Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk Йоккха Ачалкхе 0 836 74536 55164 2026-06-22T09:35:08Z Тоадархо 5207 74536 wikitext text/x-wiki {{МаӀанаш|Ачалкхе}} {{НП+Россия | статус = Юрт | ингушское название = | русское название = Верхние Ачалуки | оригинальное название = | изображение = Вид на село Верхние Ачалуки.jpg | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.345475 | lon_deg = 44.701570 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Малгобекский район | район в таблице = Малгобекский район{{!}}МагӀалбика | вид поселения = Юрт | поселение = Верхние Ачалуки | поселение в таблице = Йоккха Ачалкхе | в район = справа | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Беканаькъан Махьте Мухьмад | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = {{Lang-ru|{{НП-ПН|1944|Верхние Ачалуки|1958|Верхний Ацалык}}}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 473 | климат = гӀаьххьа | население = {{ Население | Верхние Ачалуки | тс }} | год переписи = {{ Население | Верхние Ачалуки | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба]] | этнохороним = | почтовый индекс = 386338 | телефонный код = 8734 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Йоккха Ачалкхе''' е '''ЧӀеркъий-Юрт''' ({{lang-ru|Верхние Ачалуки}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[МагӀалбика шахьар]]а [[юрт]]. ''[[Юрта хьисапе моттиг]] Йоккха Ачалкхе'' яха [[муниципальни кхоллам]] хул цох из ше мара кхы нах баха моттиг юкъе а ца йодаш<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/895201294 |title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2018-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 |title = Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Верхние Ачалуки, Малгобекский район |lang = ru |website = www.ocato.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = dead |archive-date = 2018-02-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180228051323/http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 }}</ref>. == Географи == Юрт [[Ачулкхий|Ачулкхин]] шинна а оагӀорахьа ул, [[МагӀалбик]]ах [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьа 30 км гаьнеи, [[Магас]]ах гӀинбухен-малхбузехьа 25 км гаьнеи. ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: [[гӀинбухе]]н-[[малхбузе]]хьа — [[ГӀайрбика-Юрт]], гӀинбухен-[[малхбоале]]хьа — [[Юкъера Ачалкхе]], [[зӀилбухе]]н-малхбоалехьа — [[Буро-КӀале]]и [[Пхьилекъонгий-Юрт]]и, зӀилбухехьа — [[Наьсаре]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Дола-Ков]]и, [[ТӀой-Юрт]]и<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |title = Карта Чечни и Ингушетии |format = rar |date = не ранее 1995 |access-date = 2010-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120308091804/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |archive-date = 2012-03-08 |url-status = live }} Объём 8 МБ</ref>. Юрта гӀинбухерча даькъе Ачулкхий до́д. ДукхагӀа догӀаша дузаш да из, цудухьа аьхки докъалу из. Юрта юкъе [[бур-боарз]] боал, цун [[орц]]а тӀа [[кашамаш]] латт. Юртах го баьккха гувнаш латт хӀарабар ше-ший цӀи йолаш а болаш, лелаш дукха оакхарий а, дагӀаш дукха баьцовгӀаш а долаш<ref name="autogenerated4">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 126.</ref>. == ЦӀи == Йоккхача Ачалкхен цӀи [[Ачулкхий|Ачулкхин]] цӀера тӀара йоагӀаш я. [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́и]], [[Газиканаькъан Жабраила Берснакъа|Газиканаькъан Берснакъийнеи]] хетачох, хин цӀи тюркий метта тӀара йоагӀаш я, [[Монгольское нашествие на Дзурдзукетию|моалой гӀалгӀашка Ӏочубаьккхача ха́на]] ха́на́ гарга волча цхьанне хий менна а менна «Ачалыкъ!» аьнна хила дезаш да, «къахьа» яхилга да из. Вешта хетачох, Ачалкъа яхача гӀаьбартий аьлан юрт хиннай укх метте, кастта хи тӀа цӀи дӀатӀа а йоалаш. ЧӀеркъий-Юрт яха цӀи хьалхара хьалххо хиннача Беканаькъан ЧӀеркъий цӀера тӀара йоагӀаш я. == Тархьар == Ширача заман чу хӀанз Ачалкхе латтача дукха нах баьха хинна хила безаш ба, хӀана аьлча дукха боарзаши, хьалха [[тоатол]]гаш хинна [[овраг|аьлеши]] да укхаза из гойташ''»<ref>Газиков Б. Местность Ачалуки в мировой истории// Газ. Сердало. 1999. С. 4.</ref>. ; XIX-ча бӀаьшера XIX-гӀа бӀаьшу долалуш [[Малая Кабарда|ЗӀамига ГӀаьбартен]] доалахьа хиннад юрта доазув, бахаш гӀаьбартий а болаш. Кастта гӀаьбартий [[малхбузе]]хьа дӀабахаб. Йоккха Ачалкхе духхьашха 1820-ча шера каьхаташка хьоахаеш я<ref name="autogenerated1">Куркиев А. О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии. Журнал «Литературная Ингушетия». Назрань, 2002, № 2 (20).</ref> укхазара лаьтташ гӀаьбартий аьлашкара ийцача хана. Эрсий паччахь волча Александр II-чо ахчах хьа а ийца [[гӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар|лоамара ӀокӀалабовлача гӀалгӀашта]] белгалдаьха хиннад уж лаьтташ, шийна ца дезача уж хувшаргбоацаш. Моттигерча наха хьаяхачох, юрта духхьара хайша́раш [[беканаькъан]] ба<ref name="autogenerated3">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 125.</ref>. 1820-ча шерашка [[хьалххо]] Беканаькъан Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш 60 ков хиллал нах хайшаб укхаза [[беканаькъан]]и, [[чопанаькъан]]и, [[чаненаькъан]]и, [[аьккхенаькъан]]и, [[йовлой]]и, кхыбараши. Бур-боарза гонахьа хайшаб нах. МуӀах баьццара кӀада а хьоарчадаь, кхозза бур-боарзах го а баьккхийта, кӀайча [[ка|ко́мах]] урс хьекхад цар баха ховшаш. Меза када те́къабеш Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш, то́паш а кхувсаш Ӏоха́р дезадаьчул тӀехьагӀа, бур-боарза кӀалха Ӏохайшаб нах ба́ха. Цу тӀа вагӀаш хаьхо хиннав кхерам болаш хӀама хилча, юртахошта соакхал деш. Ха аргӀ-аргӀагӀа хувца а луш деш хиннад<ref name="autogenerated3" />. Кастта вахар тоадеш цӀенош хьал а даь, боахамаш леладаьд цар шоай. 1886-ча шера хиннача хьалах Йоккхача Ачалкхе 195 ков а хиннад, вахаш 1200 саг а хиннав. ; XX-ча бӀаьшера 1932—1934-ча шерашка гӀалгӀай юрташка чӀоагӀа моцал хиннай, къаьстта зе Ачалкхерча на́ха́ хинна хиннад. Йокъал а этта, цул тӀехьагӀа лаьтташ ца хьувкъарах хиннад из. Йоккхача Ачалкхе цхьа моттиг мара хиннаяц маькх хьателаш, цига а духхьала дийнахьа цкъа мара телаш хиннаяц из<ref name="autogenerated3" />. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа]] Йоккха Ачалкхе кхыйола юрташ мо [[ХӀирий АССР]]а юкъеяхай, [[Ачалкхен шахьар]]ах Наьртий шахьар аьнна цӀи тилла хиннай, тӀаккха Йоккхача Ачалкхенах — Верхне-Ацылык<ref name="ingusheti.ge">{{cite web |author = |url = http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read |title = В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… |lang = ru |website = www.ingusheti.ge |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2021-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210121045543/http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read }} (см. документ № 99)</ref><ref name="autogenerated1" />. 1957-ча шера гӀалгӀай шоаш баьхача юха цӀабаьхкаб. [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]]ца 1958-ча шера гӀалгӀай юртий цӀераш официально каьхаташка меттаоттаяьй. == Бахархой == {{ Население | Верхние Ачалуки }} {{ Население | Верхние Ачалуки | график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком |access-date = 2019-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |url-status = dead}}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 7399 | 99,1 % | | кхыбараш | 69 | 0,9 % }} == Товшхал == В феврале 2019 года в селе открыт Дома Культуры с концертным залом на 200 мест, с большими сценическими площадками и мастерскими. В открытии культурного объекта принял участие глава республики [[Ингушетия|Ингушетии]] [[Евкуров, Юнус-Бек Баматгиреевич|Юнус-Бек Евкуров]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://tass.ru/kultura/6125477 |title = Первый дом культуры открыли в селе Верхние Ачалуки в Ингушетии |publisher = ТАСС,— 16.02.2019 |access-date = 2019-02-18 |archive-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219020029/https://tass.ru/kultura/6125477 |url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |url = https://www.ifns.su/06/003/000004.html |title = Почтовые индексы и коды ОКАТО — село Верхние Ачалуки |lang = ru |website = www.ifns.su |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} {{Населённые пункты Малгобекского района}} {{Муниципальные образования Малгобекского района}} [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]] mpksvmqwmvdfy55gjc3r1k2b4kog63m 74537 74536 2026-06-22T09:43:49Z Тоадархо 5207 /* Тархьар */ 74537 wikitext text/x-wiki {{МаӀанаш|Ачалкхе}} {{НП+Россия | статус = Юрт | ингушское название = | русское название = Верхние Ачалуки | оригинальное название = | изображение = Вид на село Верхние Ачалуки.jpg | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.345475 | lon_deg = 44.701570 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Малгобекский район | район в таблице = Малгобекский район{{!}}МагӀалбика | вид поселения = Юрт | поселение = Верхние Ачалуки | поселение в таблице = Йоккха Ачалкхе | в район = справа | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Беканаькъан Махьте Мухьмад | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = {{Lang-ru|{{НП-ПН|1944|Верхние Ачалуки|1958|Верхний Ацалык}}}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 473 | климат = гӀаьххьа | население = {{ Население | Верхние Ачалуки | тс }} | год переписи = {{ Население | Верхние Ачалуки | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба]] | этнохороним = | почтовый индекс = 386338 | телефонный код = 8734 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Йоккха Ачалкхе''' е '''ЧӀеркъий-Юрт''' ({{lang-ru|Верхние Ачалуки}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[МагӀалбика шахьар]]а [[юрт]]. ''[[Юрта хьисапе моттиг]] Йоккха Ачалкхе'' яха [[муниципальни кхоллам]] хул цох из ше мара кхы нах баха моттиг юкъе а ца йодаш<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/895201294 |title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2018-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 |title = Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Верхние Ачалуки, Малгобекский район |lang = ru |website = www.ocato.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = dead |archive-date = 2018-02-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180228051323/http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 }}</ref>. == Географи == Юрт [[Ачулкхий|Ачулкхин]] шинна а оагӀорахьа ул, [[МагӀалбик]]ах [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьа 30 км гаьнеи, [[Магас]]ах гӀинбухен-малхбузехьа 25 км гаьнеи. ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: [[гӀинбухе]]н-[[малхбузе]]хьа — [[ГӀайрбика-Юрт]], гӀинбухен-[[малхбоале]]хьа — [[Юкъера Ачалкхе]], [[зӀилбухе]]н-малхбоалехьа — [[Буро-КӀале]]и [[Пхьилекъонгий-Юрт]]и, зӀилбухехьа — [[Наьсаре]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Дола-Ков]]и, [[ТӀой-Юрт]]и<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |title = Карта Чечни и Ингушетии |format = rar |date = не ранее 1995 |access-date = 2010-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120308091804/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |archive-date = 2012-03-08 |url-status = live }} Объём 8 МБ</ref>. Юрта гӀинбухерча даькъе Ачулкхий до́д. ДукхагӀа догӀаша дузаш да из, цудухьа аьхки докъалу из. Юрта юкъе [[бур-боарз]] боал, цун [[орц]]а тӀа [[кашамаш]] латт. Юртах го баьккха гувнаш латт хӀарабар ше-ший цӀи йолаш а болаш, лелаш дукха оакхарий а, дагӀаш дукха баьцовгӀаш а долаш<ref name="autogenerated4">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 126.</ref>. == ЦӀи == Йоккхача Ачалкхен цӀи [[Ачулкхий|Ачулкхин]] цӀера тӀара йоагӀаш я. [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́и]], [[Газиканаькъан Жабраила Берснакъа|Газиканаькъан Берснакъийнеи]] хетачох, хин цӀи тюркий метта тӀара йоагӀаш я, [[Монгольское нашествие на Дзурдзукетию|моалой гӀалгӀашка Ӏочубаьккхача ха́на]] ха́на́ гарга волча цхьанне хий менна а менна «Ачалыкъ!» аьнна хила дезаш да, «къахьа» яхилга да из. Вешта хетачох, Ачалкъа яхача гӀаьбартий аьлан юрт хиннай укх метте, кастта хи тӀа цӀи дӀатӀа а йоалаш. ЧӀеркъий-Юрт яха цӀи хьалхара хьалххо хиннача Беканаькъан ЧӀеркъий цӀера тӀара йоагӀаш я. == Тархьар == Ширача заман чу хӀанз Ачалкхе латтача дукха нах баьха хинна хила безаш ба, хӀана аьлча дукха боарзаши, хьалха [[тоатол]]гаш хинна [[овраг|аьлеши]] да укхаза из гойташ''»<ref>Газиков Б. Местность Ачалуки в мировой истории// Газ. Сердало. 1999. С. 4.</ref>. ; XIX-ча бӀаьшера XIX-гӀа бӀаьшу долалуш [[Малая Кабарда|ЗӀамигача ГӀаьбартехьен]] доалахьа хиннад юрта доазув, бахаш гӀаьбартий а болаш. Кастта гӀаьбартий [[малхбузе]]хьа дӀабахаб. Йоккха Ачалкхе духхьашха 1820-ча шера каьхаташка хьоахаеш я<ref name="autogenerated1">Куркиев А. О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии. Журнал «Литературная Ингушетия». Назрань, 2002, № 2 (20).</ref> укхазара лаьтташ гӀаьбартий аьлашкара ийцача хана. Эрсий паччахь волча Александр II-чо ахчах хьа а ийца [[гӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар|лоамара ӀокӀалабовлача гӀалгӀашта]] белгалдаьха хиннад уж лаьтташ, шийна ца дезача уж хувшаргбоацаш. Моттигерча наха хьаяхачох, юрта духхьара хайша́раш [[беканаькъан]] ба<ref name="autogenerated3">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 125.</ref>. 1820-ча шерашка [[хьалххо]] Беканаькъан Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш 60 ков хиллал нах хайшаб укхаза [[беканаькъан]]и, [[чопанаькъан]]и, [[чаненаькъан]]и, [[аьккхенаькъан]]и, [[йовлой]]и, кхыбараши. Бур-боарза гонахьа хайшаб нах. МуӀах баьццара кӀада а хьоарчадаь, кхозза бур-боарзах го а баьккхийта, кӀайча [[ка|ко́мах]] урс хьекхад цар баха ховшаш. Меза када те́къабеш Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш, то́паш а кхувсаш Ӏоха́р дезадаьчул тӀехьагӀа, бур-боарза кӀалха Ӏохайшаб нах ба́ха. Цу тӀа вагӀаш хаьхо хиннав кхерам болаш хӀама хилча, юртахошта соакхал деш. Ха аргӀ-аргӀагӀа хувца а луш деш хиннад<ref name="autogenerated3" />. Кастта вахар тоадеш цӀенош хьал а даь, боахамаш леладаьд цар шоай. 1886-ча шера хиннача хьалах Йоккхача Ачалкхе 195 ков а хиннад, вахаш 1200 саг а хиннав. ; XX-ча бӀаьшера 1932—1934-ча шерашка гӀалгӀай юрташка чӀоагӀа моцал хиннай, къаьстта зе Ачалкхерча на́ха́ хинна хиннад. Йокъал а этта, цул тӀехьагӀа лаьтташ ца хьувкъарах хиннад из. Йоккхача Ачалкхе цхьа моттиг мара хиннаяц маькх хьателаш, цига а духхьала дийнахьа цкъа мара телаш хиннаяц из<ref name="autogenerated3" />. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа]] Йоккха Ачалкхе кхыйола юрташ мо [[ХӀирий АССР]]а юкъеяхай, [[Ачалкхен шахьар]]ах Наьртий шахьар аьнна цӀи тилла хиннай, тӀаккха Йоккхача Ачалкхенах — Верхне-Ацылык<ref name="ingusheti.ge">{{cite web |author = |url = http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read |title = В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… |lang = ru |website = www.ingusheti.ge |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2021-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210121045543/http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read }} (см. документ № 99)</ref><ref name="autogenerated1" />. 1957-ча шера гӀалгӀай шоаш баьхача юха цӀабаьхкаб. [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]]ца 1958-ча шера гӀалгӀай юртий цӀераш официально каьхаташка меттаоттаяьй. == Бахархой == {{ Население | Верхние Ачалуки }} {{ Население | Верхние Ачалуки | график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком |access-date = 2019-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |url-status = dead}}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 7399 | 99,1 % | | кхыбараш | 69 | 0,9 % }} == Товшхал == В феврале 2019 года в селе открыт Дома Культуры с концертным залом на 200 мест, с большими сценическими площадками и мастерскими. В открытии культурного объекта принял участие глава республики [[Ингушетия|Ингушетии]] [[Евкуров, Юнус-Бек Баматгиреевич|Юнус-Бек Евкуров]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://tass.ru/kultura/6125477 |title = Первый дом культуры открыли в селе Верхние Ачалуки в Ингушетии |publisher = ТАСС,— 16.02.2019 |access-date = 2019-02-18 |archive-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219020029/https://tass.ru/kultura/6125477 |url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |url = https://www.ifns.su/06/003/000004.html |title = Почтовые индексы и коды ОКАТО — село Верхние Ачалуки |lang = ru |website = www.ifns.su |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} {{Населённые пункты Малгобекского района}} {{Муниципальные образования Малгобекского района}} [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]] hc46s3k6yz3mfghg80m4x1qzy7ostmi 74543 74537 2026-06-22T10:49:45Z Тоадархо 5207 /* Товшхал */ 74543 wikitext text/x-wiki {{МаӀанаш|Ачалкхе}} {{НП+Россия | статус = Юрт | ингушское название = | русское название = Верхние Ачалуки | оригинальное название = | изображение = Вид на село Верхние Ачалуки.jpg | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.345475 | lon_deg = 44.701570 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Малгобекский район | район в таблице = Малгобекский район{{!}}МагӀалбика | вид поселения = Юрт | поселение = Верхние Ачалуки | поселение в таблице = Йоккха Ачалкхе | в район = справа | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Беканаькъан Махьте Мухьмад | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = {{Lang-ru|{{НП-ПН|1944|Верхние Ачалуки|1958|Верхний Ацалык}}}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 473 | климат = гӀаьххьа | население = {{ Население | Верхние Ачалуки | тс }} | год переписи = {{ Население | Верхние Ачалуки | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба]] | этнохороним = | почтовый индекс = 386338 | телефонный код = 8734 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Йоккха Ачалкхе''' е '''ЧӀеркъий-Юрт''' ({{lang-ru|Верхние Ачалуки}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[МагӀалбика шахьар]]а [[юрт]]. ''[[Юрта хьисапе моттиг]] Йоккха Ачалкхе'' яха [[муниципальни кхоллам]] хул цох из ше мара кхы нах баха моттиг юкъе а ца йодаш<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/895201294 |title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2018-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 |title = Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Верхние Ачалуки, Малгобекский район |lang = ru |website = www.ocato.ru |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = dead |archive-date = 2018-02-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180228051323/http://www.ocato.ru/okato.php?code=26215812 }}</ref>. == Географи == Юрт [[Ачулкхий|Ачулкхин]] шинна а оагӀорахьа ул, [[МагӀалбик]]ах [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьа 30 км гаьнеи, [[Магас]]ах гӀинбухен-малхбузехьа 25 км гаьнеи. ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: [[гӀинбухе]]н-[[малхбузе]]хьа — [[ГӀайрбика-Юрт]], гӀинбухен-[[малхбоале]]хьа — [[Юкъера Ачалкхе]], [[зӀилбухе]]н-малхбоалехьа — [[Буро-КӀале]]и [[Пхьилекъонгий-Юрт]]и, зӀилбухехьа — [[Наьсаре]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Дола-Ков]]и, [[ТӀой-Юрт]]и<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |title = Карта Чечни и Ингушетии |format = rar |date = не ранее 1995 |access-date = 2010-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120308091804/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/ |archive-date = 2012-03-08 |url-status = live }} Объём 8 МБ</ref>. Юрта гӀинбухерча даькъе Ачулкхий до́д. ДукхагӀа догӀаша дузаш да из, цудухьа аьхки докъалу из. Юрта юкъе [[бур-боарз]] боал, цун [[орц]]а тӀа [[кашамаш]] латт. Юртах го баьккха гувнаш латт хӀарабар ше-ший цӀи йолаш а болаш, лелаш дукха оакхарий а, дагӀаш дукха баьцовгӀаш а долаш<ref name="autogenerated4">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 126.</ref>. == ЦӀи == Йоккхача Ачалкхен цӀи [[Ачулкхий|Ачулкхин]] цӀера тӀара йоагӀаш я. [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́и]], [[Газиканаькъан Жабраила Берснакъа|Газиканаькъан Берснакъийнеи]] хетачох, хин цӀи тюркий метта тӀара йоагӀаш я, [[Монгольское нашествие на Дзурдзукетию|моалой гӀалгӀашка Ӏочубаьккхача ха́на]] ха́на́ гарга волча цхьанне хий менна а менна «Ачалыкъ!» аьнна хила дезаш да, «къахьа» яхилга да из. Вешта хетачох, Ачалкъа яхача гӀаьбартий аьлан юрт хиннай укх метте, кастта хи тӀа цӀи дӀатӀа а йоалаш. ЧӀеркъий-Юрт яха цӀи хьалхара хьалххо хиннача Беканаькъан ЧӀеркъий цӀера тӀара йоагӀаш я. == Тархьар == Ширача заман чу хӀанз Ачалкхе латтача дукха нах баьха хинна хила безаш ба, хӀана аьлча дукха боарзаши, хьалха [[тоатол]]гаш хинна [[овраг|аьлеши]] да укхаза из гойташ''»<ref>Газиков Б. Местность Ачалуки в мировой истории// Газ. Сердало. 1999. С. 4.</ref>. ; XIX-ча бӀаьшера XIX-гӀа бӀаьшу долалуш [[Малая Кабарда|ЗӀамигача ГӀаьбартехьен]] доалахьа хиннад юрта доазув, бахаш гӀаьбартий а болаш. Кастта гӀаьбартий [[малхбузе]]хьа дӀабахаб. Йоккха Ачалкхе духхьашха 1820-ча шера каьхаташка хьоахаеш я<ref name="autogenerated1">Куркиев А. О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии. Журнал «Литературная Ингушетия». Назрань, 2002, № 2 (20).</ref> укхазара лаьтташ гӀаьбартий аьлашкара ийцача хана. Эрсий паччахь волча Александр II-чо ахчах хьа а ийца [[гӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар|лоамара ӀокӀалабовлача гӀалгӀашта]] белгалдаьха хиннад уж лаьтташ, шийна ца дезача уж хувшаргбоацаш. Моттигерча наха хьаяхачох, юрта духхьара хайша́раш [[беканаькъан]] ба<ref name="autogenerated3">Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 125.</ref>. 1820-ча шерашка [[хьалххо]] Беканаькъан Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш 60 ков хиллал нах хайшаб укхаза [[беканаькъан]]и, [[чопанаькъан]]и, [[чаненаькъан]]и, [[аьккхенаькъан]]и, [[йовлой]]и, кхыбараши. Бур-боарза гонахьа хайшаб нах. МуӀах баьццара кӀада а хьоарчадаь, кхозза бур-боарзах го а баьккхийта, кӀайча [[ка|ко́мах]] урс хьекхад цар баха ховшаш. Меза када те́къабеш Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш, то́паш а кхувсаш Ӏоха́р дезадаьчул тӀехьагӀа, бур-боарза кӀалха Ӏохайшаб нах ба́ха. Цу тӀа вагӀаш хаьхо хиннав кхерам болаш хӀама хилча, юртахошта соакхал деш. Ха аргӀ-аргӀагӀа хувца а луш деш хиннад<ref name="autogenerated3" />. Кастта вахар тоадеш цӀенош хьал а даь, боахамаш леладаьд цар шоай. 1886-ча шера хиннача хьалах Йоккхача Ачалкхе 195 ков а хиннад, вахаш 1200 саг а хиннав. ; XX-ча бӀаьшера 1932—1934-ча шерашка гӀалгӀай юрташка чӀоагӀа моцал хиннай, къаьстта зе Ачалкхерча на́ха́ хинна хиннад. Йокъал а этта, цул тӀехьагӀа лаьтташ ца хьувкъарах хиннад из. Йоккхача Ачалкхе цхьа моттиг мара хиннаяц маькх хьателаш, цига а духхьала дийнахьа цкъа мара телаш хиннаяц из<ref name="autogenerated3" />. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа]] Йоккха Ачалкхе кхыйола юрташ мо [[ХӀирий АССР]]а юкъеяхай, [[Ачалкхен шахьар]]ах Наьртий шахьар аьнна цӀи тилла хиннай, тӀаккха Йоккхача Ачалкхенах — Верхне-Ацылык<ref name="ingusheti.ge">{{cite web |author = |url = http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read |title = В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… |lang = ru |website = www.ingusheti.ge |date = |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-date = 2021-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210121045543/http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id=88&name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&id_array=~47~51~88&read }} (см. документ № 99)</ref><ref name="autogenerated1" />. 1957-ча шера гӀалгӀай шоаш баьхача юха цӀабаьхкаб. [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]]ца 1958-ча шера гӀалгӀай юртий цӀераш официально каьхаташка меттаоттаяьй. == Бахархой == {{ Население | Верхние Ачалуки }} {{ Население | Верхние Ачалуки | график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком |access-date = 2019-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |url-status = dead}}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 7399 | 99,1 % | | кхыбараш | 69 | 0,9 % }} == Инфраструктура == Юрта ваха эшаш мел яр йолаш я: газ, свет, хий. Массехк ишкол, берий беш, ФОК, дуккха маьждигаш да юрт. 2019-ча шера саькура бетта доккхий товшхала цӀенош а хьалдаьд<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://tass.ru/kultura/6125477 |title = Первый дом культуры открыли в селе Верхние Ачалуки в Ингушетии |publisher = ТАСС,— 16.02.2019 |access-date = 2019-02-18 |archive-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219020029/https://tass.ru/kultura/6125477 |url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |url = https://www.ifns.su/06/003/000004.html |title = Почтовые индексы и коды ОКАТО — село Верхние Ачалуки |lang = ru |website = www.ifns.su |access-date = 2021-05-08 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} {{Населённые пункты Малгобекского района}} {{Муниципальные образования Малгобекского района}} [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]] 75z4nfxjsyyudeye2i8reagfk9hg4rk ГӀалгӀайче 0 1734 74533 74491 2026-06-22T07:52:48Z Тоадархо 5207 /* Мехкал */ 74533 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ | Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}} | Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}} | Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́ * [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а | Тип = Республика | Включает = | Столица = [[Магас]] | Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]] | Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]] | Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]] | Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]] | Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]] | Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07}}</ref> | Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]] | Код субъекта = 06 | Место по ВРП = 79 | Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}} | Население = {{ Население | Ингушетия | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }} | Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}} | Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} | Национальный состав = [[гӀалгӀай]] | Конфессиональный состав = [[бусалба ди]] | Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}} | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Часовой пояс = {{MSK0}} | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = }} '''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я. ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]]. ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца. Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба. ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа. Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча. == ЦӀи == Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду. Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}. Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}. == Физикан-географе [[экам]] == === Географи === ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]]. ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км. [[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]] {|class="wikitable" |+ ГӀалгӀайчен географи | align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]] |- | align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]] | | align="center" | [[Кавказа лоамаш]] | | align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт | |} === Рельеф === [[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]] [[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]] ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт. Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам (Цхьоройлоам) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ | align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]] |- | align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт | | align="center" | [[Эс|Эса чӀож]] | | align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]] | | align="center" | ЦӀейлоама довкъаш | | align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе | |} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}} === Мехкал === [[Мехкал]] [[Континент|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. === Гидрографи === {{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}} [[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]] [[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]] [[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]] Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе  — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я. ; Долха хиш Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|ЭС]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхи]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. ; [[Хурхал]]аш * [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]] * [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]] * [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]] * [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]] === [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] === Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>. Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>. Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>. Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>. === Буне === БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>. Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />. === Дийнатий дуне === ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |date=2011-08-12 }}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>. == Тархьар == {{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}} [[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]] === вай з. хь. 40000 шу === ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>. === вай з. хь. 8000 шу === [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 6000 шу === [[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 4000 шу === Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. === вай з. хь. 2000 шу === Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе. ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}. Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. [[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]] === ДзӀардзувкъатӀе === {{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}} [[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]] [[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]] Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}. Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}. Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}. «Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}. === Аланойче === [[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]] Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>. VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03}}</ref>. [[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>. ==== Магас ==== Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. «Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет. 1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}. ==== Даде-Ков ==== {{керттера лустам|Даде-Ков}} Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. 1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. === Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче === [[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]] [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]] [[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]] ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}. [[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>. === XV—XVIII бӀаьшераш === [[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад. === Россе Имперена юкъе === [[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]] XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}. Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. [[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай. 1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}. 1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>. === Эрсий-кавказхой тӀом === {{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}} [[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. {{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}} [[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]] 1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш. 1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш. 1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />. === Лоамарой республика === {{основная статья|Лоамарой республика}} [[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй. Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай. [[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай.. === БӀорахой тӀом === {{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}} [[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и. 1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад. {{основная статья|Лоамарой АССР}} [[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]] Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна. === СССР юкъе === {{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}} [[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]] 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй. ==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ==== {{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}} [[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]] 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар. ==== ГӀалгӀай мехках бахар ==== {{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}} ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй. ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв. 1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш. ==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ==== {{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>. РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб. Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй. === Россе Федерацена юкъе === ==== Республика вӀашагӀйоллар ==== 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд. ==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ==== {{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}} Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]]. 1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из. 1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав. ==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ==== {{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}} 2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш. ==== Митингаш (2018) ==== {{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}} 2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай == Бахархой == {{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}} Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече. <small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small> {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} [[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}). [[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>. ; Вахаш йоаккха ха Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>. [[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]] {{Clear|left}} ; Баржар 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" /> ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>. ; Къамашцара лоаттам ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб. {| class="wikitable" Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru}}, хьажа: {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru}}</ref><ref name="автоссылка1" /> {| class="standard" !Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || % |- |[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 % |- |[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 % |- |[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 % |- |[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 % |- ||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 % |- |[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 % |- |[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 % |- |[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 % |- |[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 % |- |[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 % |- |[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 % |- |[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 % |- |кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 % |- |хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 % |- |берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 % |- |} ;Метташ [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}. == Административни екъаялар == {{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}} [[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]] ;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш) {| class="standard" !№ !ЦӀи !Административни <br>юкъ |- | 1 | [[ЖӀайраха шахьар]] | [[ЖӀайрах]] (юрт) |- | 2 | [[МагӀалбика шахьар]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | 3 | [[Наьсарен шахьар]] | [[Наьсаре]] (пхье) |- | 4 | [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]] | [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] |- | I | [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] | [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье) |- | II | [[Городской округ город Магас|Магас]] | [[Магас]] (пхье) |- | III | [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | IV | [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]] | [[Наьсаре]] пхье |- | V | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] |} ; Тархьар Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай. ; НанагӀала Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131230231919/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из. == Паччахьалкхени политикацареи оттам == === Конституци === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}} ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. === Да́ === {{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}} [[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]] ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}. === Халкъа гуллам === {{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}} ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва. === Доалче === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}} Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}. === Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи === ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи. == Доазув == Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru}}</ref> км² язъю. === ХӀирийченца лаьтта къовсар === ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ. [[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}. === Гуржехьенцара гӀай === ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}. == Мехка фискалаш == === Байракх === {{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}} [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]] Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я. Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да». </blockquote> === ТхьамагӀа === {{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}} [[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]] {{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}} Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба. ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало. Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта. Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я. ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало. Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да. Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“. ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи. КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба». </blockquote> === Гимн === {{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}} ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru}}</ref>. == Товшхалаш == === Терко тӀаоза моттигаш === {{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}} ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>. ==== Мемориалаши сийленгаши ==== [[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]] Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта. [[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]] Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>. ==== Архитектуран сийленгаш ==== [[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]] * '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>. * '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31}}</ref>. * '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл. * '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл. * '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш | align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]] |- | align="center" | Аьрзера вӀовнаш. | | align="center" | Лаьжгера гӀалаш. | | align="center" | ТӀаргам. | | align="center" | ВӀовнашке. | |} ==== Заповедникаш ==== * '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]]. * '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>. ==== Заказникаш ==== * '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31}}</ref>. === Театраш === * Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07}}</ref> * Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо» * ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08}}</ref> === Музеяш === * [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]] * МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей * Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс * С. Эржакинеза музей-квартира * Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош * Шерипов турпала музей-цӀенош * Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru&region=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24}}</ref> === Литература === {{основная статья|ГӀалгӀай литература}} ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03}}</ref>. === Даар === {{основная статья|ГӀалгӀай даар}} ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да. Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул. ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах. Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я. [[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>. == Ди == Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>. ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15}}</ref>. Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10}}</ref>. == ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши == [[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]]. Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай: # [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]] # [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]] # [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]] # [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]] # [[Орстхой|Оарстхой шахьар]]. XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и. Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>. Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу. == Экономика == === Юкъара экам === ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>. Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>. === Юртбоахам === ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>. Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>. ; Хьайбаш леладар Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри. 2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22}}</ref>). ; БаьцовгӀаш лелаяр 2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай). * {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш). * ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб). * Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }}</ref>. [[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]] ==== 2024 шера этта йокъал ==== 2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>. 2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>. ; Бешамаш лелаяр Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче. 2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа). 2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. === Промышленность === ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>. ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12}}</ref>. Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я. Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба. Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>. === Энергетика === {{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}} ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>. === Инфраструктура === ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. === Инвестицешта дика хилар === ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>. 1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб). 2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>. === Ахчанца теркаш хилар === * Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад; * Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад; * Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад; * Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>. == Юкъарлон дакъа == === Юкъара-экономикан гойтамаш === ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />. Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31}}</ref>. === УнахцӀено лораяр === ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй. [[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]] [[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13}}</ref>. === Дешари Ӏилмеи === {{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}} ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58|archive-date=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11}}</ref>. [[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]] ; Юкъера дешар Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>; Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info|archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru}}</ref>. == Спорт == ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте». Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |date=2019-12-14 }}</ref>. ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах. Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Хоам боаржабу гӀирсаш == === Телегойтар === * [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал; * [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал; === Радио === Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш. ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>. === Зарбан арахецар === *''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл); * ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет; * «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>; * «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>; * ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет; * [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал; * «[[СелаӀад]]» — берий журнал. * «[[Сармакх]]» — комикс. * «[[ГIалгIай]]» — комикс. === МазаоагӀон ресурсаш === * ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ». == ГӀалгӀай вежарий-пхьеш == 2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Нумизматика == * 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>; == Хьажа иштта == * [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]] * [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]] == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{примечания|group=К.}} ;Бовхамаш {{примечания|3}} == Бовхамаш == === Литература === === Литература (профилах йоацар) === {{refbegin|2}} * {{книга |автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]] |заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World |язык = en |ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up |место = Princeton |издательство = Princeton University Press |год = 2014 |страниц = 519 |isbn = 9781400865130 |ref = Adrienne Mayor }} * {{публикация|книга |автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]] |заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг |оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838 |язык = de |ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up |ответственный = |место = Stuttgart, Tübingen |издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung |год = 1843 |том = 2 |страниц = XII, 560 |ref = Karl Koch }} * {{книга |автор = Anton Friedrich Büsching |заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift |язык = de |место = Bohn |год = 1781 |страниц = 718 |ref = Anton Friedrich Büsching }} * {{книга |автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]] |заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner |язык = de |ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y |место = Halle und Berlin |издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses |год = 1812 |том = I |страниц = 740 |ref = Julius von Klaproth }} * {{книга |автор = Wahl O. W. |заглавие = The Land of the Czar |язык = en |место = London |издательство = Chapman and Hall |год = 1875 |страниц = 417 |ref = Wahl O. W. }} * {{книга |автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}} |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = Агусти Алемань |заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках |место = М. |издательство = Менеджер |год = 2003 |страниц = |ref = Агусти Алемань }} * {{книга |автор = Албогачиева М. С-Г. |часть = Демаркация границ Ингушетии |заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ |язык = ru |издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]] |место = СПб. |год = 2015 |страниц = 400 |страницы = 167—255 |isbn = 978-5-88431-290-6 |ref = Албогачиева }} * {{книга |автор = Ахриев Ч. Э. |часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья |заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882 |место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}} |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского |издание = Издание Кавказского горского управления |год = 1875 |страниц = |страницы = |ref = Ахриев }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I. |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Императорская Академия наук |год = 1869 |страниц = 290 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательсьво = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Виноградов В. Б. |заглавие = Время, горы, люди |место = Грозный |издательство = |год = 1980 |страниц = |ref = Виноградов }} * {{книга |автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]] |заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа |вид = [[Монография|монгр]]. |ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]]) |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1973 |страниц = 206 [2] |тираж = 1600 |ref = Волкова }} * {{книга |автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] |часть = Из культурного прошлого ингушей |заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР |место = Л. |год = 1930 |том = V |страницы = 681—761 |ref = Генко }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века |место = Ереван |издательство = |год = 1988 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э. |заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии |место = Грозный |издательство = |год = 1990 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Географические и статистические описания Кавказа |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 1809 |страниц = |ref = Гюльденштедт }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 2002 |страниц = 512 |ref = Гюльденштедт }} * {{статья |автор = Даудов А. Х. |заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта |издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5 |год = 2005 |ref = Даудов }} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |заглавие = История Ингушетии |издание = 4-е изд |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * {{публикация|книга |автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]] |часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“ |часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ |заглавие = [[Историко-филологический журнал]] |оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal) |место = Ереван |издательство = [[Академия наук Армянской ССР]] |год = 1973 |страницы = 261—274 |ref = Еремян }} * {{статья |автор = Евлоев Муса |заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия |ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3 |язык = ru |издание = [[Сердало|«Сердало»]] |тип = газета |год = 2014 |месяц = 02 |число = 27 |номер = 31 |страницы = 3 |ref = Евлоев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |издательсьво = Новая Планета |том = II |место = М. |год = 2002 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{публикация|книга |заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в |вид = [[Монография|моногр.]] |ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]] |издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]]. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1988 |страниц = 554 |isbn = 5-02-009486-2 |тираж = 14000 |ref = История народов Северного Кавказа }} * {{книга |автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В. |заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html |место = М |издательство = Молодая гвардия |год = 2003 |ref = Казиев, Карпеев }} * {{книга |автор = |заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии) |ответственный = |место = Тбилиси. |издательство = |год = 2008 |страниц = |ref = Картлис Цховреба }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = Древняя история Северного Кавказа |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов |место = М. |издательство = Издательство Академии наук СССР |год = 1960 |страниц = 521 |тираж = 2000 |ref = Крупнов }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]] |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = [[монография|моногр]]. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип. |год = 1963 |страниц = 372 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{книга |автор = [[Леонти Мровели]] |заглавие = Жизнь картлийских царей |ссылка = |ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1979 |страниц = 103 |тираж = 24000 |ref = Леонти Мровели }} * {{книга |автор = Мартиросиан Г. К. |заглавие = Нагорная Ингушия |место = Владикавказ |издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии |год = 1928 |страниц = 152 |ref = Мартиросиан }} * {{книга |автор = Минорский В. Ф. |заглавие = История Ширвана и Дербента |место = М. |издательство = |год = 1963 |страниц = |ref = Минорский }} * {{книга |автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]] |часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей |заглавие = Сокровищницы Востока |ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]] |место = |издательство = |год = 1814 |том = IV |страниц = |страницы = |ref = Энгельгардт, Паррот }} * {{книга |автор = Мужухоев М. Б. |заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры |язык = ru |место = Саратов |издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга» |год = 1995 |страниц = 128 |тираж = 5000 |isbn = 5-8270-0158-9 |ref = Мужухоев }} * {{книга |автор = Муталиев Т. Х. |часть = Тернистый путь народа |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |место = М. |издательство = Новая Планета |год = 1992 |том = II |страниц = |ref = Муталиев }} * {{книга |автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С. |заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1991 |страниц = 221 |ref = Сотавов, Мейер }} * {{книга |автор = |заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. |ответственный = Тизенгаузен В. Г. |место = М.-Л. |издательство = |год = 1941 |том = ΙΙ |страниц = |ref = СМИЗО }} * {{книга |автор = Яндиев М. А. |заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа |место = М. |издательство = ЛКИ |год = 2007 |страниц = 464 |isbn = 978-5-382-00285-9 |ref = Яндиев }} * {{книга |автор = Хайров Б. А. |часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий |заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1 |место = Назрань |издательство = «Кеп» |год = 2012 |страниц = |страницы = |ref = Хайров }} * {{книга |автор = Штедер Л. Л. |часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа |заглавие = Наша старина |язык = ru |ответственный = Пер. В. М. Аталиков |место = Нальчик |издательство = |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref = Штедер }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} {{refend}} === Каьхаташ === * {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}} * {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}} * {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}} === Мехкасурташ === === ТӀатовжамаш === {{Навигация |Тема = Ингушетия |Портал = Ингушетия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} {{wikiatlas|Ingushetia}} * {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Ингушетия}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]] lcvg4sba1tx4bfg3sppxiug5o3aczxa Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика 0 6910 74542 74478 2026-06-22T10:42:26Z Тоадархо 5207 74542 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|СССР}} |Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика |Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}} |Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg |Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg |Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]] |Гимн = |Статус = [[АССР]] |Входит в = [[РСФСР]] |Включает = |Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]] |Крупный город = |Крупные города = |Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}} |Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара) |Название главы = Лакхерча Совета тхьамада |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref> |Год переписи = 1989 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 19 300 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic |Примечания = |До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область |До2 = Шолжа-ГӀалий область |После = Шолжа-ГӀалий область |После2 = Нохчийче |После3 = ГӀалгӀайче }} [[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]] '''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу|1944-ча шерага]] кхаччалцеи, [[1957|1957-ча шера]] денз [[1992|1992-ча шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа. [[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]]. == Тархьар == === Республика хьакхоллар === 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тӀаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>. 1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгӀа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}. 1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}. 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зӀамига дакъа дӀа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тӀа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дӀахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дӀадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вӀашагӀъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагӀа дола дакъа меттаоттадаьд. ТӀема шерашка ШолжагӀалахоша 5 миллион тоннал дукхагӀа мехкадаьтта даьккхад, хӀаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегӀабахара хьал тӀом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}. ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чӀоагӀа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тӀа гӀоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гӀулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тӀалаташ]] толам баккха шийна аттагӀа хилийта. Массови гӀоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>. Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГӀаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] тӀема кхаь шера — 4366 бӀуцара веддар, бӀун гӀуллакхах кӀалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀча ахшерага кхаччалца ГӀинбухерча Кавказе бӀуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. === ТӀеча === ТӀом болабаларца республикан промышленность тӀема продукци арахецара дӀатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГӀалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}. [[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГӀалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}. 1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай. [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дӀаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧӀаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а. Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html |date=2014-02-01 }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>. === Республика меттаоттаяр === {{Main|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай. 1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>. === 1950-гӀа — 1980-гӀа шераш === 1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р. {{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}} 1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш. Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТӀаккха «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тӀаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тӀехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххӀа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тӀа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГӀалгӀай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm |date=2009-11-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>. 1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}. === Нохч-ГӀалгӀай АССР йохар === 1990-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча Совето]] Нохч-ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен кортамукъа хиларах йола деклараци тӀаийцай<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=55 |title=Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики |access-date=2019-11-27 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930031726/https://chechenlaw.ru/?p=55 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха 1991-ча шера маьстела бетта 24-ча дийнахьа [[Конституция РСФСР 1978 года|РСФСР Конституце]] чу 71-ча лустама чу даьча тоадарашка хьежжа, автономе республика '''Нохч-ГӀалгӀай ССР''' яхаш цӀи йолаш хьахиннай<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |title=Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» |access-date=2010-06-25 |archive-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123082854/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://rusconstitution.ru/library/constitution/articles/1287/ Конституция РСФСР в редакции от 24 мая 1991 г.]</ref>. Данное решение до [[Распад СССР|распада СССР]] (декабрь 1991) не согласовывалось со ст. 85 [[Конституция СССР 1977 года|Конституции СССР]], которая сохраняла наименование '''Чечено-Ингушская АССР'''<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |title=Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г. |access-date=2019-01-07 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510203123/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |url-status=live }}</ref>. 1991-ча шера аьтинга бетта 8-ча дийнахьа [[Дудаев, Джохар Мусаевич|Дудаев Джохара]] хьалхале а йолаш Шолжа-ГӀалий тӀа Хьалхарча нохчий къаман гуллама викалий цхьа дакъа гулденна хиннад, цо ше Нохчий халкъан къаман юкъара конгресс я аьнна дӀакхайкаяьй<ref name="flb.ru">{{cite web |url=https://flb.ru/info/32789.html |title=Десять дней, которые отменили мир |access-date=2016-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207091140/http://flb.ru/info/32789.html |archive-date=2016-12-07 |url-status=live }}</ref><ref name="igpi.ru">[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210304035623/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html |date=2021-03-04 }} // IGPI.RU</ref>. Цул тӀехьагӀа '''[[Чеченская Республика Ичкерия|Чеченская Республика (Нохчи-чо)]]''' дӀакхайкаяьй<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=749 |title=РЕШЕНИЕ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОГО КОНГРЕССА (СЪЕЗДА) ЧЕЧЕНСКОГО НАРОДА (г. Грозный, 8 июня 1991 г.) |access-date=2019-01-27 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304114043/https://chechenlaw.ru/?p=749 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха мехка Лакхехьарча Совета хьакимаш «узурпатораш ба» аьнна дӀакхайкабаьб<ref name="flb.ru" />. 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча — оагӀой бетта 1-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀайчен кхаь гӀалгӀай шахьаре — МагӀалбикеи, Наьсарени, Шолже — «законагӀа доацаш дӀадаьха гӀалгӀай лаьтташ юха чу а дерзадеш, нанагӀала Буро тӀа а йолаш РСФСР лоаттаме ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» референдум дӀайихьай. Цу референдуме гӀалгӀай къаман 75 %-о дакъа лаьцад, 90 %-о «раьза хилара» кхадж а тоссаш<ref name="memo.ru" />. 1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа [[Верховный совет России|РФ Лакхехьарча Совето]] «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» дола закон арадаьккхад<ref>{{cite web | url = http://docs.cntd.ru/document/901607658 | title = Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2015-06-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150603114615/http://docs.cntd.ru/document/901607658 | url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] s6n14wiubl8abtdqo1zp9wwmn46f2bv Чхараш йола дукъ 0 7610 74534 73606 2026-06-22T08:50:09Z Daysiy 32 Daysiy цӀи хийцай [[Чхараш дола дукъ]] → «[[Чхараш йола дукъ]]» 73606 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Чхараш йола дукъ |Национальное название = |Изображение = Медовый водопад, Малокарачаевский район 21.JPG |Подпись = [[Къарший|Къаршашкахь]] «Меза хурхалашка» даьккха Чхар йолча довкъа сурт. |Координаты = |CoordScale = |Регион = Северный Кавказ |Страна = Россия |Горная система = Йоккха Кавказ |Период образования = |Площадь = |Длина = 931 |Ширина = |Высота = 3646,0 |Карта = |Позиционная карта = 0 |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка ={{ ПозКарта+|Кавказ|width=272|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.387486|lon=39.255398|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Сарай-Гора (772,6)-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.291423|lon=39.532937|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Боз-Депе-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.218457|lon=39.857735|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Лысая (1158,1)-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.184231|lon=39.864744|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Матазык-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.234441|lon=40.456761|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Скала Круглая-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=44.008014|lon=41.065506|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Лысая (1664,6)-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=43.18|lon=43.403056|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Соухаузкая-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=43.010833|lon=43.676667|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Ваза-Хох-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=43.021417|lon=43.673509|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Боровцек-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=42.913281|lon=43.943261|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Кионхох-->}} {{ПозКарта~|Кавказ|lat=42.874793|lon=44.226088|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Каривхох-->}} }} {{ ПозКарта+|Россия Северный Кавказ|width=272|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.949631|lon=37.778687|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--без названия (Подгорный хребет)-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.732970|lon=38.266805|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--без названия (Каменистый хребет)-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.676111|lon=38.424444|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Убиньсу-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.641687|lon=38.585546|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Забытая-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.387486|lon=39.255398|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Сарай-Гора (772,6)-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.291423|lon=39.532937|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Боз-Депе-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.218457|lon=39.857735|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Лысая (1158,1)-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.184231|lon=39.864744|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Матазык-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.234441|lon=40.456761|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Скала Круглая-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=44.008014|lon=41.065506|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Лысая (1664,6)-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=43.18|lon=43.403056|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Соухаузкая-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=43.010833|lon=43.676667|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Ваза-Хох-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=43.021417|lon=43.673509|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Боровцек-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=42.913281|lon=43.943261|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Кионхох-->}} {{ПозКарта~|Россия Северный Кавказ|lat=42.874793|lon=44.226088|mark=Mountain sign.svg|marksize=5|label=<!--Каривхох-->}} }} |Категория на Викискладе = }} '''Чхараш йола дукъ'''{{ref+|ГӀалгӀаша шоаш йоахаш йола цӀи кхы а тахка езаш я, ер цӀи — эрсий цӀера дош-дешаца нийсдеш даь таржам да|group=К.}} ({{lang-ru|Скалистый хребет}}) — [[Кавказ]]ера лоаман [[дукъ]], [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[лоамий система]]н кхоалагӀа [[дукъ]]. Лоамий мохк — [[Кавказа лоамаш]] ба, аре — [[Даькъасте]]. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе хадаш долча дукхача лоацача довкъаех латт. Уж [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъаца]] вӀаший нийсса ӀодоагӀа. [[СССР|Советий хана]] Чхараш йолча довкъа доазув КӀайхигара ([[Къобанхий|Къобанхин]] бассейн) [[Эс]]ага ([[Тийрк]]а бассейн) увттадора, хӀаьта XXI бӀаьшарерча тохкамашка цун доазув доккхагӀа лоац — Чекупси Псебепси яхача [[дода хий|хишкара]] (Къобанхин бассейн), [[Андийское Койсу|Ӏандий ГӀойхига]] кхаччалца ([[ГӀойхий|ГӀойхин]] бассейн). Эггара лакхагӀа моттиг Къаракъая лоам ба (3646,0 м). == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] [[дукъ|довкъах]] йоаха цӀи хӀанз а тахканза я, дош-дешаца нийс а деш, эрсий ''Скалистый хребет'' яхача цӀера таржам дича, ''Чхараш йола дукъ'' аьнна хул. Эрсий меттала ''Скалистый хребет'' яха цӀи [[Россе импери|Россе импере]] ханарча литературанна юкъе нийслац — е географе-статистически дошлорга а, е Брокгауза, Ефрона энциклопедически дошлорга а йовзац из термин (1863—1885). Цу хана [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] хьалхашкахьара кхоалагӀа дола дукъ, цунна нийса долхача {{кхм|Пастбищный хребет|ДаьгӀенаш йолча довкъацеи}} ({{lang-ru|Пастбищный хребет}}), {{кхм|Лесистый хребет|Хьунаш йолча довкъацеи}} ({{lang-ru|Лесистый хребет}}) цхьана ''Ӏаьржа лоамаш'' ({{lang-ru|Чёрные горы}}) яхача оронима́ юкъедо́даш хиннад. Хьагучох, «Скалистый хребет» (Чхараш йола дукъ) яха термин советий хана хьахиннай. Оронима этимологи цун Ӏалама белгалонашца ювзаенна я: довкъа [[зӀилбухе]]н [[босе]]н лакхерча даькъе кӀира доакъаех чхараш хиннай, царгара йоагӀа цӀи а — ''Чхараш йола дукъ''{{sfn|Словарь Кубани|2013|с=326}}. == Оронима гӀай къоастадар == Чхараш йолча довкъа [[гӀай]] тайп-тайпара къоастаду, [[малхбоале]]хьареи [[малхбузе]]хьареи доазув къоастадаргахьа шеко йолаш хиннаб тохкамхой. Хьалхарча (1926—1947) {{комм 2|Большая советская энциклопедия|БСЭ}} чу довкъа гӀай къоастаду малхбузехьа КӀайхий яхача [[дода хий|додача хица]], малхбоалехьа [[ДаьгӀасте]]н гӀайнаца {{sfn|1-е изд. БСЭ Т. 51|1945|с=267}}. Цхьабакъда, цу энциклопеде чу, кхыча лустама тӀа, «Кавказ», тохкамхоша ''Чхараш йола дукъ'' яхача оронимца белгалдаьккха́р духхьал {{кхм|куэста}} йола да́къа мара дац. Из дакъа къоастадаь хиннад малхбузехьа Иль яхача хингара {{кхм|Ардон|Ерданга}} кхаччалца малхбоалехьа{{sfn|1-е изд. БСЭ Т. 30|1937|с=455}} ШоллагӀчеи (1950—1958) кхоалагӀчеи (1969—1978) БСЭ {{комм 2|изданешка|арахе́царашка}} ''Чхараш йола дукъ'' аьнна белгггала куэста йолча даькъах мара цӀи йоаккхаш хиннаяц, цхьабакъда доазув кӀезига вешта хьоахадаьд: «КӀайхигара (Къобанхин бассейн) Тийркага кхаччалца до́д» аьнна. Цу хӀаманна тӀагӀолла довкъа доазув Йоккхача Кавказа малхбузехьарчеи юкъерчеи доакъошка мара дац аьнна дӀаэттад. Цунга хьежжа СССР Генштаба {{кхм|карта|мехкасурташ}} тӀа (1979—1990) Чхараш йолча довкъа гӀай КӀайхигара доладенна [[Эс]]ега кхаччалца оттадеш хиннад{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|Географический энциклопедический словарь|1989|с=438}}{{sfn|География России. Энциклопедический словарь|1998|с=540}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-141 (I2-37-141, Каменномостский); K-38-42 (II-38-042, Тарское)}}. XXI бӀаьшера тохкамашка довкъа гӀай белгалдаьккхад малхбузехьа дукхагӀа Ӏочу долаши — Чекупс, Псебепс (Къобанхин бассейн) яхача хишка кхаччалца, малхбоалехьа дуккха гаьнагӀа Ӏочуулаши — Ӏандий ГӀойхига (ГӀойхин бассейн) кхаччалца. Малхбоалехьа Тийрка байссейнагара ӀотӀакхет бовхьаш — [[ЦӀейлоам]]а, Цхьоройлоама, Юкъералоама, Кхашка лоама, Ӏандий довкъа, Салатау; ГӀойхигахьара малбоалехьахьа ӀотӀатехад имбрински дукъ, Кули-меэр, Шунудаг, Джуфудаг{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29—30}}. == Юкъара хоамаш == [[Керттера Кавказа дукъ|Кавказа Керттерча довкъа]] параллельно улл Чхараш йола дукъ, малхбузехьа из долалу Чекупс, Псебепс хин бассейнашкара. Малхбоалехьа дукъ кхоачалу Ӏандий ГӀойхин бассейне — ГӀойхин аьрда га да из, цох корта болчахьа кхеташ дола. Чхараш йола дукъ улл малхбузехьара [[гӀинбухе]]н-малхбузехьара малхбоалехьа-зӀилбухен-малхбоалехьа. Чхараш йолча довкъа параллельно дад (10-30 км гаьна): {{кхм|Боковой хребет|ОагӀонцара дукъ}} — Псебепс хин бассейнагара КӀайхин бассейнага кхаччалца; Хьалхашкахьара дукъ — КӀайхин бассейнагара Черека бассейнага кхаччалца; юха а ОагӀонцара дукъ — Черека бассейнагара Ердан бассейнага кхаччалца{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=16—34}}. ГӀинбухехьа улла кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — Къулбаседа Кавказа рельефа тӀа белгга хьакъедаш да. Царех ша биц, кхыча довкъошта юкъе белгга да бовхьаш лакха цахиларца. Чхараш йола дукъ дикка лохагӀа да Керттера Кавказа довкъал, ДаьгӀенаш йола дукъ Чхараш йолча довкъал лохагӀа да, Хьунаш йола дукъ ДаьгӀенаш йолча довкъал лохагӀа да.{{sfn|1-е изд. БСЭ Т. 30|1937|с=455}}{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=500—501}}{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=26—29}}: {{начало цитаты}} «…тӀадувларои вӀашкадувшарои сов чӀоагӀа моноклинальни оттам бохабеш, Ӏохьоахадаь довкъаш куэста тайпара рельефа оттама кеп ца лоархӀаш, оттама-тектонически лархӀа еза» {{oq|ru|…надвиги и складчатость настолько нарушают моноклинальную структуру, что указанные хребты следует рассматривать не как структурные формы рельефа типа куэст, а как структурно-тектонические»}} {{конец цитаты|источник= Н. А. Гвоздецкий, 1954{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29}}.}} == Керттера экамаш == Чхараш йола дукъ лакхача а лохача а лоамех латташ йола аргӀа я. ГӀинбухехьа йола босенаш {{комм 2|пологий|лаьгӀано}} я, зӀилбухехьа яраш нийса Ӏочу йолхаш я. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе ха́даш да, дукхача моттигашка юкъ а этте лоацига довкъаш долаш доагӀаш моттигаш хул цун{{sfn0|Географический энциклопедический словарь|1989|с=438}}. Хиша кхолл пхорагӀа йолха а́тагӀе́наш, довкъаца вӀашканийслуча хьахул кӀоаргга йола чӀожаш. Эггара цӀихеза йола Чхараш йолча довкъа чӀожаш я — Чегема хин (Чегема чӀож), Безенге Черека (Хулама чӀож), Малкхарой Черека (Малкхарой чӀож), Уруха (Уруха чӀож){{sfn|ЭСБЕ Т. XIII<sup>A</sup>|1894|с=850—851}}{{sfn|1-е изд. БСЭ Т. 30|1937|с=455}}{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=500—501}}{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29}}. Советий хана Чхараш йолча довкъа доазув зӀамагӀа белгалдеш хиннандаь, дӀоахал хӀанзачул дуккха лоацагӀа да оалаш хиннад: «Лоаца географе энциклопеди» (1960—1966) — 330 км, БСЭ кхоалагӀа арахе́цар — 375 км. 2001-ча шера даьча тохкамех, Чхараш йолча довкъа дӀоахал 931 км, юкъера лакхал 1740 метр я, эггара лакхагӀа йола [[Высота над уровнем моря|йизза́ лакхаленаш]] лоархӀ Чегемеи, Черекеи, Урухеи бассейнашка, царгара дӀахо бовхьаш лохлу. Довкъа эггара лакхагӀбола бухь ба Чегемеи Черекеи бассейний хинкерта лоам ба — Къаракъая, цун лакхал 3646,0 м{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=500}}, БСЭ кхоалагӀча арахецара чуи, СССР Генштаба 1984-ча шера мехкасурташ тӀеи кхыйола лакхал я — 3646 м{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-27 (II-38-027, Верх. Балкария)}}}. Довкъа тӀа хьунаш ягӀа — наджеи, попеи, иштта кхыяраши (дукхагӀа [[орц]]аш тӀа). XX бӀаьшу долалуш Ӏаьржача лоамий довкъий орцашкара хьу дикка дӀаяьккха хиннай{{sfn0|ЭСБЕ Т. XXXVIII<sup>A</sup>|1903|с=688}}; Лоацача географе энциклопеде яхачох, лоаман баьх йикъа аренаш я Чхараш йолча довкъа зӀилбухерча босе тӀа{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=501}}, {{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}, {{sfn|Географический энциклопедический словарь|1989|с=438}} — Йоккхача Кавказа гӀинбухерча мухалений керттера даьгӀенаш я уж{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 32|1955|с=209}}{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=217, 500-501}}{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29}}. === Довкъа морфометрии керттера бовхьаши === 2001-ча шера арабаьннача «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» яхача балха тӀа Чхараш йола дукъ дийкъад 24 даькъах хин бассейнашка гӀолла. Иштта тохкамхоша белгалъяьхай керттера морфометрически белгалонаш (доазон йӀоахал, юкъереи тӀехи йола лакхал), цул совгӀа Чхараш йолча довкъа морфологически белгалонаш а. Дистад мехкасурташ тӀагӀолла юсташ йолча циркулца (мехкасурта масштаб 1:200 000 хиннай, тӀаккха чуийнна тохкам беча хана — масштаб 1:50 000). Царел совгӀа айламерча фе тӀарча а суртех пайда ийцаб{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=16, 29—31}}. «Йоккхача Кавказа довкъаш …» яхача балха тӀа хьоахадаь ца Ӏеш, бовхьаш хьоахадаьд ЭСБЭ лустамашкахьа (Ӏаьржача лоамий дакъа санна), иштта СССР Генштабеи ФГУП «Госгисцентра» мехкасурташа яхачох лоархӀаме дола бовхьаш аьнна цӀи йоаккхаш а{{sfn|ЭСБЕ Т. XIII<sup>A</sup>|1894|с=850—851}}{{sfn|ЭСБЕ Т. XXXIII|1901|с=83}}. {| class="standard" |- ! rowspan=2 | Хиний бассейнаш{{ref+|Указано условное разделение Скалистого хребта на отрезки по бассейнам рек (в основном их верховий) согласно монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат»{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=30}}. В скобках добавлены некоторые крупные притоки входящие в указанные бассейны, согласно картам Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра».|}} ! rowspan=2 | Довкъа<br> дӀоахал(км) ! colspan=3 | Лакхал (м) ! rowspan=2 | Кхыйола геообъекташ |- ! юкъера ! colspan=2 | ЛакхагӀдола бовхьаш |- | colspan=6 style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-top: 1px solid #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF" | '''З—С—З ↖''' |- | Чекупс-Псебепс<br>(+ Кудако) ||align="center"| 28 ||align="center"| 240 ||align="center"| 324,6{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-112 (I2-37-112, Новороссийск)}} || цӀи йоаца лоам (ЛоамкӀалара дукъ){{ref+|ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Указана высота для горы без названия к западу от хутора Подгорный (Крымский район, Краснодарера йист), координаты — {{coord|44.949631|37.778687|noosm=1}}. На картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» гора отмечалась, но название её не указывалось{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-112 (I2-37-112, Новороссийск)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-112}}. Название «Подгорный хребет» для данной горы и, вероятно, соседних возвышенностей, фигурирует в монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат»{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29—30}}.|group=К.}} || |- | Адагум (+ Абин,<br> Хабль) ||align="center"| 40 ||align="center"| 210 ||align="center"| 413,6{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-113 (I2-37-113, Абинск)}} || цӀи йоаца лоам (Кхерашха дукъ){{ref+|Краснодарерча йистерча Абински шахьара Новый яхача посёлках гӀинбухен-малхбузехьа латтача лоаман лакхал я язъяьр, цӀи яц цунна белгалъяь. Цун координаташ я: {{coord|44.732970|38.266805|noosm=1}}. Кхерашха дукъ яхар таржам да: СССР Генштабеи ФГУП «Госгисцентреи» мехкасурташка лоам белгалбоаккхаш бар, тӀаккха цунна а юхерча бовхьаш тӀа а «Камен'''ист'''ый хребет» аьнна ӀотӀаяьздаьдар{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-113 (I2-37-113, Абинск)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-113}}. «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» яхача белха тӀа ороним вешта латт — «Камен'''н'''ый хребет»{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29—30}}.|group=К.}} || |- | Хабль-Убинка (+ М. Хабль,<br> Б. Хабль, Иль) ||align="center"| 23 ||align="center"| 590 ||align="center"| 875,1{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-113 (I2-37-113, Абинск)}} || Убиньсу Дерби) || |- | Афипс-Шебш<br>(+ Безепс) ||align="center"| 36 ||align="center"| 480 ||align="center"| 612,4{{ref+|На картах Генштаба СССР по состоянию на 1979 год указана высота 612,4 м{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-126}}; на картах ФГУП «Госгисцентра» масштаба 1:50 000 и 1:25 000 даны другие данные — 613 м{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-126-А, L-37-126-А-а}}; в монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» ещё один вариант — 612 м{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29—30}}.|}} || Забытая || |- | Псекупс ||align="center"| 38 ||align="center"| 520 ||align="center"| 772,6{{ref+|На картах Генштаба СССР по состоянию на 1988 год масштаба 1:100 000 высота Сарай-Горы указана 772,6 м, на картах масштаба 1:50 000 даны другие данные — 772,3 м{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-127 (I2-37-127, Горячий Ключ), L-37-127-4}}.|group=К.}} || Сарай-Гора || |- | Пшиш ||align="center"| 26 ||align="center"| 810 ||align="center"| 1080,7{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-140 (I2-37-140, Черниговское)}} || Боз-Депе || |- | Пшеха ||align="center"| 30 ||align="center"| 870 ||align="center"| 1328,6{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-140 (I2-37-140, Черниговское)}}<br>1158,1{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-140 (I2-37-140, Черниговское)}} || Матазык{{ref+|Гора к юго-западу от посёлка Мезмай (Апшеронский район, Краснодарский край), находится на границе Апшеронского района Краснодарского края и Майкопского района [[Адыгея|Республики Адыгея]]{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-140 (I2-37-140, Черниговское)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-140}}, координаты — {{coord|44.184231|39.864744|noosm=1}}.|group=К.}}<br>Берзанкорта{{ref+|ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Гора к юго-западу от села Гуамка (Апшеронский район, Краснодарский край), координаты — {{coord|44.218457|39.857735|noosm=1}}. Авторы работы «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» указали эту гору как самую высшую точку в этом районе, однако рядом находится более высокая гора — Матазык. На картах Генштаба СССР название «Лысая» указывается только на масштабе 1:50 000{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-140 (I2-37-140, Черниговское)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-140}}{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=30}}. Не следует путать с другими одноимёнными вершинами (см. Лысая).|group=К.}} || |- | КӀайхий ||align="center"| 50 ||align="center"| 1070 ||align="center"| 1235,0{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-141 (I2-37-141, Каменномостский)}} || Герга Чхар{{ref+|ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Гора к северо-западу от станицы Баговская (Мостовский район, Краснодарский край), координаты — {{coord|44.234441|40.456761|noosm=1}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-141 (I2-37-141, Каменномостский)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-141}}.|group=К.}} || |- | Лаба ||align="center"| 53 ||align="center"| 1180 ||align="center"| 1664,6{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-143 (I2-37-143, Спокойная)}} || Берзанкорта{{ref+|ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй.Гора к востоку от села Курджиново (Урупский район Карачаево-Черкесия), координаты — {{coord|44.008014|41.065506|noosm=1}}. Не следует путать с другими одноимёнными вершинами (см. Лысая){{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=L-37-143 (I2-37-143, Спокойная)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=L-37-143}}.|group=К.}} || |- | Уруп ||align="center"| 30 ||align="center"| 1480 ||align="center"| 1703 || гора б/н || |- | Доккха Зеленчук ||align="center"| 16 ||align="center"| 1520 ||align="center"| 1751 || Больше || |- | ЗӀамига Зеленчук ||align="center"| 19 ||align="center"| 1400 ||align="center"| 1560 || Джунгур || |- | Къобанхий ||align="center"| 65 ||align="center"| 2050 ||align="center"| 2592,3<br>2644 || Доккха Бермамыт<br>ЗӀамига Бермамыт || |- | Малка||align="center"| 47 ||align="center"| 2440 ||align="center"| 2955 || Найджидзга || |- | Чегем ||align="center"| 40 ||align="center"| 2780 ||align="center"| 3646{{ref+|Второе издание БСЭ и «Краткая географическая энциклопедия» указывали высоту горы в 3610 м{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}{{sfn|Краткая географическая энциклопедия Т. 3|1962|с=500}}, в 3-м издании БСЭ и на картах Генштаба СССР по состоянию на 1984 год высота другая — 3646 м{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 23|1976|с=491}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-27 (II-38-027, Верх. Балкария)}}.|name=Kar.|group=К.}}<br>3300 || Къаракъая (Акъ-къая дукъ)<br>Акъ-къая (Акъ-къая дукъ) || |- | Черек ||align="center"| 23 ||align="center"| 3260 ||align="center"| 3497,5{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-27 (II-38-027, Верх.Балкария)}} || Соухауз || |- | Урух ||align="center"| 30 ||align="center"| 3280 ||align="center"| 3529,3{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-28 (II-38-028, Чикола)}}<br>3453,8{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-28 (II-38-028, Чикола)}}<br>3420,5{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-40 (II-38-040, Верх.Згид)}} || Ваза-Хох{{ref+|В монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» название горы указывается слитно — «Вазахох»{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=30}}, на картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» название пишется раздельно, через дефис и составная часть ''хох'' с большой буквы — «Ваза-Хох»{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-28 (II-38-028, Чикола)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=K-38-028}}.|group=К.}}<br>Боровцек{{ref+|Гора к северу от горы Ваза-Хох, координаты — {{coord|43.021417|43.673509|noosm=1}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-28 (II-38-028, Чикола)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=K-38-028}}.|group=К.}}<br>Кион-Хох{{ref+|В ЭСБЕ гора указывается раздельно через дефис, вторая часть с маленькой буквы — «Кион-хох»{{sfn|ЭСБЕ Т. XV|1895|с=273}}, на картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» слитно — «Кионхох»{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-40 (II-38-040, Верх.Згид)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=K-38-040}}.|group=К.}} || |- | {{кхм|Ардон|АрадоагӀахий (Ердан)}} (+ {{кхм|Фиагдон|Фиагхий}}},<br> {{кхм|Гизельдон|ГӀа́залхий}}, {{кхм|Геналдон|Геналхий}}) ||align="center"| 18 ||align="center"| 2750 ||align="center"| 3438,7{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-41 (II-38-041, Мизур)}} || Каривхох{{ref+|Гора к востоку от села Урсдон (Алагирский район, [[Северная Осетия]]), координаты - {{coord|42.874793|44.226088|noosm=1}}{{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=K-38-41 (II-38-041, Мизур)}}{{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=K-38-041}}.|group=К.}} || |- | rowspan=2 | [[Тийрк]] (+ [[Ӏарамхий]]) || rowspan=2 |align="center"| 21 || rowspan=2 |align="center"| 2210 ||align="center"| 3003 || [[Маьтлоам]] || ''{{таржам дац|Терчек|Тийркилга}}'' хьаст |- | rowspan=2 |align="center"| 3171,7 || rowspan=2 | [[Гайкомд|КхаькӀоамтӀе]]| || rowspan=2 | {{кхм|Арчхи|Ӏаьржача хин}} хьаст |- | rowspan=2 | [[Шолж]] (+ [[Эс]]) || rowspan=2 |align="center"| 67 || rowspan=2 |align="center"| 2350 |- | || Гора Гора || |- | {{кхм|Аргун|Орга}} ||align="center"| 81 ||align="center"| 2400 ||align="center"| 2855 || ДӀай-Лам || |- | Акхсай ||align="center"| 17 ||align="center"| 2310 ||align="center"| 2726 || Цоболго || |- | Акхташ ||align="center"| 28 ||align="center"| 2390 ||align="center"| 2745 || Суябимеэр || |- | [[Ӏандий ГӀойсу]] ||align="center"| 105 ||align="center"| 2040 || || || |- | colspan="6" style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF" | '''↘ В—Ю—В''' |} * Бодула * Ламутакъая 3176 м * Иткъаябаши 3197 м * Ликоран 3030 м * Кала (Къала) * Метеген 3154 м * Мулучу 3005 м * Хазнибаши 3103 м * Домбайлыбаши 2993 м * Араухох 2680 м == Геологически оттам == Кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — хьахиннад лоаман породаш чухарцарца, ха мел йода царех чӀоагӀа чӀор хьахиннай. Куэстий мугӀаршта юкъе чукхитта моттигаш я, цига лохагӀа улл кӀаьда чӀор. Чхараш йола дукъ ше латт сома уллача кӀирах — из я Лохерча {{комм 2|Меловой период|Ме́ла муреи}} Лакхерча ме́ла муреи заман {{sfn|1-е изд. БСЭ Т. 30|1937|с=455}}{{sfn|2-е изд. БСЭ Т. 39|1956|с=203}}. Чхараш йолча довкъа Ердани КӀайхини юкъера дакъа хьахиннад Лакхерча {{комм 2|Юрский период|Юра мура}} заман дижачох: кӀирах, доломитах, мергелах{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=29, 58-59}}. Юра мур чӀоагӀа дика бӀаргӀагуш я Чхараш долча довкъа тӀа, къаьстта ГӀа́зал чӀоже: титон, киммеридж, оксфорд яхача кхоачамах лагӀаш да цига, уж латташ да органогенни пелитоморфически кӀирахи долмитахи{{sfn|''Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др.''|2001|с=59}}. == Белгалдаккхар == === Доашхамаш === {{комментарии|group=К.}} === Бовхамаш === {{белгалдаккхар}} {{Гӏалгӏайчен лоамаши довкъаши}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш]] 7gvw2gdc8jr1aa5ls7yyrqjeer7akne Беканаькъан 0 13241 74538 63379 2026-06-22T09:51:02Z Тоадархо 5207 74538 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = тайпа |Название = Беканаькъан |Иллюстрирование = |Раса = [[Кавкасионский тип|Кавкасионий]] |Народ = [[ГӀалгӀай]] |Язык = [[гӀалгӀай мотт]] |Письменность = [[гӀалгӀай йоазув]] |Религия = [[Ислам|бусалба]] |Первые упоминания = |Включают = |Родственны = |Родовое село = [[Хамхе шахьар]]: [[ТӀаргам]] |Современное расселение = |Историческое расселение = }} '''Беканаькъан''' ({{lang-ru|Бековы}}) — [[гӀалгӀай]] [[тайпа]]; хӀанзара [[гӀалгӀай тайпанцӀи]]. Хьахиннай [[Бек]] яхача [[ГӀалгӀай цӀи|гӀалгӀай цӀерах]]. Цхьан хана хиннача [[ТӀаргамхой]] яхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна [[ваьр]] да из. [[ТӀаргам]]ара цу тайпах хиннача ''Бек'' яхача сагагара дӀаболабеннаб из тайпан никъ. == Тархьар == Хьагучох, беканаькъан цхьа дакъа [[ТӀаргам]]ара а даьнна [[Йоккха Ачалкхе|Йоккхача Ачалкхе]] дӀадахад. Моттигерча наха хьаяхачох, духхьара цига хайша́раш [[беканаькъан]] ба<ref name="Чапанов">{{статья |автор=Чапанов А. К. |заглавие=Село Верхние Ачалуки: история и современность |ссылка= |издание=Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске» |место=Назрань |год=2012 |страницы=125 |язык=ru}}</ref>. 1820-ча шера гӀаьбартий аьлашкара хьа а ийца эрсий паччахь волча Александр II-чо [[гӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар|лоамара ӀокӀалабовлача гӀалгӀашта]] белгалдаьха хиннад уж лаьтташ, шийна ца дезача уж хувшаргбоацаш. 1820-ча шера шерашка [[хьалххо]] Беканаькъан Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш кхыча тайпашца цхьана [[бур-боарза]] гонахьа хайшаб нах. МуӀах баьццара кӀада а хьоарчадаь, кхозза бур-боарзах го а баьккхийта, кӀайча [[ка|ко́мах]] урс хьекха́д цар баха ховшаш. Меза када те́къабеш Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш, то́паш а кхувсаш Ӏоха́р дезадаьчул тӀехьагӀа, бур-боарза кӀалха Ӏохайшаб нах ба́ха. Цу тӀа вагӀаш хаьхо хиннав кхерам болаш хӀама хилча, юртахошта соакхал деш. Ха аргӀ-аргӀагӀа хувца а луш деш хиннад<ref name="Чапанов" />. == Хьажа иштта == * '''[[Беканаькъан (нах)|Беканаькъан цӀихеза нах]]''' == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Беканаькъан|Беканаькъан]] 80fy7gt2g1vuq8idgfjglmg4f9h5cqi Шакира 0 18793 74532 2026-06-21T18:21:01Z ~2026-35968-38 6336 Керда оагIув: «[[Файл:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|справа|мини|Shakira (2023)]] '''Шакира''' (хьакъ йола цIи — Шакира Изабель Мебарак Риполь) — Колумбера цIихеза иллиалархо, эшараш кхоллархо, халхархо я. Из яьй 1977 шера саькур бетта 2-гIча дийнахьа Барранкилья яхача пхье. Шакира дер...» 74532 wikitext text/x-wiki [[Файл:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|справа|мини|Shakira (2023)]] '''Шакира''' (хьакъ йола цIи — Шакира Изабель Мебарак Риполь) — Колумбера цIихеза иллиалархо, эшараш кхоллархо, халхархо я. Из яьй 1977 шера саькур бетта 2-гIча дийнахьа Барранкилья яхача пхье. Шакира дерригача дунен тIа чIоагIа йовзаш я, цох дукхагIа оал «Латински мукъама паччахь».<ref>https://www.forbes.com/sites/andreazarczynski/2023/04/30/as-latin-music-booms-grammy-museum-honors-shakira/</ref> == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} j8v0gej2r05zqz10b2rgzwm9wcewbfe Чхараш дола дукъ 0 18794 74535 2026-06-22T08:50:10Z Daysiy 32 Daysiy цӀи хийцай [[Чхараш дола дукъ]] → «[[Чхараш йола дукъ]]» 74535 wikitext text/x-wiki #ластар [[Чхараш йола дукъ]] 5rftrgdio09a7xartk98hoc3lsuwy41 Ло:ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши 10 18795 74539 2026-06-22T10:35:04Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Навигационная полоса | имя = ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши | заголовок = [[ГӀалгӀайче]]н довкъаши 2000 метр совгӀа лакха дола лоамаши | изображение = | изображение2 = | содержание = ;'''Довкъаш''' * [[Керттера Кавказа дукъ]] * (Шолжа) [[АргӀа (дукъ)|АргӀа]] * Тий...» 74539 wikitext text/x-wiki {{Навигационная полоса | имя = ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши | заголовок = [[ГӀалгӀайче]]н довкъаши 2000 метр совгӀа лакха дола лоамаши | изображение = | изображение2 = | содержание = ;'''Довкъаш''' * [[Керттера Кавказа дукъ]] * (Шолжа) [[АргӀа (дукъ)|АргӀа]] * [[Тийрка аргӀа]] * [[Чхараш йола дукъ]] * {{кхм|Лесистый хребет|Хьунаш йола дукъ}} * {{кхм|Пастбищный хребет|ДаьгӀенаш йола дукъ}} ;'''Лоамаш''' * [[Шанлоам]] (4451 м.) * {{кхм|Бачахи}} (4291 м.) * {{кхм|Кидеганис}} (4275 м.) * {{кхм|Эрзи (гора)|Аьрзе чӀожа лоам}} (3963 м.) * {{кхм|Сахарисмта}} (3963 м.) * {{кхм|Маамгос}} (3869 м.) * {{кхм|Малчечкорт|МалчӀожа корта}} (3669 м.) * {{кхм|Харсакорт|Харсакорта}} (3466 м.) * {{кхм|Терхкорт|Терхкорта}} (3209 м.) * [[ЦӀейлоам]] ([[КхаькӀоамтӀе]], [[Коазойлоам]]) (3171 м.) * [[Маьтлоам]] (3003 м.) * {{кхм|Леймайлам|Леймойлоам}} (2496 м.) * {{кхм|Цорейлам|Цхьоройлоам}} (2298 м.) * {{кхм|Черехкорт|ЧӀерхкорта}} (2230 м.) * {{кхм|Ерди-Корта (Ингушетия)|Ердикорта}} (2214 м.) ;[[Тархьар]]е хиннараш: * [[Бешлоамкорта]] (5034) }}<noinclude> [[ОагӀат:Навигационни лераш:Эрсечен рельеф]] [[ОагӀат:Навигационни лераш:ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Навигационни лераш:Лоамаш|ГӀал]] </noinclude> bxxg7mry3ot42h10xyzz5l6mfjuppkp 74540 74539 2026-06-22T10:36:20Z Тоадархо 5207 Тоадархо цӀи хийцай [[Ло:Гӏалгӏайчен лоамаши довкъаши]] → «[[Ло:ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши]]» 74539 wikitext text/x-wiki {{Навигационная полоса | имя = ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши | заголовок = [[ГӀалгӀайче]]н довкъаши 2000 метр совгӀа лакха дола лоамаши | изображение = | изображение2 = | содержание = ;'''Довкъаш''' * [[Керттера Кавказа дукъ]] * (Шолжа) [[АргӀа (дукъ)|АргӀа]] * [[Тийрка аргӀа]] * [[Чхараш йола дукъ]] * {{кхм|Лесистый хребет|Хьунаш йола дукъ}} * {{кхм|Пастбищный хребет|ДаьгӀенаш йола дукъ}} ;'''Лоамаш''' * [[Шанлоам]] (4451 м.) * {{кхм|Бачахи}} (4291 м.) * {{кхм|Кидеганис}} (4275 м.) * {{кхм|Эрзи (гора)|Аьрзе чӀожа лоам}} (3963 м.) * {{кхм|Сахарисмта}} (3963 м.) * {{кхм|Маамгос}} (3869 м.) * {{кхм|Малчечкорт|МалчӀожа корта}} (3669 м.) * {{кхм|Харсакорт|Харсакорта}} (3466 м.) * {{кхм|Терхкорт|Терхкорта}} (3209 м.) * [[ЦӀейлоам]] ([[КхаькӀоамтӀе]], [[Коазойлоам]]) (3171 м.) * [[Маьтлоам]] (3003 м.) * {{кхм|Леймайлам|Леймойлоам}} (2496 м.) * {{кхм|Цорейлам|Цхьоройлоам}} (2298 м.) * {{кхм|Черехкорт|ЧӀерхкорта}} (2230 м.) * {{кхм|Ерди-Корта (Ингушетия)|Ердикорта}} (2214 м.) ;[[Тархьар]]е хиннараш: * [[Бешлоамкорта]] (5034) }}<noinclude> [[ОагӀат:Навигационни лераш:Эрсечен рельеф]] [[ОагӀат:Навигационни лераш:ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Навигационни лераш:Лоамаш|ГӀал]] </noinclude> bxxg7mry3ot42h10xyzz5l6mfjuppkp Ло:Гӏалгӏайчен лоамаши довкъаши 10 18796 74541 2026-06-22T10:36:21Z Тоадархо 5207 Тоадархо цӀи хийцай [[Ло:Гӏалгӏайчен лоамаши довкъаши]] → «[[Ло:ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши]]» 74541 wikitext text/x-wiki #ластар [[Ло:ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши]] a6qob3m0tzu0mwwizb1x4g5fgo3q46g