-Юрт'' яхача эйла йисте хьалъяьча чӀоагӀаленна [[Николай I|Паччахь императора́]] лакхехьара амар де лайра «Нестеровское» аьнна цӀи тилла». Эрсаша ''Гажир-Юрт'' 1840-гӀа шера долалуча хана яздаьча каьхаташ тӀа хьоахаеш хиннай «мутӀахьа боацача» [[Малая Чечня|ЗӀамигача Нохчичен]] лоамарой «мутӀахьа йолча [[оарстхой]] юрташта» тӀале́тар бахьан долаш, уж оарстхой юрташ шоаш [[Владикавказский военный округ|Бурон тӀеман округа́]] юкъе а йолаш [[наьсархой шахьар]]ах лоархӀаш хиннай эрсаша<ref>{{cite web|url=http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|title=М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское|author=|website=www.magas.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|archive-date=2019-02-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: РГВИА. Ф. 846. Оп. 16. Д. 6508 и РГВИА. Ф. 386. Оп. 1. Д. 2993. Карта [[Кавказский край|Кавказского края]]. Тифлис, 1842 г.</ref>.
[[Кавказское линейное казачье войско|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] Шолжа тӀарча [[сур]]а тӀара «чарахьий» (шоаш лоӀаме болаш хьалбаьхка́ча наьха) 125 дезал ба́ха хоабаь хиннаб ГӀажарий-Юрта. Уж гӀазкхий гучахьа тӀеман гӀулакх дарах мукъабаьха́ хиннаб кхаь шера́ шоаш хайша́ча дӀатарлургболаш. Керда станица а Шолжа тӀарча сурах дӀалаьрхӀай. 1964-ча шера хиннача хьалах ГӀажарий-Юрта вахаш 841 саг хиннав (422 маӀа саги, 410 кхалсаги)<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: АКАК. Т. XII. Тифлис, 1904. C. 1223. Док. № 1100 и ЦГА РСО-А. Ф. 26. Оп. 1. Д. 33.</ref>.
1867-ча шера «Вознесенски» яхаш [[киназ]] детта́д гӀазкхаша, 1864-ча шера денз православхой приходах [[исповедная роспись|дари дарах йоазонаш]] кийчдеш хиннад<ref>[http://нэб.рф/catalog/000200_000018_RU_NLR_PER_B_2649727_1904_15/viewer/?page=9 Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 132.]</ref>. В 1875 году в Нестеровской числилось 1047 жителей. Поселение относилось к 4-му участку [[Владикавказский округ|Владикавказского округа]] [[Терская область|Терской области]]<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылкой на: ЦГА РСО-А. Ф. 11. Оп. 81. Д. 223. Л. 10—12.</ref>.
ДӀахо нах бе́баш, 1874-ча шера 200 кови, ва́хаш 1094 саги, хьалъяь ишколи православхой [[киназ]]и хиннад юрта<ref>Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. [[Зейдлиц, Николай Карлович|Н. Зейдлицем]]. — 1879. — C. 445.</ref>.
Юртахой [[Белое движение|КӀайча эскарагахь]] хилар бахьан долаш 1920-ча шера тов бетта [[Эржакинез]]а амарах гӀазкхий ГӀажарий-Юртара дӀакхолхабе лаьрхӀалга хабараш да хьадаьхка́, цхьабакъда из амар кхоачаш даь дале а, мел чӀоагӀа кхоачаш даьд ховш дац, цу тайпара политика дукхача гӀалгӀай а нохчий а лаьтташка дӀахьош-м хиннай [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема хана]] [[гӀазкхий|гӀазкхашца]]<ref>[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] О депортациях иранцев из Азербайджана и Казахстана // Восток. 1994. № 6. С. 50, со ссылкой на: ЦГА РСО. Ф. Р-36. Оп. 1. Д. 46. Л. 37.</ref><ref>[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]] {{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|title=У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)|author=|website=www.demoscope.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213623/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|archive-date=2015-09-23}}</ref>.
ГӀажарий-Юрт [[Шолжа гӀазкхий округ]]а́ юкъе хиннай, хӀаьта 1929-ча шера округ вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа [[Чеченская автономная область|Нохчий автономни областа́]] юкъе яхай из<ref name="gi">{{cite web |author = |url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |deadlink = no |title = Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия |website = [[Грозный-Информ]] |date = 2013-04-10 |lang = ru |archive-url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |archive-date = 2024-05-26}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» |date = 1929-02-04 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241008121441/https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |date=2024-10-08 }}</ref>. 1934-ча шера Нохчий АОи, [[ГӀалгӀай АО]]и вӀашакхетар бахьан долаш ГӀажарий-Юрта станични советах лоархӀаш йола ГӀажарий-Юрт юкъе́яхай [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономни областа́]] (тӀехьагӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй цох)<ref name="gi" />.
[[Великая Отечественная война|ШоллагӀча дунен тӀема]] хана [[Битва за Кавказ (1942—1943)|Кавказ хьайоаккхача]] хана ГӀажарий-Юрт фронта́ йистерча оаса тӀа хиннай, 1942—1943-ча шера [[Ӏа]]й юрта [[131-й истребительный авиационный полк|131-гӀа истребителий фе сур]] хиннад дислокаци я.
2004-ча шера ГӀажарий-Юрта юкъера ишкол хержа́ хиннай [[Абу Дзейт|Абу Зайт]] яхача террористо «запасной» аьнна, [[Террористический акт в Беслане|Берса́-Юртара № 1 йолча ишколера гӀулакх]] чакх ца доале аьнна<ref>{{cite web |author = |url = http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |archive-date = 2011-05-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110525144153/http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |title = Доклад комиссии Федерального собрания РФ по расследованию причин и обстоятельств совершения террористического акта в городе Беслане |lang = ru |website = |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = yes}}</ref>, амма из юкъагӀдиса́д.
2006-ча шера ГӀажарий-Юрта [[Русскоязычные|эрсий мотт бувцача на́ха́]] зуламаш деш моттигаш хиннай — цӀенош ле́тадеш. 2006—2008-ча шерашка цу тайпара хӀамаш йисте́ ядача кхыча юрташка а хиннад: [[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀалий]] тӀа, [[Илдарха-ГӀала|Илдарха-ГӀалий]] тӀа, [[Эбарг-Юрт]] а, кхычахьа а<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://srn.su/?p=1325 |title = Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204347/http://srn.su/?p=1325 |deadlink = no }}</ref>. Цу хӀаман кульминаци хиннай [[эрсий]] хьехархой цӀагӀарчарна тӀалатар, нах боабеш а, човнаш еш а моттигаш хиннай. ЧӀоагӀа бӀагалдаьнна хиннад уж хӀамаш<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |title = В Ингушетии убили русскую местную жительницу // Лента.ру, 10.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204741/https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |deadlink = no }}</ref>, уж бахьан долаш гӀазкхий юха а мехкара дӀаухаш моттигаш хиннай<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |title = В Ингушетии расстреляны русские специалисты: один убит, трое ранено // Kvkz.ru, 12.11.2007 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207193932/http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |deadlink = no }}</ref>.
== Бахархой ==
{{ Население | Нестеровская }}
{{ Население | Нестеровская | график }}
; Къамашцара лоаттам
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|- style="background: #E9E9E9"
|-
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''Хьисап деш дӀаязбаь шу'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2010<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия |access-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar |date=2016-03-06 }}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2002<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2014-11-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105201321/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |deadlink = no}}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1979<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014057/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |deadlink = no}}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1970<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014056/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |deadlink = no}}</ref>'''
|-
|'''[[гӀалгӀай]]'''
|{{увеличение}}18 563 <br> (''84,62 %'')
|{{увеличение}}13 821 <br> (''79,48 %'')
|{{увеличение}}2 420 <br> (''39,39 %'')
|1 464 <br> (''23,71 %'')
|-
|'''[[нохчий]]'''
|{{уменьшение}}2 758 <br> (''12,57 %'')
|{{увеличение}}2 816 <br> (''16,19 %'')
|{{увеличение}}759 <br> (''12,35 %'')
|384 <br> (''6,22 %'')
|-
|'''[[эрсий]]'''
|{{уменьшение}}248 <br> (''1,13 %'')
|{{уменьшение}}433 <br> (''2,49 %'')
|{{уменьшение}}2 699 <br> (''43,93 %'')
|3 945 <br> (''63,90 %'')
|-
|'''кхыбараш'''
|368 <br> (''1,68 %'')
|319 <br> (''1,83 %'')
|266 <br> (''4,33 %'')
|381 <br> (''6,17 %'')
|-
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''берригаш'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''21 937 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''17 389 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 144 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 174 (100 %)'''
|}
== Инфраструктура ==
{{Колонки|2}}
* 4 юкъера юкъара дешар тела ишкоол (№ 1, 2, 3 и 4);
* берий беш;
* Товшхала цӀенош, библиотека а йолаш;
* [[амбулатори]];
* 40 моттига́ лаьрхӀа йола даькъ тӀара [[дарбанче]];
* ФОК<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sunja-ri.ru/images/5734728389359.pdf |title = Программа комплексного развития социальной инфраструктуры сельского поселения Нестеровское Сунженского муниципального района Республики Ингушетия на 2017—2021 годы и на период до 2033 года |lang = ru |website = www.sunja-ri.ru |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
{{колонки|конец}}
== Оахкамаш ==
ГӀажара-Юрта [[боарз]]аш да [[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъаралах]] лоархӀаш дола. Цу тайпара [[сийленг]] ГӀалгӀай Мехка [[МагӀалбик]]е да долаш<ref name="Крупнов">[[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] Археологические памятники верховьев р. Терека и бассейна р. Сунжа // ТГИМ. М., 1948. С. 10.</ref>.
ГӀажарий-Юртара боарза чу хи чура хьалбаьккхача кхерех хьалбаь [[гом]] болаш хиннаб. Боарза́ нийсса юкъе
Боарза чу иштта корадаьд [[боарза]]х даь [[тӀаьск]]ий [[бухь|бовхьаш]] а, кхерех яь [[бур]]аш а, шаьра [[ступа|мохк]] а, [[диг|бур те́ха кхерах даь диги]], цӀе пудар чудола [[кхаба|кхабилги]]<ref>Отчёт Археологической Комиссии (ОАК) за 1891 г. СПб., 1893. С. 132.</ref>. Памятник датирован эпохой [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|средней бронзы]], точнее, второй половиной II тыс. до н. э<ref name="Крупнов"/>.
== Юртаца бувзабенна нах ==
* [[Константинов, Леонид Сергеевич|Константинов Леонид]] — кхесторг-кемий эскадрильяй хьовда, [[зоврхо]], ГӀажара-Юрта лакхе сигала вийнав 2001-ча шера, [[Вторая чеченская война|ШоллагӀча нохчий тӀема]] хана, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай.
* [[Исмаилов, Муслим Мусаевич|Муслим Исмаилов]] — нохчий милисхо, 2006-ча шера ГӀажарий-Юрта вийнав исламистий тоабан доакъашхошца лоташ, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
; Дошлоргаш
* {{публикация|книга
|заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал= ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
|ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
|ссылка = https://ingnii.ru/?page_id=7235
|место = Магас, Нальчик
|издательство = «Тетраграф»
|год = 2016
|страниц = 618
|isbn = 978-5-00066-096-6
|тираж = 500
|ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author =
|lang = ru
|url = https://docs.cntd.ru/document/895201294
|title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
|access-date = 2018-02-27
|archive-date = 2018-01-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294
|deadlink = no
|ref = ГӀалгӀай Мехка закон
}}
*
* {{публикация|статья
|заглавие = Жизнь национальностей
|часть = ''Времен связующая нить''
|тип = Общественно-политический, литературно-художественный, илл. журнал
|издание = Научно-информационное издание по проблемам региональной политики, истории и культуры народов многонациональной России
|издательство = «Пресса»
|место = Москва
|ответственный = ред. [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Х. Х. Боков]]
|год = 2002
|номер = I-II
|ref = Жизнь национальностей
}}
{{Населённые пункты Сунженского района Ингушетии}}
{{Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]]
[[ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш]]
[[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]]
j6uu3bjs6ojx4wbtwn5c1s8hkvg48uz
Ло:Potd/2026-06-09
10
18752
74452
2026-06-08T21:13:28Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «003 Ringed kingfisher flying with a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg»
74452
wikitext
text/x-wiki
003 Ringed kingfisher flying with a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg
ferru4j0a6fmw1gnzjxqe20n3phlj2d
Ло:Motd/2026-06-09
10
18753
74453
2026-06-08T21:23:22Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Manual Betelnut Dihusking.webm»
74453
wikitext
text/x-wiki
Manual Betelnut Dihusking.webm
4li53904ui4hf6qd8iz6oi6dbwgyz3a