Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk Ло:Potd/2026-08-01 10 18953 74940 2026-07-31T14:24:54Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg» 74940 wikitext text/x-wiki Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg eum7hwvxwyh1ocv18c0eylod14p3x59 Ло:Motd/2026-08-01 10 18954 74941 2026-07-31T14:30:02Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Hope_on_the_horizon.webm» 74941 wikitext text/x-wiki Hope_on_the_horizon.webm j7bc52jy1xmmgqcrrcyuk07gg5io59r Кистий 0 18955 74942 2026-08-01T10:05:05Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Тувла ма бе|ПIенгезхой|пIенгезхошца|[[Гуржехье|ГуржегӀа]] ба́хача «кистинцы» оалача тоабанца}} '''Кистий''', е '''кӀистий'''<ref>{{cite web|author= Коазой Аслан|url= stihi.ru/2017/10/24/7484 |title= Хьаьшеи фусам-даи. 1 дакъа|subtitle= |lang= inh|format= |website= |publisher= |date= 2017-10-24|description= |quote= |access-date=2025-10-05|dead...» 74942 wikitext text/x-wiki {{Тувла ма бе|ПIенгезхой|пIенгезхошца|[[Гуржехье|ГуржегӀа]] ба́хача «кистинцы» оалача тоабанца}} '''Кистий''', е '''кӀистий'''<ref>{{cite web|author= Коазой Аслан|url= stihi.ru/2017/10/24/7484 |title= Хьаьшеи фусам-даи. 1 дакъа|subtitle= |lang= inh|format= |website= |publisher= |date= 2017-10-24|description= |quote= |access-date=2025-10-05|deadlink= |archive-url= |archive-date= |ref=}}</ref> ''(ба)'' ({{lang-ce|кистӀий}}, {{lang-ru|кисты, кистины}}) — хьалха [[нахские народы|нахски къамаех]]<ref>Советская этнография, 1984</ref>{{sfn|Шавхелишвили|1963|с=38-40}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Журналъ Министерства народнаго просвѣщенія. Издательство: Тип. Императорской Академии Наук. СПб. 1860</ref><ref>Русскія горы и кавказскіе горцы разсказ. Сергей Максимов· 1866</ref>, эггара хьалха [[гӀалгӀай|гӀалгӀаех]], арахьара йоахаш хинна цӀи. ГӀалгӀаех из цӀи [[фаьппий|фаьппешта]] тӀагӀолла я́ха йолаяьй. ТӀехьагӀо цу дешаца цхьацца йолча юкъарлонех цӀи йоахаш хиннай, [[бехкам]]агӀа гаьнарча кистийхи ([[нохчий]]) гаргарча кистийхи (гӀалгӀай) екъаш хиннай уж{{дехьавалар|гаьнареи гаргареи кистий}}. Вай хана кистий яха цӀи гӀалгӀашта юкъе яьржаяц, нохчашта юкъе из лелаеш [[Гуржехье|ГуржегӀара]] кистий-нохчий ба{{дехьавалар|ХӀанзара хьал}}.[[Файл:Durdzuks,_kists,_gligvis,_kabardians_and_chechens_on_the_map_of_Georgia_by_Prince_Vakhushti_Bagrationi_(cropped).jpg|мини|400px|[[Вахушти Багратиони|Вахуште Багратионе]] мехкасурта тӀара кистий, 1740 ш.]] == Юкъара хоам == [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] кистий баха моттиг [[Ӏарамхий|Ӏарамхица]] белгалъю{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=151}}{{sfn|Харадзе, Робакидзе|1968|c=18}}{{sfn|Крупнов|1971|c=29}}. ДукхагӀа И. А. Гюльденштедта хоамашта тӀа а товжаш {{кхм|Броневский, Семён Михайлович|С. М. Броневске}} яздаьд кисташа шоаех цкъаза ''кистий'' (''кисты'') оалилга а, цкъаза ''гӀалгӀай'' (''галга'') оалилга а, цкъаза ''онгуштахой'' (''ингуши'') оалилга а цхьа цӀи кхычох хувца а хувцаш лела а еш», гӀалгӀашта юкъе термин яьржа хилар гойташ{{sfn|Крупнов|1971|с=36}}. [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Евгенийс]] яхачох, кистий ширача хана баьхаб [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] йисте, гуржий йоазонашка «Кистетис-Цхали» оалаш, эрсий йоазонашка «Кистинка» оалаш долча{{sfn|Крупнов|1971|с=29-30}}. Кистий лаьттан доазув хиннад [[малхбузе]]хьа [[ЖӀайрахой|жӀайрахошцеи]], [[малхбоале]]хьа [[гӀалгӀай шахьар]]цеи, [[къулбехье]]хьа [[Гуржехье]]нцеи, тӀаккха [[гӀинбухе]]хьа [[ТӀаьрша аре|ТӀаьрша ара]] Ӏоъарадоалаш хиннад. Кистий шахьарах иштта ''«[[Фаьппий шахьар]]»'' яхад шаккхе цӀи цаӀ лоархӀаш, тӀаккха тӀехьагӀа, XIX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе, ''«Мецхалой шахьар»'' яха болабеннаб цох урхале хьалйихьа́ча [[Мецхал]]а цӀерагӀа{{sfn|Харадзе, Робакидзе|1968|c=28—29, 36}}. [[Файл:Ингуши_или_Кисты,_фрагмент_карты_Л._Штедера_1782_года.jpg|мини|250x250пкс|ГӀалгӀай е кистий Л. Штедера мехкасурта тӀа, 1782 ш.]] === Гаьнареи гаргареи кистий === [[Файл:Кистины_(карта_1858_года).png|мини|300x300пкс|Гаргареи гаьнареи кистий (1858-ча шерара мехкасурт)]] ТӀехьагӀа кистий яхача дешаца цхьацца йолча юкъарлонех цӀи йоахаш хиннай, [[бехкам]]агӀа гаьнарча кистийхи ([[нохчий]]) гаргарча кистийхи ([[гӀалгӀай]]) бекъаш хиннаб уж{{sfn|Чулков, Захаров, Колпашников, Саблин|1785}}{{sfn|Charles Vallencey|1804|c=13}}{{sfn|Johann Christoph Adelung|1806|c=444}}<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://oramash.ru/publ/tallamash/statistika_1859_goda_po_tajpam_i_obshhestvam/1-1-0-3 |title = Статистика 1859 года по тайпам и обществам - Талламаш - Каталог статей - Орамаш |website = oramash.ru |access-date = 2023-01-23 |archive-date = 2023-01-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230129172343/http://oramash.ru/publ/tallamash/statistika_1859_goda_po_tajpam_i_obshhestvam/1-1-0-3 |url-status = live}}</ref><ref>{{публикация |1=книга |заглавие=Этнографическое описание народов России |оригинал=Description ethnographique des peuples de la Russie |ссылка=https://runivers.ru/lib/book3305/16792/ |автор=Паули Густав-Федор Христианович |ответственный= |место=СПб |том=IV |издательство=Тип. Ф. Беллизард |примечание= |год=1862 |страниц=310 |иллюстрации= |ref= |архив дата=2020-09-27 |архив=https://web.archive.org/web/20200927203259/https://runivers.ru/lib/book3305/16792/ }}</ref>. [[Файл:22365CAA-5BAD-4D93-8D32-61CF.jpg|мини|300x300пкс|Кистийчен мехкасурт. 1836-гӀа шу]] 1830-ча шерашка ''гаргара кистий'' (гӀалгӀай) 2071 саг хиннав лоархӀаш (380 фусам){{sfn|Жданов|2005|с=148}}. 1859-ча шера ''гаьнарча кистий'' (чеченцев) 18000 гаргга саги; ''гаргара кистий'' (гӀалгӀай) — 1300 гаргга саги<ref>{{книга | заглавие = Военные сборники. Статистика обществ. | nodot = | язык = ru | ответственный = | ссылка = | место = Санкт-Петербург | издательство = Типография Карла Вульфа | год = 1859 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }}</ref>. == ХӀанзара хьал == ХӀанзарча вайнаьха этнонимашта юкъе «кистий» яха термин яц: [[гуржий|гуржаша]] [[вайнах]]ах из йоахилга цхьаболча нохчашта мара йовзаш яц из{{sfn|Волкова|1973|с=143}} — [[Гуржехье|ГуржегӀа]] {{кхм|Кахетия|КӀахтӀойчен}} {{кхм|Панкисское ущелье|ПӀанкӀазан чӀоже}} ба́хаш бола {{кхм|кистинцы|кистий-нохчий}} ба уж<ref>{{книга |автор = Жданов Ю.А |заглавие = Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ростов-на-Дону |издательство = Северо-Кавказский научный центр высшей школы (СКНЦ ВШ) |год = 2005 |том = 1 |страницы = 148 |страниц = |isbn = |doi = |тираж = |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |title = Региональные особенности обычного права (адата) Чеченцев XVXX вв. |author = Елфимов В. О. |lang = |website = Crimea.Edu |archive-url = https://web.archive.org/web/20180308231331/http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |archive-date = 2018-03-08 |access-date = 2018-03-08 |url-status = dead}}</ref><ref>Алексей Головлёв. Очерки о Чечне: природа, население, новейшая история. Вектор-С, 2007 — С. 295</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Charles Vallencey |заглавие = Collectanea de Rebus Hibernicis |ссылка = https://books.google.ru/books?id=VSY2AAAAMAAJ&hl=ru |том = VI |язык = en |издательство = Graisberry and Campbell |место = Dublin |год = 1804 |страниц = 480 |ref = Charles Vallencey }} * {{книга |автор = Johann Gottfried Eichhorn |заглавие = Geschichte der Litteratur, von ihrem Anfang bis auf die neuesten Zeiten |ссылка = https://books.google.ru/books?id=0-PCKZI9FB8C&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |язык = de |том = 6 |издательство = Bey Vandenhoek und Ruprecht |место = Göttingen |год = 1807 |страниц = 678 |ref = Johann Gottfried Eichhorn }} * {{книга |автор = Johann Christoph Adelung |заглавие = Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten |язык = de |издательство = In der Vossischen Buchandlung |место = Berlin |год = 1806 |страниц = 686 |ref = Johann Christoph Adelung }} * {{книга |автор = Sir Richard Phillips |заглавие = A Geographical View of the World: Embracing the Manners, Customs, and Pursuits, of Every Nation; Founded on the Best Authorities |ссылка = https://books.google.co.uk/books?id=INEBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |издание = |язык = en |издательство = E. Hopkins and W. Reed |место = New York |год = 1826 |страниц = 406 |ref = Charles Vallencey }} * {{книга |автор = Бутков П. Г. |часть = Мнение о книге: Славянския древностi |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |язык = |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательство = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Динник Н. Я. |язык = |заглавие = По Чечне и Дагестану |ref = Динник |ссылка = |издание = 4 |ответственный = |место = [[Тбилиси|Тифлис]] |издательство = Типография К. П. Козловского |год = 1905 |страницы = 15 |страниц = 78 |isbn = }} * {{книга |автор = |часть = Кавказский край |ссылка часть = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/4 |заглавие = Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба |язык = ru |место = СПб. |издательство = Типография Департамента Генерального штаба |год = 1851 |том = 16. Ч. 1 |страниц = 274 |ref = Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |язык = |заглавие = {{{кхм|Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия}} |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = {{кхм|Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.}} |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = моногр. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = Утверждено Институтом истории АН СССР. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]] |год = 1963 |страниц = 368 |страниц б/н = б/н 4 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{публикация|книга |автор= |заглавие = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев |издание = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2020 |страниц = 760 |серия = История Ингушетии: открытый архив |isbn = 978-5-98864-060-8 |тираж = 1000 |ref = Сборник документов и материалов }} * {{книга |автор = |часть = Список горских аулов Кубанской и Терской областей |язык = |заглавие = Сборник статистических сведений о Кавказе |ответственный = Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества |ссылка = https://rusneb.ru/catalog/001908_000036_STAVR-595095/ |ссылка часть = https://viewer.rusneb.ru/ru/001908_000036_STAVR-595095?page=422&rotate=0&theme=white |место = Тифлисъ |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типогрфия Меликова и К. |год = 1869 |том = I |страниц = 884 |страницы = 41—52 (418—429) |archive-url = |ref = Сборник статистических сведений о Кавказе }} * {{книга |автор = {{кхм|Харадзе, Русудан Лукьяновна|Харадзе Р. Л.}}, {{кхм|Робакидзе, Алексей Иванович|Робакидзе А. И.}} |часть = К вопросу о нахской этнонимике |заглавие = Кавказский этнографический сборник |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. И. Робакидзе; Академия наук Грузинской ССР |место = Тбилиси |издательство = Мецниереба |год = 1968 |том = II. Очерки этнографии Горной Ингушетии |страниц = 272 |тираж = 2000 |ref = Харадзе, Робакидзе }} * {{книга |автор = Чулков М. Д., Захаров А., Колпашников А. Я., Саблин Н. Я. |заглавие = Историческое описаніе россійской коммерціи при всехъ портахъ и границахъ от древнихъ временъ до ныне настоящаго и всехъ преимущественныхъ узаконеній по оной государя императора Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни императрицы Екатерины Великія |ответственный = М. Д. Чулков |язык = ru |место = М. |издательство = Университетская типография у Н. Новикова |год = 1785 |том = II |страниц = 674 |ref = Чулков, Захаров, Колпашников, Саблин }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} * {{книга |автор = Шавхелишвили А. И. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Из истории взаимоотношений между грузинским и чечено-ингушским народами. (С древнейших времен до XV века) |оригинал = |язык = ru |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/shavheleshvili-a-i-iz-istorii-vzaimootnoshenij-mezhdu-gruzinskimi-i-checheno-ingushskimi-narodami-1963g_compressed/ |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = Чеч.-Инг. кн. изд-во |год = 1963 |том = |страницы = |страниц = 128 |isbn = |тираж = |ref = Шавхелишвили }} * {{публикация|книга | автор = {{кхм|Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.}} | часть = Глава пятая. Вайнахи | заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа | вид = моногр. | ответственный = Ответ. ред. Л. И. Лавров | издание = АН СССР. Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая | место = М. | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]], Глав. ред. вост. литературы | год = 1973 | страниц = 206 | страниц б/н = б/н 2 | страницы = 122—174 | тираж = 1600 | ref = Волкова }} * {{книга | заглавие = Энциклопедия культур народов Юга России | часть = Народы Юга России | nodot = | язык = ru | ответственный = Жданов Ю.А. | ссылка = | место = Ростов н/Д | издательство = СКНЦ ВШ | год = 2005 | том = 1 | страниц = 244 | страницы = 148 | isbn = 5-87872-089-2 | ref = Жданов}} * {{Книга |заглавие = Народы России: Атлас культур и религий |ответственный = отв. ред. : Журавский А. В., Казьмина О. Е., Тишков В. А. |издание = М-во регионального развития Российской Федерации, {{кхм|Российская академия наук|РАН}} |год = 2008 |место = Москва |издательство = ИПЦ «Дизайн. Информация. Картография» |страниц = 256 |isbn = 978-5-287-00607-5 |тираж = 2000 |ref = Народы России }} * {{книга | автор = {{кхм|Далгат, Башир Керимович|Далгат Б. К.}} | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей | ответственный = Подготовка издания и предисловие У. Б. Далгат, ответ. ред. В. А. Тишков | издание = РАН. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького | место = М. | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 (1892-1894) | страниц = 382 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | тираж = 2000 | ref = Далгат }} <small>''(современное переиздание)''</small> [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]] [[ОагӀат:Нохчийчен тархьар]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай]] [[ОагӀат:Нохчий]] {{#seo:|robots=noindex, follow}} erkgi13m82idsbdnsh6h7bf8oes6mxt 74943 74942 2026-08-01T10:05:38Z Тоадархо 5207 74943 wikitext text/x-wiki {{Тувла ма бе|ПIенгезхой|пIенгезхошца|[[Гуржехье|ГуржегӀа]] ба́хача «кистинцы» оалача тоабанца}} '''Кистий''', е '''кӀистий'''<ref>{{cite web|author= Коазой Аслан|url= stihi.ru/2017/10/24/7484 |title= Хьаьшеи фусам-даи. 1 дакъа|subtitle= |lang= inh|format= |website= |publisher= |date= 2017-10-24|description= |quote= |access-date=2025-10-05|deadlink= |archive-url= |archive-date= |ref=}}</ref> ''(ба)'' ({{lang-ce|кистӀий}}, {{lang-ru|кисты, кистины}}) — хьалха [[нахские народы|нахски къамаех]]<ref>Советская этнография, 1984</ref>{{sfn|Шавхелишвили|1963|с=38-40}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Журналъ Министерства народнаго просвѣщенія. Издательство: Тип. Императорской Академии Наук. СПб. 1860</ref><ref>Русскія горы и кавказскіе горцы разсказ. Сергей Максимов· 1866</ref>, эггара хьалха [[гӀалгӀай|гӀалгӀаех]], арахьара йоахаш хинна цӀи. ГӀалгӀаех из цӀи [[фаьппий|фаьппешта]] тӀагӀолла я́ха йолаяьй. ТӀехьагӀо цу дешаца цхьацца йолча юкъарлонех цӀи йоахаш хиннай, [[бехкам]]агӀа гаьнарча кистийхи ([[нохчий]]) гаргарча кистийхи (гӀалгӀай) екъаш хиннай уж{{дехьавалар|гаьнареи гаргареи кистий}}. Вай хана кистий яха цӀи гӀалгӀашта юкъе яьржаяц, нохчашта юкъе из лелаеш [[Гуржехье|ГуржегӀара]] кистий-нохчий ба{{дехьавалар|ХӀанзара хьал}}.[[Файл:Durdzuks,_kists,_gligvis,_kabardians_and_chechens_on_the_map_of_Georgia_by_Prince_Vakhushti_Bagrationi_(cropped).jpg|мини|400px|[[Вахушти Багратиони|Вахуште Багратионе]] мехкасурта тӀара кистий, 1740 ш.]] == Юкъара хоам == [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] кистий баха моттиг [[Ӏарамхий|Ӏарамхица]] белгалъю{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=151}}{{sfn|Харадзе, Робакидзе|1968|c=18}}{{sfn|Крупнов|1971|c=29}}. ДукхагӀа И. А. Гюльденштедта хоамашта тӀа а товжаш {{кхм|Броневский, Семён Михайлович|С. М. Броневске}} яздаьд кисташа шоаех цкъаза ''кистий'' (''кисты'') оалилга а, цкъаза ''гӀалгӀай'' (''галга'') оалилга а, цкъаза ''онгуштахой'' (''ингуши'') оалилга а цхьа цӀи кхычох хувца а хувцаш лела а еш», гӀалгӀашта юкъе термин яьржа хилар гойташ{{sfn|Крупнов|1971|с=36}}. [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Евгенийс]] яхачох, кистий ширача хана баьхаб [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] йисте, гуржий йоазонашка «Кистетис-Цхали» оалаш, эрсий йоазонашка «Кистинка» оалаш долча{{sfn|Крупнов|1971|с=29-30}}. Кистий лаьттан доазув хиннад [[малхбузе]]хьа [[ЖӀайрахой|жӀайрахошцеи]], [[малхбоале]]хьа [[гӀалгӀай шахьар]]цеи, [[къулбехье]]хьа [[Гуржехье]]нцеи, тӀаккха [[гӀинбухе]]хьа [[ТӀаьрша аре|ТӀаьрша ара]] Ӏоъарадоалаш хиннад. Кистий шахьарах иштта ''«[[Фаьппий шахьар]]»'' яхад шаккхе цӀи цаӀ лоархӀаш, тӀаккха тӀехьагӀа, XIX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе, ''«Мецхалой шахьар»'' яха болабеннаб цох урхале хьалйихьа́ча [[Мецхал]]а цӀерагӀа{{sfn|Харадзе, Робакидзе|1968|c=28—29, 36}}. [[Файл:Ингуши_или_Кисты,_фрагмент_карты_Л._Штедера_1782_года.jpg|мини|250x250пкс|ГӀалгӀай е кистий Л. Штедера мехкасурта тӀа, 1782 ш.]] === Гаьнареи гаргареи кистий === [[Файл:Кистины_(карта_1858_года).png|мини|300x300пкс|Гаргареи гаьнареи кистий (1858-ча шерара мехкасурт)]] ТӀехьагӀа кистий яхача дешаца цхьацца йолча юкъарлонех цӀи йоахаш хиннай, [[бехкам]]агӀа гаьнарча кистийхи ([[нохчий]]) гаргарча кистийхи ([[гӀалгӀай]]) бекъаш хиннаб уж{{sfn|Чулков, Захаров, Колпашников, Саблин|1785}}{{sfn|Charles Vallencey|1804|c=13}}{{sfn|Johann Christoph Adelung|1806|c=444}}<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://oramash.ru/publ/tallamash/statistika_1859_goda_po_tajpam_i_obshhestvam/1-1-0-3 |title = Статистика 1859 года по тайпам и обществам - Талламаш - Каталог статей - Орамаш |website = oramash.ru |access-date = 2023-01-23 |archive-date = 2023-01-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230129172343/http://oramash.ru/publ/tallamash/statistika_1859_goda_po_tajpam_i_obshhestvam/1-1-0-3 |url-status = live}}</ref><ref>{{публикация |1=книга |заглавие=Этнографическое описание народов России |оригинал=Description ethnographique des peuples de la Russie |ссылка=https://runivers.ru/lib/book3305/16792/ |автор=Паули Густав-Федор Христианович |ответственный= |место=СПб |том=IV |издательство=Тип. Ф. Беллизард |примечание= |год=1862 |страниц=310 |иллюстрации= |ref= |архив дата=2020-09-27 |архив=https://web.archive.org/web/20200927203259/https://runivers.ru/lib/book3305/16792/ }}</ref>. [[Файл:22365CAA-5BAD-4D93-8D32-61CF.jpg|мини|300x300пкс|Кистийчен мехкасурт. 1836-гӀа шу]] 1830-ча шерашка ''гаргара кистий'' (гӀалгӀай) 2071 саг хиннав лоархӀаш (380 фусам){{sfn|Жданов|2005|с=148}}. 1859-ча шера ''гаьнарча кистий'' (чеченцев) 18000 гаргга саги; ''гаргара кистий'' (гӀалгӀай) — 1300 гаргга саги<ref>{{книга | заглавие = Военные сборники. Статистика обществ. | nodot = | язык = ru | ответственный = | ссылка = | место = Санкт-Петербург | издательство = Типография Карла Вульфа | год = 1859 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }}</ref>. == ХӀанзара хьал == ХӀанзарча вайнаьха этнонимашта юкъе «кистий» яха термин яц: [[гуржий|гуржаша]] [[вайнах]]ах из йоахилга цхьаболча нохчашта мара йовзаш яц из{{sfn|Волкова|1973|с=143}} — [[Гуржехье|ГуржегӀа]] {{кхм|Кахетия|КӀахтӀойчен}} {{кхм|Панкисское ущелье|ПӀанкӀазан чӀоже}} ба́хаш бола {{кхм|кистинцы|кистий-нохчий}} ба уж<ref>{{книга |автор = Жданов Ю.А |заглавие = Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ростов-на-Дону |издательство = Северо-Кавказский научный центр высшей школы (СКНЦ ВШ) |год = 2005 |том = 1 |страницы = 148 |страниц = |isbn = |doi = |тираж = |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |title = Региональные особенности обычного права (адата) Чеченцев XVXX вв. |author = Елфимов В. О. |lang = |website = Crimea.Edu |archive-url = https://web.archive.org/web/20180308231331/http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |archive-date = 2018-03-08 |access-date = 2018-03-08 |url-status = dead}}</ref><ref>Алексей Головлёв. Очерки о Чечне: природа, население, новейшая история. Вектор-С, 2007 — С. 295</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Charles Vallencey |заглавие = Collectanea de Rebus Hibernicis |ссылка = https://books.google.ru/books?id=VSY2AAAAMAAJ&hl=ru |том = VI |язык = en |издательство = Graisberry and Campbell |место = Dublin |год = 1804 |страниц = 480 |ref = Charles Vallencey }} * {{книга |автор = Johann Gottfried Eichhorn |заглавие = Geschichte der Litteratur, von ihrem Anfang bis auf die neuesten Zeiten |ссылка = https://books.google.ru/books?id=0-PCKZI9FB8C&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |язык = de |том = 6 |издательство = Bey Vandenhoek und Ruprecht |место = Göttingen |год = 1807 |страниц = 678 |ref = Johann Gottfried Eichhorn }} * {{книга |автор = Johann Christoph Adelung |заглавие = Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten |язык = de |издательство = In der Vossischen Buchandlung |место = Berlin |год = 1806 |страниц = 686 |ref = Johann Christoph Adelung }} * {{книга |автор = Sir Richard Phillips |заглавие = A Geographical View of the World: Embracing the Manners, Customs, and Pursuits, of Every Nation; Founded on the Best Authorities |ссылка = https://books.google.co.uk/books?id=INEBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |издание = |язык = en |издательство = E. Hopkins and W. Reed |место = New York |год = 1826 |страниц = 406 |ref = Charles Vallencey }} * {{книга |автор = Бутков П. Г. |часть = Мнение о книге: Славянския древностi |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |язык = |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательство = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Динник Н. Я. |язык = |заглавие = По Чечне и Дагестану |ref = Динник |ссылка = |издание = 4 |ответственный = |место = [[Тбилиси|Тифлис]] |издательство = Типография К. П. Козловского |год = 1905 |страницы = 15 |страниц = 78 |isbn = }} * {{книга |автор = |часть = Кавказский край |ссылка часть = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/4 |заглавие = Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба |язык = ru |место = СПб. |издательство = Типография Департамента Генерального штаба |год = 1851 |том = 16. Ч. 1 |страниц = 274 |ref = Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |язык = |заглавие = {{{кхм|Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия}} |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = {{кхм|Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.}} |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = моногр. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = Утверждено Институтом истории АН СССР. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]] |год = 1963 |страниц = 368 |страниц б/н = б/н 4 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{публикация|книга |автор= |заглавие = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев |издание = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2020 |страниц = 760 |серия = История Ингушетии: открытый архив |isbn = 978-5-98864-060-8 |тираж = 1000 |ref = Сборник документов и материалов }} * {{книга |автор = |часть = Список горских аулов Кубанской и Терской областей |язык = |заглавие = Сборник статистических сведений о Кавказе |ответственный = Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества |ссылка = https://rusneb.ru/catalog/001908_000036_STAVR-595095/ |ссылка часть = https://viewer.rusneb.ru/ru/001908_000036_STAVR-595095?page=422&rotate=0&theme=white |место = Тифлисъ |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типогрфия Меликова и К. |год = 1869 |том = I |страниц = 884 |страницы = 41—52 (418—429) |archive-url = |ref = Сборник статистических сведений о Кавказе }} * {{книга |автор = {{кхм|Харадзе, Русудан Лукьяновна|Харадзе Р. Л.}}, {{кхм|Робакидзе, Алексей Иванович|Робакидзе А. И.}} |часть = К вопросу о нахской этнонимике |заглавие = Кавказский этнографический сборник |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. И. Робакидзе; Академия наук Грузинской ССР |место = Тбилиси |издательство = Мецниереба |год = 1968 |том = II. Очерки этнографии Горной Ингушетии |страниц = 272 |тираж = 2000 |ref = Харадзе, Робакидзе }} * {{книга |автор = Чулков М. Д., Захаров А., Колпашников А. Я., Саблин Н. Я. |заглавие = Историческое описаніе россійской коммерціи при всехъ портахъ и границахъ от древнихъ временъ до ныне настоящаго и всехъ преимущественныхъ узаконеній по оной государя императора Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни императрицы Екатерины Великія |ответственный = М. Д. Чулков |язык = ru |место = М. |издательство = Университетская типография у Н. Новикова |год = 1785 |том = II |страниц = 674 |ref = Чулков, Захаров, Колпашников, Саблин }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} * {{книга |автор = Шавхелишвили А. И. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Из истории взаимоотношений между грузинским и чечено-ингушским народами. (С древнейших времен до XV века) |оригинал = |язык = ru |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/shavheleshvili-a-i-iz-istorii-vzaimootnoshenij-mezhdu-gruzinskimi-i-checheno-ingushskimi-narodami-1963g_compressed/ |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = Чеч.-Инг. кн. изд-во |год = 1963 |том = |страницы = |страниц = 128 |isbn = |тираж = |ref = Шавхелишвили }} * {{публикация|книга | автор = {{кхм|Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.}} | часть = Глава пятая. Вайнахи | заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа | вид = моногр. | ответственный = Ответ. ред. Л. И. Лавров | издание = АН СССР. Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая | место = М. | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]], Глав. ред. вост. литературы | год = 1973 | страниц = 206 | страниц б/н = б/н 2 | страницы = 122—174 | тираж = 1600 | ref = Волкова }} * {{книга | заглавие = Энциклопедия культур народов Юга России | часть = Народы Юга России | nodot = | язык = ru | ответственный = Жданов Ю.А. | ссылка = | место = Ростов н/Д | издательство = СКНЦ ВШ | год = 2005 | том = 1 | страниц = 244 | страницы = 148 | isbn = 5-87872-089-2 | ref = Жданов}} * {{Книга |заглавие = Народы России: Атлас культур и религий |ответственный = отв. ред. : Журавский А. В., Казьмина О. Е., Тишков В. А. |издание = М-во регионального развития Российской Федерации, {{кхм|Российская академия наук|РАН}} |год = 2008 |место = Москва |издательство = ИПЦ «Дизайн. Информация. Картография» |страниц = 256 |isbn = 978-5-287-00607-5 |тираж = 2000 |ref = Народы России }} * {{книга | автор = {{кхм|Далгат, Башир Керимович|Далгат Б. К.}} | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей | ответственный = Подготовка издания и предисловие У. Б. Далгат, ответ. ред. В. А. Тишков | издание = РАН. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького | место = М. | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 (1892-1894) | страниц = 382 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | тираж = 2000 | ref = Далгат }} <small>''(современное переиздание)''</small> [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]] [[ОагӀат:Нохчийчен тархьар]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай]] [[ОагӀат:Нохчий]] glit63n8y9hal5dpp57hgqkngk6qp8b