Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Доакъашхо:Тоадархо/Албаканаькъан МурцаӀалий Жабраил
2
19009
75131
75025
2026-09-13T19:49:42Z
Тоадархо
5207
75131
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Албаканаькъан}}
{{Писатель
| имя = Албаканаькъан МурцаIалий Жабраил
| оригинал имени = Албаков Джабраил Мурцалович
| изображение = Албаков Джабраил.jpg
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 2.04.1940
| место рождения = {{МестоРождения|Яндакъонгий-Юрт|Яндакъонгий-Юрта}}, [[ГӀалме шахьар]], [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
| дата смерти = 5.10.1968
| гражданство = {{Флагификация|СССР}}
| род деятельности = {{Поэт|СССР|XX бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление = исбахьален литература
| жанр = оазарле
| язык произведений = [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]]
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Алба́канаькъан МурцаӀа́лий Жабра́ил''' ({{lang-ru|Албаков Джабраил Мурцалович}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — гӀалгӀай [[оазархо]].
== Биографи ==
Албаканаькъан Жабраил ваьв 1940-ча шера бекарга бетта 2-гӀча дийнахьа [[Яндакъонгий-Юрт]]а. Диъ шу даьнна кӀаьнк хиннав из 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках доаккхача]] хана. Цун бера шераш дӀадахад, СибарегӀа бала а хало а ловш. Дешар ГӀиргӀизой мехка дӀадола а даь, цигга юххьанцара ишкол яьккхай цо. 1957-ча шера [[ГӀалгӀайче]] ше ваьча ГӀалмисте цӀавеначул тӀехьагӀа, цо дийша чакхъяьккхай юкъера ишкол. Цул тӀехьагӀа из [[Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет|Шолжа-ГӀалий тӀарча хьехархой института]] кийчон отделене деша эттав из. 1959-ча шера Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института [[тархьар]]а-филологен факультете дӀахо дешар дӀадехьад Жабраила. Цу факультете дешаш волча хана, [[оазарле]]нцара хьашт совдоал цун. Байташ язъе а сурташ дехка а из дуккха хьалха, берий шерашка, волавенна хиннав{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=524}}<ref name="НБ РИ">{{cite web |author= |url=https://nbri.ru/ingushetiya-lyublyu-tebya-kak-syn-v-nb-ri-proshlo-meropriyatie-pamyati-poeta-dzhabraila-albakova/ |title=«Ингушетия, люблю тебя, как сын!...»: В НБ РИ прошло мероприятие памяти поэта джабраила Албакова|website=Национальная библиотека Республики Ингушетия |lang=ru |date=2025-04-10 |access-date=2026-02-15}}</ref>.
Албаканаькъан Жабраила болх баьб [[Гадаборшакъонгий-Юрт]]а юкъерча ишколе хьехархо волаш.
=== Лазари валари ===
1957-ча шера из ГӀиргӀизехьара [[Кавказ]]е цӀавоагӀача хана, цунца цхьан цӀермашен чу нийсбенна хиннаб [[Дошлакъий-Юрт]]ара гӀалгӀай, шоай берашца цӀабоагӀаш. ЦӀермашен сеца́ча юкъа хьогденнача берашта хий эца дагахьа араваьннача тӀехьависа хиннав из. Шийлача, цӀайзача цу Ӏан дийнахьа дарзах удаш, халла тӀехьакхийнав из, хӀаьта, тамбура чу шелваларо кхетам чура ваьккхав из. Цул тӀехьагӀа гучадаьннад тӀехкий хоттамашта хула а́ний хьувкхе́р. Ийс шера из лазар ловш хиннав Жабраил, юххера 1968-ча шера ардара бетта 5-гӀча дийнахьа цу лазарах веннав из{{ref+|Жабраила йишас Лидас дийцачох{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=524}}.|group=К.}}<ref name="НБ РИ" />.
== Кхоллам ==
Ший байташ араяха из волавеннав 1960-ча шера. Уж каст-каста кепатохаш араювлаш хиннай [[Сердало (газет)|«Сердало» газета]] тӀа а «[[Лоаман Ӏуйре]]» альманаха тӀа а. 1967-ча шера [[Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче]]но кепатеха арабаьккхаб «Наьна кулгаш» яха оазархочун байтий гуллам. Цунна юкъеяхай тайп-тайпарча тематиках йола байташ. Иштта арадийнад дӀахо кхыдола балхаш: 1969-ча шера — '''«ГӀалмисте»''', 1985 шера — '''«Лоамашкара мух»''', 2003-ча шера — '''«ГӀалгӀайче, хьо еза сона»''' ''(поэт кхелхачул тӀехьагӀа)''. Иштта цун стихаш юкъеяхай гӀалгӀай поэзен антологена а<ref>{{cite web |author=Оздоева М. |url=https://gazetaingush.ru/kultura/k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-ingushskogo-poeta-lirika-dzhabraila-albakova |title=К 80-летию со дня рождения ингушского поэта-лирика Джабраила Албакова |website=Газета Ингушетии |lang=ru |date=2020-04-02 |access-date=2026-02-15}}</ref><ref name="НБ РИ" />. «ГӀалмисте» яха гуллам наггахьа мара нийслуш бац, ГӀалгӀай Мехка Къаман Зарбанченга тӀехьа цун экземпляр яц<ref name="НБ РИ" />.
== Дезал ==
Саг йоалае кхоаваьвац.
== Белгалдаккхар ==
;Доашхамаш
{{белгалдаккхар|group=К.}}
;Бовхамаш
{{белгалдаккхар|2}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Евлоева А.М., Мартазанова Х. М.
|заглавие = ХӀанзара гӀалгӀай литература
|вид =
|ответственный = Сост.И.А.Дахкильгов
|место = Нальчик
|издательство = Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.
|издание =
|год = 2011
|страниц = 423
|ref = Евлоева, Мартазанова
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web |author= Оздоева М.|url=https://gazetaingush.ru/kultura/k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-ingushskogo-poeta-lirika-dzhabraila-albakova|title= С любовью к жизни|lang= ru |website= |publisher=газета «Ингушетия» |date= |access-date=2024-06-07}}
[[ОагӀат:Оазархой алапатах]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
{{#seo:
|title = Албаканаькъан МурцаӀалий Жабраил: оазархочун биографи, кхоллам, дезал
|description = Оазархо Албаканаькъан МурцаӀалий Жабраил ваьв 1940-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Яндакъонгий-Юрта. 1960-ча шерагара денз байташ кепайийттай, 1967-ча шера «Наьна кулгаш» яха гуллам арахийцаб. Цун кхоллам 20-ча бIаьшера шоллагIча ахдаькъан гIалгIай поэзи дегIаярца бувзабенна ба
}}
br298qfocqluixjfoxyr2ci4wke48zi
Доакъашхо:Тоадархо/Горчханаькъан Бадрудин
2
19010
75132
75030
2026-09-13T19:50:16Z
Тоадархо
5207
75132
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Горчхананаькъан}}
{{Писатель
| имя = Горчаханаькъан Хасолта Бадрудин
| оригинал имени = Горчханов Бадрудин Хасолтович
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 31.01.1965
| место рождения = {{МестоРождения|Пхьилекъонгий-Юрт|Пхьилекъонгий-Юрта}}, Нохч-ГӀалгӀай АССР
| дата смерти =
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| род деятельности = {{Писатель/кат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Журналист|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Драматург|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Поэт|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление = исбахьален литература
| жанр = оазарле
| язык произведений = [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]]
| дебют = «Шолжа-АтагӀа», кепатехад [[Лоаман Ӏуйре]] альманаха чу 1985 шера
| премии =
| награды = ГӀалгӀай Республика дукха дика хӀамаш карагӀдийна товшхала болхло
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Горчхана́ькъан Хасо́лта́ Бадруди́н''' ({{lang-ru|Горчханов Бадрудин Хасултанович}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]], [[драматург]], [[хоамбоаржабархо]] ва. [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н а [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н а доакъашхо ва. Цун цӀихезача балхашта юкъе я пьесаш «Ганз», «Шин цӀера юкъе», «Экзамен».
=== Дешар ===
Горчханаькъан Бадрудин ваьв 1965-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа [[Плиево|Пхьилекъонгий-Юрт]]а. 1982-ча шера цу юртарча № 1 йолча юкъарча ишколе дийша ваьннав из. Ишкол йистеяьккхача, къахьега волавенна хиннав [[Берса-Пхье|Берса́-Юртарча]] №5 йолча ПМК болхло волаш. Шин бетта цига болх баь, из деша вахав [[Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой университет]]е. Филологе факультета студент волаш хьалхара курс яьккха ваьнначул тӀехьагӀа, 1985-ча шера эскаре гӀулакх де тӀавех из. Цига волаш, {{кхм|Космодром Байконур|Байкон́ур}} яхача космодроме тӀема гӀишлонхо волаш болх баьб цо. Эскаре гӀулакх даь ваьнначул тӀехьагӀа, дӀахо университета дешар дӀадийшад{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Болх ===
1988-ча шера денз 1993-ча шерага кхаччалца Горчханаькъан Бадрудина болх баьб ший юртарча ишколе гӀалгӀай мотти литературеи хьехаш, ший университета дешар дӀахо а хьош. 1992-ча шера из университет яьккха ваьннав из. 1993-ча шера гурахьа Бадрудин балха эттав [[Научно-исследовательский институт им. Чаха Ахриева|Ӏоахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йолча ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институте]] литературан отдела болхло волаш. Цул тӀехьагӀа, «[[ГӀалгӀайче (газет)|ГӀалгӀайче]]» яхача газета корреспондент волаш болх баьб цо 1996-ча шерага кхаччалца. 1997-шера денз 2023-шерага кхаччалца «[[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]» яха берашта лаьрхӀа дола журнал кхоллаш, из дегӀадоаладеш къахьегаш хиннав{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
2026-ча шера наджгоанцхой бетта денз «ГӀалгӀай мотт а литература а тахкареи дегӀадоаладареи юкъарчен» чу «Йоазонхочун пхьоале» яхача проектагӀа болх беш ва. Цига къона йоазонхой кхебеш ва из царна литературан кхоллам оттабар а хьехаш<ref>Центр изучения и развития ингушского языка и литературы, 22.08.2026</ref>. Из болх цо хьалха а лелабаьб 2022-ча шера «Гений места» яха федеральни проект дӀахьоча хана<ref>{{cite web |author=ГӀазданаькъан А. |url=https://serdalo.ru/inh/tvorcheskaya-masterskaya-pisatelya-badrudina-gorchkhanova-otkrylas-v-nacionalnoy-biblioteke?ysclid=mt8ue5497h800585612 |title=Йоазонхочун, Горчхананаькъан Бадрудина, кхоллама мастерсткой хьайийлар ГIалгIайчен Къаман библиотеке |website=Сердало |lang=inh |date=2022-03-16 |access-date=2026-02-15}}</ref>
== Кхоллам ==
Горчханаькъан Бадрудин литературни болх бе волавеннав, ишколе деша вагӀача хана. Нохч-ГӀалгӀай зарбанчено эрсий а гӀалгӀай а меттала араяьхай цун байташ а, пьесаш а, дувцараш а: '''«Шолжа атагӀа»''' («Лоаман Ӏуйре» 1985), '''«Цонашка»''' (1988), '''«Са воӀ Дарамсолта»''' (1988), '''«Мишта ийю велосипедаш»''' (1991), '''«Шийла кхуврч»''' (1991), '''«Мишта лувц цӀокъаш»''' (1991), '''«Ӏаьржа список»''' (1991), '''«Аьттув бийхкача хана»''' (1991), «Сом» (1991), '''«Даьста качмат»''' (1992), '''«Къуна къоал дича»''' (1992). Цун литературни балхаш юкъедахад гӀалгӀай меттала долча гулламашата: '''«Баьца тӀа тхир»''' (1989), '''«Хьамсара мукъамаш»''' (1990), '''«Дунен дехар»''' (1991). 2007-ча шера «[[Сердало (газет)|Сердало]]» [[зарбанче]]но арахийцад '''«Шолжа йисте»''' яха цун кинижка. 2002-ча шера денз [[Союз писателей России|Эрсечен йоазонхой юкъарлон]] доакъашхо ва{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Драматургецара болх ===
2004-ча шера Горчханаькъан Бадрудина язъяьча пьесах ГӀалгӀай драма театре '''«Рузкъан болх»''' яха спектакль оттаяьй. 2019-ча шера театро хьекхар цун пьесах '''"Ганз "'''яха спектакль. «Ганз» пхе суртах латт. Кертера турпалхо ва итт шера гӀалгӀай вахарах лаьца дувцараш яздаь саг. Цхьан дийнахьа ший коа юкъе улла гударг юстара яккха отт Берс. Белаца оахк цунна гонахьа лаьтта, ваба бетта цунах, тӀаккха цхьан чӀоагӀача хӀамах бел кхет. Из хьаяьккхача, кхаба хул, чу хӀама хилац топпар мара. Ганз кораяьй аьнна, хабар арадоаккх Берса. Укхазара дӀайолалу сюжета завязка. Гучабоал дуккха гаргара нах (берий даь-воша Ӏаддал, даь-веший воӀ Саварбик). ХӀаравар гӀулакх де гӀерташ, ше кхоачара ва яхаш хул. Цу ганзах дакъа да аьле воагӀа юртара милиционер. Хьакхоач йиша Роза, сол кхоачара саг мичав хьа, сох лочкъаде воал хьо из, аьле, елха йолалу из. Авторо гойт мишта хувцалу рузкъа бахьан долаш нах. Берса оал ший гаргарча нахага гударг мархӀаелле, ийссаза барт баккха аьле. Масанне кхоачашду из декхар. тӀаккха гучадоал царна ганз йоацалга{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
'''«Шин цӀера юкъе»''' яха пьеса Островски '''«Гроза»''' яхача пьесана таралест. Турпалхой вӀашитар да цхьан тайпара тема хилар, маьр-наннеи несийнеи юкъе дӀаяхача замах лаьтта «тӀом». Горчханаькъан Бадрудина пьеса тӀа бувцараш ба маьр-нана Либи, керда дена нускал Зарема.
Доаладаь нускал хӀама хьадара дукха тӀера дац. Либи яшац нускало диллача улгех а, цо хьадеш долча хӀамах а, цул совгӀа цун тӀадувхача барзкъах а. Цар къовсам дӀаберз лоалахочун киловзалца {{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Байташ ===
Горчханаькъан Бадрудина язъяь байташ тайп-тайпарча жанрех а темех а я — '''духлохама''' (''«Кортамукъале», «Новкъа воалаш»''), '''Даьхенах а Ӏаламах а''' (''«Цу миха ткъамаш моажача лаьтта Ӏодетташ», «Аьрзега», «Эрий абарг да хьо, са къам», «Ловца», «Хьаст», «Малх шортта дӀабода.ший сердал телаш кхычарна»''), '''оазархочох а''' ''(«Поэти банкири»)'', '''безамах а''' (''«Моттацар сона, са езар, цӀаккха», «Маганзар сона дуненах ши дакъа де», «Хьажа тӀа хьайза кӀор санна Ӏаьржа кӀозал», «Хьо ма елха, сигале, седкъий легадеш», «ХӀара Ӏурра сай ды кхувлаш лелаш»''. '''Берашта хетаяь байташ''': ''«БӀоби», «Хье хьазилг хилча», «ГӀажа кӀориг», «Къулба», «Шолжа атагӀе»<ref name="Харсиева" />.
''
== Цун кхолламах ==
«Лакха боарам бола проза», аьнна, «Чоалдара Зарахмат» яхача цун дувцарах лаьца йоазонхочо [[Чахканаькъан СаӀид]]а язъяь статья араяьннай «Сердало» газета тӀа 2001-ча шера, 2005-ча шера «Дукха язде ма гӀерта, дика язде хьажа» яха шоллагӀа йола статья<ref name="Харсиева">{{cite web |author=Харсиева Л. |url=https://gazetaingush.ru/obschestvo/ingushskiy-poet-prozaik-dramaturg-badrudin-gorchkhanov |title=Ингушский поэт, прозаик, драматург Бадрудин Горчханов |website=Газета Ингушетии |lang=ru |date=2024-01-31 |access-date=2026-02-15}}</ref>.
== СовгӀаташ ==
2007-ча шера ГӀалгӀай Республика ''«Культура болхло»'' яха сийлен цӀи еннай Бадрудина ГӀалгӀай Республика мехкдаь амарах.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Евлоева А.М., Мартазанова Х. М.
|заглавие = ХӀанзара гӀалгӀай литература
|вид =
|язык = inh
|ответственный = Сост.И.А.Дахкильгов
|место = Нальчик
|издательство = Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.»
|издание =
|год = 2011
|страниц = 423
|ref = Евлоева, Мартазанова
}}
[[ОагӀат:Оазархой алапатах]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен драматургаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай драматургаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:Эрсечен йоазонхой юкъарлон доакъашхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
b7y7qpoaa37ens50x79abkm5s14w2a2
Доакъашхо:Тоадархо/Шаденаькъан Арсмака Султан
2
19013
75133
75038
2026-09-13T19:51:37Z
Тоадархо
5207
75133
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Шаденаькъан}}
{{Учёный
|Имя = Шаденаькъан А́рсмака Султа́н
|Оригинал имени =
|Изображение =
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1937
|Место рождения = {{МестоРождения|Буро}}
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = [[филологи]]
|Место работы = [[Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола Ӏилман-тохкама институт]]
|Учёная степень =
|Учёное звание =
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как = {{Ученый/кат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}-{{Филолог|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Оазархо|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Йоазонхо/оагӀат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, [[хоамбоаржабархо]]
|Известна как =
|Награды и премии = Шолжа-Пхьен сийдола вахархо
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Шаде́наькъан А́рсмака Султа́н''' ({{lang-ru|Шадиев Султан Арсамакович}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — [[йоазонхо]], хьехархо, [[хоамбоаржабархо]], [[Ӏилманхо]]. Цо яздаьд хьалхарча классашка деша дагӀача берашта дукха кинижкаш а, методически кулгал а{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
== Биографи ==
=== Берал ===
Шаденаькъан Султан ваьв [[Владикавказ|Буро]] тӀа 1937-ча шера маьцхали бетта 21 дийнахьа. [[Шаденаькъан Арсмак|Султана да, Арсмак]], дийша а наха лоархӀаш а саг хиннав. ГӀалгӀашта юкъе эггара хьалхарчарех 1932 шера. [[Московский государственный университет|МГУ]] хоамбоаржабархой факультете дийша ваьнна цӀа а вена, [[Нохч-ГӀалгӀай кинижкай зарбанче]]н редактор волаш болх баьб цо 1937-ча шера оагӀой беттага кхаччалца. Султан кхо шу даьнна бер дар, итт шу кхел яь, да́ лоацача хана. Набахта цамогаш а хинна, 1940-ча шера кхалхав цун да. 1944-ча шера, ворхӀ шу даьнна кӀаьнк волаш, [[Сибаре]]гӀа вигав из. Цул тӀехьагӀа, 1955-ча шера, ший 18 шу даьнначул тӀехьагӀа, ийслагӀча классе дешаш волаш, сайранарча ишколе деша а этта, «Металлист» цӀи йолча артеле Ош яхача шахьаре пишка комфоркаши, решеткаши, чона яьши, плиташи, кхыйола а цӀенна эшаш йола хӀамаши арахецаш болх баьб цо. Цу артеле кхаь бетта дешархо волаш болх баьчул тӀехьагӀа, Султанах литейщик хул{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Дешар, болх ===
1957-ча шера Шаденаькъан Султана лаьрхӀа хиннад {{кхм|Пермский авиационный техникум имени А. Д. Швецова|Пермерча фекемахой училище}} деша отта, цхьабакъда, наьн-да духьала хиннав цун хоржама. 1957-ча шера, ший мехка цӀавеначул тӀехьагӀа из деша эттав [[Чечено-Ингушский педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института]] тархьара-филологе отделене. 1962-ча шера дийша ваьнначул тӀехьагӀа, кхаь бетта [[Плиево|Пхьилекъонгий-Юртарча]] № 1 йолча ишколе дӀахьожаваь, кхаь бетта болх баьб цо, эскара гӀулакхе ше дӀавиггалца. 1964-ча октябрь бетта эскарера цӀавеначул тӀехьагӀа, [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча телевидене студе кагирхой редакце корреспондент волаш къахьийгад цо 1965-ча шерага кхаччалца. Цхьайтта шера «[[Сердало]]» газета редакце отдела кулгалхо а, бехктокхаме секретарь а волаш болх баьб Султана. [[Митинг в Грозном (1973)|1973 шера хиннача митинге]] хьалхалаьттарашта юкъе хилар бахьан долаш, из балхара дӀаваьккхав. 1976 шера Султана болх баьб Шолжа-ГӀала тӀарча телевидене гӀалгӀай меттала йолча редакце кулгалхо волаш. 1979—1993 шерашка Нохч-ГӀалгӀай кинажкай зарбанчен дешара-методически редакце кулгалхо хиннав из. 1992 шера [[Союз писателй России|Эрсечен йоазонхой юкъарлон]] доакъашхо хиннав Султанах. 1994-ча шера бекарга беттагара тов беттага кхаччалца бувзамахи кепайоазонахи йолча министерствон кулгалхочун {{comment|когаметтаоттар|заместитель}} волаши, 1994—1995 шерашка, Дешареи Ӏилмани министерстве дешара-методически литературан керттера говзанча волаши болх баьб. Цул тӀехьагӀа, 1995-1996-ча шерашка [[ГӀалгӀайче (ПТРК)|«ГӀалгӀайче» ПТРК]] тхьамада хул из. 1996 шера маьцхали бетта денз 1999 шерага кхаччалца Шаденаькъан Султан ГӀалгӀай Республикан юкъареи болхговзалийи дешара-методически литература арахецача Министерства отдела кулгалхо хиннав. Цул тӀехьагӀа [[Сунженский район|Шолжа шахьар]]а социальни Ӏалашон отдела кулгалхо хиннав. 2005-ча шера [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]] болх бе дӀавийхав из{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}, цига болх болх баьб цо 2018-ча шерага кхаччалца литературан отделе<ref name="ГӀазданаькъан А." />. 2018-ча шера «[[Шолжа-Пхье]]н сийдола вахархо» яха цӀи еннай цунна<ref>{{cite web |author=Дзарахова З. |url=https://gazetaingush.ru/obshchestvo/dorogi-zhizni-i-tvorchestva-sultana-shadieva |title=Дороги жизни и творчества Султана Шадиева |издание=[[ГӀалгӀайче (газет)|Ингушетия]] |lang=ru |date=2020-09-28 |access-date=2026-02-15}}</ref>.
== Кхоллам ==
Султана къахьегама юкъе массадолча лостамашка даь балхаш да. Дукха цо яздаьча [[Ӏаморг]]ел совгӀа, иштта говзаме йоазош а, таржамаш а деш хиннад цо<ref name="ГӀазданаькъан А.">{{статья |author=ГӀазданаькъан А. |url=https://serdalo.ru/inh/gazeta-serdalo-vsegda-v-moem-serdce-govorit-stareyshiy-zhurnalist-ingushetii-pisatel-i-uchenyy |title=«Сердало» газет массахана са дег чу да», — аьлар воккхача журналиста, Iилманхочо, йоазанхочо Шаденаькъан Султана |издание=[[Сердало (газет)|Сердало]]|lang=inh |date=2023-06-06 |access-date=2026-08-26}}</ref>.
=== Ӏилман болх ===
• З. З. Тимиевца, цхьоалагӀча классерча дешархошта «Абат» — 1995/2005<br>
• 2-ча классана лаьрхӀа «Дешара книжка» — 2002<br>
• «Абат хьехара дола методически кулгал» — 1986 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988<br>
• «ГӀалгӀай мотт — сурташца» — 1996 <br>
=== Говзаме йоазош ===
Берашта хетаяь цун байташ, дувцараш арадувлар «Сердало» газета тIа, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа, «СелаIад» яхача журнала тIа. Цун дукха балхаш кинажкашта а юкъедахад. 1991-ча шера Султана арахийцар хьайбаех, оакхарех долча фаьлгий гуллам. Цу хана арадаьлар, «Дунен дехар» яха, байтех, дувцарех латта книжка.<br>
• «ГӀалгӀай фаьлгаш» — 1991 <br>
• «Са мохк» — 1980 — «Зоахалол» яха дувцар<br>
• «Ӏийсай денал» — 1981<br>
• «Солнечный зайчик» — 1988<br>
• «Баьцаш тӀа тхир» — 1989<br> — берий [[оазарле|оазараш]]<br>
• «Са даьхе» — берашта язъяь оазараш<br>
• «Даде дувцараш» — юкъара гуллам, цхьадола дувцараш яздаьр Султан ва<ref name="ГӀазданаькъан А." />
=== Публицистика ===
• «Къовсамцеи къахьегамцеи хьакхелла керда вахар» (Жизнь, завоеванная в войне и труде)<br>
• «БӀубенна гӀа боахаш ва кинорежиссер» (Мамилов Суламбика кхоллама наькъах лаьца)<br>
• «Перестройка школеи цунна нийслу духьаленаши»<br>
• «Хьамида тӀема наькъаш» (Дороги войны Гамида)<br>
• «Он преданно любил свой народ. Славные сыны Ингушетии. Плиев С. С.»<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай литература» — Султана болх баьча отдело арабаьккха болх<ref name="ГӀазданаькъан А." />.
=== Таржамаш ===
• Бадуев С. «Пхи тума», «Бешто»<br>
• Гойгов А.Хь. «Сон горянки»<br>
• Мальсагов С. «Адский остров. Советские тюрьмы на дальнем Севере»<br>
• Джабагиев В-Г.Б «История покорения народа»<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Евлоева А. М. Мартазанова Х.М.
|заглавие = ХӀанзара гӀалгӀай литература
|вид =
|ответственный = Сост.И.А.Дахкильгов
|место = [[Нальчик]]
|издательство = [[Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.]]»
|издание =
|год = 2011
|страниц = 423
|ref = Евлоева, Мартазанова
}}
[[ОагӀат:ГIалгIайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГIалгIай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
te5cc68r76l90ombg5fxsz1mhtclj42
75134
75133
2026-09-13T19:52:30Z
Тоадархо
5207
/* Литература */
75134
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Шаденаькъан}}
{{Учёный
|Имя = Шаденаькъан А́рсмака Султа́н
|Оригинал имени =
|Изображение =
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1937
|Место рождения = {{МестоРождения|Буро}}
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = [[филологи]]
|Место работы = [[Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола Ӏилман-тохкама институт]]
|Учёная степень =
|Учёное звание =
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как = {{Ученый/кат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}-{{Филолог|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Оазархо|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Йоазонхо/оагӀат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, [[хоамбоаржабархо]]
|Известна как =
|Награды и премии = Шолжа-Пхьен сийдола вахархо
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Шаде́наькъан А́рсмака Султа́н''' ({{lang-ru|Шадиев Султан Арсамакович}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — [[йоазонхо]], хьехархо, [[хоамбоаржабархо]], [[Ӏилманхо]]. Цо яздаьд хьалхарча классашка деша дагӀача берашта дукха кинижкаш а, методически кулгал а{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
== Биографи ==
=== Берал ===
Шаденаькъан Султан ваьв [[Владикавказ|Буро]] тӀа 1937-ча шера маьцхали бетта 21 дийнахьа. [[Шаденаькъан Арсмак|Султана да, Арсмак]], дийша а наха лоархӀаш а саг хиннав. ГӀалгӀашта юкъе эггара хьалхарчарех 1932 шера. [[Московский государственный университет|МГУ]] хоамбоаржабархой факультете дийша ваьнна цӀа а вена, [[Нохч-ГӀалгӀай кинижкай зарбанче]]н редактор волаш болх баьб цо 1937-ча шера оагӀой беттага кхаччалца. Султан кхо шу даьнна бер дар, итт шу кхел яь, да́ лоацача хана. Набахта цамогаш а хинна, 1940-ча шера кхалхав цун да. 1944-ча шера, ворхӀ шу даьнна кӀаьнк волаш, [[Сибаре]]гӀа вигав из. Цул тӀехьагӀа, 1955-ча шера, ший 18 шу даьнначул тӀехьагӀа, ийслагӀча классе дешаш волаш, сайранарча ишколе деша а этта, «Металлист» цӀи йолча артеле Ош яхача шахьаре пишка комфоркаши, решеткаши, чона яьши, плиташи, кхыйола а цӀенна эшаш йола хӀамаши арахецаш болх баьб цо. Цу артеле кхаь бетта дешархо волаш болх баьчул тӀехьагӀа, Султанах литейщик хул{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Дешар, болх ===
1957-ча шера Шаденаькъан Султана лаьрхӀа хиннад {{кхм|Пермский авиационный техникум имени А. Д. Швецова|Пермерча фекемахой училище}} деша отта, цхьабакъда, наьн-да духьала хиннав цун хоржама. 1957-ча шера, ший мехка цӀавеначул тӀехьагӀа из деша эттав [[Чечено-Ингушский педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института]] тархьара-филологе отделене. 1962-ча шера дийша ваьнначул тӀехьагӀа, кхаь бетта [[Плиево|Пхьилекъонгий-Юртарча]] № 1 йолча ишколе дӀахьожаваь, кхаь бетта болх баьб цо, эскара гӀулакхе ше дӀавиггалца. 1964-ча октябрь бетта эскарера цӀавеначул тӀехьагӀа, [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча телевидене студе кагирхой редакце корреспондент волаш къахьийгад цо 1965-ча шерага кхаччалца. Цхьайтта шера «[[Сердало]]» газета редакце отдела кулгалхо а, бехктокхаме секретарь а волаш болх баьб Султана. [[Митинг в Грозном (1973)|1973 шера хиннача митинге]] хьалхалаьттарашта юкъе хилар бахьан долаш, из балхара дӀаваьккхав. 1976 шера Султана болх баьб Шолжа-ГӀала тӀарча телевидене гӀалгӀай меттала йолча редакце кулгалхо волаш. 1979—1993 шерашка Нохч-ГӀалгӀай кинажкай зарбанчен дешара-методически редакце кулгалхо хиннав из. 1992 шера [[Союз писателй России|Эрсечен йоазонхой юкъарлон]] доакъашхо хиннав Султанах. 1994-ча шера бекарга беттагара тов беттага кхаччалца бувзамахи кепайоазонахи йолча министерствон кулгалхочун {{comment|когаметтаоттар|заместитель}} волаши, 1994—1995 шерашка, Дешареи Ӏилмани министерстве дешара-методически литературан керттера говзанча волаши болх баьб. Цул тӀехьагӀа, 1995-1996-ча шерашка [[ГӀалгӀайче (ПТРК)|«ГӀалгӀайче» ПТРК]] тхьамада хул из. 1996 шера маьцхали бетта денз 1999 шерага кхаччалца Шаденаькъан Султан ГӀалгӀай Республикан юкъареи болхговзалийи дешара-методически литература арахецача Министерства отдела кулгалхо хиннав. Цул тӀехьагӀа [[Сунженский район|Шолжа шахьар]]а социальни Ӏалашон отдела кулгалхо хиннав. 2005-ча шера [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]] болх бе дӀавийхав из{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}, цига болх болх баьб цо 2018-ча шерага кхаччалца литературан отделе<ref name="ГӀазданаькъан А." />. 2018-ча шера «[[Шолжа-Пхье]]н сийдола вахархо» яха цӀи еннай цунна<ref>{{cite web |author=Дзарахова З. |url=https://gazetaingush.ru/obshchestvo/dorogi-zhizni-i-tvorchestva-sultana-shadieva |title=Дороги жизни и творчества Султана Шадиева |издание=[[ГӀалгӀайче (газет)|Ингушетия]] |lang=ru |date=2020-09-28 |access-date=2026-02-15}}</ref>.
== Кхоллам ==
Султана къахьегама юкъе массадолча лостамашка даь балхаш да. Дукха цо яздаьча [[Ӏаморг]]ел совгӀа, иштта говзаме йоазош а, таржамаш а деш хиннад цо<ref name="ГӀазданаькъан А.">{{статья |author=ГӀазданаькъан А. |url=https://serdalo.ru/inh/gazeta-serdalo-vsegda-v-moem-serdce-govorit-stareyshiy-zhurnalist-ingushetii-pisatel-i-uchenyy |title=«Сердало» газет массахана са дег чу да», — аьлар воккхача журналиста, Iилманхочо, йоазанхочо Шаденаькъан Султана |издание=[[Сердало (газет)|Сердало]]|lang=inh |date=2023-06-06 |access-date=2026-08-26}}</ref>.
=== Ӏилман болх ===
• З. З. Тимиевца, цхьоалагӀча классерча дешархошта «Абат» — 1995/2005<br>
• 2-ча классана лаьрхӀа «Дешара книжка» — 2002<br>
• «Абат хьехара дола методически кулгал» — 1986 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988<br>
• «ГӀалгӀай мотт — сурташца» — 1996 <br>
=== Говзаме йоазош ===
Берашта хетаяь цун байташ, дувцараш арадувлар «Сердало» газета тIа, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа, «СелаIад» яхача журнала тIа. Цун дукха балхаш кинажкашта а юкъедахад. 1991-ча шера Султана арахийцар хьайбаех, оакхарех долча фаьлгий гуллам. Цу хана арадаьлар, «Дунен дехар» яха, байтех, дувцарех латта книжка.<br>
• «ГӀалгӀай фаьлгаш» — 1991 <br>
• «Са мохк» — 1980 — «Зоахалол» яха дувцар<br>
• «Ӏийсай денал» — 1981<br>
• «Солнечный зайчик» — 1988<br>
• «Баьцаш тӀа тхир» — 1989<br> — берий [[оазарле|оазараш]]<br>
• «Са даьхе» — берашта язъяь оазараш<br>
• «Даде дувцараш» — юкъара гуллам, цхьадола дувцараш яздаьр Султан ва<ref name="ГӀазданаькъан А." />
=== Публицистика ===
• «Къовсамцеи къахьегамцеи хьакхелла керда вахар» (Жизнь, завоеванная в войне и труде)<br>
• «БӀубенна гӀа боахаш ва кинорежиссер» (Мамилов Суламбика кхоллама наькъах лаьца)<br>
• «Перестройка школеи цунна нийслу духьаленаши»<br>
• «Хьамида тӀема наькъаш» (Дороги войны Гамида)<br>
• «Он преданно любил свой народ. Славные сыны Ингушетии. Плиев С. С.»<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай литература» — Султана болх баьча отдело арабаьккха болх<ref name="ГӀазданаькъан А." />.
=== Таржамаш ===
• Бадуев С. «Пхи тума», «Бешто»<br>
• Гойгов А.Хь. «Сон горянки»<br>
• Мальсагов С. «Адский остров. Советские тюрьмы на дальнем Севере»<br>
• Джабагиев В-Г.Б «История покорения народа»<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Евлоева А. М. Мартазанова Х.М.
|заглавие = ХӀанзара гӀалгӀай литература
|вид =
|ответственный = Сост.И.А.Дахкильгов
|место = [[Нальчик]]
|издательство = Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.
|издание =
|год = 2011
|страниц = 423
|ref = Евлоева, Мартазанова
}}
[[ОагӀат:ГIалгIайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГIалгIай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
l16nsf3ich46z8vv2z3yug2le5kdhvb
75135
75134
2026-09-13T19:52:54Z
Тоадархо
5207
75135
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Шаденаькъан}}
{{Учёный
|Имя = Шаденаькъан А́рсмака Султа́н
|Оригинал имени =
|Изображение =
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1937
|Место рождения = {{МестоРождения|Буро}}
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = филологи
|Место работы = [[Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола Ӏилман-тохкама институт]]
|Учёная степень =
|Учёное звание =
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как = {{Ученый/кат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}-{{Филолог|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Оазархо|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Йоазонхо/оагӀат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, [[хоамбоаржабархо]]
|Известна как =
|Награды и премии = Шолжа-Пхьен сийдола вахархо
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Шаде́наькъан А́рсмака Султа́н''' ({{lang-ru|Шадиев Султан Арсамакович}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — [[йоазонхо]], хьехархо, [[хоамбоаржабархо]], [[Ӏилманхо]]. Цо яздаьд хьалхарча классашка деша дагӀача берашта дукха кинижкаш а, методически кулгал а{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
== Биографи ==
=== Берал ===
Шаденаькъан Султан ваьв [[Владикавказ|Буро]] тӀа 1937-ча шера маьцхали бетта 21 дийнахьа. [[Шаденаькъан Арсмак|Султана да, Арсмак]], дийша а наха лоархӀаш а саг хиннав. ГӀалгӀашта юкъе эггара хьалхарчарех 1932 шера. [[Московский государственный университет|МГУ]] хоамбоаржабархой факультете дийша ваьнна цӀа а вена, [[Нохч-ГӀалгӀай кинижкай зарбанче]]н редактор волаш болх баьб цо 1937-ча шера оагӀой беттага кхаччалца. Султан кхо шу даьнна бер дар, итт шу кхел яь, да́ лоацача хана. Набахта цамогаш а хинна, 1940-ча шера кхалхав цун да. 1944-ча шера, ворхӀ шу даьнна кӀаьнк волаш, [[Сибаре]]гӀа вигав из. Цул тӀехьагӀа, 1955-ча шера, ший 18 шу даьнначул тӀехьагӀа, ийслагӀча классе дешаш волаш, сайранарча ишколе деша а этта, «Металлист» цӀи йолча артеле Ош яхача шахьаре пишка комфоркаши, решеткаши, чона яьши, плиташи, кхыйола а цӀенна эшаш йола хӀамаши арахецаш болх баьб цо. Цу артеле кхаь бетта дешархо волаш болх баьчул тӀехьагӀа, Султанах литейщик хул{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}.
=== Дешар, болх ===
1957-ча шера Шаденаькъан Султана лаьрхӀа хиннад {{кхм|Пермский авиационный техникум имени А. Д. Швецова|Пермерча фекемахой училище}} деша отта, цхьабакъда, наьн-да духьала хиннав цун хоржама. 1957-ча шера, ший мехка цӀавеначул тӀехьагӀа из деша эттав [[Чечено-Ингушский педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института]] тархьара-филологе отделене. 1962-ча шера дийша ваьнначул тӀехьагӀа, кхаь бетта [[Плиево|Пхьилекъонгий-Юртарча]] № 1 йолча ишколе дӀахьожаваь, кхаь бетта болх баьб цо, эскара гӀулакхе ше дӀавиггалца. 1964-ча октябрь бетта эскарера цӀавеначул тӀехьагӀа, [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча телевидене студе кагирхой редакце корреспондент волаш къахьийгад цо 1965-ча шерага кхаччалца. Цхьайтта шера «[[Сердало]]» газета редакце отдела кулгалхо а, бехктокхаме секретарь а волаш болх баьб Султана. [[Митинг в Грозном (1973)|1973 шера хиннача митинге]] хьалхалаьттарашта юкъе хилар бахьан долаш, из балхара дӀаваьккхав. 1976 шера Султана болх баьб Шолжа-ГӀала тӀарча телевидене гӀалгӀай меттала йолча редакце кулгалхо волаш. 1979—1993 шерашка Нохч-ГӀалгӀай кинажкай зарбанчен дешара-методически редакце кулгалхо хиннав из. 1992 шера [[Союз писателй России|Эрсечен йоазонхой юкъарлон]] доакъашхо хиннав Султанах. 1994-ча шера бекарга беттагара тов беттага кхаччалца бувзамахи кепайоазонахи йолча министерствон кулгалхочун {{comment|когаметтаоттар|заместитель}} волаши, 1994—1995 шерашка, Дешареи Ӏилмани министерстве дешара-методически литературан керттера говзанча волаши болх баьб. Цул тӀехьагӀа, 1995-1996-ча шерашка [[ГӀалгӀайче (ПТРК)|«ГӀалгӀайче» ПТРК]] тхьамада хул из. 1996 шера маьцхали бетта денз 1999 шерага кхаччалца Шаденаькъан Султан ГӀалгӀай Республикан юкъареи болхговзалийи дешара-методически литература арахецача Министерства отдела кулгалхо хиннав. Цул тӀехьагӀа [[Сунженский район|Шолжа шахьар]]а социальни Ӏалашон отдела кулгалхо хиннав. 2005-ча шера [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]] болх бе дӀавийхав из{{sfn|Евлоева, Мартазанова|2011|с=423}}, цига болх болх баьб цо 2018-ча шерага кхаччалца литературан отделе<ref name="ГӀазданаькъан А." />. 2018-ча шера «[[Шолжа-Пхье]]н сийдола вахархо» яха цӀи еннай цунна<ref>{{cite web |author=Дзарахова З. |url=https://gazetaingush.ru/obshchestvo/dorogi-zhizni-i-tvorchestva-sultana-shadieva |title=Дороги жизни и творчества Султана Шадиева |издание=[[ГӀалгӀайче (газет)|Ингушетия]] |lang=ru |date=2020-09-28 |access-date=2026-02-15}}</ref>.
== Кхоллам ==
Султана къахьегама юкъе массадолча лостамашка даь балхаш да. Дукха цо яздаьча [[Ӏаморг]]ел совгӀа, иштта говзаме йоазош а, таржамаш а деш хиннад цо<ref name="ГӀазданаькъан А.">{{статья |author=ГӀазданаькъан А. |url=https://serdalo.ru/inh/gazeta-serdalo-vsegda-v-moem-serdce-govorit-stareyshiy-zhurnalist-ingushetii-pisatel-i-uchenyy |title=«Сердало» газет массахана са дег чу да», — аьлар воккхача журналиста, Iилманхочо, йоазанхочо Шаденаькъан Султана |издание=[[Сердало (газет)|Сердало]]|lang=inh |date=2023-06-06 |access-date=2026-08-26}}</ref>.
=== Ӏилман болх ===
• З. З. Тимиевца, цхьоалагӀча классерча дешархошта «Абат» — 1995/2005<br>
• 2-ча классана лаьрхӀа «Дешара книжка» — 2002<br>
• «Абат хьехара дола методически кулгал» — 1986 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988 <br>
• 2-ча класса дола «Дешара книжка» (хьехархочоа дола методически кулгал) — 1988<br>
• «ГӀалгӀай мотт — сурташца» — 1996 <br>
=== Говзаме йоазош ===
Берашта хетаяь цун байташ, дувцараш арадувлар «Сердало» газета тIа, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа, «СелаIад» яхача журнала тIа. Цун дукха балхаш кинажкашта а юкъедахад. 1991-ча шера Султана арахийцар хьайбаех, оакхарех долча фаьлгий гуллам. Цу хана арадаьлар, «Дунен дехар» яха, байтех, дувцарех латта книжка.<br>
• «ГӀалгӀай фаьлгаш» — 1991 <br>
• «Са мохк» — 1980 — «Зоахалол» яха дувцар<br>
• «Ӏийсай денал» — 1981<br>
• «Солнечный зайчик» — 1988<br>
• «Баьцаш тӀа тхир» — 1989<br> — берий [[оазарле|оазараш]]<br>
• «Са даьхе» — берашта язъяь оазараш<br>
• «Даде дувцараш» — юкъара гуллам, цхьадола дувцараш яздаьр Султан ва<ref name="ГӀазданаькъан А." />
=== Публицистика ===
• «Къовсамцеи къахьегамцеи хьакхелла керда вахар» (Жизнь, завоеванная в войне и труде)<br>
• «БӀубенна гӀа боахаш ва кинорежиссер» (Мамилов Суламбика кхоллама наькъах лаьца)<br>
• «Перестройка школеи цунна нийслу духьаленаши»<br>
• «Хьамида тӀема наькъаш» (Дороги войны Гамида)<br>
• «Он преданно любил свой народ. Славные сыны Ингушетии. Плиев С. С.»<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай литература» — Султана болх баьча отдело арабаьккха болх<ref name="ГӀазданаькъан А." />.
=== Таржамаш ===
• Бадуев С. «Пхи тума», «Бешто»<br>
• Гойгов А.Хь. «Сон горянки»<br>
• Мальсагов С. «Адский остров. Советские тюрьмы на дальнем Севере»<br>
• Джабагиев В-Г.Б «История покорения народа»<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Евлоева А. М. Мартазанова Х.М.
|заглавие = ХӀанзара гӀалгӀай литература
|вид =
|ответственный = Сост.И.А.Дахкильгов
|место = [[Нальчик]]
|издательство = Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.
|издание =
|год = 2011
|страниц = 423
|ref = Евлоева, Мартазанова
}}
[[ОагӀат:ГIалгIайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГIалгIай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
4nhbw02ymzprwphm4nywrps38n0b0sx
Гадаборшанаькъан Ювназа Або
0
19031
75122
75072
2026-09-13T17:27:29Z
Тоадархо
5207
Тоадархо цӀи хийцай [[Гадаборшанаькъан ювназа Або]] → «[[Гадаборшанаькъан Ювназа Або]]»
75072
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Гадаборшанаькъан}}
{{Писатель
| имя = Гадаборшанаькъан Ювназа Або
| оригинал имени = {{lang-ru|Гадаборшев Або Юнусович}}
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1942
| место рождения = {{МестоРождения|Гадаборшакъонгий-Юрт|Гадаборшакъонгий-Юрта}}, [[ГӀалме шахьар]]
| дата смерти =
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| род деятельности = {{Журналист|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Писатель/кат|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Гадаборшана́ькъан Ю́вназа Або́''' ({{lang-ru|Гадаборшев Або Юнусович}}) — [[«ГӀалгӀайче» газет]]а 1997 шера, 2002—2008 шерашка хинна керттера редактор, [[хоамбоаржабархо]], [[йоазонхо]].
== Вахара сурт ==
Гадаборшанаькъан Або ваьв 1942-ча шера шоай тайпан цӀи лелаеча ([[Гадаборшакъонгий-Юрт]]а) [[ГӀалме шахьар]]а чуйоагӀача юрта Сипсой Ювназеи Бузуртананаькъан Ӏисакха Губатеи дезале. Бокъонца сакхетарг хилале, диъ шу даьннача хана, из мехках ваьккхав. Цар дезал [[ГӀалгӀай]] къам [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|Сибаре]] дигача хана Кокчетава областе баха хайшаб. Пхи бер хиннад цар дезале кхувш: виъ воӀи цхьа йоӀи — эггара воккхагӀа Або а волаш. [[ГӀазакхстанехье|ГӀазакхстанехьа]] ишколе деша ваха а, цига тайп-тайпара Ӏилмаш карадерзаде а вӀаштӀехьадаьннад цун. Ишкол дика дешаш чакхъяьккхача, цунна лаьрхӀад йоазонца бувзабенна болх бе, цудухьа Ростоверча университета хоамбоаржабархой факультете. Хоамбаоражабар болхговзал йолаш нах кӀезига хиннаб [[ГӀалгӀай Мохк|ГӀалгӀай Мехка]], цӀенхашта даь а тӀехьале беркате хургйолаш а гӀулакх хиннад цунна карагӀдаьннар. Цу хана уж баьхаб республикан нанагӀала тӀа — [[Шолжа-ГӀала]] тӀа {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2022|с=}}.
=== Болх ===
Ювназа Або дӀахо балха эттав кагирхой газета редакце. Або къахьийгад дукхагӀа къердача а кертерча а газеташка: «Шолжа-ГӀала тӀара болхло», «Комсомола фу», «Социализма ХӀирийче», «Независимия газете», «[[Сердало (газет)|Сердало]]», кхычахьа а. Нохч-ГӀалгӀай республика ехачул тӀехьагӀа, Ювназа Або а цун дезал а баха бахаб [[Сипсой-ГӀала]] тӀа. Цо къахьийгад «Социализма ХӀирийче» ({{lang-ru|Социалистическая осетия}}) яхача газете. Цхьан юкъа из болх беш хиннав «Кортамукъа газет» ({{lang-ru|Независимая газета}}) яхача редакце. 1997 шера, 2002—2008 шерашка цо болх баьб «[[Газета Ингушетия|ГӀалгӀайче]]» газета керттера редактор волаш {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2022|с=}}<ref>{{cite web|author=Аскеров Магомед|url=https://magas.bezformata.com/listnews/k-25-letiyu-gazeti-ingushetiya/64324338/|title=К 25-летию газеты «Ингушетия»|subtitle=|lang=ru|format=|website=https://magas.bezformata.com/|publisher=|date=2018-01-23|description=|access-date=2026-09-03|deadlink=|archive-url=|archive-date=|ref=}}</ref>.
== СовгӀаташ ==
Ювназа Або республикан культуран гӀорваьнна болхло хиннав, «КарагӀдаьннарех» яха орден, Ерригроссе юртбоахама хьисап деш дӀаяздеча хьинаре дакъалацарах медаль еннай цунна {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2022|с=}}.
== Сесаг-дезал ==
Цои цун фусам-нанас Розаси воI-йоI кхедаьд: Илези Азаи. Илез 1990-ча шера ваьв. Из Москвера Россе социальни университет яьккха ва. Информатикаца, хьисап деча техникаца ювзаенна я цун балха говзал. Азас [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] яьккхай, из экономист я.
=== Вахара чаккхе ===
Гадаборшакъонгий Або кхелхав 2018 шера июль бетта 16-ча дийнахьа. ДӀавеллав Ювназа Або дай баьхача а ше ваьча а [[Гадаборшакъонгий-Юрт|Гадаборшакъонгий-Юрта]]{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2022|с=}}<ref>{{cite web|author=|url=https://gazetaingush.ru/obshchestvo/umer-abu-yunusovich-gadaborshev-nash-starshiy-kollega|title=Умер Абу Юнусович Гадаборшев — наш старший коллега|subtitle=|lang=ru|format=|website=https://gazetaingush.ru/|publisher=[[ГӀалгӀайче (газет)]]|date=2018-07-17|description=|access-date=2026-09-03|deadlink=|archive-url=|archive-date=|ref=}}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Даим бакъдар лийха саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/zurnalist-xinnaca-gadaborsakongii-abox-dola-dagaloacamas
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2022
|месяц = 11
|число = 29
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета болхлой]]
[[ОагӀат:«ГӀалгӀайче» газета болхлой]]
[[ОагӀат:«ГӀалгӀайче» газета керттера редактораш]]
[[ОагӀат:«Независимая газета» болхлой]]
[[ОагӀат:«Комсомола фу» газета болхлой]]
[[ОагӀат:«Социализма ХӀирийче» газета болхлой]]
[[ОагӀат:«Шолжа-ГӀала тӀара болхло» газета болхлой]]
jdwpn6s44opua5v5kmno6hon2c7i0r5
Доакъашхо:Тоадархо/Дзагиев
2
19051
75139
75107
2026-09-13T20:14:13Z
Тоадархо
5207
75139
wikitext
text/x-wiki
{{Военный деятель
|имя =
|оригинал имени =
|дата рождения = ?
|место рождения =
|дата смерти = ?
|место смерти =
|изображение =
|ширина =
|описание изображения =
|прозвище =
|псевдоним =
|принадлежность = {{флагификация|Российская империя}}
|годы службы =
|звание = {{РИА, Вахмистр}}, '''прапорщик'''<ref name="Gosarhiv"/>
|род войск = [[кавалерия]]
|командовал =
|часть = [[Ингушский конный полк]] [[Кавказская туземная конная дивизия|«Дикой дивизии»]].
|сражения =
* [[Русско-японская война]];
* [[Первая мировая война]]:
** [[Брусиловский прорыв]].
| награды =
{{Ряд
|{{Георгиевский крест 1 степени}}
|{{Георгиевский крест 2 степени}}
|{{Георгиевский крест 3 степени}}
|{{Георгиевский крест 4 степени}}
}}
|викисклад =
|связи =
|в отставке =
|автограф =
}}
'''Эсаки Султанович''' ('''в ряде документов — Эльмурзиевич'''<ref name="Gosarhiv"/>) '''Дзагиев''' ({{lang-inh|ЗагӀенаькъан Султана Акхасаг}}; {{ВД-Преамбула}}) — участник [[Русско-японская война|Русско-японской]] и [[Первая мировая война|Первой мировой войн]], [[вахмистр]] и [[прапорщик]] [[Ингушский конный полк|Ингушского конного полка]] «[[Кавказская туземная конная дивизия|Дикой дивизии]]», [[Георгиевский крест#Четыре солдатских Георгиевских креста|полный кавалер Георгиевского креста]] (1915)<ref name="Gosarhiv">{{cite web
|author =
|url = https://archive06.ru/dzagiev-esaki-elmurzievich-kavaler-georgievskih-krestov-1-j-2-j-3-j-i-4-j-stepeni-polnyj-georgievskij-kavaler-1915-g/
|title = Дзагиев Эсаки Эльмурзиевич. Кавалер Георгиевских крестов 1-й, 2-й, 3-й и 4-й степени (Полный Георгиевский кавалер – 1915 г.)
|website = Государственная архивная служба Республики Ингушетия
|lang = ru
|date = 2026-08-21
|access-date = 2026-09-09
|archive-url =
|archive-date =
}}</ref>.
== Биография ==
Обучался во Владикавказском реальном училище. В 1904—1905 годах воевал в составе 6-й (ингушской) сотни Терско-Кубанского конно-иррегулярного полка в Маньчжурии{{sfn|Патиев (Энцикл. «Ингушетия»)|2023|с=221}}. В 1905 году произведён в урядники.
В ходе боёв Русско-японской войны Дзагиев был удостоен [[Георгиевский крест|Георгиевского креста IV степени]].
За бой 15 февраля 1915 года Дзагиева наградили Георгиевским крестом III степени.
Во время военного смотра в Августимне командующий армией наградил Дзагиева Георгиевским крестом II степени.
В мае 1915 года в боях на реке Прут Дзагиев был вторично награждён Георгиевским крестом II степени<ref name="Gosarhiv"/>. Поскольку он уже имел такую награду, согласно существовавшему положению, она подлежала замене на более высокую — Георгиевский крест I степени. По другим данным, аналогичный подвиг и награждение произошли 6 июля 1915 года в бою у деревни [[Колодрубки]], где Дзагиев под огнём неприятеля доставил на передовую патроны «в момент чрезвычайной надобности»{{sfn|Опрышко|2007|с=}}. Таким образом, уже в 1915 году Эсаки Дзагиев стал полным Георгиевским кавалером<ref name="Gosarhiv"/>.
В октябре 1917 года вместе с полком возвращается на Северный Кавказ, в Ингушетию. Принимал участие в Гражданской войне (1918-1920). Воевал в составе красных отрядов Вооружённых сил Ингушетии{{sfn|Патиев (Энцикл. «Ингушетия»)|2023|с=221}}.
== Память ==
В июле 2025 года в стенах мемориального комплекса жертвам репрессий региона прошла видео-выставка, посвящённая Дзагиеву Эсаки Султановичу<ref name="vystavka">{{cite web
| author = Рабия Цолоева
| url = https://gazetaingush.ru/v-mkzhr-ingushetii-prokhodit-vystavka-pamyati-esaki-dzagieva
| title = В МКЖР Ингушетии проходит выставка памяти Эсаки Дзагиева
| lang = ru
| website = gazetaingush.ru
| publisher =
| date = 29.07.2025
| access-date = 2026-08-13
}}</ref>. На ней были представлены фотодокументальные материалы, рассказывающие о его службе в Российской императорской армии и подвигах, отмеченных всеми степенями Георгиевского креста<ref name="Gosarhiv"/>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[Опрышко, Олег Леонидович|Опрышко О. Л.]]
|заглавие = Кавказская конная дивизия. 1914-1917 годы. Возвращение из забвения
|место = Нч.
|издательство = Издательский центр «Эль-Фа»
|год = 2007
|страниц = 512
|isbn = 978-5-88195-873-2
|тираж = 4000
|ref = Опрышко
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ингушетия: популярная иллюстрированная энциклопедия
|ответственный = Сост. [[Якуб Патиев|Я. С. Патиев]]; науч. ред. [[Марет Цароева|М. Г. Цароева]], Т. Х. Матиев
|место = Магас
|издательство = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|год = 2023
|страниц = 816
|isbn = 978-594452-185-9
|ref = Патиев
}}
[[Категория:Кавалеристы Первой мировой войны (Россия)]]
[[Категория:Полные кавалеры знака ордена Святого Георгия]]
[[Категория:Ингушский конный полк]]
[[Категория:Участники русско-японской войны (Россия)]]
c0scjjci4ps9tymfxg1u1oaiqz9slaz
Гадаборшанаькъан ювназа Або
0
19062
75123
2026-09-13T17:27:29Z
Тоадархо
5207
Тоадархо цӀи хийцай [[Гадаборшанаькъан ювназа Або]] → «[[Гадаборшанаькъан Ювназа Або]]»
75123
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Гадаборшанаькъан Ювназа Або]]
51l3ezwx8h1vhj6d98ef7j74cdc3iw3
Доакъашхо:Тоадархо/Народное собрание
2
19063
75124
2026-09-13T17:43:12Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «{{К переименованию|2017-07-26|Народное собрание Ингушетии}} {{Орган законодательной власти | название = Народное Собрание республики Ингушетия | оригинальное название = Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам | страна = Россия | фон названия...»
75124
wikitext
text/x-wiki
{{К переименованию|2017-07-26|Народное собрание Ингушетии}}
{{Орган законодательной власти
| название = Народное Собрание республики Ингушетия
| оригинальное название = Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам
| страна = Россия
| фон названия =
| цвет текста названия =
| фон заголовков =
| цвет текста заголовков =
| текущий созыв = VII созыв
| эмблема = Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png
| ширина эмблемы =
| описание эмблемы =
| тип = однопалатный парламент
| палаты =
| должность главы 1 = Председатель
| глава 1 = [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Умарович Тумгоев]]
| партия главы 1 = [[Единая Россия]]
| дата избрания 1 = 27 сентября 2018
| количество членов = 32
| структура 1 = 7th People's Assembly of Ingushetia Republic.png
| ширина структуры 1 = 250px
| описание структуры 1 =
| фракции 1 = {{colorbox|{{Цвет партии/Единая Россия}}}} [[Единая Россия]] (27)
{{colorbox|{{Цвет партии/Справедливая Россия}}}} [[Справедливая Россия]] (3)
{{colorbox|{{Цвет партии/ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (2)
| комитеты 1 =
| выборы 1 = [[Выборы в Народное собрание Республики Ингушетия (2021)|19 сентября 2021 года]]
| система голосования 1 = [[Пропорциональная избирательная система|пропорциональная]]
| объединённые комитеты =
| зал заседаний = Народное Собрание Республики Ингушетия Магас Magas 2013.jpg
| ширина зала заседаний =
| описание зала заседаний =
| подзаголовок зала заседаний = [[Магас]], проспект И. Зязикова, 16
| сайт = [http://www.parlamentri.ru www.parlamentri.ru]
}}
'''Народное Собрание Республики Ингушетия''' ({{lang-inh|Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам}}) — законодательный (представительный) однопалатный орган государственной власти [[Ингушетия|Ингушетии]], является постоянно действующим высшим и единственным органом законодательной власти республики. Народное Собрание Республики Ингушетия состоит из 32 депутатов, избираемых сроком на 5 лет. Депутатом Народного Собрания может быть избран гражданин Российской Федерации, достигший 21 года.
== История ==
27 февраля 1994 года в соответствии с Положением «О выборах депутатов Народного Собрания — Парламента Республики Ингушетия», утвержденным указом Президента Республики Ингушетия от 4 января 1994 года № 368, в Ингушетии впервые состоялись выборы депутатов Народного Собрания Республики Ингушетия первого созыва, состоящего из 27 депутатов, избранных сроком на 5 лет. Первым Председателем Народного Собрания-Парламента Республики Ингушетия был избран М.Ю.Келигов, доктор философских наук, профессор.
Народное Собрание Республики Ингушетия — постоянно действующий высший представительный и единственный законодательный орган государственной власти Республики Ингушетия. Народное Собрание разрабатывает и принимает законы, создающие основу народовластия, гарантии прав и свобод жителей Республики Ингушетия<ref name=>{{cite web
| author =
| url = https://parlamentri.ru/istoriya/?ysclid=msra34qjc0634893119
| title = История
| lang = ru
| website = parlamentri.ru
| publisher = Народное Собрание Республики Ингушетия
| date =
| access-date = 2026-08-13
}}</ref>.
== Фракции ==
{| class="wikitable"
|-
! Фракция !! Руководитель !! Кол-во депутатов
|-
| [[Единая Россия]] || || 27
|-
| [[Справедливая Россия]]|| || 3
|-
| [[ЛДПР]]|| || 2
|}
== Комитеты ==
* Комитет по законодательству, законности, правопорядку и безопасности
* Комитет по экономической политике
* Комитет по бюджету, налогам и финансам
* Комитет по образованию, науке и культуре
* Комитет по здравоохранению, социальной политике и труду
* Комитет по межнациональным и международным отношениям, связям с общественными и религиозными объединениями
* Комитет по аграрной политике,
природопользованию и охране окружающей среды
== Председатели ==
# [[Келигов Мурат Юсупович|Мурат Юсупович Келигов]]
# [[Гагиев Висангирей Вахаевич|Висангирей Вахаевич Гагиев]]
# [[Султыгов Магомед Асхабович|Магомед Асхабович Султыгов]]
# [[Плиев, Руслан Султанович|Руслан Султанович Плиев]]
# [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Султанович Сакалов]]
# [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Ильясович Дидигов]]
# [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Бексултанович Татриев]]
# [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Магомедгиреевич Дикажев]]
# [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Султанхамидович Евлоев]]
# [[Яндиев, Магомед Джабраилович|Магомед Джабраилович Яндиев]]
== Представитель в Совете Федерации ==
Представителем от Парламента Ингушетии в Совете Федерации с 3 октября 2016 года является Хамчиев Белан Багаудинович.
== Ссылки ==
* {{статья|автор= Патиев Я.|заглавие= Первый Парламент Республики Ингушетия|ссылка= http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|язык= ru|издание= Республиканская газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2016|месяц= марта|число= 13|том= |номер= 33-34|страницы= |doi= |issn= |ref= Патиев Я.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160314170026/http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|archivedate= 2016-03-14}}
* [http://www.parlamentri.ru/ Официальный сайт]
{{Региональные парламенты России}}
[[Категория:Политическая система Ингушетии]]
[[Категория:Законодательные органы власти субъектов Российской Федерации|Ингушетия]]
[[Категория:Непроверенные страницы/Орган законодательной власти]]
6p9g2siym1iv3aebin4otiycohdntwv
75125
75124
2026-09-13T17:43:44Z
Тоадархо
5207
75125
wikitext
text/x-wiki
{{К переименованию|2017-07-26|Народное собрание Ингушетии}}
{{Орган законодательной власти
| название = Народное Собрание республики Ингушетия
| оригинальное название = Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам
| страна = Россия
| фон названия =
| цвет текста названия =
| фон заголовков =
| цвет текста заголовков =
| текущий созыв = VII созыв
| эмблема = Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png
| ширина эмблемы =
| описание эмблемы =
| тип = однопалатный парламент
| палаты =
| должность главы 1 = Председатель
| глава 1 = [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Умарович Тумгоев]]
| партия главы 1 = [[Единая Россия]]
| дата избрания 1 = 27 сентября 2018
| количество членов = 32
| структура 1 = 7th People's Assembly of Ingushetia Republic.png
| ширина структуры 1 = 250px
| описание структуры 1 =
| фракции 1 = {{colorbox|{{Цвет партии/Единая Россия}}}} [[Единая Россия]] (27)
{{colorbox|{{Цвет партии/Справедливая Россия}}}} [[Справедливая Россия]] (3)
{{colorbox|{{Цвет партии/ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (2)
| комитеты 1 =
| выборы 1 = [[Выборы в Народное собрание Республики Ингушетия (2021)|19 сентября 2021 года]]
| система голосования 1 = [[Пропорциональная избирательная система|пропорциональная]]
| объединённые комитеты =
| зал заседаний = Народное Собрание Республики Ингушетия Магас Magas 2013.jpg
| ширина зала заседаний =
| описание зала заседаний =
| подзаголовок зала заседаний = [[Магас]], проспект И. Зязикова, 16
| сайт = [http://www.parlamentri.ru www.parlamentri.ru]
}}
'''Народное Собрание Республики Ингушетия''' ({{lang-inh|Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам}}) — законодательный (представительный) однопалатный орган государственной власти [[Ингушетия|Ингушетии]], является постоянно действующим высшим и единственным органом законодательной власти республики. Народное Собрание Республики Ингушетия состоит из 32 депутатов, избираемых сроком на 5 лет. Депутатом Народного Собрания может быть избран гражданин Российской Федерации, достигший 21 года.
== История ==
=== Предыстория ===
Ингушский народ все важнейшие общественные вопросы издревле решал на всеобщем Совете ('''Мехка Кхел'''). В его состав входили наиболее мудрые и справедливые представители [[Тейп|тейпов]] и родов. Решения принимались коллегиально и носили обязательный для всех членов общества характер, что делает Мехка Кхел подобным парламенту любой демократической страны современности. Поэтому институт парламентаризма имеет в ингушском народе многовековую историю<ref name="istoriya">{{cite web
| url = https://parlamentri.ru/istoriya/
| title = История
| lang = ru
| website = parlamentri.ru
| publisher = Народное Собрание Республики Ингушетия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== Создание парламента (1994) ===
Только с принятием [[4 июня]] [[1992 год]]а Верховным Советом РФ Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» ингушский народ получил свою государственность и возможность сформировать парламент как государственный институт<ref name="istoriya" />.
[[4 января]] [[1994 год]]а Президент Республики Ингушетия [[Аушев, Руслан Султанович|Р. С. Аушев]] подписал указ о назначении на [[27 февраля]] референдума по принятию Конституции республики и выборах депутатов Народного Собрания. Тем же указом было утверждено положение «О выборах депутатов Народного Собрания — Парламента Республики Ингушетия». Народное Собрание должно было состоять из 27 депутатов, срок полномочий которых составлял пять лет<ref name="arhiv30">{{cite web
| url = https://archive06.ru/30-letie-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/
| title = 30-летие Народного Собрания Республики Ингушетия
| lang = ru
| website = archive06.ru
| publisher = Государственная архивная служба Республики Ингушетия
| date = 2024-02-26
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
[[27 февраля]] [[1994 год]]а состоялся референдум по принятию Конституции, за которую проголосовали 97,6 % избирателей. В этот же день прошли выборы депутатов Народного Собрания первого созыва. Любопытное совпадение: 27 числа были избраны 27 депутатов<ref name="arhiv30" /><ref name="didigov">{{cite web
| url = http://www.pravitelstvori.ru/pda/detail.php?ID=4683
| title = Мухарбек Дидигов: «18-летие законодательного органа - не просто дата в политической жизни республики»
| lang = ru
| website = pravitelstvori.ru
| publisher = Правительство Республики Ингушетия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Первое заседание парламента состоялось [[11 марта]] [[1994 год]]а в здании завода «Электроинструмент» в [[Назрань|Назрани]]. По традиции заседание открыл самый пожилой депутат Азамат Нальгиев. Первым Председателем Народного Собрания единогласно был избран М. Ю. Келигов, доктор философских наук, профессор<ref name="arhiv30" /><ref name="istoriya" />.
Первому созыву было особенно тяжело из-за отсутствия опыта и материально-технической базы. Тем не менее депутаты приняли '''86 законов''', а также множество обращений по вопросам восстановления прав вынужденных переселенцев из [[Северная Осетия|Северной Осетии]] и [[Чечня|Чечни]]<ref name="didigov" />.
=== 2000-е годы: реформа избирательной системы ===
==== Перенос выборов и продление полномочий (2002) ====
В ноябре [[2002 год]]а Народное Собрание приняло законопроект о продлении своих полномочий до декабря 2003 года и совмещении выборов депутатов нового созыва с выборами в Государственную Думу. С инициативой выступил комитет по законодательству, законности, правопорядку и безопасности. [[11 декабря]] [[2002 год]]а закон подписал Президент Ингушетии [[Зязиков, Мурат Магометович|Мурат Зязиков]]. Спикер парламента Руслан Плиев объяснил решение необходимостью избежать «психологической нагрузки на население» и слишком частых выборов, которые «отрицательно влияют на активность избирателей»<ref name="kommersant_perenos">{{cite web
| url = https://www.kommersant.ru/doc/355891
| title = Президент Зязиков продлил полномочия ингушского парламента
| lang = ru
| website = kommersant.ru
| publisher = Коммерсантъ
| date = 2002-12-15
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
==== Выборы 2003 года и переход к смешанной системе ====
Выборы депутатов Народного Собрания третьего созыва состоялись [[7 декабря]] [[2003 год]]а. Впервые была применена смешанная избирательная система: 17 депутатов избирались по партийным спискам, 17 — по одномандатным и многомандатным округам. Численность парламента была увеличена с 21 до '''34 депутатов'''. Явка избирателей составила 56,01 %<ref name="vybory2003">{{cite web
| url = https://ru.wikipedia.org/wiki/Выборы_в_Народное_собрание_Республики_Ингушетия_(2003)
| title = Выборы в Народное собрание Республики Ингушетия (2003)
| lang = ru
| website = ru.wikipedia.org
| publisher = Википедия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
По партийным спискам места распределились следующим образом: «[[Единая Россия]]» — 7 мест (36,31 %), [[Российская партия мира]] — 3 места (19,09 %), [[Российская партия жизни]] — 3 места (17,98 %), «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» — 2 места (10,86 %), [[Народная партия Российской Федерации]] — 2 места (8,34 %)<ref name="vybory2003" /><ref name="regnum2003">{{cite web
| url = https://regnum.ru/news/192764
| title = В ингушский парламент прошли сторонники Аушева и Явлинского
| lang = ru
| website = regnum.ru
| publisher = ИА REGNUM
| date = 2003-12-11
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Результаты выборов вызвали скандал и обвинения в фальсификации. Российская партия мира, лидером которой был экс-президент [[Аушев, Руслан Султанович|Руслан Аушев]], первоначально заявила о победе, затем — о масштабных фальсификациях. Председатель [[Центральная избирательная комиссия Российской Федерации|Центризбиркома России]] [[Вешняков, Александр Альбертович|Александр Вешняков]] заявил о расхождениях в списках избирателей. В Верховный суд Ингушетии были направлены иски о признании результатов недействительными<ref name="vybory2003" />.
==== Выборы 2008 года ====
В декабре [[2008 год]]а состоялись выборы в Народное Собрание четвёртого созыва. Председателем был переизбран [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Сакалов]]<ref name="sovfed_ref">{{cite web
| url = http://special.council.gov.ru/services/reference/10311/
| title = Республика Ингушетия
| lang = ru
| website = special.council.gov.ru
| publisher = Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== 2010-е годы ===
==== Смена председателей (2013—2018) ====
В декабре [[2011 год]]а состоялись выборы в парламент пятого созыва. Председателем был избран [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Сакалов]]. В декабре [[2013 год]]а его сменил [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Дидигов]]. В сентябре [[2013 год]]а председателем стал [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Татриев]], скончавшийся в мае 2014 года после тяжёлой болезни. В июле [[2014 год]]а председателем был избран [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Дикажев]], занимавший должность до октября 2016 года. В октябре 2016 года председателем стал [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Евлоев]]<ref name="sovfed_ref" />.
[[13 апреля]] [[2016 год]]а в Конституцию Республики Ингушетия были внесены изменения, согласно которым численность депутатов Народного Собрания была сокращена с 34 до '''32 депутатов'''. Изменения не распространялись на депутатов пятого созыва<ref name="konst_73">{{cite web
| url = https://base.garant.ru/34300000/35d2444eaabb431d4fc58eeb6ffc6119/
| title = Статья 73. Конституция Республики Ингушетия
| lang = ru
| website = base.garant.ru
| publisher = ГАРАНТ
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
==== Выборы 2018 года ====
В сентябре [[2018 год]]а состоялись выборы в Народное Собрание шестого созыва. Председателем был избран [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Тумгоев]]<ref name="sovfed_ref" /><ref name="er_tumgoev">{{cite web
| url = https://pg.er.ru/candidate/18386
| title = Тумгоев Магомет Умарович
| lang = ru
| website = pg.er.ru
| publisher = Единая Россия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== 2020-е годы ===
==== Выборы 2021 года ====
Выборы в Народное Собрание седьмого созыва проходили с 17 по [[19 сентября]] [[2021 год]]а. Явка избирателей составила более 70 %. По итогам голосования «[[Единая Россия]]» получила '''27 мандатов''' (82,2 % голосов), «[[Справедливая Россия — За правду]]» — 3 мандата (7,85 %), [[ЛДПР]] — 2 мандата (4,99 %). [[КПРФ]] не преодолела 5-процентный барьер, набрав 4,16 %. Таким образом, парламент стал трёхпартийным<ref name="regnum2021">{{cite web
| url = https://regnum.ru/news/3376716
| title = Народное собрание Ингушетии станет двухпартийным
| lang = ru
| website = regnum.ru
| publisher = ИА REGNUM
| date = 2021-09-20
| access-date = 2026-09-13
}}</ref><ref name="interfax2021">{{cite web
| url = https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/main/ingushskiy-parlament-budet-trehpartiynym
| title = Ингушский парламент будет трехпартийным
| lang = ru
| website = interfax-russia.ru
| publisher = Интерфакс
| date = 2021-09-21
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Председателем Народного Собрания седьмого созыва с сентября 2021 года является [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Тумгоев]]. Руководителем фракции «Единая Россия» также является М. У. Тумгоев<ref name="er_tumgoev" /><ref name="sovfed_ref" />.
== Фракции ==
{| class="wikitable"
|-
! Фракция !! Руководитель !! Кол-во депутатов
|-
| [[Единая Россия]] || Тумгоев Магомед Умарович || 27
|-
| [[Справедливая Россия]]|| || 3
|-
| [[ЛДПР]]|| || 2
|}
== Комитеты ==
В соответствии со статьёй 75 Конституции Республики Ингушетия в Народном Собрании образованы из числа депутатов 7 комитетов<ref name="istoriya" />:
# Комитет по конституционному и избирательному законодательству, законности, правопорядку и безопасности
# Комитет по экономической политике
# Комитет по бюджету, налогам и финансовой политике
# Комитет по науке, образованию, культуре и спорту
# Комитет по здравоохранению, социальной политике и труду
# Комитет по местному самоуправлению, национальной политике, связям с общественностью и религиозными организациями
# Комитет по аграрно-продовольственной политике, природопользованию и охране окружающей среды
== Председатели ==
# [[Келигов Мурат Юсупович|Мурат Юсупович Келигов]] (1994)
# [[Гагиев Висангирей Вахаевич|Висангирей Вахаевич Гагиев]] (май—июнь 1994)
# [[Султыгов Магомед Асхабович|Магомед Асхабович Султыгов]] (июнь 1994 — июль 1995)
# [[Плиев, Руслан Султанович|Руслан Султанович Плиев]] (июль 1995 — декабрь 2003)
# [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Султанович Сакалов]] (2003—2011, переизбирался в 2008)
# [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Ильясович Дидигов]] (декабрь 2011 — сентябрь 2013)
# [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Бексултанович Татриев]] (сентябрь 2013 — май 2014)
# [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Магомедгиреевич Дикажев]] (июль 2014 — октябрь 2016)
# [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Султанхамидович Евлоев]] (октябрь 2016 — сентябрь 2018)
# [[Яндиев, Магомед Джабраилович|Магомед Джабраилович Яндиев]] (сентябрь 2018 — сентябрь 2021)
# [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Умарович Тумгоев]] (с сентября 2021)
''Источник: справочник Совета Федерации''<ref name="sovfed_ref" />.
== Представитель в Совете Федерации ==
Представителем от Парламента Ингушетии в Совете Федерации с 3 октября 2016 года является Хамчиев Белан Багаудинович.
== Примечания ==
{{примечания}}
== Ссылки ==
* [http://www.parlamentri.ru/ Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия]
* {{статья|автор= Патиев Я.|заглавие= Первый Парламент Республики Ингушетия|ссылка= http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|язык= ru|издание= Республиканская газета [[Сердало|«Сердало»]]|год= 2016|месяц= марта|число= 13|номер= 33-34|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160314170026/http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|archivedate= 2016-03-14}}
{{Региональные парламенты России}}
[[Категория:Политическая система Ингушетии]]
[[Категория:Законодательные органы власти субъектов Российской Федерации|Ингушетия]]
[[Категория:Непроверенные страницы/Орган законодательной власти]]
kh5wh45ov2r73kbd69temue994zi0jg
75126
75125
2026-09-13T18:06:03Z
Тоадархо
5207
75126
wikitext
text/x-wiki
{{К переименованию|2017-07-26|Народное собрание Ингушетии}}
{{Орган законодательной власти
| название = Народное Собрание республики Ингушетия
| оригинальное название = Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам
| страна = Россия
| фон названия =
| цвет текста названия =
| фон заголовков =
| цвет текста заголовков =
| текущий созыв = VII созыв
| эмблема = Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png
| ширина эмблемы =
| описание эмблемы =
| тип = однопалатный парламент
| палаты =
| должность главы 1 = Председатель
| глава 1 = [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Умарович Тумгоев]]
| партия главы 1 = [[Единая Россия]]
| дата избрания 1 = 27 сентября 2018
| количество членов = 32
| структура 1 = 7th People's Assembly of Ingushetia Republic.png
| ширина структуры 1 = 250px
| описание структуры 1 =
| фракции 1 = {{colorbox|{{Цвет партии/Единая Россия}}}} [[Единая Россия]] (27)
{{colorbox|{{Цвет партии/Справедливая Россия}}}} [[Справедливая Россия]] (3)
{{colorbox|{{Цвет партии/ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (2)
| комитеты 1 =
| выборы 1 = [[Выборы в Народное собрание Республики Ингушетия (2021)|19 сентября 2021 года]]
| система голосования 1 = [[Пропорциональная избирательная система|пропорциональная]]
| объединённые комитеты =
| зал заседаний = Народное Собрание Республики Ингушетия Магас Magas 2013.jpg
| ширина зала заседаний =
| описание зала заседаний =
| подзаголовок зала заседаний = [[Магас]], проспект И. Зязикова, 16
| сайт = [http://www.parlamentri.ru www.parlamentri.ru]
}}
'''Народное Собрание Республики Ингушетия''' ({{lang-inh|Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам}}) — законодательный (представительный) однопалатный орган государственной власти [[Ингушетия|Ингушетии]], является постоянно действующим высшим и единственным органом законодательной власти республики. Народное Собрание Республики Ингушетия состоит из 32 депутатов, избираемых сроком на 5 лет. Депутатом Народного Собрания может быть избран гражданин Российской Федерации, достигший 21 года.
== История ==
=== Предыстория ===
Ингушский народ все важнейшие общественные вопросы издревле решал на всеобщем Совете ('''Мехка Кхел'''). В его состав входили наиболее мудрые и справедливые представители [[Тейп|тейпов]] и родов. Решения принимались коллегиально и носили обязательный для всех членов общества характер, что делает Мехка Кхел подобным парламенту любой демократической страны современности. Поэтому институт парламентаризма имеет в ингушском народе многовековую историю<ref name="istoriya">{{cite web
| url = https://parlamentri.ru/istoriya/
| title = История
| lang = ru
| website = parlamentri.ru
| publisher = Народное Собрание Республики Ингушетия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== Создание парламента (1994) ===
Только с принятием [[4 июня]] [[1992 год]]а Верховным Советом РФ Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» ингушский народ получил свою государственность и возможность сформировать парламент как государственный институт<ref name="istoriya" />.
[[4 января]] [[1994 год]]а Президент Республики Ингушетия [[Аушев, Руслан Султанович|Р. С. Аушев]] подписал указ о назначении на [[27 февраля]] референдума по принятию Конституции республики и выборах депутатов Народного Собрания. Тем же указом было утверждено положение «О выборах депутатов Народного Собрания — Парламента Республики Ингушетия». Народное Собрание должно было состоять из 27 депутатов, срок полномочий которых составлял пять лет<ref name="arhiv30">{{cite web
| url = https://archive06.ru/30-letie-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/
| title = 30-летие Народного Собрания Республики Ингушетия
| lang = ru
| website = archive06.ru
| publisher = Государственная архивная служба Республики Ингушетия
| date = 2024-02-26
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
[[27 февраля]] [[1994 год]]а состоялся референдум по принятию Конституции, за которую проголосовали 97,6 % избирателей. В этот же день прошли выборы депутатов Народного Собрания первого созыва. Любопытное совпадение: 27 числа были избраны 27 депутатов<ref name="arhiv30" /><ref name="didigov">{{cite web
| url = http://www.pravitelstvori.ru/pda/detail.php?ID=4683
| title = Мухарбек Дидигов: «18-летие законодательного органа - не просто дата в политической жизни республики»
| lang = ru
| website = pravitelstvori.ru
| publisher = Правительство Республики Ингушетия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Первое заседание парламента состоялось [[11 марта]] [[1994 год]]а в здании завода «Электроинструмент» в [[Назрань|Назрани]]. По традиции заседание открыл самый пожилой депутат Азамат Нальгиев. Первым Председателем Народного Собрания единогласно был избран М. Ю. Келигов, доктор философских наук, профессор<ref name="arhiv30" /><ref name="istoriya" />.
Первому созыву было особенно тяжело из-за отсутствия опыта и материально-технической базы. Тем не менее депутаты приняли '''86 законов''', а также множество обращений по вопросам восстановления прав вынужденных переселенцев из [[Северная Осетия|Северной Осетии]] и [[Чечня|Чечни]]<ref name="didigov" />.
=== 2000-е годы: реформа избирательной системы ===
==== Перенос выборов и продление полномочий (2002) ====
В ноябре [[2002 год]]а Народное Собрание приняло законопроект о продлении своих полномочий до декабря 2003 года и совмещении выборов депутатов нового созыва с выборами в Государственную Думу. С инициативой выступил комитет по законодательству, законности, правопорядку и безопасности. [[11 декабря]] [[2002 год]]а закон подписал Президент Ингушетии [[Зязиков, Мурат Магометович|Мурат Зязиков]]. Спикер парламента Руслан Плиев объяснил решение необходимостью избежать «психологической нагрузки на население» и слишком частых выборов, которые «отрицательно влияют на активность избирателей»<ref name="kommersant_perenos">{{cite web
| url = https://www.kommersant.ru/doc/355891
| title = Президент Зязиков продлил полномочия ингушского парламента
| lang = ru
| website = kommersant.ru
| publisher = Коммерсантъ
| date = 2002-12-15
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
==== Выборы 2003 года и переход к смешанной системе ====
Выборы депутатов Народного Собрания третьего созыва состоялись [[7 декабря]] [[2003 год]]а. Впервые была применена смешанная избирательная система: 17 депутатов избирались по партийным спискам, 17 — по одномандатным и многомандатным округам. Численность парламента была увеличена с 21 до '''34 депутатов'''. Явка избирателей составила 56,01 %<ref name="vybory2003">{{книга
| автор = Кынев А. В.
| заглавие = Выборы парламентов российских регионов 2003-2009: Первый цикл внедрения пропорциональной избирательной системы
| ссылка = http://scilla.ru/works/knigi/avk.pdf
| место = {{М}}
| издательство = Центр «Панорама»
| год = 2009
| страниц = 516
| страницы = 94—96
| isbn = 978-5-94420-036-5
| язык = ru
}}</ref>.
По партийным спискам места распределились следующим образом: «[[Единая Россия]]» — 7 мест (36,31 %), [[Российская партия мира]] — 3 места (19,09 %), [[Российская партия жизни]] — 3 места (17,98 %), «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» — 2 места (10,86 %), [[Народная партия Российской Федерации]] — 2 места (8,34 %)<ref name="vybory2003" /><ref name="regnum2003">{{cite web
| url = https://regnum.ru/news/192764
| title = В ингушский парламент прошли сторонники Аушева и Явлинского
| lang = ru
| website = regnum.ru
| publisher = ИА REGNUM
| date = 2003-12-11
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Результаты выборов вызвали скандал и обвинения в фальсификации. Российская партия мира, лидером которой был экс-президент [[Аушев, Руслан Султанович|Руслан Аушев]], первоначально заявила о победе, затем — о масштабных фальсификациях. Председатель [[Центральная избирательная комиссия Российской Федерации|Центризбиркома России]] [[Вешняков, Александр Альбертович|Александр Вешняков]] заявил о расхождениях в списках избирателей. В Верховный суд Ингушетии были направлены иски о признании результатов недействительными<ref name="vybory2003" />.
==== Выборы 2008 года ====
В декабре [[2008 год]]а состоялись выборы в Народное Собрание четвёртого созыва. Председателем был переизбран [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Сакалов]]<ref name="sovfed_ref">{{cite web
| url = http://special.council.gov.ru/services/reference/10311/
| title = Республика Ингушетия
| lang = ru
| website = special.council.gov.ru
| publisher = Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== 2010-е годы ===
==== Смена председателей (2013—2018) ====
В декабре [[2011 год]]а состоялись выборы в парламент пятого созыва. Председателем был избран [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Сакалов]]. В декабре [[2013 год]]а его сменил [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Дидигов]]. В сентябре [[2013 год]]а председателем стал [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Татриев]], скончавшийся в мае 2014 года после тяжёлой болезни. В июле [[2014 год]]а председателем был избран [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Дикажев]], занимавший должность до октября 2016 года. В октябре 2016 года председателем стал [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Евлоев]]<ref name="sovfed_ref" />.
[[13 апреля]] [[2016 год]]а в Конституцию Республики Ингушетия были внесены изменения, согласно которым численность депутатов Народного Собрания была сокращена с 34 до '''32 депутатов'''. Изменения не распространялись на депутатов пятого созыва<ref name="konst_73">{{cite web
| url = https://base.garant.ru/34300000/35d2444eaabb431d4fc58eeb6ffc6119/
| title = Статья 73. Конституция Республики Ингушетия
| lang = ru
| website = base.garant.ru
| publisher = ГАРАНТ
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
==== Выборы 2018 года ====
В сентябре [[2018 год]]а состоялись выборы в Народное Собрание шестого созыва. Председателем был избран [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Тумгоев]]<ref name="sovfed_ref" /><ref name="er_tumgoev">{{cite web
| url = https://pg.er.ru/candidate/18386
| title = Тумгоев Магомет Умарович
| lang = ru
| website = pg.er.ru
| publisher = Единая Россия
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
=== 2020-е годы ===
==== Выборы 2021 года ====
Выборы в Народное Собрание седьмого созыва проходили с 17 по [[19 сентября]] [[2021 год]]а. Явка избирателей составила более 70 %. По итогам голосования «[[Единая Россия]]» получила '''27 мандатов''' (82,2 % голосов), «[[Справедливая Россия — За правду]]» — 3 мандата (7,85 %), [[ЛДПР]] — 2 мандата (4,99 %). [[КПРФ]] не преодолела 5-процентный барьер, набрав 4,16 %. Таким образом, парламент стал трёхпартийным<ref name="regnum2021">{{cite web
| url = https://regnum.ru/news/3376716
| title = Народное собрание Ингушетии станет двухпартийным
| lang = ru
| website = regnum.ru
| publisher = ИА REGNUM
| date = 2021-09-20
| access-date = 2026-09-13
}}</ref><ref name="interfax2021">{{cite web
| url = https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/main/ingushskiy-parlament-budet-trehpartiynym
| title = Ингушский парламент будет трехпартийным
| lang = ru
| website = interfax-russia.ru
| publisher = Интерфакс
| date = 2021-09-21
| access-date = 2026-09-13
}}</ref>.
Председателем Народного Собрания седьмого созыва с сентября 2021 года является [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Тумгоев]]. Руководителем фракции «Единая Россия» также является М. У. Тумгоев<ref name="er_tumgoev" /><ref name="sovfed_ref" />.
== Фракции ==
{| class="wikitable"
|-
! Фракция !! Руководитель !! Кол-во депутатов
|-
| [[Единая Россия]] || Тумгоев Магомед Умарович || 27
|-
| [[Справедливая Россия]]|| || 3
|-
| [[ЛДПР]]|| || 2
|}
== Комитеты ==
В соответствии со статьёй 75 Конституции Республики Ингушетия в Народном Собрании образованы из числа депутатов 7 комитетов<ref name="istoriya" />:
# Комитет по конституционному и избирательному законодательству, законности, правопорядку и безопасности
# Комитет по экономической политике
# Комитет по бюджету, налогам и финансовой политике
# Комитет по науке, образованию, культуре и спорту
# Комитет по здравоохранению, социальной политике и труду
# Комитет по местному самоуправлению, национальной политике, связям с общественностью и религиозными организациями
# Комитет по аграрно-продовольственной политике, природопользованию и охране окружающей среды
== Председатели ==
# [[Келигов Мурат Юсупович|Мурат Юсупович Келигов]] (1994)
# [[Гагиев Висангирей Вахаевич|Висангирей Вахаевич Гагиев]] (май—июнь 1994)
# [[Султыгов Магомед Асхабович|Магомед Асхабович Султыгов]] (июнь 1994 — июль 1995)
# [[Плиев, Руслан Султанович|Руслан Султанович Плиев]] (июль 1995 — декабрь 2003)
# [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Султанович Сакалов]] (2003—2011, переизбирался в 2008)
# [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Ильясович Дидигов]] (декабрь 2011 — сентябрь 2013)
# [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Бексултанович Татриев]] (сентябрь 2013 — май 2014)
# [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Магомедгиреевич Дикажев]] (июль 2014 — октябрь 2016)
# [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Султанхамидович Евлоев]] (октябрь 2016 — сентябрь 2018)
# [[Яндиев, Магомед Джабраилович|Магомед Джабраилович Яндиев]] (сентябрь 2018 — сентябрь 2021)
# [[Тумгоев, Магомед Умарович|Магомед Умарович Тумгоев]] (с сентября 2021)<ref name="sovfed_ref" />.
== Представитель в Совете Федерации ==
Представителем от Парламента Ингушетии в Совете Федерации с 3 октября 2016 года является Хамчиев Белан Багаудинович.
== Примечания ==
{{примечания}}
== Ссылки ==
* [http://www.parlamentri.ru/ Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия]
* {{статья|автор= Патиев Я.|заглавие= Первый Парламент Республики Ингушетия|ссылка= http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|язык= ru|издание= Республиканская газета [[Сердало|«Сердало»]]|год= 2016|месяц= марта|число= 13|номер= 33-34|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160314170026/http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|archivedate= 2016-03-14}}
{{Региональные парламенты России}}
[[Категория:Политическая система Ингушетии]]
[[Категория:Законодательные органы власти субъектов Российской Федерации|Ингушетия]]
[[Категория:Непроверенные страницы/Орган законодательной власти]]
idrii4jddh5u9bzmh03f95yl2e4kohv
Доакъашхо:Тоадархо/ГӀоандалой Аза
2
19064
75127
2026-09-13T18:20:29Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀоандалой}} {{Цхьа тайпан цӀи яраш|Зараханаькъан}} {{Учёный |Имя = ГӀоандалой Закречун Аза |Оригинал имени = |Изображение = Гандалоева Аза.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рожде...»
75127
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀоандалой}}
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Зараханаькъан}}
{{Учёный
|Имя = ГӀоандалой Закречун Аза
|Оригинал имени =
|Изображение = Гандалоева Аза.jpg
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1943
|Место рождения = {{МестоРождения|Редант}}, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = [[филологи]]
|Место работы = [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]
|Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
|Учёное звание = {{Учёное звание||1}}
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как =
|Известна как =
|Награды и премии =
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Зараханаькъан Закречун Аза ''(Аьсет)''''', <small>Маьре яхачул тӀехьагӀа:</small> '''ГӀоандалой Аза''' ({{lang-ru|Гандалоева Аза (Асет) Закреевна}}) — [[гӀалгӀай]] [[Ӏилманхо]]-[[филолог]], доцент, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я 1997-ча шера денз.
== ГӀазакхий мехка ==
ГӀоандалой Аза яьй 1943-ча шера Зараханаькъан Бекмарзий Закречуни Лаьнанаькъан Бейтмала Золотханеи дезале. Уж цу заман чухьа баьхаб [[Пригородный район|ГӀалме шахьара]] Редант-Балти оалаш йолча гӀалгӀай къаьнарча юрта. 1944 шера [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках даьккха]] [[Сибаре]]гӀа Ӏобугача хана, йиӀиг цхьа шу мара даьнна хиннаяц. Цар дезал баха ховшабаьб Казахий ССР-а Акмолинска областерча Ак-Куль яхача станцена юхе. Аза духхьашха деша яхай цу станцерча ишколе, цо йиъ класс яккхалца, цига баьхаб уж. Цул тӀехьагӀа [[Алма-Ата|Алма-Ате]] ба́ха дӀабахаб уж. ДӀахо цо дийшад цу гӀала тӀарча № 13 йолча ишколе 5-9 классаш йоахаш. [[Казахехье|Казахехьа]] пхийтта шу даькххачул тӀехьагӀа Бекмарзий Закре ший дезал а тӀехьа Даьймехка лаьттангахьа бодача новкъа ваьннав. 1959-ча шера уж цӀабоагӀача хана, йисараш ши йиӀиг мара яцар: Совдати Азаи. Уж хьалха баьха моттиг [[ХӀирийче|ХӀирий мехках]] дӀатехаяр, цудухьа дезала дас саца лаьрхӀа хиннад [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|Нохч-ГӀалгӀай мехка]] нанагӀала тӀа — [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа. ИттлагӀа класс а цига яккхай Азас{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дешар ==
Революцен урам тӀа цу хана хиннача лоамарой кхалнаьха интернате ший йиса хинна тӀеххьара класс яьккхай цо. Цигара ше йоаллаше, деша отта дагахьа ший каьхаташ [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|мехка паччахьалкхен хьехархой институте]] каьхаташ дӀачуденна хиннад цо, цига [[тархьар]]а-филологе факультете деша эттай из. ХӀаьта уж шоллагӀча курсе болча хана, йийкъар из, исторически къаьстта, филологически къаьстта хургйолаш. ТӀеххьарчун отделени яр Закречун Азас хержар. 1965-ча шера Азас чакхъяьккхай университет. Педагогикахи психологехи йола экзамен дӀаэцаш хиннача кафедра кулгалхочо Харин Павел Андреевича лаьрхӀа хиннад Закречун Азайх дика хьехархо а Ӏилманхо а хургхилар, цудухьа Харина ше кулгал деча кафедре балха хьийхай Аза. Цига болх бе йолаенна хиннай из, цхьабакъда, из шийца къахьегаш хилар ловш яр вайнаьха меттеи литературани кафедра керте лаьтта [[Оздой Гире Фируза]]. Дукха ха ялале, цо ше йолча хьалчайигай. Цул тӀехьагӀа метта хьехархо а Ӏилманхо а хиннай цох{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Болх ==
1997-ча шера денз цо болх баьб [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. 2003-ча шера Ӏилманхой гулламо из ГӀалгӀай меттеи литературани кафедре из доценталла болх бе хьожаяьй {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Библиографи ==
=== ГӀалгӀай меттала ===
• 2 класса долча гӀалгӀай мета учебника методически кулгал, арадаьннад 1983-ча шера<br>
• СПО дешархошта лаьрхӀа дешара пособи, арадаьннад 1986-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт Ӏомабара практикум — 1988-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мета синтаксиса упражнений гулам — 2008-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — 2009-ча шера<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Синтаксис» яха дешара пособи. — 2018-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт хьехара методика — 2019-ча шера <br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи, морфологи» яха университета студенташта лаьрхӀа дола кинижка, арадаьннад 2021-ча шера<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — арадаьннад 2023-ча шера<br>
=== Эрсий меттала ===
• Актуальные вопросы синтаксиса простого предложения в ингушском языке — 2012-ча шера.<br>
• «Методическая разработка с контрольными заданиями по ингушскому языку для абитуриентов и слушателей заочных подготовительных курсов» яха книжка, арадаьннад 1983-ча шера;<br>
• «Современный ингушский язык. Фонетика» яха гуллам — 2019-ча шера<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Цун шераш — цун рузкъа. ГӀоандалой Азай 80 шу дизарга
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/goandaloi-azai-80-su-dizarga
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 2
|число = 6
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
* {{статья
|автор = [[ГӀазданаькъан Ахьмад]]
|заглавие = Хранительница родного языка
|ссылка = https://serdalo.ru/material/v-ingusskom-gosuniversitete-cestvovali-vydayushhegosya-filologa-azu-gandaloevu
|язык = ru
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 11
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = ГӀазданаькъан А.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой|ГӀоандалой Закречун Аза]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай паччахьалкхен университета хьехархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
mor0gpc8ajvivlwa0wemue1tgf8o5f5
75128
75127
2026-09-13T18:21:18Z
Тоадархо
5207
75128
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀоандалой}}
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Зараханаькъан}}
{{Учёный
|Имя = ГӀоандалой Закречун Аза
|Оригинал имени =
|Изображение = Гандалоева Аза.jpg
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1943
|Место рождения = {{МестоРождения|Редант}}, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = филологи
|Место работы = [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]
|Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
|Учёное звание = {{Учёное звание||1}}
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как =
|Известна как =
|Награды и премии =
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Зараханаькъан Закречун Аза ''(Аьсет)''''', <small>Маьре яхачул тӀехьагӀа:</small> '''ГӀоандалой Аза''' ({{lang-ru|Гандалоева Аза (Асет) Закреевна}}) — [[гӀалгӀай]] [[Ӏилманхо]]-филолог, доцент, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я 1997-ча шера денз.
== ГӀазакхий мехка ==
ГӀоандалой Аза яьй 1943-ча шера Зараханаькъан Бекмарзий Закречуни Лаьнанаькъан Бейтмала Золотханеи дезале. Уж цу заман чухьа баьхаб [[Пригородный район|ГӀалме шахьара]] Редант-Балти оалаш йолча гӀалгӀай къаьнарча юрта. 1944 шера [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках даьккха]] [[Сибаре]]гӀа Ӏобугача хана, йиӀиг цхьа шу мара даьнна хиннаяц. Цар дезал баха ховшабаьб Казахий ССР-а Акмолинска областерча Ак-Куль яхача станцена юхе. Аза духхьашха деша яхай цу станцерча ишколе, цо йиъ класс яккхалца, цига баьхаб уж. Цул тӀехьагӀа [[Алма-Ата|Алма-Ате]] ба́ха дӀабахаб уж. ДӀахо цо дийшад цу гӀала тӀарча № 13 йолча ишколе 5-9 классаш йоахаш. [[Казахехье|Казахехьа]] пхийтта шу даькххачул тӀехьагӀа Бекмарзий Закре ший дезал а тӀехьа Даьймехка лаьттангахьа бодача новкъа ваьннав. 1959-ча шера уж цӀабоагӀача хана, йисараш ши йиӀиг мара яцар: Совдати Азаи. Уж хьалха баьха моттиг [[ХӀирийче|ХӀирий мехках]] дӀатехаяр, цудухьа дезала дас саца лаьрхӀа хиннад [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|Нохч-ГӀалгӀай мехка]] нанагӀала тӀа — [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа. ИттлагӀа класс а цига яккхай Азас{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дешар ==
Революцен урам тӀа цу хана хиннача лоамарой кхалнаьха интернате ший йиса хинна тӀеххьара класс яьккхай цо. Цигара ше йоаллаше, деша отта дагахьа ший каьхаташ [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|мехка паччахьалкхен хьехархой институте]] каьхаташ дӀачуденна хиннад цо, цига [[тархьар]]а-филологе факультете деша эттай из. ХӀаьта уж шоллагӀча курсе болча хана, йийкъар из, исторически къаьстта, филологически къаьстта хургйолаш. ТӀеххьарчун отделени яр Закречун Азас хержар. 1965-ча шера Азас чакхъяьккхай университет. Педагогикахи психологехи йола экзамен дӀаэцаш хиннача кафедра кулгалхочо Харин Павел Андреевича лаьрхӀа хиннад Закречун Азайх дика хьехархо а Ӏилманхо а хургхилар, цудухьа Харина ше кулгал деча кафедре балха хьийхай Аза. Цига болх бе йолаенна хиннай из, цхьабакъда, из шийца къахьегаш хилар ловш яр вайнаьха меттеи литературани кафедра керте лаьтта [[Оздой Гире Фируза]]. Дукха ха ялале, цо ше йолча хьалчайигай. Цул тӀехьагӀа метта хьехархо а Ӏилманхо а хиннай цох{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Болх ==
1997-ча шера денз цо болх баьб [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. 2003-ча шера Ӏилманхой гулламо из ГӀалгӀай меттеи литературани кафедре из доценталла болх бе хьожаяьй {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Библиографи ==
=== ГӀалгӀай меттала ===
• 2 класса долча гӀалгӀай мета учебника методически кулгал, арадаьннад 1983-ча шера<br>
• СПО дешархошта лаьрхӀа дешара пособи, арадаьннад 1986-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт Ӏомабара практикум — 1988-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мета синтаксиса упражнений гулам — 2008-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — 2009-ча шера<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Синтаксис» яха дешара пособи. — 2018-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт хьехара методика — 2019-ча шера <br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи, морфологи» яха университета студенташта лаьрхӀа дола кинижка, арадаьннад 2021-ча шера<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — арадаьннад 2023-ча шера<br>
=== Эрсий меттала ===
• Актуальные вопросы синтаксиса простого предложения в ингушском языке — 2012-ча шера.<br>
• «Методическая разработка с контрольными заданиями по ингушскому языку для абитуриентов и слушателей заочных подготовительных курсов» яха книжка, арадаьннад 1983-ча шера;<br>
• «Современный ингушский язык. Фонетика» яха гуллам — 2019-ча шера<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Цун шераш — цун рузкъа. ГӀоандалой Азай 80 шу дизарга
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/goandaloi-azai-80-su-dizarga
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 2
|число = 6
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
* {{статья
|автор = [[ГӀазданаькъан Ахьмад]]
|заглавие = Хранительница родного языка
|ссылка = https://serdalo.ru/material/v-ingusskom-gosuniversitete-cestvovali-vydayushhegosya-filologa-azu-gandaloevu
|язык = ru
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 11
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = ГӀазданаькъан А.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой|ГӀоандалой Закречун Аза]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай паччахьалкхен университета хьехархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
h4rltdyho0u3wxj30vkcbxyikvychwt
75129
75128
2026-09-13T18:22:06Z
Тоадархо
5207
/* ГӀазакхий мехка */
75129
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀоандалой}}
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Зараханаькъан}}
{{Учёный
|Имя = ГӀоандалой Закречун Аза
|Оригинал имени =
|Изображение = Гандалоева Аза.jpg
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1943
|Место рождения = {{МестоРождения|Редант}}, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = филологи
|Место работы = [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]
|Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
|Учёное звание = {{Учёное звание||1}}
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как =
|Известна как =
|Награды и премии =
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Зараханаькъан Закречун Аза ''(Аьсет)''''', <small>Маьре яхачул тӀехьагӀа:</small> '''ГӀоандалой Аза''' ({{lang-ru|Гандалоева Аза (Асет) Закреевна}}) — [[гӀалгӀай]] [[Ӏилманхо]]-филолог, доцент, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я 1997-ча шера денз.
== ГӀазакхий мехка ==
ГӀоандалой Аза яьй 1943-ча шера Зараханаькъан Бекмарзий Закречуни Лаьнанаькъан Бейтмала Золотханеи дезале. Уж цу заман чухьа баьхаб [[Пригородный район|ГӀалме шахьара]] Редант-Балти оалаш йолча гӀалгӀай къаьнарча юрта. 1944 шера [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках даьккха]] [[Сибаре]]гӀа Ӏобугача хана, йиӀиг цхьа шу мара даьнна хиннаяц. Цар дезал баха ховшабаьб Казахий ССР-а Акмолинска областерча Ак-Куль яхача станцена юхе. Аза духхьашха деша яхай цу станцерча ишколе, цо йиъ класс яккхалца, цига баьхаб уж. Цул тӀехьагӀа Алма-Ате ба́ха дӀабахаб уж. ДӀахо цо дийшад цу гӀала тӀарча № 13 йолча ишколе 5-9 классаш йоахаш. [[Казахехье|Казахехьа]] пхийтта шу даькххачул тӀехьагӀа Бекмарзий Закре ший дезал а тӀехьа Даьймехка лаьттангахьа бодача новкъа ваьннав. 1959-ча шера уж цӀабоагӀача хана, йисараш ши йиӀиг мара яцар: Совдати Азаи. Уж хьалха баьха моттиг [[ХӀирийче|ХӀирий мехках]] дӀатехаяр, цудухьа дезала дас саца лаьрхӀа хиннад [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|Нохч-ГӀалгӀай мехка]] нанагӀала тӀа — [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа. ИттлагӀа класс а цига яккхай Азас{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дешар ==
Революцен урам тӀа цу хана хиннача лоамарой кхалнаьха интернате ший йиса хинна тӀеххьара класс яьккхай цо. Цигара ше йоаллаше, деша отта дагахьа ший каьхаташ [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|мехка паччахьалкхен хьехархой институте]] каьхаташ дӀачуденна хиннад цо, цига [[тархьар]]а-филологе факультете деша эттай из. ХӀаьта уж шоллагӀча курсе болча хана, йийкъар из, исторически къаьстта, филологически къаьстта хургйолаш. ТӀеххьарчун отделени яр Закречун Азас хержар. 1965-ча шера Азас чакхъяьккхай университет. Педагогикахи психологехи йола экзамен дӀаэцаш хиннача кафедра кулгалхочо Харин Павел Андреевича лаьрхӀа хиннад Закречун Азайх дика хьехархо а Ӏилманхо а хургхилар, цудухьа Харина ше кулгал деча кафедре балха хьийхай Аза. Цига болх бе йолаенна хиннай из, цхьабакъда, из шийца къахьегаш хилар ловш яр вайнаьха меттеи литературани кафедра керте лаьтта [[Оздой Гире Фируза]]. Дукха ха ялале, цо ше йолча хьалчайигай. Цул тӀехьагӀа метта хьехархо а Ӏилманхо а хиннай цох{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Болх ==
1997-ча шера денз цо болх баьб [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. 2003-ча шера Ӏилманхой гулламо из ГӀалгӀай меттеи литературани кафедре из доценталла болх бе хьожаяьй {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Библиографи ==
=== ГӀалгӀай меттала ===
• 2 класса долча гӀалгӀай мета учебника методически кулгал, арадаьннад 1983-ча шера<br>
• СПО дешархошта лаьрхӀа дешара пособи, арадаьннад 1986-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт Ӏомабара практикум — 1988-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мета синтаксиса упражнений гулам — 2008-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — 2009-ча шера<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Синтаксис» яха дешара пособи. — 2018-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт хьехара методика — 2019-ча шера <br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи, морфологи» яха университета студенташта лаьрхӀа дола кинижка, арадаьннад 2021-ча шера<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — арадаьннад 2023-ча шера<br>
=== Эрсий меттала ===
• Актуальные вопросы синтаксиса простого предложения в ингушском языке — 2012-ча шера.<br>
• «Методическая разработка с контрольными заданиями по ингушскому языку для абитуриентов и слушателей заочных подготовительных курсов» яха книжка, арадаьннад 1983-ча шера;<br>
• «Современный ингушский язык. Фонетика» яха гуллам — 2019-ча шера<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Цун шераш — цун рузкъа. ГӀоандалой Азай 80 шу дизарга
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/goandaloi-azai-80-su-dizarga
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 2
|число = 6
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
* {{статья
|автор = [[ГӀазданаькъан Ахьмад]]
|заглавие = Хранительница родного языка
|ссылка = https://serdalo.ru/material/v-ingusskom-gosuniversitete-cestvovali-vydayushhegosya-filologa-azu-gandaloevu
|язык = ru
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 11
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = ГӀазданаькъан А.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой|ГӀоандалой Закречун Аза]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай паччахьалкхен университета хьехархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
flfzvgfe8d7qwnhprf1rxvcazkscn6k
75130
75129
2026-09-13T18:22:54Z
Тоадархо
5207
/* ГӀазакхий мехка */
75130
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀоандалой}}
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Зараханаькъан}}
{{Учёный
|Имя = ГӀоандалой Закречун Аза
|Оригинал имени =
|Изображение = Гандалоева Аза.jpg
|Ширина =
|Описание изображения =
|Имя при рождении =
|Дата рождения = 1943
|Место рождения = {{МестоРождения|Редант}}, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР
|Дата смерти =
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
|Место смерти =
|Научная сфера = филологи
|Место работы = [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]
|Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
|Учёное звание = {{Учёное звание||1}}
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики =
|Известен как =
|Известна как =
|Награды и премии =
|Сайт =
|Викисклад =
}}
'''Зараханаькъан Закречун Аза ''(Аьсет)''''', <small>Маьре яхачул тӀехьагӀа:</small> '''ГӀоандалой Аза''' ({{lang-ru|Гандалоева Аза (Асет) Закреевна}}) — [[гӀалгӀай]] [[Ӏилманхо]]-филолог, доцент, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я 1997-ча шера денз.
== ГӀазакхий мехка ==
ГӀоандалой Аза яьй 1943-ча шера Зараханаькъан Бекмарзий Закречуни Лаьнанаькъан Бейтмала Золотханеи дезале. Уж цу заман чухьа баьхаб [[Пригородный район|ГӀалме шахьара]] Редант-Балти оалаш йолча гӀалгӀай къаьнарча юрта. 1944 шера [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках даьккха]] СибарегӀа Ӏобугача хана, йиӀиг цхьа шу мара даьнна хиннаяц. Цар дезал баха ховшабаьб Казахий ССР-а Акмолинска областерча Ак-Куль яхача станцена юхе. Аза духхьашха деша яхай цу станцерча ишколе, цо йиъ класс яккхалца, цига баьхаб уж. Цул тӀехьагӀа Алма-Ате ба́ха дӀабахаб уж. ДӀахо цо дийшад цу гӀала тӀарча № 13 йолча ишколе 5-9 классаш йоахаш. [[Казахехье|Казахехьа]] пхийтта шу даькххачул тӀехьагӀа Бекмарзий Закре ший дезал а тӀехьа Даьймехка лаьттангахьа бодача новкъа ваьннав. 1959-ча шера уж цӀабоагӀача хана, йисараш ши йиӀиг мара яцар: Совдати Азаи. Уж хьалха баьха моттиг [[ХӀирийче|ХӀирий мехках]] дӀатехаяр, цудухьа дезала дас саца лаьрхӀа хиннад [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|Нохч-ГӀалгӀай мехка]] нанагӀала тӀа — [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа. ИттлагӀа класс а цига яккхай Азас{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дешар ==
Революцен урам тӀа цу хана хиннача лоамарой кхалнаьха интернате ший йиса хинна тӀеххьара класс яьккхай цо. Цигара ше йоаллаше, деша отта дагахьа ший каьхаташ [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|мехка паччахьалкхен хьехархой институте]] каьхаташ дӀачуденна хиннад цо, цига [[тархьар]]а-филологе факультете деша эттай из. ХӀаьта уж шоллагӀча курсе болча хана, йийкъар из, исторически къаьстта, филологически къаьстта хургйолаш. ТӀеххьарчун отделени яр Закречун Азас хержар. 1965-ча шера Азас чакхъяьккхай университет. Педагогикахи психологехи йола экзамен дӀаэцаш хиннача кафедра кулгалхочо Харин Павел Андреевича лаьрхӀа хиннад Закречун Азайх дика хьехархо а Ӏилманхо а хургхилар, цудухьа Харина ше кулгал деча кафедре балха хьийхай Аза. Цига болх бе йолаенна хиннай из, цхьабакъда, из шийца къахьегаш хилар ловш яр вайнаьха меттеи литературани кафедра керте лаьтта [[Оздой Гире Фируза]]. Дукха ха ялале, цо ше йолча хьалчайигай. Цул тӀехьагӀа метта хьехархо а Ӏилманхо а хиннай цох{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Болх ==
1997-ча шера денз цо болх баьб [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. 2003-ча шера Ӏилманхой гулламо из ГӀалгӀай меттеи литературани кафедре из доценталла болх бе хьожаяьй {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Библиографи ==
=== ГӀалгӀай меттала ===
• 2 класса долча гӀалгӀай мета учебника методически кулгал, арадаьннад 1983-ча шера<br>
• СПО дешархошта лаьрхӀа дешара пособи, арадаьннад 1986-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт Ӏомабара практикум — 1988-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мета синтаксиса упражнений гулам — 2008-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — 2009-ча шера<br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Синтаксис» яха дешара пособи. — 2018-ча шера.<br>
• ГӀалгӀай мотт хьехара методика — 2019-ча шера <br>
• «ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи, морфологи» яха университета студенташта лаьрхӀа дола кинижка, арадаьннад 2021-ча шера<br>
• ГӀалгӀай мотт. 1-ча курса студенташта лаьрхӀа учебник — арадаьннад 2023-ча шера<br>
=== Эрсий меттала ===
• Актуальные вопросы синтаксиса простого предложения в ингушском языке — 2012-ча шера.<br>
• «Методическая разработка с контрольными заданиями по ингушскому языку для абитуриентов и слушателей заочных подготовительных курсов» яха книжка, арадаьннад 1983-ча шера;<br>
• «Современный ингушский язык. Фонетика» яха гуллам — 2019-ча шера<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Цун шераш — цун рузкъа. ГӀоандалой Азай 80 шу дизарга
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/goandaloi-azai-80-su-dizarga
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 2
|число = 6
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
* {{статья
|автор = [[ГӀазданаькъан Ахьмад]]
|заглавие = Хранительница родного языка
|ссылка = https://serdalo.ru/material/v-ingusskom-gosuniversitete-cestvovali-vydayushhegosya-filologa-azu-gandaloevu
|язык = ru
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 11
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = ГӀазданаькъан А.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой|ГӀоандалой Закречун Аза]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен филологаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай паччахьалкхен университета хьехархой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
ixw5q0tpv2z1qek5y7qs34aua9iwdkj
Доакъашхо:Тоадархо/Овшанаькъан Дреса Махьмад
2
19065
75136
2026-09-13T20:09:00Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: «{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}} {{Писатель | имя = Овшанаькъан Дреса Махьмад | оригинал имени = Аушев Магомед Дресович | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | дата рождения = 1903 | место рожден...»
75136
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}}
{{Писатель
| имя = Овшанаькъан Дреса Махьмад
| оригинал имени = Аушев Магомед Дресович
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1903
| место рождения = {{МестоРождения|ТӀой-Юрт|ТӀой-Юрта}}
| дата смерти = 1962
| гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР}}
| род деятельности = {{Писатель/кат|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Журналист|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Поэт|СССР|XX бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление = исбахьален литература
| жанр = оазарле
| язык произведений = [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]]
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Овшанаькъан Дреса Ма́хьмад''' ({{lang-ru|Аушев Магомед Дресович (Фиретович)}}) — гӀалгӀай [[йоазонхо]], [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н кулгалхо, [[Сердало (газет)|«Сердало» газета]] керттера редактор, ЦӀеча Эскара дошлой капитан. Цун кхоллама юкъе цӀихеза я «Даьй наькъаш» яха поэма.
== Биографи ==
Овшанаькъан Махьмад 1903-ча шера [[ТӀой-Юрт]] ваьв{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, цкъаза 1900 аьнна а язду цун ваь таьрахь
<ref name="Правительство РИ">{{cite web
|author =
|url = https://vk.ru/wall-211876529_2926
|title = Продолжаем рассказывать вам о людях, которые внесли вклад в становлении ингушской газеты «Сердало»
|website = Правительство Республики Ингушетия
|lang = ru
|date =
|access-date = 2026-09-09
|archive-url =
|archive-date =
}}</ref>. Цун да́ Дрес яхаш хиннав, амма из цӀи цхьаццайолча моттигашка гӀалат а долаш ХӀирета е Фирета аьнна язъеш хиннай хьалха{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, революци хилалехь базар лелаеш хиннай цо<ref name="Правительство РИ" />. 1927—1928 шерашка керда эттача «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газета керттерча редактора дарже хиннав из.
1930-ча шера Овшанаькъан Махьмадах ИнгАПП ([[гӀалгӀай пролетарски йоазанхой ассоциаце]]) кулгалхо ваьв, цул тӀехьагӀа дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Хоамбоаржабар]] а, говзаме йоазонаш яздарца а поалхам ма баьккхе, 1939-ча шера гӀалгӀай йоазонхой кхолламашта таржам деш хиннав из.
1941-ча шера ШоллагӀа дунен тӀом Эрсечен доазона тӀа Ӏочубенача хана эскаре ваьккхав Махьмад. ТӀем тӀа капитана [[секам]] йолаш 72-ча дошлой девизе 193-ча дошло сура чу бӀул деш хиннав из. Цу тӀем тӀа лаьцача даькъах «1941—1945-ча шш. Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀем тӀа Немцехьенал толам баккхарах» яха майдилг еннай цунна<ref>{{cite web |author= |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100012102/ |title=Аушев Магомет Дресович|website=Память народа |lang=ru |date= |access-date=2026-09-09}}</ref>. БӀуцара хийцачул тӀехьагӀа ший цӀагӀарчарца бала хьега СибарегӀа вахийтав. 1962-ча шера веннав Махьмад{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Кхоллам ==
'''«Даьй наькъаш»''' яха поэма хетаяь я [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]], гӀалгӀай къамах хьабаьннача, шоай мохк лорабеш лаьттача турпалашта а. Дешархошта цу йоазонга гӀолла йовз [[Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа|Гарда́наькъан Тоаркхо-Хьажий]], [[Ӏарчакханаькъан Ӏарчакх]]а, [[Налганаькъан Мандре]]чун, [[Орцхананаькъан Хизар]]а цӀераш{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
{{Врезка
|выравнивание = center
|без разрывов = 1
|заголовок = Даьй наькъаш. Поэма юхь
|содержание = <poem>
Мух хьовш мо, лоам чухь нах хьалхьайна,<br>
Никх хинна гӀетта́, хьайзар мохк,<br>
Гулделар адам, кхел е лайна,<br>
Дой хехкаш, айдаь демий дохк.<br>
Аре дӀалаьца, эттар нах.<br>
Чопаш баь говраш хьувзар коача,<br>
ЦӀе беса лестар, лакхлуш, малх…
</poem>
|подпись =
}}
=== Таржам ===
Махьмада таржам даь, эрсий метталара гӀалгӀай меттала даьккха хиннад эрсий йоазонхочун [[Тихонов Николай|Тихонов Николая]] «Серго лоамашка» яхача поэмацара дакъа{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа|Малсаганаькъан Дошлакъийца]] цхьана Максим Горьке яздаь «Песня о буревестнике» яхача кхоллама таржам даьд цо.
Хьаховчох, 1931-ча шера лайчилла 5-ча дийнахьа ГӀалгӀай йоахонхой юкъарлон литературан гуллама чу цо «Рабочий-ударник» яха очерк араяьннай<ref name="Правительство РИ" />.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Газета керте лаьтта саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/ukx-sera-niissa-120-su-duz-ovsanakan-dresa-maxmad-va
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 1
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон тхьамадаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета керттера редактораш]]
[[ОагӀат:Овшанаькъан|М]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
hi4deyb9le0oop0vcyd2uy8p6p1iwry
75137
75136
2026-09-13T20:09:50Z
Тоадархо
5207
/* Кхоллам */
75137
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}}
{{Писатель
| имя = Овшанаькъан Дреса Махьмад
| оригинал имени = Аушев Магомед Дресович
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1903
| место рождения = {{МестоРождения|ТӀой-Юрт|ТӀой-Юрта}}
| дата смерти = 1962
| гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР}}
| род деятельности = {{Писатель/кат|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Журналист|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Поэт|СССР|XX бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление = исбахьален литература
| жанр = оазарле
| язык произведений = [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]]
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Овшанаькъан Дреса Ма́хьмад''' ({{lang-ru|Аушев Магомед Дресович (Фиретович)}}) — гӀалгӀай [[йоазонхо]], [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н кулгалхо, [[Сердало (газет)|«Сердало» газета]] керттера редактор, ЦӀеча Эскара дошлой капитан. Цун кхоллама юкъе цӀихеза я «Даьй наькъаш» яха поэма.
== Биографи ==
Овшанаькъан Махьмад 1903-ча шера [[ТӀой-Юрт]] ваьв{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, цкъаза 1900 аьнна а язду цун ваь таьрахь
<ref name="Правительство РИ">{{cite web
|author =
|url = https://vk.ru/wall-211876529_2926
|title = Продолжаем рассказывать вам о людях, которые внесли вклад в становлении ингушской газеты «Сердало»
|website = Правительство Республики Ингушетия
|lang = ru
|date =
|access-date = 2026-09-09
|archive-url =
|archive-date =
}}</ref>. Цун да́ Дрес яхаш хиннав, амма из цӀи цхьаццайолча моттигашка гӀалат а долаш ХӀирета е Фирета аьнна язъеш хиннай хьалха{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, революци хилалехь базар лелаеш хиннай цо<ref name="Правительство РИ" />. 1927—1928 шерашка керда эттача «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газета керттерча редактора дарже хиннав из.
1930-ча шера Овшанаькъан Махьмадах ИнгАПП ([[гӀалгӀай пролетарски йоазанхой ассоциаце]]) кулгалхо ваьв, цул тӀехьагӀа дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Хоамбоаржабар]] а, говзаме йоазонаш яздарца а поалхам ма баьккхе, 1939-ча шера гӀалгӀай йоазонхой кхолламашта таржам деш хиннав из.
1941-ча шера ШоллагӀа дунен тӀом Эрсечен доазона тӀа Ӏочубенача хана эскаре ваьккхав Махьмад. ТӀем тӀа капитана [[секам]] йолаш 72-ча дошлой девизе 193-ча дошло сура чу бӀул деш хиннав из. Цу тӀем тӀа лаьцача даькъах «1941—1945-ча шш. Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀем тӀа Немцехьенал толам баккхарах» яха майдилг еннай цунна<ref>{{cite web |author= |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100012102/ |title=Аушев Магомет Дресович|website=Память народа |lang=ru |date= |access-date=2026-09-09}}</ref>. БӀуцара хийцачул тӀехьагӀа ший цӀагӀарчарца бала хьега СибарегӀа вахийтав. 1962-ча шера веннав Махьмад{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Кхоллам ==
'''«Даьй наькъаш»''' яха поэма хетаяь я [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]], гӀалгӀай къамах хьабаьннача, шоай мохк лорабеш лаьттача турпалашта а. Дешархошта цу йоазонга гӀолла йовз [[Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа|Гарда́наькъан Тоаркхо-Хьажий]], Ӏарчакханаькъан Ӏарчакха, [[Налганаькъан Мандре]]чун, [[Орцханаькъан Идиг-Хьажий Хизар|Орцхананаькъан Хизар]]а цӀераш{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
{{Врезка
|выравнивание = center
|без разрывов = 1
|заголовок = Даьй наькъаш. Поэма юхь
|содержание = <poem>
Мух хьовш мо, лоам чухь нах хьалхьайна,<br>
Никх хинна гӀетта́, хьайзар мохк,<br>
Гулделар адам, кхел е лайна,<br>
Дой хехкаш, айдаь демий дохк.<br>
Аре дӀалаьца, эттар нах.<br>
Чопаш баь говраш хьувзар коача,<br>
ЦӀе беса лестар, лакхлуш, малх…
</poem>
|подпись =
}}
=== Таржам ===
Махьмада таржам даь, эрсий метталара гӀалгӀай меттала даьккха хиннад эрсий йоазонхочун [[Тихонов Николай|Тихонов Николая]] «Серго лоамашка» яхача поэмацара дакъа{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа|Малсаганаькъан Дошлакъийца]] цхьана Максим Горьке яздаь «Песня о буревестнике» яхача кхоллама таржам даьд цо.
Хьаховчох, 1931-ча шера лайчилла 5-ча дийнахьа ГӀалгӀай йоахонхой юкъарлон литературан гуллама чу цо «Рабочий-ударник» яха очерк араяьннай<ref name="Правительство РИ" />.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Газета керте лаьтта саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/ukx-sera-niissa-120-su-duz-ovsanakan-dresa-maxmad-va
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 1
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон тхьамадаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета керттера редактораш]]
[[ОагӀат:Овшанаькъан|М]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
a9nm460lclnb628ez07s4xfezn9wlh0
75138
75137
2026-09-13T20:10:43Z
Тоадархо
5207
75138
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}}
{{Писатель
| имя = Овшанаькъан Дреса Махьмад
| оригинал имени = Аушев Магомед Дресович
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1903
| место рождения = {{МестоРождения|ТӀой-Юрт|ТӀой-Юрта}}
| дата смерти = 1962
| гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР}}
| род деятельности = {{Писатель/кат|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Журналист|СССР|XX бӀаьшера}}, {{Поэт|СССР|XX бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление = исбахьален литература
| жанр = оазарле
| язык произведений = [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]]
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''Овшанаькъан Дреса Ма́хьмад''' ({{lang-ru|Аушев Магомед Дресович (Фиретович)}}; {{РВД-Преамбула|references=0}}) — гӀалгӀай [[йоазонхо]], [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н кулгалхо, [[Сердало (газет)|«Сердало» газета]] керттера редактор, ЦӀеча Эскара дошлой капитан. Цун кхоллама юкъе цӀихеза я «Даьй наькъаш» яха поэма.
== Биографи ==
Овшанаькъан Махьмад 1903-ча шера [[ТӀой-Юрт]] ваьв{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, цкъаза 1900 аьнна а язду цун ваь таьрахь
<ref name="Правительство РИ">{{cite web
|author =
|url = https://vk.ru/wall-211876529_2926
|title = Продолжаем рассказывать вам о людях, которые внесли вклад в становлении ингушской газеты «Сердало»
|website = Правительство Республики Ингушетия
|lang = ru
|date =
|access-date = 2026-09-09
|archive-url =
|archive-date =
}}</ref>. Цун да́ Дрес яхаш хиннав, амма из цӀи цхьаццайолча моттигашка гӀалат а долаш ХӀирета е Фирета аьнна язъеш хиннай хьалха{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, революци хилалехь базар лелаеш хиннай цо<ref name="Правительство РИ" />. 1927—1928 шерашка керда эттача «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газета керттерча редактора дарже хиннав из.
1930-ча шера Овшанаькъан Махьмадах ИнгАПП ([[гӀалгӀай пролетарски йоазанхой ассоциаце]]) кулгалхо ваьв, цул тӀехьагӀа дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Хоамбоаржабар]] а, говзаме йоазонаш яздарца а поалхам ма баьккхе, 1939-ча шера гӀалгӀай йоазонхой кхолламашта таржам деш хиннав из.
1941-ча шера ШоллагӀа дунен тӀом Эрсечен доазона тӀа Ӏочубенача хана эскаре ваьккхав Махьмад. ТӀем тӀа капитана [[секам]] йолаш 72-ча дошлой девизе 193-ча дошло сура чу бӀул деш хиннав из. Цу тӀем тӀа лаьцача даькъах «1941—1945-ча шш. Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀем тӀа Немцехьенал толам баккхарах» яха майдилг еннай цунна<ref>{{cite web |author= |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100012102/ |title=Аушев Магомет Дресович|website=Память народа |lang=ru |date= |access-date=2026-09-09}}</ref>. БӀуцара хийцачул тӀехьагӀа ший цӀагӀарчарца бала хьега СибарегӀа вахийтав. 1962-ча шера веннав Махьмад{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Кхоллам ==
'''«Даьй наькъаш»''' яха поэма хетаяь я [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]], гӀалгӀай къамах хьабаьннача, шоай мохк лорабеш лаьттача турпалашта а. Дешархошта цу йоазонга гӀолла йовз [[Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа|Гарда́наькъан Тоаркхо-Хьажий]], Ӏарчакханаькъан Ӏарчакха, [[Налганаькъан Мандре]]чун, [[Орцханаькъан Идиг-Хьажий Хизар|Орцхананаькъан Хизар]]а цӀераш{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
{{Врезка
|выравнивание = center
|без разрывов = 1
|заголовок = Даьй наькъаш. Поэма юхь
|содержание = <poem>
Мух хьовш мо, лоам чухь нах хьалхьайна,<br>
Никх хинна гӀетта́, хьайзар мохк,<br>
Гулделар адам, кхел е лайна,<br>
Дой хехкаш, айдаь демий дохк.<br>
Аре дӀалаьца, эттар нах.<br>
Чопаш баь говраш хьувзар коача,<br>
ЦӀе беса лестар, лакхлуш, малх…
</poem>
|подпись =
}}
=== Таржам ===
Махьмада таржам даь, эрсий метталара гӀалгӀай меттала даьккха хиннад эрсий йоазонхочун [[Тихонов Николай|Тихонов Николая]] «Серго лоамашка» яхача поэмацара дакъа{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}. [[Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа|Малсаганаькъан Дошлакъийца]] цхьана Максим Горьке яздаь «Песня о буревестнике» яхача кхоллама таржам даьд цо.
Хьаховчох, 1931-ча шера лайчилла 5-ча дийнахьа ГӀалгӀай йоахонхой юкъарлон литературан гуллама чу цо «Рабочий-ударник» яха очерк араяьннай<ref name="Правительство РИ" />.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Газета керте лаьтта саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/ukx-sera-niissa-120-su-duz-ovsanakan-dresa-maxmad-va
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 1
|число = 23
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон тхьамадаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета керттера редактораш]]
[[ОагӀат:Овшанаькъан|М]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
1xycslz159ges9nxvzkva55chjvhv0q
Доакъашхо:Тоадархо/ЦӀолой Руслан
2
19066
75140
2026-09-13T20:24:10Z
Тоадархо
5207
Керда оагIув: « {{Цхьа тайпан цӀи яраш|ЦӀолой}} {{Писатель | имя = ЦӀолой Ӏаьлий Руслан | оригинал имени = Цолоев Руслан Алиевич | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | дата рождения = 1944 | место рождения = {{Ме...»
75140
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ЦӀолой}}
{{Писатель
| имя = ЦӀолой Ӏаьлий Руслан
| оригинал имени = Цолоев Руслан Алиевич
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1944
| место рождения = {{МестоРождения|Мочкъий-Юрт|Мочкъий-Юрта}}, [[ГӀалме шахьар]]
| дата смерти =
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| род деятельности = {{Журналист|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''ЦӀо́лой Ӏаьлий Руслан''' ''({{lang-ru|Цолоев Руслан Алиевич}})'' — гӀалгӀай [[хоамбоаржабархо]], [[«ГӀалгӀайче» ПТРК]] хинна редактор ва.
== Вахара сурт ==
=== Берал ===
ЦӀолой Руслан ваьв 1944-ча шера [[Мочкъий-Юрт]]а Элмарзий Ӏаьлийи Овшанаькъан Махьмада Фасиманеи дезале. Да дийша хиннавац, бакъда цхьацца чӀоаггӀа наха эшаш йола балха говзалаш йолаш хиннав. Цун наьна-воша Къоастой Ахьмад [[Буро]] тӀа {{кхм|сафьян|тӀоарскаца}} балхаш деча завода технолог волаш къахьийгарех ва. Цо хьалвига хиннав Руслана да, аз цхьацца хӀама Ӏомадергда укхунна, аьнна. {{кхм|кожа|Нахьарашца}} деш дола тайп-тайпара технологически балхаш Ӏомадаьд цо Ӏаьланна. Хозяйственни оала сапа хьаде а Ӏомаваьв. Из хӀама ГӀалгӀай къам [[Сибаре]] дигача заман чухь чӀоаггӀа накъадаьнна хиннад Ӏаьлийна шийна а кхыча наха а. ГӀалгӀай къам мехкахдоаккхача хана цхьа бутт биза хиннаб цун, наджгоанцхой бетта 25-ча дийнахьа ваь хиннав из. [[Казахехье|Казахехьа]] уж баха ховшабаьб {{кхм|Кокчетавская область|Кокчетава областерча}} Щучински шахьарерча Каменни Карьер яхача юрта. Цига эггара хьалхара доккха хатар денад цар дезалга, 1947-ча шера да воацаш, бойла бус уж. Шин бераца — Ӏайшатацеи Русланацеи — цхьаь йисача нанна хала доландаь, бокъо а яьккха, ноанахой бахача {{кхм|Алматинсикий район|Алма-Атай шахьаре}} чуйоагӀаш йолча Весёлая Жизнь яхача юрта дӀабигаб уж. Из бокъо царна яьккхар хиннав Руслана наьна-йиша йига найц Чахкенаькъан Осман {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, цо Пушкина цӀерагӀча урам тӀа ховшабаьб уж, {{кхм|Алмата|Алма-Ата}} дӀаяьлча, юрт дӀайолалуш хинна эггара хьалхара урам хиннаб из, Казахехьен [[нанагӀала|нанагӀалийх]] 10-12 километр мара гаьна а хиннабац. 1951-ча шера, ший ворхI шу даьннача хана, юртарча ишколе деша вахав Руслан. Из дикка гаьна ваха везаш хиннай. Цар цӀеннеи ишколани юкъе 5 километр хиллал никъ баьллаб. Цу ишколе 1957-гӀа шу хьатӀакхаччалца дешаш хиннав из, цу хана цо чакхъяьккхаяр 6-гӀа класс.
=== Дешари болхи ===
Цу шера ГӀалгӀай мехка цӀабаьхкаб уж. Дай баьхача [[ГIалме шахьар]]ча [[Мочкъий-Юрт]]а хьалчубаха лаьрхIа хиннад цар, цхьабакъда уж цига хьалчубитанзар. [[Наьсар-Керте]] яха наьна-йиша Лейла йолча дӀабахар. Цул тӀехьагӀа масcехк бутт баьлча, Фасиман балха яхар [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГӀала]] тӀарча СМУ-3 чуйоагӀача бетон, маркхал хьабеча 10-12 сагах латтача бригаданна кулгал де. Цигара маркхал дӀакхухьийташ хиннаб Калинина цӀерагӀча юрта еш латтача Ӏаьдала коттеджашта. ЦӀабоагӀача наха дӀателаш хиннай уж. Цига болх барах Руслана нанна «Сийлен хьарак» яха орден енна хиннай{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.<br>
Шолжа-ГӀала тӀа Руслан деша ваха́р № 19 йола ишкол яр, трампарка юхе яр из, 1-ча микрорайоне дӀабодача новкъа. Цул совгӀа, цу юхе яр дахчан балхаш деш йола, кхыча дешашца аьлча, мебель хьаеш йола моттиг. Цига хулар дешархой цхьайола къахьегама урокаш, царна цхьацца кулгаговзал Ӏомаеш. Цига Ӏомадаьр накъадоалар цӀагӀара цхьацца балхаш деш. Масала, наьн-нанна гӀандаш а истол а ше хьадаьдар Руслана. Ший 15 шу даьннача хана, сайранарча ишколе деша вахав из, из яр Шолжа-ГӀала тӀарча Субботников цӀерагӀча урам тӀарча № 22 йолча ишколе. Цигара ши-кхо шу даьлча, [[амал|эскаре амал]] де вахав кхаь шера. {{кхм|Беларусь|КӀайэрсечерча}} геттара къаьнача Мозырь яхача пхье кхаьчав из, ракеташ йолча тӀема даькъе. Эпсара дарже хиннавац Руслан, зӀамагӀвола сержант хиннав.
Эскарера цӀавеча, юха цхьа шу хиллал йолча хана, «[[Сердало]]» газета корректор волаш болх бе волавеннав из. ТӀаккха хоамбоаржабархочун говзал Ӏомае дагахьа, М. Ломоносова цӀерагӀча [[МГУ]] деша отта ваха хиннав из, цхьабакъда ингалсий мотт цахарах дӀаэца тигадац комиссе цун каьхаташ, «Сердало» газета тӀеи «Комсомольски племя»{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
Цхьа ха яьнначул тӀехьагӀа, Банхайнаькъан Хьажбикарца кхаь бетта ингалсий мотт Ӏома а баь, юха а МГУ деша отта хьежав Ӏаьлий Руслана, тӀаккха массайолча экзаменех йиаш яьхарца хоамбоаржабархой факультете дешаргдолаш, чакхваьннав из. Дийша воалаш, цо язбаь дипломни болх хиннаб, «1923-1927 шерашка арадийнна «Сердало» — дукхача ахархой газет», яхаш.
МГУ деша отта гӀертача юкъа радиокомитете балха хиннав Ӏаьлий Руслан. Корреспондентий бувзамий отдела кулгалхо волаш дӀаийцав из. Каьхатий отделабар санна болх хиннаб из, штате боацача корреспонденташа передачашта лаьрхӀа хьаена материал редакцешка гӀолла дӀа-хьа яла езаш хиннав из.
Газете а радио а къахьегаш яьккха ха дӀалаьрхӀача, Руслана 41 шера къахьийгад. 2001-ча шера денз пенсе вахав из, хӀаьта а массехк шера «Сердало» газетаца къахьегаш а хиннав (1993—1996). 1998-ча шера цо да́къа лаьцад Москве хиннача Россе журналистий VI-ча съезде. 1972 шера денз из СССР журналистий Союза доакъашхо ва. ГӀалгӀай Республика хьаяьчул тӀехьагӀа Руслана болх баьб [[ГIалгIайче (ПТРК)|«ГӀалгӀайче» яхача ПТРК]] керттера редактор волаш {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дагалоацам ==
Руслан хьоахаваьв «Наш дом на Маховой» яхача книжка тӀа я, [[Москва|Москве]] хоамбоаржабархой дешар дешаш баьгӀарий цӀераш а тайпан цӀераш а я цу тӀа.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Хозача гӀулакхо везаволийт саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/zurnalistax-cioloi-ialii-ruslanax
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 6
|число = 7
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГIалгIайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГIалгIай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:«ГӀалгӀайче» ПТРК болхлой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета болхлой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
rx0gjaj9xiv44o07oc371ou888wrldl
75141
75140
2026-09-13T20:26:43Z
Тоадархо
5207
75141
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ЦӀолой}}
{{Писатель
| имя = ЦӀолой Ӏаьлий Руслан
| оригинал имени = Цолоев Руслан Алиевич
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1944
| место рождения = {{МестоРождения|Мочкъий-Юрт|Мочкъий-Юрта}}, [[ГӀалме шахьар]]
| дата смерти =
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| род деятельности = {{Журналист|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
'''ЦӀо́лой Ӏаьлий Руслан''' ''({{lang-ru|Цолоев Руслан Алиевич}}; {{ВД-Преамбула}})'' — гӀалгӀай [[хоамбоаржабархо]], [[«ГӀалгӀайче» ПТРК]] хинна редактор ва.
== Вахара сурт ==
=== Берал ===
ЦӀолой Руслан ваьв 1944-ча шера [[Мочкъий-Юрт]]а Элмарзий Ӏаьлийи Овшанаькъан Махьмада Фасиманеи дезале. Да дийша хиннавац, бакъда цхьацца чӀоаггӀа наха эшаш йола балха говзалаш йолаш хиннав. Цун наьна-воша Къоастой Ахьмад [[Буро]] тӀа {{кхм|сафьян|тӀоарскаца}} балхаш деча завода технолог волаш къахьийгарех ва. Цо хьалвига хиннав Руслана да, аз цхьацца хӀама Ӏомадергда укхунна, аьнна. {{кхм|кожа|Нахьарашца}} деш дола тайп-тайпара технологически балхаш Ӏомадаьд цо Ӏаьланна. Хозяйственни оала сапа хьаде а Ӏомаваьв. Из хӀама ГӀалгӀай къам [[Сибаре]] дигача заман чухь чӀоаггӀа накъадаьнна хиннад Ӏаьлийна шийна а кхыча наха а. ГӀалгӀай къам мехкахдоаккхача хана цхьа бутт биза хиннаб цун, наджгоанцхой бетта 25-ча дийнахьа ваь хиннав из. [[Казахехье|Казахехьа]] уж баха ховшабаьб {{кхм|Кокчетавская область|Кокчетава областерча}} Щучински шахьарерча Каменни Карьер яхача юрта. Цига эггара хьалхара доккха хатар денад цар дезалга, 1947-ча шера да воацаш, бойла бус уж. Шин бераца — Ӏайшатацеи Русланацеи — цхьаь йисача нанна хала доландаь, бокъо а яьккха, ноанахой бахача {{кхм|Алматинсикий район|Алма-Атай шахьаре}} чуйоагӀаш йолча Весёлая Жизнь яхача юрта дӀабигаб уж. Из бокъо царна яьккхар хиннав Руслана наьна-йиша йига найц Чахкенаькъан Осман {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}, цо Пушкина цӀерагӀча урам тӀа ховшабаьб уж, {{кхм|Алмата|Алма-Ата}} дӀаяьлча, юрт дӀайолалуш хинна эггара хьалхара урам хиннаб из, Казахехьен [[нанагӀала|нанагӀалийх]] 10-12 километр мара гаьна а хиннабац. 1951-ча шера, ший ворхI шу даьннача хана, юртарча ишколе деша вахав Руслан. Из дикка гаьна ваха везаш хиннай. Цар цӀеннеи ишколани юкъе 5 километр хиллал никъ баьллаб. Цу ишколе 1957-гӀа шу хьатӀакхаччалца дешаш хиннав из, цу хана цо чакхъяьккхаяр 6-гӀа класс.
=== Дешари болхи ===
Цу шера ГӀалгӀай мехка цӀабаьхкаб уж. Дай баьхача [[ГIалме шахьар]]ча [[Мочкъий-Юрт]]а хьалчубаха лаьрхIа хиннад цар, цхьабакъда уж цига хьалчубитанзар. [[Наьсар-Керте]] яха наьна-йиша Лейла йолча дӀабахар. Цул тӀехьагӀа масcехк бутт баьлча, Фасиман балха яхар [[Шолжа-ГIала|Шолжа-ГӀала]] тӀарча СМУ-3 чуйоагӀача бетон, маркхал хьабеча 10-12 сагах латтача бригаданна кулгал де. Цигара маркхал дӀакхухьийташ хиннаб Калинина цӀерагӀча юрта еш латтача Ӏаьдала коттеджашта. ЦӀабоагӀача наха дӀателаш хиннай уж. Цига болх барах Руслана нанна «Сийлен хьарак» яха орден енна хиннай{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.<br>
Шолжа-ГӀала тӀа Руслан деша ваха́р № 19 йола ишкол яр, трампарка юхе яр из, 1-ча микрорайоне дӀабодача новкъа. Цул совгӀа, цу юхе яр дахчан балхаш деш йола, кхыча дешашца аьлча, мебель хьаеш йола моттиг. Цига хулар дешархой цхьайола къахьегама урокаш, царна цхьацца кулгаговзал Ӏомаеш. Цига Ӏомадаьр накъадоалар цӀагӀара цхьацца балхаш деш. Масала, наьн-нанна гӀандаш а истол а ше хьадаьдар Руслана. Ший 15 шу даьннача хана, сайранарча ишколе деша вахав из, из яр Шолжа-ГӀала тӀарча Субботников цӀерагӀча урам тӀарча № 22 йолча ишколе. Цигара ши-кхо шу даьлча, [[амал|эскаре амал]] де вахав кхаь шера. {{кхм|Беларусь|КӀайэрсечерча}} геттара къаьнача Мозырь яхача пхье кхаьчав из, ракеташ йолча тӀема даькъе. Эпсара дарже хиннавац Руслан, зӀамагӀвола сержант хиннав.
Эскарера цӀавеча, юха цхьа шу хиллал йолча хана, «[[Сердало]]» газета корректор волаш болх бе волавеннав из. ТӀаккха хоамбоаржабархочун говзал Ӏомае дагахьа, М. Ломоносова цӀерагӀча [[МГУ]] деша отта ваха хиннав из, цхьабакъда ингалсий мотт цахарах дӀаэца тигадац комиссе цун каьхаташ, «Сердало» газета тӀеи «Комсомольски племя»{{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
Цхьа ха яьнначул тӀехьагӀа, Банхайнаькъан Хьажбикарца кхаь бетта ингалсий мотт Ӏома а баь, юха а МГУ деша отта хьежав Ӏаьлий Руслана, тӀаккха массайолча экзаменех йиаш яьхарца хоамбоаржабархой факультете дешаргдолаш, чакхваьннав из. Дийша воалаш, цо язбаь дипломни болх хиннаб, «1923-1927 шерашка арадийнна «Сердало» — дукхача ахархой газет», яхаш.
МГУ деша отта гӀертача юкъа радиокомитете балха хиннав Ӏаьлий Руслан. Корреспондентий бувзамий отдела кулгалхо волаш дӀаийцав из. Каьхатий отделабар санна болх хиннаб из, штате боацача корреспонденташа передачашта лаьрхӀа хьаена материал редакцешка гӀолла дӀа-хьа яла езаш хиннав из.
Газете а радио а къахьегаш яьккха ха дӀалаьрхӀача, Руслана 41 шера къахьийгад. 2001-ча шера денз пенсе вахав из, хӀаьта а массехк шера «Сердало» газетаца къахьегаш а хиннав (1993—1996). 1998-ча шера цо да́къа лаьцад Москве хиннача Россе журналистий VI-ча съезде. 1972 шера денз из СССР журналистий Союза доакъашхо ва. ГӀалгӀай Республика хьаяьчул тӀехьагӀа Руслана болх баьб [[ГIалгIайче (ПТРК)|«ГӀалгӀайче» яхача ПТРК]] керттера редактор волаш {{sfn|Ӏарчакханаькъан С.|2023|с=}}.
== Дагалоацам ==
Руслан хьоахаваьв «Наш дом на Маховой» яхача книжка тӀа я, [[Москва|Москве]] хоамбоаржабархой дешар дешаш баьгӀарий цӀераш а тайпан цӀераш а я цу тӀа.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Хозача гӀулакхо везаволийт саг
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/zurnalistax-cioloi-ialii-ruslanax
|язык = inh
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2023
|месяц = 6
|число = 7
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГIалгIайчен хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:ГIалгIай хоамбоаржабархой]]
[[ОагӀат:«ГӀалгӀайче» ПТРК болхлой]]
[[ОагӀат:«Сердало» газета болхлой]]
{{#seo:|robots=noindex, follow}}
nhxf0vvsx17clkd5cw15o3djlkc64sv