Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика 0 6910 74460 74439 2026-06-11T19:33:55Z Тоадархо 5207 /* 1950-гӀа — 1980-гӀа шерашы */ 74460 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|СССР}} |Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика |Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}} |Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg |Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg |Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]] |Гимн = |Статус = [[АССР]] |Входит в = [[РСФСР]] |Включает = |Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]] |Крупный город = |Крупные города = |Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}} |Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара) |Название главы = Лакхерча Совета тхьамада |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref> |Год переписи = 1989 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 19 300 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic |Примечания = |До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область |До2 = Шолжа-ГӀалий область |После = Шолжа-ГӀалий область |После2 = Нохчийче |После3 = ГӀалгӀайче }} [[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]] '''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа. [[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]]. == Тархьар == === Республика хьакхоллар === 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>. 1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}. 1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}. 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}. ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>. Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. === ТӀеча === ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}. [[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}. 1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай. [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а. Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html |date=2014-02-01 }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>. === Республика меттаоттаяр === {{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}} 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай. 1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>. === 1950-гӀа — 1980-гӀа шераш === 1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р. {{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}} 1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш. Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm |date=2009-11-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>. 1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] t63u85ig23rye2de04cfysxc5o5fca9 74462 74460 2026-06-11T19:48:50Z Тоадархо 5207 /* 1950-гӀа — 1980-гӀа шераш */ 74462 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|СССР}} |Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика |Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}} |Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg |Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg |Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]] |Гимн = |Статус = [[АССР]] |Входит в = [[РСФСР]] |Включает = |Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]] |Крупный город = |Крупные города = |Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}} |Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара) |Название главы = Лакхерча Совета тхьамада |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref> |Год переписи = 1989 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 19 300 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic |Примечания = |До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область |До2 = Шолжа-ГӀалий область |После = Шолжа-ГӀалий область |После2 = Нохчийче |После3 = ГӀалгӀайче }} [[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]] '''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу]] кхаччалцеи, [[1957|1957 шера]] денз [[1992|1992 шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа. [[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]]. == Тархьар == === Республика хьакхоллар === 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тIаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГIалгIай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГIалгIай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>. 1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}. 1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}. 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зIамига дакъа дIа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}. ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тIалаташ]] толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>. Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГIаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГIаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХIирийче]] тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. === ТӀеча === ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГIалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}. [[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}. 1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай. [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧIаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а. Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html |date=2014-02-01 }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>. === Республика меттаоттаяр === {{Main|Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяр}} 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай. 1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>. === 1950-гӀа — 1980-гӀа шераш === 1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р. {{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}} 1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш. Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тIаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm |date=2009-11-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>. 1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}. === Нохч-ГӀалгӀай АССР йохар === 1990-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча Совето]] Нохч-ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен кортамукъа хиларах йола деклараци тӀаийцай<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=55 |title=Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики |access-date=2019-11-27 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930031726/https://chechenlaw.ru/?p=55 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха 1991-ча шера маьстела бетта 24-ча дийнахьа [[Конституция РСФСР 1978 года|РСФСР Конституце]] чу 71-ча лустама чу даьча тоадарашка хьежжа, автономе республика '''Нохч-ГӀалгӀай ССР''' яхаш цӀи йолаш хьахиннай<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |title=Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» |access-date=2010-06-25 |archive-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123082854/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://rusconstitution.ru/library/constitution/articles/1287/ Конституция РСФСР в редакции от 24 мая 1991 г.]</ref>. Данное решение до [[Распад СССР|распада СССР]] (декабрь 1991) не согласовывалось со ст. 85 [[Конституция СССР 1977 года|Конституции СССР]], которая сохраняла наименование '''Чечено-Ингушская АССР'''<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |title=Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г. |access-date=2019-01-07 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510203123/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |url-status=live }}</ref>. 1991-ча шера аьтинга бетта 8-ча дийнахьа [[Дудаев, Джохар Мусаевич|Дудаев Джохара]] хьалхале а йолаш Шолжа-ГӀалий тӀа Хьалхарча нохчий къаман гуллама викалий цхьа дакъа гулденна хиннад, цо ше Нохчий халкъан къаман юкъара конгресс я аьнна дӀакхайкаяьй<ref name="flb.ru">{{cite web |url=https://flb.ru/info/32789.html |title=Десять дней, которые отменили мир |access-date=2016-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207091140/http://flb.ru/info/32789.html |archive-date=2016-12-07 |url-status=live }}</ref><ref name="igpi.ru">[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор] {{Wayback|url=http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html |date=20210304035623 }} // IGPI.RU</ref>. Цул тӀехьагӀа '''[[Чеченская Республика Ичкерия|Чеченская Республика (Нохчи-чо)]]''' дӀакхайкаяьй<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=749 |title=РЕШЕНИЕ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОГО КОНГРЕССА (СЪЕЗДА) ЧЕЧЕНСКОГО НАРОДА (г. Грозный, 8 июня 1991 г.) |access-date=2019-01-27 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304114043/https://chechenlaw.ru/?p=749 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха мехка Лакхехьарча Совета хьакимаш «узурпатораш ба» аьнна дӀакхайкабаьб<ref name="flb.ru" />. 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча — оагӀой бетта 1-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀайчен кхаь гӀалгӀай шахьаре — МагӀалбикеи, Наьсарени, Шолже — «законагӀа доацаш дӀадаьха гӀалгӀай лаьтташ юха чу а дерзадеш, нанагӀала Буро тӀа а йолаш РСФСР лоаттаме ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» референдум дӀайихьай. Цу референдуме гӀалгӀай къаман 75 %-о дакъа лаьцад, 90 %-о «раьза хилара» кхадж а тоссаш<ref name="memo.ru" />. 1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа [[Верховный совет России|РФ Лакхехьарча Совето]] «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» дола закон арадаьккхад<ref>{{cite web | url = http://docs.cntd.ru/document/901607658 | title = Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2015-06-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150603114615/http://docs.cntd.ru/document/901607658 | url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] lm62zt6vlhqyp0etz3ynz1pa3fca81j Шолжа-ГӀалий тӀара митинг (1973) 0 16726 74463 74365 2026-06-11T19:49:50Z Тоадархо 5207 /* ТӀатовжамаш */ 74463 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kadyrov square 59.jpg|thumb|300px|Митинг хиннача [[Площадь Ахмата Кадырова|майдан]] хӀанзара куц.]] '''Шолжа-ГӀалий тӀара митинг''' — [[1973]]-ча шера [[наджгоанцхой бетта]] 16—18 деношка хинна [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча [[Площадь Ахмата Кадырова|юкъерча майдан]] тӀа хинна митинг. Митинг вӀашагӀтехай [[ХӀирий АССР]]е ба́хача [[ГӀалме шахьар]]ера [[гӀалгӀай|гӀалгӀаша]] шоаш [[Дискриминация|ӀотеӀабар]] соцадар дӀадехаш. Митинге хиннараша шоашца хьадена хиннад [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]] [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневчуни]] сурташи, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаши. Митинг йодача юкъа [[нохчий]] а, Нохч-ГӀалгӀайче да́хача кхыча къамаш а кхийтта хиннад цох. Митинга доакъашхой 15 эзар сагага кхоаччаш дукха хиннаб. Кхо ди даьнначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола митинга доакъашхой Ӏеха а баь майдан тӀара дӀабига вӀаштӀехьа даьнна хиннад. Бисараш [[чхьонкар]]ашцеи [[брандспойт]]ашцеи лелхабаьб. ТӀехьагӀа хьалхале лелаяьрехи хьинареча доакъашхоехи 1000 хиллал саг лаьца хиннав. Царех дуккханена тайп-тайпарча лустамех кхел яьй. Юхебиса доакъашхой партера дӀабоахаш, балхара дӀабоахаш, моттигерча [[зарба]]н тӀа сий доадеш бувцаш моттигаш хиннай. Митинг я́ларца гӀалгӀай хьал тоаденна хиннад, цхьабакъда [[Осетино-ингушский конфликт|ГӀалме шахьара проблемацара]] гӀулакх хӀанз а къоастадаьдац. == Митинг хилалехь == 1972-ча шера бекарга бетта 27 гӀалгӀай коммунистах латташ хиннача тоабано 75 оагӀув йолаш каьхат яздаь хиннад [[Центральный комитет КПСС|ЦК КПССе]]: {{Цитата |В 1957 году автономия ингушского народа была восстановлена с большим ущемлением территории: густонаселенный Пригородный район и часть Малгобекского района оставили в составе Осетии без ведома и согласия ингушей. Вместе с Пригородным районом Северной Осетии переданы все промышленные предприятия и сорок населённых пунктов, являющихся древними поселениями ингушей… В перечисленных селениях и хуторах проживало около половины ингушского населения. Однако Пригородный район для ингушского народа — это нечто большее, чем географическая местность или населённые пункты. Пригородный район — это исконная земля ингушей, каждая пядь которой обильно полита их кровью и потом, и даже само слово «ингуш» происходит от названия селения [[Тарское|Ангушт]], расположенного в этом районе. Пригородный район — это центр экономической и культурной жизни ингушей, это колыбель революции на Северном Кавказе, в которой ингуши сыграли решающую роль. А сегодня Пригородный район — это трепещущее сердце, вынутое из груди живого организма, ибо, подобно тому, как нельзя изъять из живого организма сердце, не умерщвляя его, так невозможно было Пригородный район отторгнуть от Ингушетии, не разрывая её на безжизненные части — горную и плоскостную. Это явление — откровенный [[геноцид]], враждебный и несовместный с советской политикой, позорящий её{{Sfn|ghalghay}}. }} Каьхата тӀа массайтта гӀалгӀай ХӀирийче ӀотоӀабеш хилара моттигаш хьоахаеш хиннай. Къаьстта йола моттигаш ювцаш хилча, [[Буро]] тӀа бахаш боаца гӀалгӀай [[пхье]]н предприятешка балха дӀаэцаш хинна бац, хӀаьта гӀалгӀай боацараш гаьннача [[эйла]]шкара кхыметтала балха хьакхувлаш хиннаб. Ишколашка [[гӀалгӀай мотт]] хьехаш хиннабац. ГӀалгӀай юрташта хӀирий цӀераш техка хиннай. ХӀире хиннача цхьан ишкола директора пионерий лагере дӀадахийта гулду яхаш гул а даь хьаькъалах тӀехьадусача берий интернату дӀачуденна хиннад уж. Цхьа шу даьнначул тӀехьагӀа мара бераш юха чудига вӀаштӀехьа даьнна хиннадац даьй-ноаной. ГӀалгӀашта цӀенош дотта е эца пурам луш хиннадац, баха хувша моттиг хоржаш хилча дехкамаш долаш хиннаб уж{{Sfn|ghalghay}}. Каьхат яздаьраша къаьгга белгалдоаккхар шоашта дӀадехаш дар ГӀалме шахьара статус хувцар а доацаш, ХӀирийчен кхыча бахархошта санна бокъонаш ялар мара доацилга. Цар дӀадийхачунца цар оагӀув лаьцаб Нохч-ГӀалгӀайче ба́хача гӀалгӀаша а. 1972-ча шера ардара бетта иззамо долча каьхата́ кӀала 5 эзар гӀалгӀачо кулг яздаьд{{Sfn|ghalghay}}. === Митинг === {{Внешние медиафайлы |image1 = [https://khamarzkostoev.files.wordpress.com/2010/04/miting-1973-gray.jpg Митинг] }} Кхо алап дараша на́ха́ юкъе хабараш доаржадеш хиннад Шолжа-ГӀалий тӀа [[Политбюро]] докъашхо вола [[Суслов, Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] хьалвоагӀаш ва яхаш гӀалгӀай проблемаш ювца аьнна. Моттигерча Ӏаьдалга а дӀахайта хиннад митинг хургйолга. Ӏаьдало цхьа дов даккхарга сатувсаш хиннад [[Экстремизм|экстремистийи]] [[Национализм|националистий]] митинг я из аьнна дӀаерзае йиш хургйолаш{{Sfn|ghalghay}}. 1973-ча шера наджгоанцхой 16-ча дийна, 27 градус шелал латташ йолча хана гӀалгӀай [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча юкъерче майдан тӀа ӀотӀабаьхка хиннаб. Митинге 15 эзар саг хиннав{{Sfn|ghalghay}} (Нохч-гӀалгӀай областерча парторганизаце партактива стенограмма тӀа бувцараш 2—6 эзар саг ва{{Sfn|ghalghay3}}). Митинге бехкараша шоашца [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]], [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневеи]], [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбекеи]], [[Ахриев, Гапур Саидович|Оахарнаькъан ГӀапуреи]] сурташ дена а хиннад, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаш а хиннай цар. Митинге йист хулаш хиннараша советий Ӏаьдала́ духьала дош оалаш хиннадац. [[Питам]]чий къамаьлаш цуссахьате Ӏохоададеш хиннад — уж мо бараш [[трибуна|айме]] тӀара Ӏобоахаш хиннаб. Хьал хӀаччийдаргдоацаш митинге хиннараша юкъарлон низам лорадара духьа [[ха (лорадар)|ха]] вӀашагӀделла хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Митинг йодача юкъа́ закона́ духьала хӀама даь цхьаь цхьа моттиг хиннаяц{{Sfn|russian7}}. Бийсан нах шелалах цӀера йисте багӀаш хиннаб парте баьччал леладераш ([[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома]] хьалхара секретарь [[Апряткин, Семён Семёнович|С. С. Апряткин]] хьалха а волаш) адам долча хьаа́рабовларга хьежаш. Митингах эзараш нохчий а дӀакхийтта хиннаб, кхыча къаман нах а дӀакхийттаб. Митинге къамаьл деш хиннача нохчаша гӀалгӀаех бехкаш доахаш хиннад митинг хургйолга хьа хӀана аьннадацар оаш яхаш, кхыча къаман на́ха а гӀалгӀай гадаьккхад{{Sfn|ghalghay2}}. Йисте ба́хача на́ха митинге латтарашта яа хӀама а те́лаш а, чай моладеш а хиннад{{Sfn|russian7}}. Цхьацца болча нохчаша шоай кхынаш дохадеш хиннад митинге ба́гӀарашта кхатилла [[дос]] хургдолаш, царна дуаде доахана́ а урс хьокхаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Кастта Шолжа-ГӀала тӀа милиции эскари ӀотӀадоаладаьд. Митинга́ гобаьккха паччахьалкхен Ӏаьдала тӀемахой айтта́ хиннаб. Кхы мел долча дуненцара хинна телефонашцареи телеграфацареи беррига бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Майда́ гонахьа латтача гӀишлоний тховнаштеи [[балкон|чӀерхаштеи]] репродуктораш увттаяь хиннай, царга гӀолла тӀемахоша укх сахьате дӀахьадовла, чугӀо оалаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Сов уж чӀоагӀа йолаш майдан тӀа латтарашта шоайла дӀадеш дола къамаьл хозаш хиннадац. Кагийча наха репродуктораш лаьтта Ӏо а кхайса́, митинг дӀахо дӀайихьа́ хиннай{{Sfn|ghalghay3}}. Цкъарчоа хьакимех саг а́равоалаш хиннавац нах болча. Шолжа-ГӀала тӀа доалчен викалаш ӀотӀабаьхка хиннаб Политбюро доакъашхо [[Соломенцев, Михаил Сергеевич|М. С. Соломенцев]] хьалха а волаш. Митинг йолча метте автобусаш ӀотӀайоалаяь хиннай митинге да́къа лоацараш цӀабугаргболаш, цхьабакъда нах дӀа́хьа́баха лаьрхӀа́ боацилга кхетадаьча хана, парте хьакимаша кхерамаш тувсаш болабеннаб закона́ духьаладовлар бахьан долаш таӀазар дергхиларца{{Sfn|ghalghay2}}. Цох хӀама ца хинначул тӀехьагӀа, цӀаьхха митинге хьаьрбаьнна кагий нах гучабаьнна хиннаб дов даккха гӀерташ. Цхьабакъда сиха уж Ӏокаг а баь, митингера лелхабаь хиннаб уж. Цул тӀехьагӀа хьакимаш на́ха́ юкъе шиш болча на́хага кхайка́ хиннаб: [[Газдиев, Ахмед Магиевич|ГӀа́зданаькъан Ахьмадагеи]], [[Плиев, Султан Хадисович|Пхьиленаькъан Султанагеи]], [[Картоев, Джабраил Дабиевич|Кхоартой Джабраилгеи]], [[Базоркин, Идрис Муртузович|Байсаранаькъан Идрисагеи]]. ТӀехьагӀа хила мегаш бола ба́ла бовза а бовзаш, на́хага цӀагӀо аьнна де́хар даь хиннад цар, цхьабакъда цар кхайкаралах а хувцаденна хӀама хиннадац{{Sfn|ghalghay2}}. Митинга кхоалагӀча дийнахьа митинге латтаршка дӀакхайкадаь хиннад Москвера комисси йоагӀа аьннеи, хьае́нача комиссега дег тӀа латтар дӀадувцаргдолаш нах шоаш ба́хача метте хила беза аьннеи. ХьатӀайоалаяьча автобусаштеи таксештеи дӀатӀа а хайша́ нах цӀабаха́ хиннаб. Биса́раш [[чхьонкар]]аш етташи [[брандспойт]]ашкара хий детташи лелхабаь хиннаб{{Sfn|ghalghay2}}. Хьалийца́ митинга доакъашхой йоккхийча машенашка дӀа чу а теӀабеш Шолжа-ГӀала тӀара дӀа а бугаш эрий а́ра Ӏобоахаш хиннаб. ГӀала тӀа тӀема хьал оттадаь хиннад. Митинге́рбараш лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьдало хабараш доаржадеш хиннад митинг национализм хьал а йоаккхаш яьяр яхаш{{Sfn|ghalghay3}}. === Митинг яьлча === Нохч-ГӀалгӀайче предприятеш массехк кхетаче дӀахьош хиннай Ӏаьдало митинге да́кха лаьца́раштеи царех дог лазараштеи яппараш еш. Митинге хьалхале лелаяьраши хьинаре да́къа лоацаш хиннараши административнии уголовнии бехктокхаме увттабе болабаь хиннаб во мел йола цӀи царех я́ха а йоахаш: «отщепенцы, стяжатели, спекулянты, махровые националисты, антисоветчики» кхыяраш а. Эзар хиллал саг лаьцав. Моттигерча за́рбан тӀа шоаш мел чӀоагӀа дехкебаьннаб дувцаш «гӀалгӀай» каьхаташ ке́пато́хаш хиннад. Шоашта ма могга гадехка́ча къаман а́мат оттаде гӀерташ къахьийгад Ӏаьдало. Юкъарлон сакхетаме чудаккха гӀерташ хиннад гӀалгӀай [[Коллаборационизм|коллаборационисташ]] хиларахи, уж мехках ба́хар кхы де хӀама доацаш даь хиларахи йола уйлаш{{Sfn|ghalghay4}}. Митинге да́къа лаьцараш балхара а дӀабаьхаб, партера а комсомолера а дӀабоахаш, дешара а дӀабоахаш моттигаш хиннай{{Sfn|russian7}}. ГӀалгӀашта реабилитаци сов хьалха яь хиннай яхаш къамаьл арадаьнна хиннад. «ГӀалгӀаштеи нохчаштеи яьр реабилитаци яц, авансалла къахетам мара баьбац царех, уж кхы харцахьа леларг цахиларах са а тувсаш» — ер аьннад М. С. Соломенцевс а, из хеза́ цу хана мехка хьакимех хиннача [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Боканаькхан Хьажбийкара]] а — тӀехьагӀа из хургва [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхехьарча совета]] президиума тхьамада. Республикан обкома гӀишлош яра отдела кулгалхо хиннача Гойганаькъан Рустема [[XX съезд КПСС|КПСС XX-ча съезде]] даь хинна соцамаш хьоахабе ве́нача хана, волавенначара цун къамаьл Ӏохоада а даь, соцаваь хиннав, бутт баьнначул тӀехьагӀа балхара дӀаваьккхав. Моттигерча организацешка кхайка а ца деш амар даь хиннад: гӀалгӀай балха хьал а ма бувлийта, доазол дехьа арахьарча коммандировкашка а ма ахийта аьнна{{Sfn|ghalghay4}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга | автор = Абдурахманов Д. Б., [[Музаев, Магомед Нурдинович|Музаев М. Н.]], [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]], Шепелев В. Н., [[Осмаев, Аббаз Догиевич|Осмаев А. Д.]] | заглавие = Восстановление Чечено-Ингушской АССР | место = [[Нальчик]] | издательство = ООО «Печатный двор» | год = 2013 | том = 1 | страниц = 496 | isbn = 978-5-905770-32-6 | тираж = 1000 | ref = Абдурахманов }} * {{книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х. |заглавие = История Чечни в XIX-XX веках |место = М. |издательство = «Пульс» |год = 2005 |страниц = 996 |isbn = 5-93486-046-1 |тираж = 1200 |ref = Ахмадов }} * {{книга |автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке |место = М. |издательство = Новое литературное обозрение |год = 2006 |страниц = 313 |isbn = |тираж = |ref = Шнирельман }} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть I) |url = https://ghalghay.com/2010/03/31/общегражданский-митинг-ингушей-1973-года/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-03-31 |accessdate = 2019-05-19 |ref = ghalghay }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть II) |url = https://ghalghay.com/2010/04/01/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-2/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-01 |accessdate = 2019-05-19 |ref = ghalghay2 }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть III) |url = https://ghalghay.com/2010/04/02/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-3/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-02 |accessdate = 2019-05-20 |ref = ghalghay3 }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть IV) |url = https://ghalghay.com/2010/04/03/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-4/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-03 |accessdate = 2019-05-20 |ref = ghalghay4 }} * {{cite web |title = Осетино-ингушский конфликт 1992 г: истоки и развитие (по май 2005 года) |url = http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |website = [[Мемориал (организация)|Общество «Мемориал»]] |date = 2005-05-19 |accessdate = 2019-05-20 |ref = memo }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190129065851/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |date=2019-01-29 }} * {{cite web |author = Владимир Воронов |title = Приказано «не ворошить историю» |url = https://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |website = Совершенно секретно |date = 2015-06-15 |accessdate = 2019-05-20 |ref = sovsekretno }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180303030029/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |date=2018-03-03 }} * {{cite web |author = Иван Прошкин |title = Массовые беспорядки в Грозном в январе 1973 года: против чего восстали вайнахи |url = https://russian7.ru/post/massovye-besporyadki-v-groznom-v-yanvar/ |website = Русская семёрка |date = 2017-11-17 |accessdate = 2019-05-19 |ref = russian7 }} * {{cite web |author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]] |title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории |url = https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_7.03.1944_о_ликвидации_Чечено-Ингушской_АССР_и_об_административном_устройстве_ее_территории |date = 1944-03-07 |work = wikisource.org |accessdate = 2018-02-19 |ref = Указ }} {{История Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] [[ОагӀат:ГӀалгӀашта даь туржаӀ]] [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] lt4893f1pipeegs6ix55tjmweo129re 74464 74463 2026-06-11T19:50:05Z Тоадархо 5207 /* Митинг яьлча */ 74464 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kadyrov square 59.jpg|thumb|300px|Митинг хиннача [[Площадь Ахмата Кадырова|майдан]] хӀанзара куц.]] '''Шолжа-ГӀалий тӀара митинг''' — [[1973]]-ча шера [[наджгоанцхой бетта]] 16—18 деношка хинна [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча [[Площадь Ахмата Кадырова|юкъерча майдан]] тӀа хинна митинг. Митинг вӀашагӀтехай [[ХӀирий АССР]]е ба́хача [[ГӀалме шахьар]]ера [[гӀалгӀай|гӀалгӀаша]] шоаш [[Дискриминация|ӀотеӀабар]] соцадар дӀадехаш. Митинге хиннараша шоашца хьадена хиннад [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]] [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневчуни]] сурташи, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаши. Митинг йодача юкъа [[нохчий]] а, Нохч-ГӀалгӀайче да́хача кхыча къамаш а кхийтта хиннад цох. Митинга доакъашхой 15 эзар сагага кхоаччаш дукха хиннаб. Кхо ди даьнначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола митинга доакъашхой Ӏеха а баь майдан тӀара дӀабига вӀаштӀехьа даьнна хиннад. Бисараш [[чхьонкар]]ашцеи [[брандспойт]]ашцеи лелхабаьб. ТӀехьагӀа хьалхале лелаяьрехи хьинареча доакъашхоехи 1000 хиллал саг лаьца хиннав. Царех дуккханена тайп-тайпарча лустамех кхел яьй. Юхебиса доакъашхой партера дӀабоахаш, балхара дӀабоахаш, моттигерча [[зарба]]н тӀа сий доадеш бувцаш моттигаш хиннай. Митинг я́ларца гӀалгӀай хьал тоаденна хиннад, цхьабакъда [[Осетино-ингушский конфликт|ГӀалме шахьара проблемацара]] гӀулакх хӀанз а къоастадаьдац. == Митинг хилалехь == 1972-ча шера бекарга бетта 27 гӀалгӀай коммунистах латташ хиннача тоабано 75 оагӀув йолаш каьхат яздаь хиннад [[Центральный комитет КПСС|ЦК КПССе]]: {{Цитата |В 1957 году автономия ингушского народа была восстановлена с большим ущемлением территории: густонаселенный Пригородный район и часть Малгобекского района оставили в составе Осетии без ведома и согласия ингушей. Вместе с Пригородным районом Северной Осетии переданы все промышленные предприятия и сорок населённых пунктов, являющихся древними поселениями ингушей… В перечисленных селениях и хуторах проживало около половины ингушского населения. Однако Пригородный район для ингушского народа — это нечто большее, чем географическая местность или населённые пункты. Пригородный район — это исконная земля ингушей, каждая пядь которой обильно полита их кровью и потом, и даже само слово «ингуш» происходит от названия селения [[Тарское|Ангушт]], расположенного в этом районе. Пригородный район — это центр экономической и культурной жизни ингушей, это колыбель революции на Северном Кавказе, в которой ингуши сыграли решающую роль. А сегодня Пригородный район — это трепещущее сердце, вынутое из груди живого организма, ибо, подобно тому, как нельзя изъять из живого организма сердце, не умерщвляя его, так невозможно было Пригородный район отторгнуть от Ингушетии, не разрывая её на безжизненные части — горную и плоскостную. Это явление — откровенный [[геноцид]], враждебный и несовместный с советской политикой, позорящий её{{Sfn|ghalghay}}. }} Каьхата тӀа массайтта гӀалгӀай ХӀирийче ӀотоӀабеш хилара моттигаш хьоахаеш хиннай. Къаьстта йола моттигаш ювцаш хилча, [[Буро]] тӀа бахаш боаца гӀалгӀай [[пхье]]н предприятешка балха дӀаэцаш хинна бац, хӀаьта гӀалгӀай боацараш гаьннача [[эйла]]шкара кхыметтала балха хьакхувлаш хиннаб. Ишколашка [[гӀалгӀай мотт]] хьехаш хиннабац. ГӀалгӀай юрташта хӀирий цӀераш техка хиннай. ХӀире хиннача цхьан ишкола директора пионерий лагере дӀадахийта гулду яхаш гул а даь хьаькъалах тӀехьадусача берий интернату дӀачуденна хиннад уж. Цхьа шу даьнначул тӀехьагӀа мара бераш юха чудига вӀаштӀехьа даьнна хиннадац даьй-ноаной. ГӀалгӀашта цӀенош дотта е эца пурам луш хиннадац, баха хувша моттиг хоржаш хилча дехкамаш долаш хиннаб уж{{Sfn|ghalghay}}. Каьхат яздаьраша къаьгга белгалдоаккхар шоашта дӀадехаш дар ГӀалме шахьара статус хувцар а доацаш, ХӀирийчен кхыча бахархошта санна бокъонаш ялар мара доацилга. Цар дӀадийхачунца цар оагӀув лаьцаб Нохч-ГӀалгӀайче ба́хача гӀалгӀаша а. 1972-ча шера ардара бетта иззамо долча каьхата́ кӀала 5 эзар гӀалгӀачо кулг яздаьд{{Sfn|ghalghay}}. === Митинг === {{Внешние медиафайлы |image1 = [https://khamarzkostoev.files.wordpress.com/2010/04/miting-1973-gray.jpg Митинг] }} Кхо алап дараша на́ха́ юкъе хабараш доаржадеш хиннад Шолжа-ГӀалий тӀа [[Политбюро]] докъашхо вола [[Суслов, Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] хьалвоагӀаш ва яхаш гӀалгӀай проблемаш ювца аьнна. Моттигерча Ӏаьдалга а дӀахайта хиннад митинг хургйолга. Ӏаьдало цхьа дов даккхарга сатувсаш хиннад [[Экстремизм|экстремистийи]] [[Национализм|националистий]] митинг я из аьнна дӀаерзае йиш хургйолаш{{Sfn|ghalghay}}. 1973-ча шера наджгоанцхой 16-ча дийна, 27 градус шелал латташ йолча хана гӀалгӀай [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀарча юкъерче майдан тӀа ӀотӀабаьхка хиннаб. Митинге 15 эзар саг хиннав{{Sfn|ghalghay}} (Нохч-гӀалгӀай областерча парторганизаце партактива стенограмма тӀа бувцараш 2—6 эзар саг ва{{Sfn|ghalghay3}}). Митинге бехкараша шоашца [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]], [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневеи]], [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбекеи]], [[Ахриев, Гапур Саидович|Оахарнаькъан ГӀапуреи]] сурташ дена а хиннад, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаш а хиннай цар. Митинге йист хулаш хиннараша советий Ӏаьдала́ духьала дош оалаш хиннадац. [[Питам]]чий къамаьлаш цуссахьате Ӏохоададеш хиннад — уж мо бараш [[трибуна|айме]] тӀара Ӏобоахаш хиннаб. Хьал хӀаччийдаргдоацаш митинге хиннараша юкъарлон низам лорадара духьа [[ха (лорадар)|ха]] вӀашагӀделла хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Митинг йодача юкъа́ закона́ духьала хӀама даь цхьаь цхьа моттиг хиннаяц{{Sfn|russian7}}. Бийсан нах шелалах цӀера йисте багӀаш хиннаб парте баьччал леладераш ([[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома]] хьалхара секретарь [[Апряткин, Семён Семёнович|С. С. Апряткин]] хьалха а волаш) адам долча хьаа́рабовларга хьежаш. Митингах эзараш нохчий а дӀакхийтта хиннаб, кхыча къаман нах а дӀакхийттаб. Митинге къамаьл деш хиннача нохчаша гӀалгӀаех бехкаш доахаш хиннад митинг хургйолга хьа хӀана аьннадацар оаш яхаш, кхыча къаман на́ха а гӀалгӀай гадаьккхад{{Sfn|ghalghay2}}. Йисте ба́хача на́ха митинге латтарашта яа хӀама а те́лаш а, чай моладеш а хиннад{{Sfn|russian7}}. Цхьацца болча нохчаша шоай кхынаш дохадеш хиннад митинге ба́гӀарашта кхатилла [[дос]] хургдолаш, царна дуаде доахана́ а урс хьокхаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Кастта Шолжа-ГӀала тӀа милиции эскари ӀотӀадоаладаьд. Митинга́ гобаьккха паччахьалкхен Ӏаьдала тӀемахой айтта́ хиннаб. Кхы мел долча дуненцара хинна телефонашцареи телеграфацареи беррига бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Майда́ гонахьа латтача гӀишлоний тховнаштеи [[балкон|чӀерхаштеи]] репродуктораш увттаяь хиннай, царга гӀолла тӀемахоша укх сахьате дӀахьадовла, чугӀо оалаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Сов уж чӀоагӀа йолаш майдан тӀа латтарашта шоайла дӀадеш дола къамаьл хозаш хиннадац. Кагийча наха репродуктораш лаьтта Ӏо а кхайса́, митинг дӀахо дӀайихьа́ хиннай{{Sfn|ghalghay3}}. Цкъарчоа хьакимех саг а́равоалаш хиннавац нах болча. Шолжа-ГӀала тӀа доалчен викалаш ӀотӀабаьхка хиннаб Политбюро доакъашхо [[Соломенцев, Михаил Сергеевич|М. С. Соломенцев]] хьалха а волаш. Митинг йолча метте автобусаш ӀотӀайоалаяь хиннай митинге да́къа лоацараш цӀабугаргболаш, цхьабакъда нах дӀа́хьа́баха лаьрхӀа́ боацилга кхетадаьча хана, парте хьакимаша кхерамаш тувсаш болабеннаб закона́ духьаладовлар бахьан долаш таӀазар дергхиларца{{Sfn|ghalghay2}}. Цох хӀама ца хинначул тӀехьагӀа, цӀаьхха митинге хьаьрбаьнна кагий нах гучабаьнна хиннаб дов даккха гӀерташ. Цхьабакъда сиха уж Ӏокаг а баь, митингера лелхабаь хиннаб уж. Цул тӀехьагӀа хьакимаш на́ха́ юкъе шиш болча на́хага кхайка́ хиннаб: [[Газдиев, Ахмед Магиевич|ГӀа́зданаькъан Ахьмадагеи]], [[Плиев, Султан Хадисович|Пхьиленаькъан Султанагеи]], [[Картоев, Джабраил Дабиевич|Кхоартой Джабраилгеи]], [[Базоркин, Идрис Муртузович|Байсаранаькъан Идрисагеи]]. ТӀехьагӀа хила мегаш бола ба́ла бовза а бовзаш, на́хага цӀагӀо аьнна де́хар даь хиннад цар, цхьабакъда цар кхайкаралах а хувцаденна хӀама хиннадац{{Sfn|ghalghay2}}. Митинга кхоалагӀча дийнахьа митинге латтаршка дӀакхайкадаь хиннад Москвера комисси йоагӀа аьннеи, хьае́нача комиссега дег тӀа латтар дӀадувцаргдолаш нах шоаш ба́хача метте хила беза аьннеи. ХьатӀайоалаяьча автобусаштеи таксештеи дӀатӀа а хайша́ нах цӀабаха́ хиннаб. Биса́раш [[чхьонкар]]аш етташи [[брандспойт]]ашкара хий детташи лелхабаь хиннаб{{Sfn|ghalghay2}}. Хьалийца́ митинга доакъашхой йоккхийча машенашка дӀа чу а теӀабеш Шолжа-ГӀала тӀара дӀа а бугаш эрий а́ра Ӏобоахаш хиннаб. ГӀала тӀа тӀема хьал оттадаь хиннад. Митинге́рбараш лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьдало хабараш доаржадеш хиннад митинг национализм хьал а йоаккхаш яьяр яхаш{{Sfn|ghalghay3}}. === Митинг яьлча === Нохч-ГӀалгӀайче предприятеш массехк кхетаче дӀахьош хиннай Ӏаьдало митинге да́кха лаьца́раштеи царех дог лазараштеи яппараш еш. Митинге хьалхале лелаяьраши хьинаре да́къа лоацаш хиннараши административнии уголовнии бехктокхаме увттабе болабаь хиннаб во мел йола цӀи царех я́ха а йоахаш: «отщепенцы, стяжатели, спекулянты, махровые националисты, антисоветчики» кхыяраш а. Эзар хиллал саг лаьцав. Моттигерча за́рбан тӀа шоаш мел чӀоагӀа дехкебаьннаб дувцаш «гӀалгӀай» каьхаташ ке́пато́хаш хиннад. Шоашта ма могга гадехка́ча къаман а́мат оттаде гӀерташ къахьийгад Ӏаьдало. Юкъарлон сакхетаме чудаккха гӀерташ хиннад гӀалгӀай [[Коллаборационизм|коллаборационисташ]] хиларахи, уж мехках ба́хар кхы де хӀама доацаш даь хиларахи йола уйлаш{{Sfn|ghalghay4}}. Митинге да́къа лаьцараш балхара а дӀабаьхаб, партера а комсомолера а дӀабоахаш, дешара а дӀабоахаш моттигаш хиннай{{Sfn|russian7}}. ГӀалгӀашта реабилитаци сов хьалха яь хиннай яхаш къамаьл арадаьнна хиннад. «ГӀалгӀаштеи нохчаштеи яьр реабилитаци яц, авансалла къахетам мара баьбац царех, уж кхы харцахьа леларг цахиларах са а тувсаш» — ер аьннад М. С. Соломенцевс а, из хеза́ цу хана мехка хьакимех хиннача [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Боканаькхан Хьажбийкара]] а — тӀехьагӀа из хургва [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхехьарча совета]] президиума тхьамада. Республикан обкома гӀишлош яра отдела кулгалхо хиннача Гойганаькъан Рустема [[XX съезд КПСС|КПСС XX-ча съезде]] даь хинна соцамаш хьоахабе ве́нача хана, волавенначара цун къамаьл Ӏохоада а даь, соцаваь хиннав, бутт баьнначул тӀехьагӀа балхара дӀаваьккхав. Моттигерча организацешка кхайка а ца деш амар даь хиннад: гӀалгӀай балха хьал а ма бувлийта, доазол дехьа арахьарча коммандировкашка а ма ахийта аьнна{{Sfn|ghalghay4}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга | автор = Абдурахманов Д. Б., [[Музаев, Магомед Нурдинович|Музаев М. Н.]], [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]], Шепелев В. Н., [[Осмаев, Аббаз Догиевич|Осмаев А. Д.]] | заглавие = Восстановление Чечено-Ингушской АССР | место = [[Нальчик]] | издательство = ООО «Печатный двор» | год = 2013 | том = 1 | страниц = 496 | isbn = 978-5-905770-32-6 | тираж = 1000 | ref = Абдурахманов }} * {{книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х. |заглавие = История Чечни в XIX-XX веках |место = М. |издательство = «Пульс» |год = 2005 |страниц = 996 |isbn = 5-93486-046-1 |тираж = 1200 |ref = Ахмадов }} * {{книга |автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке |место = М. |издательство = Новое литературное обозрение |год = 2006 |страниц = 313 |isbn = |тираж = |ref = Шнирельман }} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть I) |url = https://ghalghay.com/2010/03/31/общегражданский-митинг-ингушей-1973-года/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-03-31 |accessdate = 2019-05-19 |ref = ghalghay }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть II) |url = https://ghalghay.com/2010/04/01/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-2/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-01 |accessdate = 2019-05-19 |ref = ghalghay2 }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть III) |url = https://ghalghay.com/2010/04/02/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-3/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-02 |accessdate = 2019-05-20 |ref = ghalghay3 }} * {{cite web |author = Марьям Яндиева |title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть IV) |url = https://ghalghay.com/2010/04/03/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-4/ |website = Ингушетия: Исторические Параллели |date = 2010-04-03 |accessdate = 2019-05-20 |ref = ghalghay4 }} * {{cite web |title = Осетино-ингушский конфликт 1992 г: истоки и развитие (по май 2005 года) |url = http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |website = [[Мемориал (организация)|Общество «Мемориал»]] |date = 2005-05-19 |accessdate = 2019-05-20 |ref = memo }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190129065851/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |date=2019-01-29 }} * {{cite web |author = Владимир Воронов |title = Приказано «не ворошить историю» |url = https://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |website = Совершенно секретно |date = 2015-06-15 |accessdate = 2019-05-20 |ref = sovsekretno }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180303030029/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |date=2018-03-03 }} * {{cite web |author = Иван Прошкин |title = Массовые беспорядки в Грозном в январе 1973 года: против чего восстали вайнахи |url = https://russian7.ru/post/massovye-besporyadki-v-groznom-v-yanvar/ |website = Русская семёрка |date = 2017-11-17 |accessdate = 2019-05-19 |ref = russian7 }} * {{cite web |author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]] |title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории |url = https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_7.03.1944_о_ликвидации_Чечено-Ингушской_АССР_и_об_административном_устройстве_ее_территории |date = 1944-03-07 |work = wikisource.org |accessdate = 2018-02-19 |ref = Указ }} {{История Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] [[ОагӀат:ГӀалгӀашта даь туржаӀ]] [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] l0fawztorwyizt4cogi8l0nvzgfsfyh Ло:Potd/2026-06-12 10 18758 74461 2026-06-11T19:37:02Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Stonewall Inn with Orlando nightclub shooting memorial during Pride 2016 (50126p).jpg» 74461 wikitext text/x-wiki Stonewall Inn with Orlando nightclub shooting memorial during Pride 2016 (50126p).jpg afwo0wvpgb48fibsozy9tebnou51r8w Ло:Motd/2026-06-12 10 18759 74465 2026-06-11T19:58:52Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Ondel-Ondel Betawi Street Performance in Jakarta.webm» 74465 wikitext text/x-wiki Ondel-Ondel Betawi Street Performance in Jakarta.webm goeaw7eywwebkx9bopee0ypxs3y1xxl