Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Хий
0
750
75205
64868
2026-09-28T00:52:01Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75205
wikitext
text/x-wiki
[[File:Splash_2_color.jpg|thumb|'''Хий''']]
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Лаьтта]]н тӀехен 71 % хиво дӀалаьцай]]
'''Хий''' ''(да)'' (водорода оксид) ({{lang-ru|Вода́}}, {{lang-en|Water}}) — Н<sub>2</sub>O [[химическая формула|химе формула]] йола органикай боаца бинарни хоттам. Хин [[молекула]] [[водород]]а шин [[зирхат]]ахи [[кислород]]а цхьан зирхатахи латт. Уж шоайла хетта́ я ковалентни бувзамца. ЛерттӀача хьа́ле́ хилча хий [[Коачал|коача]] да, [[бос]] а боацаш (дукха сома ца хилча), [[хьадж]] а, [[чам]] а боацаш.
Онда хьал долча хих [[ша]] оал (шан кристаллаша [[лоа]] е [[йис]] кхолла мег), [[газ|га́за]] хьисапе долча ха́на хих «хин [[Ӏи]]» оал<ref>{{Cite journal|last=Henniker|first=J. C.|title=The Depth of the Surface Zone of a Liquid|year=1949|publisher=Reviews of Modern Physics|doi=10.1103/RevModPhys.21.322|journal=Reviews of Modern Physics|volume=21|issue=2|pages=322–341}}</ref><ref>{{cite web|url=http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science|title=Water Science|author=Pollack, Gerald|publisher=University of Washington, Pollack Laboratory|accessdate=2011-02-05|quote=Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512062540/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science|archivedate=2011-05-12}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |date=2012-12-13 }}</ref>. Лаьттан дозала 0,05 % гаргга хих латташ да<ref>[http://space-era.com/solar14-01.htm Моря принесены на Землю из космоса?] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170829170911/http://space-era.com/solar14-01.htm |date=2017-08-29 }}</ref>.
[[Лаьтта]]н тӀехен 71 % хиша дӀалаьцай ([[Океан|оакафордаши]], [[Форд|фордаши]], [[Ӏам|Ӏамаши]], [[Дода хий|дода хиши]], бутув шанаши) — 361,13 млн км<sup>2</sup><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]]|accessdate=2008-12-20}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo |date=2010-01-05 }}</ref><ref name="Mari">Marine Science: An Illustrated Guide to Science</ref>. Лаьтта тӀа хин 96,5 % гаргга оакафордашка да, 1,7 % дунен хин [[запас|ламагӀараш]] лаьттан кӀалхара хиш да, кхы а 1,7 % — бутув шанаши шан ''кийнаши''; доккха доаца дакъа додача хишка да, иштта Ӏамашкеи [[Ушал|ушалашкеи]]. 0,001 % морхашка гуллу<ref name=b1>{{Книга|заглавие=Water in Crisis: A Guide to the World's Freshwater Resources|автор=Gleick, P.H.|издательство=[[Oxford University Press]]|год=1993|page=13, Table 2.1 "Water reserves on the earth"|ссылка=http://www.yemenwater.org/wp-content/uploads/2013/03/Gleick-Peter.-1993.-Water-in-crisis.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/gen-fac/pubs/astclim/espas/pwv/mockler.html|title=Water Vapor in the Climate System|publisher=[[American Geophysical Union]]|lang=en|accessdate=2013-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020163357/http://www.eso.org/gen-fac/pubs/astclim/espas/pwv/mockler.html|archivedate=2012-10-20}}</ref>. Лаьттан тӀара хин доккхагӀдола дакъа дир да, юртбоахама пайдан дац. [[Теза хий|Тезача хин]] дакъа 2,5 % гаргга да, белгалдаккха деза цу дерригача хин 98,8 % [[ледник|шана тархенашкеи]] [[Грунтовая вода|лаьттан кӀаларча хишкеи]] долга. Дерригача тезача хин 0,3 % кӀезигагӀа [[дода-хий|додача хишкеи]] [[Ӏам]]ашкеи [[тӀехар-Ӏи|тӀехар-Ӏанара]] чуи да, цул кӀезигагӀа (0,003 %) дийнача организмашка да<ref name=b1/>.
Дика [[Ковалентная связь|чӀоагӀа полярни]] [[растворитель]] да хий. Ӏалама чу массахана ийна хул [[тухаш]]цеи [[газ]]ашцеи.
[[Лаьтта]]н тӀа [[вахар]] хилара: дийнача [[организм]]ай химе лоаттама а, [[Ӏалама лоаттам]]а а, [[хаоттам]]а а белггалча бехкамаех бехкам ба хий хилар. [[Лаьтта]]н букъа тӀа мел долча са доаллача хӀамашта эггара чӀоагӀагӀа эшаш дар хий да<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html|title=[[United Nations]]|publisher=Un.org|date=2005-03-22|accessdate=2010-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100815193304/http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html|archivedate=2010-08-15}}</ref>.
== Дош легадар ==
* хий (да)
* хиш (да)
* Мичахьа? Хила/хи чу
* Мичахьара? Хилара/Хи чура
{| class="wikitable"
|-
! Дожар !! Цхьоален таьрахь !! Дукхален таьрахь
|-
| ЦӀера д. ''(мала? фу?)'' || хий || хиш
|-
| Доала д. ''(хьан? сен?)''|| хин|| ?
|-
| Лура д. ''(хьанна? сенна?)'' || хинна || хишта
|-
| Дера д. ''(хьан? сево?)'' || хиво || хиша
|-
| Кечала д. ''(хьанца? сенца?)'' || хица || хишца
|-
| Хотталура д. ''(хьанах? сенах?)'' || хих|| ?
|-
| Меттига д. ''(хьанга? сенга?)'' || хига || хишка
|-
| Дустара д. ''(хьанал? сенал?)'' || хил || ?
|}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[Category:Хий| ]]
[[Category:Растворителаш]]
[[Category:Гидрологи|*]]
[[Category:ЦӀалхаш]]
[[Category:Основанеш]]
[[Category:Водорода хоттамаш]]
[[Category:Оксидаш]]
[[Category:Кислорода хоттамаш]]
[[Category:Халькогеноводородаш]]
0irrn8ch7tnvrapmi7bxkyv6ego8w0u
Циск
0
808
75207
69888
2026-09-28T00:57:48Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75207
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|----
! colspan="2" bgcolor= lightgreen | '''Циск'''
|----
| align="center" | {{4 изображения|im1=Кот.jpg|cap1=Мейн-кун|im2=Sonny Bunny.jpg|cap2=Персаьний циск|im3=Dimka and Tupolev.jpg|cap3=эрсий сигала беса дар|im4=Neighbours Siamese.jpg|cap4=Тайски циск}}
|---- bgcolor=
! colspan="2" bgcolor=lightgreen | '''Ӏилма оамаланче'''
|----
|
'''Домен:''' Эукариоташ<br />
'''Доалаче:''' [[Дийнаташ|Дийнаташ]]<br />
'''Тайпа:''' Хóрда<br />
'''Класс:''' [[Дакхадийнаташ|Дакхадийнаташ]]<br />
'''Тоаба:''' [[Акха|Акха]]<br />
'''КӀалтоаба:''' Циска куце<br />
'''Дезал:''' [[Циска|Циска]]<br/>
'''КӀалдезал:''' [[ЗӀамагӀа цискаш|ЗӀамагӀа цискаш]]<br/>
'''Ваьр:''' [[Цискаш|Цискаш]]<br/>
'''Кеп:''' [[Акхациск|Акхациск]]<br/>
'''КӀалкеп:''' [[Циск|Циск]]<br/>
|----
| align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid lightgreen;" |
|}
'''Циск''' е '''Коара циск''' ({{lang-ru|Ко́шка, дома́шняя ко́шка}}, {{lang-la|Félis silvéstris cátus}}) — коа тӀара дийнат, эггара даьржа кара Ӏомадаьча дийнатах дийнат да ([[ЖӀали|жӀалех]] тарра)<ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|work=|publisher=Top-Ten-10.com|accessdate=2010-06-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328141553/http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|archivedate=2010-03-28}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120225225229/http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm |date=2012-02-25 }}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|work=|publisher=Catanddoghelp.com|accessdate=2010-06-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619010128/http://catanddoghelp.com/|archivedate=2010-06-19}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120503130202/http://catanddoghelp.com/ |date=2012-05-03 }}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|work=|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|accessdate=2010-06-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526171109/http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|archivedate=2010-05-26}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120419112913/http://www.merck-animal-health.com/ipg/companion-animals.aspx |date=2012-04-19 }}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|work=|publisher=WSPA|accessdate=2011-01-16|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222171133/http://wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|archivedate=2010-12-22}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111101051424/http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx |date=2011-11-01 }}</ref>. Боршача цисках '''кӀуци''' оал, [[се|сечох]]
'''кӀаца''' оал, циска кӀоригах - '''кӀуцилг'''. Берий меттала (хьоасташ) цисках '''цици''' оал.
== ЦӀено ==
Цискаш чӀоагӀа цӀена [[дийнаташ]] да. КӀезигагӀа дале дийнахь иттазза мотт хьекхаш шоай деррига дегӀа цӀенаду цар. Иштта кӀуцаш шоай кӀоригаш а цӀенаю.
ЦӀена хилар бахьанце [[Маьждиг|маьждига]] чу лелийта йиш йолаш да. [[Ислам|Бусалба дын]] чу цискаш цӀена лаьрхӀа да.
== ТӀатовжамаш ==
[[Category:!Main category|Ц]]
[[Category:Дийнаташ алапатах]]
9r3uzvfs21ms50zwe5m4hdl01i0sbeq
ЦӀокъ
0
818
75208
70356
2026-09-28T00:58:14Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75208
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sibirischer tiger de edit02.jpg|260px|thumb|'''ЦӀокъ'''<br />
<br />
'''ЦӀа:''' Эукариоташ<br />
'''Доалаче:''' [[Дийнаташ]]<br />
'''Тайпа:''' Хóрда<br />
'''Класс:''' [[Дакхадийнаташ]]<br />
'''Тоаба:''' Дулхах дажа<br />
'''Дезал:''' [[Циский]]<br />
'''Ваьр:''' [[Ӏаьржа ферхаш]]<br />
'''Кеп:''' [[ЦӀокъ]]]]
[[File:439280 schots angry-tiger.wav|thumb|right|ЦӀокъ]]
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|ЦӀокъ]]
'''ЦӀокъ''' ({{lang-ru|Тигр}}, {{lang-la|Panthera tigris}}) — дулхах дажа дакхадийнатий кеп я циский дезала чура. Ӏаьржача ферхий ({{lang-la|Panthera}}) ваьро чулоацаш виъ викалах цаӀ ва. Иштта царца цхьана цӀокъ юкъедоагӀаш да «доккхий цискаш» яхача кӀалдезалá. Дош «тигр» хьадаьннад укх {{lang-grc|τίγρις}} дешах, хӀаьта, из ший оагӀарахьара хьадаьннад укх {{lang-peo|''*tigri''}} дешах, овлах «''*taig''» маӀанца «ир; масса»<ref>''An Etymological Dictionary of Persian Language. Edited by Mohammad Hasandust. Iranian Academy of Persian Language and Literatute. Tehran, 2004. Vol. 1, p. 358 ISBN 964-7531-28-1''{{ref-fa}}</ref><ref name="Liddell">{{cite book | author=Henry George Liddell, Robert Scott | year=1980 | title=A Greek-English Lexicon (Abridged Edition) | publisher=Oxford University Press | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tiger|title='Tiger' at the Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|date=|accessdate=2009-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903223814/http://www.etymonline.com/index.php?term=tiger|archivedate=2009-09-03}}</ref>.
== ТӀатовжамаш ==
[[Category:Оакхарий]]
[[Category:Дакхадийнаташ]]
0cuk4qsft3u50ozmtllejsbl6blllw0
Чоапилгаш
0
851
75209
58072
2026-09-28T00:58:27Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75209
wikitext
text/x-wiki
[[File:WLA vanda Collection of Beetles.jpg|270px|thumb|right|<br/> '''ЦӀа:''' [[Эукариоташ|Эукариоташ]]<br/> '''Доалаче:''' [[Дийнаташ|Дийнаташ]]<br/> '''Тайпа:''' [[Членистоноги|Членистоноги]]<br/> '''Класс:''' [[Садоалла хӀамаш|Садоалла хӀамаш]]<br/> '''Тоаба:''' [[Чоапилгаш|Чоапилгаш]]]]
'''Чоапилгаш''' ({{lang-la|Coleoptera}}, {{lang-ru|Жесткокры́лые}}, {{lang-ru2|Жуки́}}) — [[Садоалла хӀамаш|садоалла хӀамай]] тоаба я.
{| class="wikitable" align="center"
|-align="center"
! ТӀера дегӀа лоаттама план<br>[[Бумбарг|бумбарга]] хьокхам тӀа.
|-align="center"
| [[File:Melolontha melolontha insect morphology.jpg|400px]]
|-align="center"
| А — корт, В — накха, С — китилг.<br>
1 — мекхилгаш, 2 — чоалхане бӀарг, 3 — ворув, 4 — ткъамий ши шолларг (укхаза шоллагӀа шолларг хьалхара шолларга кӀала йоалл), 5 — ност, 6 — тӀодилг, 7 — мӀарилг, 8 — баген аппарат, 9 — хьалхара накха, 10 — юкъера накха, 11 — тӀехьашкара накха, 12 — китилга стерниташ, 13 — пигидий.
|}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = Кирейчук А. Г.
|date = июнь 2000
|url = http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/syst01.htm
|title = Полная классификация жесткокрылых (современных и вымерших)
|accessdate = 2011-04-23
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110613145341/http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/syst01.htm
|archivedate = 2011-06-13
}}
[[Category:Дийнаташ алапатах]]
[[Category:Садоалла хӀамаш]]
fti7i3zynbgonisa4dlvq1ywpc8mbqz
Шанхай
0
859
75210
70024
2026-09-28T00:58:57Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75210
wikitext
text/x-wiki
[[File:Shanghai montage.png|thumb|Шанхай]]
'''Шанха́й''' ([[Чинхой мотт|чин.]]. 上海, пиньинь: Shànghǎi) бахача наьх дуккхал лоархӀаш хилча эггара йоккхагӀа йола пхьа я [[Чинхойче|Ченкехьа]] а [[Дуне|дуне]] тӀа а<ref name="Geohiveworld">{{cite web|url=http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx|title=Cities: largest (without surrounding suburban areas)|publisher=Geohive|accessdate=13 September 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvSQ4NAl|archivedate=2012-11-04}}</ref>. Из улл Янцхий фордах кхетача моттиге Ченкехьен малхбоалехье<ref>{{cite web|url=http://russian.people.com.cn/31518/8092681.html|title=Порт Шанхай остается первым в мире по объему грузооборота товаров и контейнеров|accessdate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116062139/http://russian.people.com.cn/31518/8092681.html|archivedate=2013-01-16}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130116062139/http://russian.people.com.cn/31518/8092681.html |date=2013-01-16 }}</ref>.
Баха нах — 24 152 700 саг (2015 ш.).
<br><gallery class=center caption="Шанхай">
Shanghai-Bund-20-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-44-abend-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-76-Sportler-2012-gje.jpg
Shanghai-moderne Architektur-08-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-34-2012-gje.jpg
Shanghai-Sea Palace Floating Restaurant-04-Staebchenbaenkchen-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-08-Fische-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-34-2012-gje.jpg
</gallery>
[[Category:!Main category|Ш]]
[[Category:Пхьанаш алапатах]]
a3if5536odtgby0ilgymni1hbkth4cu
Седкъа
0
1053
75200
58599
2026-09-28T00:46:22Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75200
wikitext
text/x-wiki
[[File:Pleiades_large.jpg|300px|thumb|'''[[Плеядаш|Плеядаш]]''' — дӀа-хьа баьржа седкъий цӀов ба «Ӏаса» яхача седкъарче чу]]
'''Седкъа''' ({{lang-ru|Звезда}}, {{lang-en|Star}}, {{lang-la|stella}}, {{lang-la2|astrum}}, {{lang-la2|sidus}}) — тӀехбоккха [[газ]] хьисапе [[бур]] ба, [[Сердало|сердало]] луши шийна чура Ӏоткъама а ший [[Гравитаци|гравитацен]] а низашца болам боацаш соцабаь латташи. Цун чухьнахьа хулаш я (е хьалхагӀа хиннай) термоядерни синтеза реакци<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|title=Звезда|author=Засов А. В.|publisher=[[:ru:Астронет]]|accessdate=2013-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004222217/http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|archivedate=2013-10-04}}</ref>. [[Лаьтта|Лаьттан]] эггара гаргагӀа бола седкъа [[Малх|Малх]] ба — '''G''' яхача спектральни классан бокъонца вола викал.
== Дистара боарамаш ==
{|
|Малха дозал:
|<math>M_\bigodot = 1.9891 \times 10^{30}</math> [[Килограмм|кг]]
|-
|Малха сийрдал:
|<math>L_\bigodot = 3.827 \times 10^{26}</math> [[Ватт|Вт]]
|-
|Малха радиус:
|<math>R_\bigodot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[Метр|м]]
|}
==ТӀатовжамаш==
[[Category:АйламӀилма]]
f052swib5zi8fjz9oba7x5wz0p4hd2p
Сидней
0
1076
75201
70668
2026-09-28T00:46:47Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75201
wikitext
text/x-wiki
{{НП
| статус = Пхьа
| русское название = Сидней
| оригинальное название = Sydney
| изображение = Leo-Collage Sydney.png
| страна = [[Астрали]]
| герб =
| флаг = City of Sydney Flag.svg
| ширина герба =
| ширина флага = 160px
| lat_dir = S
| lat_deg = 33
| lat_min = 52
| lat_sec = 10
| lon_dir = E
| lon_deg = 151
| lon_min = 12
| lon_sec = 30
| CoordScale =
| вид региона = штат
| регион = Керда ЗӀилбухера Уэльс
| регион в таблице = Керда ЗӀилбухера Уэльс
| вид района =
| район =
| район в таблице =
| внутреннее деление =
| вид главы =
| глава =
| дата основания = 1788
| первое упоминание =
| прежние имена =
| статус с = 1842 денз
| площадь = 12 144,6
| вид высоты =
| высота центра НП = 6 м / 58
| климат = оакафорда
| официальный язык =
| официальный язык-ref =
| население = 5 131 326<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/latestProducts/3218.0Media%20Release12016-17?OpenDocument|title=What's driving population growth in Australia's cities?|author=|website=[[Австралийское бюро статистики]]|date=2018-04-24|publisher=|lang=en|accessdate=2018-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180425114533/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/latestProducts/3218.0Media%20Release12016-17?OpenDocument|archivedate=2018-04-25|deadlink=yes}}</ref>
| год переписи = 2017
| плотность = 422,52
| агломерация =
| национальный состав =
| конфессиональный состав =
| этнохороним = сидне́йхо, сидне́йхой
| часовой пояс = +10
| DST = есть
| телефонный код = +61 2
| почтовый индекс =
| почтовые индексы =
| автомобильный код =
| вид идентификатора =
| цифровой идентификатор =
| категория в Commons = Sydney
| сайт = http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/
| язык сайта = en
}}
'''Си́дне́й''' ({{lang-en|Sydney}}, <small>ала деза</small> {{IPA|[ˈsɪdni]}}<ref>{{книга | заглавие = Macquarie ABC Dictionary | издательство=The Macquarie Library| год = 2003 | страницы = 1000 | isbn = 1-876429-37-2}}</ref>) — [[Астрали|Астрале]] эггара йоккхагӀа йола [[пхьа]]. Аре — 12 144,6 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20110318192321/http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/Environment/documents/web01-GeneralIntroduction.pdf City of Sydney — General Introduction]</ref>. Цун бахархой гаргга 4,5 миллион саг кхоачаш ба (2011 ш)<ref name="2011population">{{cite web | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/1GSYD | title = National Regional Profile: Sydney (Statistical Division) | publisher = Australian Bureau of Statistics | accessdate = 19 декабря 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170630231249/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/1GSYD | archivedate = 2017-06-30 }}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140605115018/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/1GSYD |date=2014-06-05 }}</ref>. Керда ЗӀилбухен Уэльс яхача штатан керттера пхьа я Сидней.
Пхьа Ӏойиллай Филлип Артуро 1788 шера (Астрален къаьнагӀа йола пхьа). Эггара хьалхагӀа европера колонисташ баха Ӏохайша моттиг я Сидней<ref name=HOS>{{cite web|url=http://www.ozexperience.com/index.php/travel/about_australia/brief_history_of_australia/|title=History of Australia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080521083608/http://www.ozexperience.com/index.php/travel/about_australia/brief_history_of_australia/|archivedate=2008-05-21|accessdate=2017-10-25}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110828010916/http://www.ozexperience.com/about-australia/ |date=2011-08-28 }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{примечания}}
[[Category:Пхьанаш алапатах]]
4p5lza37eapxmfzs2rz0r77cyn71pm3
Лаьтта (дуне)
0
1203
75191
61490
2026-09-28T00:34:14Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75191
wikitext
text/x-wiki
[[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|right|Лаьтта]]
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]]
'''Лáьтта''' (символ: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]; {{lang-ru|Земля́}}, {{lang-en|Earth}}, {{lang-la|Terra}}) — [[Малх|Малхагахьара]] хьалоархӀаш хилча, кхоалагӀа [[дуне]]. Боарамга диллача, из пхелагӀа да [[Маьлха ков|Малха гоннахьа кхестача]] дуненашта юкъе. Шийна тӀа дийна кхолламаш долча [[Айлам|Айлама]] хӀамаех [[адам]]а́ Лаьтта мара довзац.
[[Ӏилма|Ӏилмо]] хьагойт Лаьтта 4,54 [[миркха]] гаргга шу хьалха хьахинналга<ref>{{cite book|author=Dalrymple, G. Brent.|year=1994|title=The Age of the Earth|publisher=Stanford University Press|location=California|url=http://books.google.com/books?id=a7S3zaLBrkgC|isbn=0-8047-1569-6}}</ref><ref>{{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|accessdate=2007-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070920043128/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archivedate=2007-09-20}}</ref><ref>{{cite journal|author=Dalrymple, G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode=2001GSLSP.190..205D}}</ref><ref>{{cite web |author=Stassen, Chris |date=2005-09-10 |url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |title=The Age of the Earth |publisher=TalkOrigins Archive |accessdate=2008-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209024947/http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |archivedate=2008-12-09}}</ref>, кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаӀ мара доаца [[новкъар]] а — [[Бутт|Бутт]]. [[вахар|Вáхар]] Лаьтта тӀа хьахиннад иштта 4,25 миркха гаргга шу хьалха.
Цу хана денз Лаьттан [[биосфера|биотӀéхар-Ӏе́но́]] гуччахьа хийцад [[ТӀехар-Ӏи|тӀехар-Ӏи]] а, кхыйола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш [[Аэробы|аэробни]] дийна хӀамаш дӀа-хьа я́ржарца йийбай, озона тӀоа а ({{Lang-ru2|озоновый слой}}) хьахиннаб. Цу тӀайво Лаьттан магнитий го́маца цхьана вáхара́ зе́не́ йолча [[Солнечная радиация|маьлха зӀанархе́цара]] низ лаьгӀбу.
[[Лаьттан тӀехе]]н 70,8 % гаргга [[Дунен оакафорд]]о дӀалоац<ref>[http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1232.html ''"Femto"'']</ref>, юхе дисса тӀехен дáкъа [[Континент|гӀа́рашеи]] [[ГӀайре|гӀайренашеи]] лаьцад. ГӀараш (материкаш) тӀа да [[Дода хий|дóда хиши]], [[Ӏам|Iáмаши]], [[Лаьтта кӀалхара хиш|лаьтта кӀалхара хиши]], [[ша]]наши доахк. Цар массане цхьана [[ХинтӀехар-Ӏи|хинтӀехар-Ӏи]] лоаттаю. Довзаш мел долча дийнача дегӀамашта эшшане эшаш дола [[Хий|коача хий]] цхьаь-цхьан довзача [[Маьлха ков]]на дунен тӀехен тӀа [[Внеземная вода|дац]]. Лаьттан [[Географический полюс|дунен шодамаш]] шанах латт, [[Арктика]]й [[морской лёд|форда ша]] а [[антарктический ледяной щит|Антарктикай шан турс]] а юкъе а долаш.
Лаьттан чухье тоъал хьинаре я а́ла йиш йолаш я. Из чухье цаӀ шоллагӀчо тӀакхуллача кхаь даькъах латт: хетаргахьа, [[Железо|аьшкахи]] [[Никель|никелахи]] латташ долча чурча [[Ядро Земли|дегахи]], цунна гонахьа долча коачача дегахи, уж шаккхе хьулдеш [[Мантия Земли|манти]] яхаш цӀи йолча сомеи декъеи болча [[тӀоа|тӀайнахи]]<ref name="Войткевич">{{книга
|автор = Войткевич В. Г.
|часть = Строение и состав Земли
|заглавие = Происхождение и химическая эволюция Земли
|ответственный = под ред. Л. И. Приходько
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1973
|страницы = 57—62
|страниц = 168
}}</ref>. Лаьттан [[Геофизика|физически]] [[характеристика|э́камаш]] бахьан долаши, цун [[Орбита Земли|го́ма ле́лам]] бахьан долаши укх тӀехьарча 3,5 миркха шера́ ва́хар хилара [[бехкам]]аш кхоачаш хиннад. Ӏилмо тайп-тайпарча оттадаьчох, Лаьттан тӀа уж бехкамаш кхы а 0,5—2,3 миркха шерашка кхоачаш хила мегаш да.
== ТӀатовжамаш ==
{{белгалдаккхар}}
[[Category:Дуненаши новкъараши алапатах]]
[[Category:Лаьтта|*]]
[[ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах]]
{{Хержа статья}}
drafoqdhe0ys6ytygzjam2y1wlp4fhv
ЛоӀаме чудар
0
1215
75193
74497
2026-09-28T00:36:14Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75193
wikitext
text/x-wiki
'''ЛоӀаме чудар, лоӀаме хоам,''' иштта '''лоӀаме контент / чулоацам''' е '''лоӀаме материалаш''' — лоӀаме пайда эцар, де́гӀада́р, доаржадар бокъоно Ӏалашъеш йола моллагӀа функциональни кхоллам а, [[искусство|исбахьален]] кхоллам е кхыдола кхоллама материали цун чудари. Цхьайолча хана лоӀаме материалах хилара бахьан хила мегаш хул [[:ru:Определение свободных произведений культуры|Культура лоӀаме произведенеша корта бараца]] оттадаь принципаш кхоачашдича<ref>[http://freecontentdefinition.org/Definition of Free Cultural Works]</ref>.
== Корта бар ==
Культура лоӀаме произведени — наьха лоӀама керттера дакъа дола юридически доазонаш ца деш яр, къаьстта:
* материал леладара а, цох ахчаца пайда эцара а
* материал тахкара а, хейнарах пайда эцара а
* произведененна а цун чудара доакъошанна а кеп яккхари, уж йоаржаяри
* материал хувцара а, дегӀадоаладара а, иштта цох хьадаьннараш доаржадара а<ref>{{cite web|url=http://freedomdefined.org/Definition|title=Definition of Free Cultural Works|accessdate=8 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111205112100/http://freedomdefined.org/Definition|archivedate=2011-12-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gnu.org/philosophy/free-doc.html|title=Free Software and Free Manuals|accessdate=March 22, 2009|last=Stallman|first=Richard|authorlink=Richard Stallman|date=November 13, 2008|publisher=[[Free Software Foundation]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321095940/http://www.gnu.org/philosophy/free-doc.html|archivedate=March 21, 2009}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091125114302/http://www.gnu.org/philosophy/free-doc.html |date=November 25, 2009 }}</ref>
Вешта аьлча, лоӀаме материал яхар [[Текст|текста]] а, [[Сурт|суртий]] а, [[Муам|муама]] а, кхыболча кхолламий белха кеп а, чудар а да. Цар [[Лицензи|лицензеш]] бокъо луш хила еза царех моллагӀча гӀулакха пайда эцар (коммерце чулоацаш): кеп яккхара а, хувцара а, хийца эршаш йоаржаяра а.
== ТӀатовжамаш ==
* [http://freedomdefined.org/Definition/Ru Культура лоӀаме произведенеша корта бар] — «лоӀаме контента» корта бар е «культура лоӀаме произведенеша» корта бар тара да лоӀаме программни Ӏалашдара корта бара
* «[http://www.bls.gov/osmr/pdf/ec030050.pdf Episodes of collective invention]» (PDF) (Peter B. Meyer; August 4, 2003) — article on several U.S.-oriented historical examples of free content in technology
* [http://wikieducator.org/Wikieducator_tutorial/What_is_free_content Фу я из лоӀаме контент?] [[:ru:WikiEducator]] чу
* {{Cite web
|url = http://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.html#Content
|title = “Content”
|work = Words to Avoid (or Use with Care) Because They Are Loaded or Confusing
|publisher = [[:ru:Фонд свободного программного обеспечения]]
|lang = en
|accessdate = 2011-10-27
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111025085658/http://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.html#Content
|archivedate = 2011-10-25
}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120204145257/http://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.html#Content |date=2012-02-04 }}
i95nc1324pjecwxz0s3906tdt2aup03
Мингал
0
1263
75195
70383
2026-09-28T00:37:35Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75195
wikitext
text/x-wiki
{{карточка планеты
|символ = [[file:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]]
|название = Мингал
|тип=планета
|изображение = Mars hemisphere 1.jpg
|подпись под изображением =
|изображение2 = Marsglobe3.jpg
|орбита-ref =
|эпоха =
|перигелий = 2,06655{{e|8}} км<ref name="nssdc">{{cite web|author=Williams, David R.|title=Mars Fact Sheet|website=National Space Science Data Center|publisher=NASA|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|accessdate=2011-03-22|archiveurl=http://www.peeep.us/ecc3a885|archivedate=2011-07-16}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230725104939/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |date=2023-07-25 }}</ref><ref name="factsNasa" /><br>1,381 {{а. е.}}<ref name="factsNasa" />
|афелий = 2,49232{{e|8}} км<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><br>1,666 {{а. е.}}<ref name="factsNasa" />
|периапсида =
|апоапсида =
|большая полуось = 2,2794382{{e|8}} км<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><br>1,523662 {{а. е.}}<ref name="factsNasa" /><br>1,524 земной<ref name="factsNasa" />
|эксцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/>
|сидерический период = (продолжительность года)<br>686,98 земных суток<br>1,8808476 земных лет<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" />
|синодический период = 779,94 земных суток<ref name="nssdc"/>
|орбитальная скорость = 24,13 км/с (средн.)<ref name="nssdc" /><br>24,077 км/с<ref name="factsNasa" />
|средняя аномалия =
|наклонение = 1,85061° (относительно плоскости эклиптики)<ref name="nssdc" /><br>
5,65° (относительно солнечного экватора)
|угловое перемещение =
|долгота восходящего узла = 49,57854°
|долгота периастра =
|время периастра =
|аргумент перицентра = 286,46230°
|половинная амплитуда =
|чей спутник =Солнца
| число спутников = 2
|физические характеристики-ref =
|размеры =
|экваториальный радиус = 3396,2 км<ref name="Seidelmann2007">{{cite journal|author=Seidelmann P. K. et al.|title=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=90|pages=155—180|year=2007|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|accessdate=2007-08-28}}</ref><ref name=bfe>Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref><br>0,532 земного
|полярный радиус = 3376,2 км<ref name="Seidelmann2007" /><ref name="bfe" /> 0,531 земного
|средний радиус = 3389,5 км<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><br>0,5320 земного
|длина окружности =
|площадь поверхности = {{formatnum:144371391}} км² (0,283 земной)<ref name="factsNasa" />
|объём = 1,6318 {{e|11}} км³<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><br>0,151 земного
|масса = 6,4185{{e|23}} кг<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><br>0,107 земной
|плотность = 3,933 г/см³<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><br>0,714 земной
|ускорение свободного падения = 3,711 м/с²<br>0,378 {{math|''g''}}<ref name="factsNasa" />
| первая космическая скорость = 3,55 км/с
|вторая космическая = 5,03 км/с<br>0,45 земной<ref name="nssdc"/><ref name="factsNasa" />
|скорость вращения = 868,22 км/ч
|период вращения = 24 часа 37 минут 22,663 секунды<ref name="factsNasa"/> ({{nobr|24,6229 ч}}) — сидерический период вращения,<br>24 часа 39 минут 35,244 секунды ({{nobr|24,6597 ч}}) — длительность средних солнечных суток<ref name="Allison">{{статья|автор=M. Allison, M. McEwen|заглавие=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|издание=Planet. Space Sci.|год=2000|volume=48|pages=215—235|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6}}</ref>.
|наклон оси = 25,1919°<ref name="Allison" />
|прямое восхождение = 317,681°<ref name="nssdc" />
|склонение = 52,887°<ref name="nssdc" />
|полярная небесная широта =
|полярная небесная долгота =
|альбедо = 0,250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<ref name="nssdc" /><br>0,150 ([[Геометрическое альбедо|геом. альбедо]])<br>0,170<ref name="nssdc" />
|видимая звёздная величина =
|абсолютная звёздная величина =
|температура на поверхности =от −140°C до +20°C
|шкала высоты =
|состав атмосферы = 95,32 % [[углекислый газ]]<ref name="nssdc"/><br>
2,7 % [[азот]]<br>
1,6 % [[аргон]]<br>
0,13 % [[кислород]]<br>
0,08 % [[угарный газ]]<br>
0,021 % [[Вода|водяной]] пар<br>
0,01 % [[Оксид азота(II)|окись азота]]
|атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/>
|bg = #E8AB79
|именование =
|именование-ref =
|обозначение ЦМП =
|альтернативные имена = Марс, ЦӀедуне
|категория МП =
|орбита = yes
|средний радиус орбиты =
|физические характеристики = yes
|сжатие = 0,00589 (1,76 земного)
|температуры = yes
|имя температуры 1 = по всей планете
|темп1мин = 186 [[Кельвин|К]];<br>−87 °C<ref name="factsNasa" />
|темп1сред = 210 K<br>(−63 °C)<ref name="nssdc" />
|темп1макс = 268 К;<br>−5 °C<ref name="factsNasa">{{cite web|title=Mars: Facts & Figures|publisher=NASA|url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060929082946/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archivedate=2006-09-29|accessdate=2007-03-06}}</ref>
|имя температуры 2 =
|темп2мин =
|темп2сред =
|темп2макс =
|спектральный тип =
|угловой размер =
|атмосфера = yes
|давление на поверхности = 0,4—0,87 к[[Паскаль (единица измерения)|Па]]<br>(4{{e|-3}}—8,7{{e|-3}} [[Атмосфера (единица измерения)|атм]])
}}
'''Мингал''' (ба) е '''Марс''' ({{lang-la|Mars}}, {{lang-ru|Марс}}) — диъалагӀа [[дуне]] да [[Малх|Малхагара]], боарамга диллача ворхӀлагӀа да [[Маьлха ков|Маьлха коа]].
Цу дунен [[Масса|дозал]] [[Лаьтта|Лаьттан]] дозала 10,7 % да. Марс аьнна цунах цӀи тиллай [[Древний Рим|Ширча Румера]] тӀема даьла — Марса цӀерах (из тарлу ширча эллиной волча Аре́са́). Цхьайолча хана Марсах оал «цӀе дуне», аьшка оксидо луш болча цун тӀехен цӀе бос бахьан долаш.
Мингал — лаьтта тоабан дуне да кӀезига айха [[ТӀехар-Ӏи|тӀехар-Ӏи]] долаш (цун тӀехен йисте Ӏоткъам 160-за кӀезигагӀа ба лаьтта тӀа болчул). Марсага ший хьахинна ши [[новкъар]] да — Фобоси Деймоси (ширча эллиной меттала — «''кхерамеи''» «''унзареи''», Ареса шин виӀий цӀераш). Уж новкъараш кхачарга хьажача зӀамига да (Фобос — {{nobr|26,8×22,4×18,4 км}}, Деймос — {{nobr|15×12,2×10,4 км}})<ref name="NASASAT">{{cite web|date=30 September 2003|title=Mars: Moons: Phobos|publisher=NASA Solar System Exploration|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|accessdate=2 December 2013}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131019162634/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts |date=19 October 2013 }}</ref>, нийса йоаца форма йолаш да.
Карарча хана, Лаьтта даьлча, Мингал — ма дарра дукхагӀа техка дола дуне да Маьлха коара.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun Седкъадуне (''эрс'')]
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html Малх (''эрс'')]
[[Category:АйламӀилма]]
[[Category:Айлам]]
[[ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах]]
kzipb6rqxww6tr8xvd7ksxvjvp6ce6q
Москва
0
1297
75197
63912
2026-09-28T00:37:53Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75197
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия|ингушское название=Моска|статус=ГӀала|вид района=MSK Collage 2015.png|дата основания=1147 шу|карта района=Msk blank.svg}}[[File:MSK Collage 2015.png|thumb|right|300px|Москоа]]
'''Москва''', е '''Моска''' ''(я)'' ({{lang-ru|Москва́}}, {{lang-en|Moscow}}) — [[Эрсече|Россе Федерацен]] [[нанагӀала]]. [[город федерального значения|Федеральни лоадам бола]] [[пхьа]] я, иштта [[Центральный федеральный округ|Юкъерча федеральни гома]] административни [[центр|юкъ]] а я. Бахача наьх таьрахьах эггара йоккхагӀа йола пхьа я Эрсече — 12 330 126 саг (2016), иштта цу таьрахьах дунен хьалхарча итт пхьанашта юкъейоагӀаш я<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=Крупнейшие города мира по населению|date=2010|publisher=world-gazetteer.com|accessdate=2011-09-12|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008051734/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=2011-10-08}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110715185344/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |date=2011-07-15 }}</ref>.
== ТӀатовжамаш ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Москва|[[Селиванов, Александр Фёдорович|Селиванов А. Ф.]], [[Забелин, Иван Егорович|Забелин И. Е.]]}}
* Москва. Энциклопедия / гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: Советская Энциклопедия, 1980.
[[Category:Москоа| ]]
[[Category:Пхьанаш алапатах]]
[[Category:XII бӀаьшера хьаяь пхьеш]]
[[Category:Ширача Эрсечен пхьеш]]
[[Category:Эрсечен областий юкъарченаш]]
[[Category:Федеральни лоадам бола пхьеш]]
titxzpoewoick9amycyzxz1xsofbs0e
Мумбаи
0
1303
75198
74201
2026-09-28T00:38:03Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75198
wikitext
text/x-wiki
[[File:MumbaiMontage.png|300px|thumb]]
'''Мумба́и''' е '''Мумбай''' (маратх. मुंबई, {{lang-en|Mumbai}}), 1995 шерага кхаччалца — '''Бомбе́й''' ({{lang-en|Bombay}}) — [[Индия|ХӀиндехьен]] малхбоалехьара [[Ӏарбий форд]]а йистера [[пхьа]]. «Махараштра» яхача штата административни юкъ я.
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/7938/%D0%9C%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9|title=Мумбай|work=Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001.|accessdate=2012-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124045311/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/7938/%D0%9C%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9|archivedate=2013-01-24}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130124045311/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/7938/%D0%9C%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 |date=2013-01-24 }}
[[Category:!Main category|М]]
[[Category:Пхьанаш алапатах]]
isykk4q456ejrgu2poo5cvdx3lkyut2
Истмале
0
1474
75188
58118
2026-09-28T00:27:36Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75188
wikitext
text/x-wiki
{{НП-Турция
|статус = Город
|русское название = Стамбул
|оригинальное название = İstanbul
|изображение = Istanbul Montage 2016.png
|ширина = 300
|описание изображения = Против часовой стрелки, начиная с верхнего правого угла: [[Топкапы]], [[Собор Святой Софии (Константинополь)|Собор Святой Софии]], [[Цистерна Базилика]], [[вокзал Хайдарпаша]], [[Сулеймание (мечеть)|мечеть Сулеймание]], общий вид Стамбула
|герб =
|флаг =
|ширина герба =
|ширина флага =
|lat_deg= 41|lat_min= 0|lat_sec=36
|lon_deg= 28|lon_min= 57|lon_sec=37
|CoordScale =
|Ил = Стамбул
|в таблице = Стамбул (ил){{!}}Стамбул
|вид района =
|район =
|район в таблице =
|вид общины =
|община =
|община в таблице: =
|внутреннее деление =
|вид главы = мэр
|глава = [[Имамоглу, Экрем|Экрем Имамоглу]]
|дата основания: = 667 год до н. э.
|первое упоминание: =
|прежние имена = {{НП-ПН|330|Византий|1930 год|Константинополь}}
|статус с =
|площадь = 5343
|вид высоты; = высота НУМ
|высота центра НП = 100
|климат =
|население = [[Стамбул (ил)|ил]] — {{рост}}{{s|15 029 231}}<ref>{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425|publisher=The Turkish Statistical|награды={{Орден Ленина}}
Institute|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2012|date=2013-01-28|accessdate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829011325/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425|archivedate=2013-08-29}}</ref>
|год переписи = 2012
|плотность = 2480,9
|агломерация =
|национальный состав = [[турки]], [[курды]], [[армяне]], [[крымские татары]], [[евреи]], [[греки]], [[русские]] и другие
|конфессиональный состав = [[бусулбаш]]-[[сунниташ]],<br> [[православные|православхой]],<br> эрмалой жӀаргахой,<br> [[жугтий]]
|этнохороним =
|часовой пояс = UTC+3
|DST =
|телефонный код = +90 212 (европай дакъа)<br> +90 216 (азен дакъа)
|почтовый индекс =
|почтовые индексы = 34010-34850 <br> 80000-81800
|автомобильный код = 34
|вид идентификатора =
|цифровой идентификатор =
|сайт = https://www.ibb.istanbul
|язык сайта = tr
|язык сайта 2 = en
|карта страны=0
|карта региона=0
|карта района=0
|add1n={{+ПозКарты
|Порядок=ББ
|Инфобокс=да
|Позиционная карта = Турция
|Размер карты =
|Рамка = 0
|Вид карты = Istanbul in Turkey.svg
|Позиционная карта 2 = Турция Стамбул
|Размер карты 2 =
|Рамка 2 = 0
|Вид карты 2 =
}}
|add1=
|add2n = Прозвища
|add2 = Царьград
}}
{{другие значения|Стамбул (значения)}}
{{←|Истанбул}}
[[File:Istanbul Montage 2016.png|thumb|Истмале]]
[[File:Istanbul in Turkey.svg|thumb|Истмале]]
'''Истмале''' ({{lang-tr|İstanbul}} — [isˈtanbuɫ], [иста́нбул]) — [[Туркий мохк|Туркий мехка]] эггара йоккхагӀа йола [[пхьа]]. [[Европа]] хьалхара пхьа-миллионхо (европераи азери бахархой лоархӀаш хилча). Баха нах — 13 854 740 (2012 шу).
bcjp8o91d2r1jg0hysk8gt1hfwuk7n4
Карачи
0
1520
75189
63881
2026-09-28T00:28:45Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75189
wikitext
text/x-wiki
'''Кара́чи''' ({{lang-ur|کراچی}}, {{lang-en|Karachi}}, {{lang-sd|ڪراچي}}) — [[Пакистан]]а зӀилбухехьа порт йола [[пхьа]], мехка йоккхагӀа йола пхьа я иштта йоккхагӀачарех я [[Лаьтта|дуне]] тӀа а. Бахача наьх таьрахьаца 12 - 18 млн саг<ref name=npr>{{cite news|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748|title=The Urban Frontier — Karachi|publisher=NPR|date=June 2, 2008|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2007/07/10/local5.htm|title=Karachi population to hit 27.5 million in 2020|publisher=Dawn Media Group|date=2007-07-10|accessdate=|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070802161045/http://www.dawn.com/2007/07/10/local5.htm|archivedate=2007-08-02}}</ref><ref name="citymayors1">{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|title=The largest cities in the world and their mayors|publisher=City Mayors|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170502165657/http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|archivedate=2017-05-02}}</ref>. Эггара йоккхагӀча [[Городская агломерация|агломерацешта]] юкъе 7-гӀа я<ref>R.L. Forstall, R.P. Greene, and J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf «Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly»] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20040804123321/http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf |date=2004-08-04 }}, City Futures Conference, (University of Illinois at Chicago, July 2004) — Table 5 (p.34)</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[Category:Пхьанаш алапатах]]
dcq5oppxtazsuhapdd1209ffcwgnkje
ГӀалгӀайче
0
1734
75187
75154
2026-09-28T00:19:31Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 52 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75187
wikitext
text/x-wiki
{{Субъект РФ
| Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}}
| Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}}
| Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́
* [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а
| Тип = Республика
| Включает =
| Столица = [[Магас]]
| Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]]
| Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]]
| Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]]
| Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]]
| Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]]
| Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |archivedate=2022-03-07}}</ref>
| Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]]
| Код субъекта = 06
| Место по ВРП = 79
| Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}
| Население = {{ Население | Ингушетия | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }}
| Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}}
| Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}}
| Национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| Конфессиональный состав = [[бусалба ди]]
| Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}}
| Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}}
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Часовой пояс = {{MSK0}}
| Телефонный код =
| Интернет-домен =
| Сайт =
}}
'''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я.
ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]].
ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца.
Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба.
ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа.
Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча.
== ЦӀи ==
Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду.
Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru |accessdate=2026-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |archivedate=2011-09-24}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}.
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}.
Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}.
== Физикан-географе [[экам]] ==
=== Географи ===
ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]].
ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км.
[[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]]
{|class="wikitable"
|+ ГӀалгӀайчен географи
| align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]]
|-
| align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]]
|
| align="center" | [[Кавказа лоамаш]]
|
| align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт
|
|}
=== Рельеф ===
[[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]]
[[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]]
ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт.
Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам ([[Цхьоройлоам]]) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да.
{|class="graytable"
|+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ
| align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]]
|-
| align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт
|
| align="center" | [[Эс|Эса чӀож]]
|
| align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]]
|
| align="center" | ЦӀейлоама довкъаш
|
| align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе
|
|}
=== Сахьата оаса ===
{{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}}
=== Мехкал ===
[[Мехкал]] [[Континент|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |archivedate=2012-01-28}}</ref>.
=== Гидрографи ===
{{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}}
[[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]]
[[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]]
[[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]]
Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я.
; Долха хиш
Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}.
Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|Эс]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archivedate=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхий]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |archivedate=2013-06-23}}</ref>.
; [[Хурхал]]аш
* [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]]
* [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]
* [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]]
* [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]]
=== [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] ===
Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>.
Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>.
Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>.
Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>.
=== Буне ===
БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |archivedate=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>.
Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |archivedate=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />.
=== Дийнатий дуне ===
ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |date=2011-08-12 }}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>.
== Тархьар ==
{{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}}
[[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]]
=== вай з. хь. 40000 шу ===
ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>.
=== вай з. хь. 8000 шу ===
[[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}.
=== вай з. хь. 6000 шу ===
[[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}.
=== вай з. хь. 4000 шу ===
Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
=== вай з. хь. 2000 шу ===
Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru |accessdate=2025-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |archivedate=2013-07-20}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}.
Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}.
[[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]]
=== ДзӀардзувкъатӀе ===
{{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}}
[[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]]
[[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]]
Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |archivedate=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}.
Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}.
Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}.
Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}.
«Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}.
=== Аланойче ===
[[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]]
Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>.
VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03 |accessdate=2026-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |archivedate=2022-01-03}}</ref>.
[[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>.
==== Магас ====
Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
«Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет.
1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}.
==== Даде-Ков ====
{{керттера лустам|Даде-Ков}}
Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
=== Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче ===
[[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]]
[[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]]
[[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]]
ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}.
Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}.
[[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>.
=== XV—XVIII бӀаьшераш ===
[[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад.
=== Россе Имперена юкъе ===
[[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]]
XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}.
Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}.
[[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай.
1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}.
1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>.
=== Эрсий-кавказхой тӀом ===
{{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}}
[[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11 |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |archivedate=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>.
Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>.
{{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}}
[[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]]
1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш.
1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш.
1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />.
=== Лоамарой республика ===
{{основная статья|Лоамарой республика}}
[[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй.
Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай.
[[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай..
=== БӀорахой тӀом ===
{{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}}
[[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23 |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |archivedate=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и.
1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад.
{{основная статья|Лоамарой АССР}}
[[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]]
Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд.
1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна.
=== СССР юкъе ===
{{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}}
[[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]]
1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>.
1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй.
==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ====
{{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}}
[[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]]
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар.
==== ГӀалгӀай мехках бахар ====
{{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}}
ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>.
1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй.
ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв.
1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш.
==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ====
{{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}}
1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>.
РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб.
Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй.
=== Россе Федерацена юкъе ===
==== Республика вӀашагӀйоллар ====
1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archivedate=2014-02-22}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд.
==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ====
{{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}}
Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]].
1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из.
1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав.
==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ====
{{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}}
2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш.
==== Митингаш (2018) ====
{{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}}
2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай
== Бахархой ==
{{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}}
Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече.
<small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small>
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
{{ Население2 | npAction = график }}
[[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}).
[[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru |accessdate=2026-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archivedate=2011-09-12}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>.
; Вахаш йоаккха ха
Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>.
[[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]]
{{Clear|left}}
; Баржар
2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" />
ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>.
; Къамашцара лоаттам
ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб.
{| class="wikitable"
Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01 |accessdate=2026-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |archivedate=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archivedate=2020-05-13}}, хьажа: {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archivedate=2012-10-18}}</ref><ref name="автоссылка1" />
{| class="standard"
!Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || %
|-
|[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 %
|-
|[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 %
|-
|[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 %
|-
|[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 %
|-
||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 %
|-
|[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 %
|-
|[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 %
|-
|[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 %
|-
|[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 %
|-
|[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 %
|-
|[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 %
|-
|[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 %
|-
|[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 %
|-
|[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 %
|-
|кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 %
|-
|хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 %
|-
|берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 %
|-
|}
;Метташ
[[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}.
== Административни екъаялар ==
{{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}}
[[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]]
;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш)
{| class="standard"
!№
!ЦӀи
!Административни <br>юкъ
|-
| 1
| [[ЖӀайраха шахьар]]
| [[ЖӀайрах]] (юрт)
|-
| 2
| [[МагӀалбика шахьар]]
| [[МагӀалбик]] (пхье)
|-
| 3
| [[Наьсарен шахьар]]
| [[Наьсаре]] (пхье)
|-
| 4
| [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]]
| [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]
|-
| I
| [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]]
| [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье)
|-
| II
| [[Городской округ город Магас|Магас]]
| [[Магас]] (пхье)
|-
| III
| [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]]
| [[МагӀалбик]] (пхье)
|-
| IV
| [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]]
| [[Наьсаре]] пхье
|-
| V
| [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]]
| [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]]
|}
; Тархьар
Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай.
; НанагӀала
Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030307073900/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |archivedate=2003-03-07}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из.
== Паччахьалкхени политикацареи оттам ==
=== Конституци ===
{{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}}
ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}.
=== Да́ ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}}
[[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]]
ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}.
=== Халкъа гуллам ===
{{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}}
ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва.
=== Доалче ===
{{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}}
Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}.
=== Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи ===
ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи.
== Доазув ==
Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archivedate=2017-04-17}}</ref> км² язъю.
=== ХӀирийченца лаьтта къовсар ===
ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ.
[[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}.
=== Гуржехьенцара гӀай ===
ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archivedate=2015-06-10}}</ref><ref>{{cite web |url=http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archivedate=2015-06-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}.
== Мехка фискалаш ==
=== Байракх ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}}
[[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]]
Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>:
<blockquote>
«1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я.
Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да.
Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да».
</blockquote>
=== ТхьамагӀа ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}}
[[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]]
{{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}}
Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>:
<blockquote>
«ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба.
ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало.
Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта.
Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я.
ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало.
Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да.
Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“.
ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи.
КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба».
</blockquote>
=== Гимн ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}}
ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru |accessdate=2026-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archivedate=2014-07-08}}</ref>.
== Товшхалаш ==
=== Терко тӀаоза моттигаш ===
{{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}}
ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>.
==== Мемориалаши сийленгаши ====
[[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]]
Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта.
[[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]]
Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>.
==== Архитектуран сийленгаш ====
[[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]]
* '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>.
* '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |archivedate=2010-05-31}}</ref>.
* '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл.
* '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл.
* '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи.
{|class="graytable"
|+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш
| align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]]
|-
| align="center" | Аьрзера вӀовнаш.
|
| align="center" | Лаьжгера гӀалаш.
|
| align="center" | ТӀаргам.
|
| align="center" | ВӀовнашке.
|
|}
==== Заповедникаш ====
* '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]].
* '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>.
==== Заказникаш ====
* '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |archivedate=2010-07-31}}</ref>.
=== Театраш ===
* Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |archivedate=2009-12-07}}</ref>
* Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо»
* ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |archivedate=2012-02-08}}</ref>
=== Музеяш ===
* [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]]
* МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей
* Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс
* С. Эржакинеза музей-квартира
* Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош
* Шерипов турпала музей-цӀенош
* Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru®ion=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru®ion=64 |archivedate=2013-03-24}}</ref>
=== Литература ===
{{основная статья|ГӀалгӀай литература}}
ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |archivedate=2012-02-03}}</ref>.
=== Даар ===
{{основная статья|ГӀалгӀай даар}}
ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да.
Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул.
ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах.
Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я.
[[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>.
== Ди ==
Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>.
ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |archivedate=2009-09-15}}</ref>.
Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |archivedate=2011-08-10}}</ref>.
== ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши ==
[[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]].
Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай:
# [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]]
# [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]]
# [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]]
# [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]]
# [[Орстхой|Оарстхой шахьар]].
XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и.
Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>.
Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |archivedate=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу.
== Экономика ==
=== Юкъара экам ===
ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>.
Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |archivedate=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>.
=== Юртбоахам ===
ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>.
Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |archivedate=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>.
2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>.
; Хьайбаш леладар
Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри.
2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |date=2021-04-22 }}</ref>).
; БаьцовгӀаш лелаяр
2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай).
* {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш).
* ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб).
* Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |date=2021-12-01 }}</ref>.
[[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]]
==== 2024 шера этта йокъал ====
2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>.
2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>.
; Бешамаш лелаяр
Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче.
2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа).
2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>.
=== Промышленность ===
ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |archivedate=2012-02-12}}</ref>.
Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я.
Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба.
Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>.
=== Энергетика ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}}
ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |archivedate=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>.
=== Инфраструктура ===
ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |archivedate=2013-06-23}}</ref>.
=== Инвестицешта дика хилар ===
ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>.
1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |archivedate=2011-07-21}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб).
2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа
ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>.
=== Ахчанца теркаш хилар ===
* Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад;
* Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад;
* Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад;
* Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>.
== Юкъарлон дакъа ==
=== Юкъара-экономикан гойтамаш ===
ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />.
Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |date=2016-01-31 }}</ref>.
=== УнахцӀено лораяр ===
ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй.
[[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]]
[[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |archivedate=2019-09-13}}</ref>.
=== Дешари Ӏилмеи ===
{{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}}
ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |archive-date=2014-02-25 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |archivedate=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |archivedate=2022-01-11}}</ref>.
[[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]]
; Юкъера дешар
Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>;
Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru |accessdate=2026-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |archivedate=2008-03-16}}</ref>.
== Спорт ==
ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |archivedate=2021-01-26}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте».
Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |date=2019-12-14 }}</ref>.
ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах.
Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |archivedate=2021-01-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |archivedate=2013-10-18}}</ref>.
== Хоам боаржабу гӀирсаш ==
=== Телегойтар ===
* [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал;
* [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал;
=== Радио ===
Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |archivedate=2016-03-04}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш.
ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |archivedate=2015-09-24}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>.
=== Зарбан арахецар ===
*''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл);
* ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет;
* «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>;
* «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>;
* ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет;
* [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал;
* «[[СелаӀад]]» — берий журнал.
* «[[Сармакх]]» — комикс.
* «[[ГIалгIай]]» — комикс.
=== МазаоагӀон ресурсаш ===
* ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ».
== ГӀалгӀай вежарий-пхьеш ==
2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>.
2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |archivedate=2016-03-04}}</ref>.
2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |archivedate=2016-03-04}}</ref>.
2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |archivedate=2015-10-18}}</ref>.
== Нумизматика ==
* 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>;
== Хьажа иштта ==
* [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]]
* [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]]
== Белгалдаккхар ==
;Доашхамаш
{{примечания|group=К.}}
;Бовхамаш
{{примечания|3}}
== Бовхамаш ==
=== Литература ===
=== Литература (профилах йоацар) ===
{{refbegin|2}}
* {{книга
|автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]]
|заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World
|язык = en
|ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up
|место = Princeton
|издательство = Princeton University Press
|год = 2014
|страниц = 519
|isbn = 9781400865130
|ref = Adrienne Mayor
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]]
|заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг
|оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838
|язык = de
|ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up
|ответственный =
|место = Stuttgart, Tübingen
|издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung
|год = 1843
|том = 2
|страниц = XII, 560
|ref = Karl Koch
}}
* {{книга
|автор = Anton Friedrich Büsching
|заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift
|язык = de
|место = Bohn
|год = 1781
|страниц = 718
|ref = Anton Friedrich Büsching
}}
* {{книга
|автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]]
|заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner
|язык = de
|ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y
|место = Halle und Berlin
|издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses
|год = 1812
|том = I
|страниц = 740
|ref = Julius von Klaproth
}}
* {{книга
|автор = Wahl O. W.
|заглавие = The Land of the Czar
|язык = en
|место = London
|издательство = Chapman and Hall
|год = 1875
|страниц = 417
|ref = Wahl O. W.
}}
* {{книга
|автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}}
|заглавие = Горная Ингушетия
|язык = ru
|место = М
|издательство = Перо
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-087-4
|ref = Агиров
}}
* {{книга
|автор = Агусти Алемань
|заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках
|место = М.
|издательство = Менеджер
|год = 2003
|страниц =
|ref = Агусти Алемань
}}
* {{книга
|автор = Албогачиева М. С-Г.
|часть = Демаркация границ Ингушетии
|заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ
|язык = ru
|издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]]
|место = СПб.
|год = 2015
|страниц = 400
|страницы = 167—255
|isbn = 978-5-88431-290-6
|ref = Албогачиева
}}
* {{книга
|автор = Ахриев Ч. Э.
|часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья
|заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII
|язык = ru
|ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882
|место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}}
|издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского
|издание = Издание Кавказского горского управления
|год = 1875
|страниц =
|страницы =
|ref = Ахриев
}}
* {{книга
|автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]]
|часть = Мнение о книге: Славянския древності
|заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Типография Министерства внутренних дел
|год = 1837
|страниц = 398
|ref = Бутков
}}
* {{книга
|автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]]
|заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I.
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white
|место = СПб.
|издательство = Императорская Академия наук
|год = 1869
|страниц = 290
|ref = Бутков
}}
* {{книга
|автор = [[Вахушти Багратиони]]
|заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили
|издательсьво = Типография К. П. Козловскаго
|место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}}
|год = 1904
|страниц = 290
|ref = Вахушти Багратиони
}}
* {{книга
|автор = Виноградов В. Б.
|заглавие = Время, горы, люди
|место = Грозный
|издательство =
|год = 1980
|страниц =
|ref = Виноградов
}}
* {{книга
|автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]
|заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа
|вид = [[Монография|монгр]].
|ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]])
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|год = 1973
|страниц = 206 [2]
|тираж = 1600
|ref = Волкова
}}
* {{книга
|автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]]
|часть = Из культурного прошлого ингушей
|заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР
|место = Л.
|год = 1930
|том = V
|страницы = 681—761
|ref = Генко
}}
* {{книга
|автор = Гумба Г. Д.
|заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века
|место = Ереван
|издательство =
|год = 1988
|ref = Гумба
}}
* {{книга
|автор = Гумба Г. Д.
|часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э.
|заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии
|место = Грозный
|издательство =
|год = 1990
|ref = Гумба
}}
* {{книга
|автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
|заглавие = Географические и статистические описания Кавказа
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Петербургское Востоковедение
|год = 1809
|страниц =
|ref = Гюльденштедт
}}
* {{книга
|автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
|заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг.
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Петербургское Востоковедение
|год = 2002
|страниц = 512
|ref = Гюльденштедт
}}
* {{статья
|автор = Даудов А. Х.
|заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта
|издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5
|год = 2005
|ref = Даудов
}}
* {{книга
|автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
|заглавие = История Ингушетии
|издание = 4-е изд
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = Южный издательский дом
|год = 2013
|страниц = 600
|isbn = 978-5-98864-056-1
|ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]]
|часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“
|часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ
|заглавие = [[Историко-филологический журнал]]
|оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal)
|место = Ереван
|издательство = [[Академия наук Армянской ССР]]
|год = 1973
|страницы = 261—274
|ref = Еремян
}}
* {{статья
|автор = Евлоев Муса
|заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия
|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3
|язык = ru
|издание = [[Сердало|«Сердало»]]
|тип = газета
|год = 2014
|месяц = 02
|число = 27
|номер = 31
|страницы = 3
|ref = Евлоев
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Ингушетия и ингуши
|ответственный = М. Д. Яндиева
|издательсьво = Новая Планета
|том = II
|место = М.
|год = 2002
|страниц = 290
|ref = Вахушти Багратиони
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в
|вид = [[Монография|моногр.]]
|ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]]
|издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]].
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1988
|страниц = 554
|isbn = 5-02-009486-2
|тираж = 14000
|ref = История народов Северного Кавказа
}}
* {{книга
|автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В.
|заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке
|язык = ru
|ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html
|место = М
|издательство = Молодая гвардия
|год = 2003
|ref = Казиев, Карпеев
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии)
|ответственный =
|место = Тбилиси.
|издательство =
|год = 2008
|страниц =
|ref = Картлис Цховреба
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = Древняя история Северного Кавказа
|язык = ru
|ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов
|место = М.
|издательство = Издательство Академии наук СССР
|год = 1960
|страниц = 521
|тираж = 2000
|ref = Крупнов
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]]
|заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века)
|ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf
|вид = [[монография|моногр]].
|ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип.
|год = 1963
|страниц = 372
|тираж = 1500
|ref = Кушева
}}
* {{книга
|автор = [[Леонти Мровели]]
|заглавие = Жизнь картлийских царей
|ссылка =
|ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|год = 1979
|страниц = 103
|тираж = 24000
|ref = Леонти Мровели
}}
* {{книга
|автор = Мартиросиан Г. К.
|заглавие = Нагорная Ингушия
|место = Владикавказ
|издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии
|год = 1928
|страниц = 152
|ref = Мартиросиан
}}
* {{книга
|автор = Минорский В. Ф.
|заглавие = История Ширвана и Дербента
|место = М.
|издательство =
|год = 1963
|страниц =
|ref = Минорский
}}
* {{книга
|автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]]
|часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей
|заглавие = Сокровищницы Востока
|ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]]
|место =
|издательство =
|год = 1814
|том = IV
|страниц =
|страницы =
|ref = Энгельгардт, Паррот
}}
* {{книга
|автор = Мужухоев М. Б.
|заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры
|язык = ru
|место = Саратов
|издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга»
|год = 1995
|страниц = 128
|тираж = 5000
|isbn = 5-8270-0158-9
|ref = Мужухоев
}}
* {{книга
|автор = Муталиев Т. Х.
|часть = Тернистый путь народа
|заглавие = Ингушетия и ингуши
|ответственный = М. Д. Яндиева
|место = М.
|издательство = Новая Планета
|год = 1992
|том = II
|страниц =
|ref = Муталиев
}}
* {{книга
|автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С.
|заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1991
|страниц = 221
|ref = Сотавов, Мейер
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
|ответственный = Тизенгаузен В. Г.
|место = М.-Л.
|издательство =
|год = 1941
|том = ΙΙ
|страниц =
|ref = СМИЗО
}}
* {{книга
|автор = Яндиев М. А.
|заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа
|место = М.
|издательство = ЛКИ
|год = 2007
|страниц = 464
|isbn = 978-5-382-00285-9
|ref = Яндиев
}}
* {{книга
|автор = Хайров Б. А.
|часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий
|заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1
|место = Назрань
|издательство = «Кеп»
|год = 2012
|страниц =
|страницы =
|ref = Хайров
}}
* {{книга
|автор = Штедер Л. Л.
|часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа
|заглавие = Наша старина
|язык = ru
|ответственный = Пер. В. М. Аталиков
|место = Нальчик
|издательство =
|год = 1996
|страниц =
|isbn =
|ref = Штедер
}}
* {{книга
|автор = Яновский А.
|часть = О древней Кавказской Албании
|ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/
|заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II.
|язык = ru
|место = СПб
|издательство = Типография Императорской Академии Наук
|год = 1846
|страниц = 785
|страницы = 161—203
|ref = Яновский
}}
{{refend}}
=== Каьхаташ ===
* {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}}
* {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}}
* {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}}
=== Мехкасурташ ===
=== ТӀатовжамаш ===
{{Навигация
|Тема = Ингушетия
|Портал = Ингушетия
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Метавики =
|Проект =
}}
{{wikiatlas|Ingushetia}}
* {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}}
{{Библиоинформация}} {{^v}}
{{Ингушетия}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]]
6a8cehuj16lnk7urcknve4lcqrrmctb
Bibcode
0
1978
75185
71426
2026-09-27T23:59:58Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75185
wikitext
text/x-wiki
'''Bibcode''' — [[айламӀилма]]н дарий базаши литература тӀахьожаяргаш чулоацаш йолча каталогаши лелаеш йола идентификатор я. Bibcode хьаяь хиннай [[SIMBAD]] яхача сестима чу а [[NASA/IPAC Extragalactic Database]] (NED) яхача объекташ чу а лелаергйолаш.
Амма таханарча дийнахьа цох шера пайда эц, масала, ADS яхача система чу (Астрофизическая информационная система НАСА)<ref name=a>{{cite book| url=http://cdsweb.u-strasbg.fr/simbad/refcode/refcode-paper.html| chapter= NED and SIMBAD Conventions for Bibliographic Reference Coding| title=Information & On-Line Data in Astronomy|editors= Daniel Egret and Miguel A. Albrecht|publisher= Kluwer Academic Publishers|year=1995| isbn =0-7923-3659-3|author= M. Schmitz, G. Helou, P. Dubois, C. LaGue, B. Madore, H. G. Corwin Jr., and S. Lesteven|accessdate= 2011-06-22}}</ref><ref name=b>{{cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html|title=The ADS Data, help page|publisher=NASA ADS|accessdate=November 5, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014195855/http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html|archivedate=2007-10-14}}</ref>. Код нийсса 19 хьараках латт, цаӀ мара форма йоацаш.
<center><tt>YYYYJJJJJVVVVMPPPPA</tt> ,</center>
== Хьажа иштта ==
* [[:ru:Digital object identifier]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Идентификатораш]]
[[ОагӀат:Электронни каьхаташ]]
l8hba8zqbyaaxu24fhmgtvpdzyx0vgw
Аькхбенаькъан АртагӀа Тухан
0
2038
75186
64050
2026-09-28T00:06:29Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75186
wikitext
text/x-wiki
{{Военный деятель
| имя = Акбинаькъан АртагӀа Тухан
| оригинал имени =
| имя при рождении =
| дата рождения = 1922
| место рождения = {{МестоРождения|Юкъера Ачалкхе|Юкъерча Ачалкхе}}
| дата смерти =
| место смерти =
| изображение =
| ширина =
| описание изображения =
| прозвище =
| псевдоним =
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы =
| звание =
| род войск =
| командовал =
| часть =
| сражения =
| награды = {{ряд|{{Орден Отечественной войны II степени}}|{{Медаль «За оборону Сталинграда»}}}}
{{ряд|{{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}}}
| викисклад =
| связи =
| в отставке =
| автограф =
}}
'''Акбинаькъан А́ртагӀа Туха́н''' ({{lang-ru|Акбиев Тухан Артаганович}}) — [[гӀалгӀай]] советий [[салте]]-пулемётчик; [[Великая Отечественная война|Сийлахъ-Боккхача Даьхен тӀема]] ветеран.
== Вахара сурт оттадар ==
Ваьв 1922 шера [[Юкъера Ачалкхе|Юкъерча Ачалкхе]]. 1937 шера меттигерча ишколе ворхӀ класс яьккхай. ТӀаккха юртарча бувзама хьакима гӀонча хила балха эттав. 1941 шера [[Сентябрь|Тов бетта]] [[бӀул]] де дӀа а вийхав [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа вахийтав, [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай кавалере сур]] вӀашагӀйоллаш латтача метте. Кийчо пулемётчик а волаш [[Краснодар]]е яьй{{sfn|Картоева|2007|с=3}}.
1943 шера [[Январь|наджгоанцхой бетта]] [[Сталинград]]е тӀом беш пхорч деттаденна йоккхий човнаш яьй цунна. Из бахьан долаш комиссариато цӀавахийтав. 1944 шера дерригача гӀалгӀай къамаца цхьана [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|мехках ваьккхав]]. Цу Ӏурра хиннар дагаухаш дувц ветерана:
{{Цитата|Салтий коа чу а лийлха, хьайгара герз хьада яхаш мухь беттар. «Сога дац герз, сайга хиннар тӀема тӀа дитад аз» — аьнна сатийна аз жоп делча, кхы а чӀоагӀагӀа чурабайлар салтий{{sfn|Картоева|2007|с=3}}.}}
== СовгӀаташ ==
* Орден Отечественной войны II степени
* Медаль «За оборону Сталинграда»
* Медаль «За Победу над Германией»
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = Картоева Р.
|заглавие = Сквозь огонь и лишения
|ссылка = http://www.ingush.ru/serdalo407_3.asp
|язык =
|издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]»
|тип = газет
|год = 2007
|месяц = 05
|число = 17
|номер = 68 (9835)
|страницы = 3
|ref = Картоева
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170225183854/http://www.ingush.ru/serdalo407_3.asp
|archivedate = 2017-02-25
}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160309151656/http://www.ingush.ru/serdalo407_3.asp |date=2016-03-09 }}
[[ОагӀат:Нах алапатах]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой]]
[[ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхой]]
888vwweoh4a99jjrojyvovusfz5ai43
Форта
0
3318
75203
66077
2026-09-28T00:51:16Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75203
wikitext
text/x-wiki
{{Река
|Название = Форта
|Национальное название = ru/Фортанга
|Изображение =
|Подпись изображения =
|Длина = 69
|Площадь водосбора = 525
|Бассейн = Эса/Шолж/Тийрк/Къаспий форд
|Расход воды =
|Место измерения =
|Исток =
|Местоположение истока =
|Высота истока =
|Координаты истока = 42.8639/45.0246
|Устье = Эса
|Местоположение устья = 7,5 км, аьтта берж
|Высота устья =
|Координаты устья = 43.2432/45.392
|Страна = Россия
|Регион = ГӀалгӀайче/Нохчиче
|Район =
|Позиционная карта = Россия Чечня
}}
'''Форта''' е '''Фарта''' ''(да)'' ({{lang-ru|Фортанга}}, {{lang-ce|Марта}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀайи]] [[Нохчийче|Нохчийи мехкашка]] [[дода хий]]. [[Эс]]а аьтта [[приток|га]] да. Форта 69 км дӀаьха да; бассейна [[майда]] 525 км² я.
== Географи ==
[[Цхьоройлоам]]ан гӀинбухехьарча [[босе]]нгара Ӏо а доладалийя, гӀинбухехьа ӀодоагӀа Форта. [[Хин даьрже]] [[Шаами-Юрт|ШаӀми-Юрта]] йисте я [[Эса]] 7,5 км аьттача бердага. Хий 69 км дӀаьха да.
Фортайистера нах баха моттигаш: [[Хьай]], [[Цечахки|ЦӀеча-Ахке]], [[Пхуматие|ПхьаматтӀе]], [[Катаргаштие|КӀотаргаштӀе]], Мулкание, Мужак, Моштие, [[Мерж]], [[Дак-Йиххе]], [[Хайхарой|Хьайхар]], [[ГератӀе]], Эгичож, Эгибосс, [[ДаьттагӀа]], Белхара, [[ГӀандал-Босе]], [[Аьрште]], [[Издиг]], [[Футунч]], [[ӀаькъатӀе]], [[Берашке]], [[СомайоагӀаче]], [[Мергаст|МергастӀе]], [[БӀумат]], [[Оарштхой-Форта]], [[ШаӀми-Юрт]].
== Хин реестра чура дараш ==
Эрсечен паччахьалкхен хин реестра дараш хьагойт: Форта юкъедодаш да Малхбузен-Къаспий бассейна округа чу, Фортан хинбоахама дакъа да — [[Шолж]], хин кортагара доладенна [[Шолжа-ГӀала]]га кхаччалца.
Паччахьалкхен хин реестра чура код — 07020001112108200005536<ref name="МПР России">{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417|title=Эрсечен паччахьалкхен хин реестр: Фортанга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029110851/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417|archivedate=2020-10-29|accessdate=2018-10-25}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005171007/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417 |date=2015-10-05 }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Дода хиш алапатах]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ]]
9i9nbijriyc7rhwysxs3pau6ubh61nr
Миха
0
3382
75196
58421
2026-09-28T00:37:40Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75196
wikitext
text/x-wiki
{{Таксон
| image file = Populier Populus canadensis.jpg
| image title = Тополь канадский
| image descr = {{bt-ruslat|Тополь канадский|Populus canadensis}}.<br>Общий вид взрослого растения.
| regnum = Растения
| rang = Ваьр
| latin = Populus
| author = [[L.]], 1753
| syn =
| typus = {{bt-latrus|Populus alba|aut=[[L.]]|txt=<ref name="ING">{{ING|Populus}}</ref><ref name="NCU">{{cite web|url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Populus|title=Entry for ''Populus'' L.|date=Sept 24, 1997|work=NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0|lang=en|accessdate=2010-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827095159/http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Populus|archivedate=2009-08-27}}</ref>|Тополь белый}}
| children name = [[Биологический вид|Кепаш]]
| children =
<center>См. [[#Классификация|текст]]</center>
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| wikispecies = Populus
| grin = 9759
}}
'''Миха''' (я), '''михаш''' (я) ({{lang-ru|То́поль}}, {{lang-la|Pópulus}}) — гӀаьнаш легача [[га|гаьний]] [[ваьр (биологи)|ваьр]] я {{bt-ruslat|Ивовые|Salicaceae}} яхача дезала чура.
ДукхагӀа михаш ягӀача хьунах эрсий меттала «тополёвник» оал.
Иштта Михий ваьрах я:<br>
'''[[Ӏаьржа миха]]''' ''(тополь черный)''<br>
'''[[акхтарг]]''' ''(тополь серый)''<br>
'''[[тал]]''' ''(тополь белолистый)''<br>
== Пайда ==
Михий [[Древесина|дахча]] дайи, кӀайи, кӀаьдеи да, тоадеш хала дац. Михаех шера пайда эца кхоачам беча: [[каьхат]] хьадеча [[сырье|бийдал]] хул, [[Спичка|цӀилеторгий мергӀилг]]аш цунах ю, иштта миха [[Вискоза|кетарза даьри]] хургдолаши, [[фанера|фанер]] дечаи, цхьалха мебели, херха кечалаши, кӀопилгаши дечаи эш. Лоаттам селлар во хиларахи геттара сиха лакхалуш хиларахи михий дахча [[древесный уголь|кӀори]], [[дос]]и долаш леладу.
[[ЧӀонак]]аех шаькъа басар доккха, [[листья|гӀаьнаех]] — ӀажагӀа.
Михий цхьаццайолча [[кеп]]ий [[дургал]] [[модз]] телача [[нокхарий|нокхарашта]] лу.
== Сурташ ==
<gallery>
File:Populus_canescens_leaves_2009-7-12_DehesaBoyaldePuertollano.jpg|'''Акхтарга гаьн ткъовро'''
File:Populus_×_canescens_(fall_foliage).jpg|'''Акхтарга Ӏолийга гӀаьнаш'''
</gallery>
== ТӀатовжамаш ==
g47zcnoyjbye4q25axr45s3p0wb8p0f
Къоастой Султана Абубакар
0
5212
75190
75174
2026-09-28T00:33:03Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75190
wikitext
text/x-wiki
{{Тувла ма ве|Къоастой Хьасана Абубакар|даь цӀи кхыяр йолча Къоастой Абубакараца}}
{{ФИО}}
{{Военный деятель
|имя =
|дата рождения = 23.8.1960
|дата смерти = 21.6.2004
|место рождения = {{МР|Экажакъонгий-Юрт|Экажакъонгий-Юрта}}, [[Наьсарен шахьар]], [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
|место смерти = {{МестоСмерти|Наьсаре|Наьсаре}}, [[ГӀалгӀайче]], [[Эрсече]]
|изображение = Костоев_Абубакар_Султанович.jpg
|ширина =
|описание изображения =
|принадлежность = {{USSR}}<br>{{RUS}}
|годы службы = [[1985]]—[[2004]]
|звание = {{МВД РФ, Полковник}}
|род войск = [[МВД России|Эрсечен Чухьарча гӀулакхий министерство]]
|командовал = ГӀалгӀай Мехка Чухьарча гӀулакхий министерство
|часть =
|сражения = Афганистанера тӀом
|награды = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Герой Российской Федерации|2004}}
{{!}}}
}}
'''Къоастой Султана Абубакар''' ({{lang-ru|Абубука́р Султа́нович Косто́ев}}; {{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[МВД России|Эрсечен Чухьарча гӀулакхий министерства]] болхло, ГӀалгӀай Мехка Чухьарча гӀулакхий министра декхараш кхоачашдеш хиннав. Полице [[полковник]]. [[Россе Федерацен Турпал]]. Из совгӀат цунна деннад 2004 ш. оагӀой бетта 29-ча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
== Биографи ==
Къоастой Абубакар ваьв [[Экажакъонгий-Юрт]]а. 1978—1980-ча шерашка ший юртара № 1 йола ишкол яьккхачул тӀехьагӀа Советий эскаре [[бӀул]] кхоачашдеш хиннав, Афганехьа тӀем тӀа а хиннав. 1985-ча шера СССР Чухьарча гӀулакхий маьженашка балха эттав из, мехка цхьан ОВД дежурни даькъе милисхо волаш болх беш хиннав. Омскера милисхой ишкол яьккхачул тӀехьагӀа {{iw3|Краснодарера йист|Краснодарерча йисте}} хьожаваьв из УВД даькъ тӀара инспектор волаш болх бе, цул тӀехьагӀа оперуполномоченни ваьв цох<ref>{{cite web|url=http://newslab.ru/news/134329|title=Погибший и.о. министра внутренних дел Ингушетии Абукар Костоев 2 года служил оперуполномоченным в Красноярском крае|publisher=Интернет-газета Newslab.ru|date=2004-06-29|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203021232/http://newslab.ru/news/134329|archivedate=2015-02-03|deadlink=no}}</ref>.
1991-ча шера Абубакар ГӀалгӀай Мехка хьалцӀа а вена, Наьсарен РОВД болх беш хиннав, дукха ха ялалехь цун хьаким хиннав цох. 1997-ча шера лайчилла бетта ГӀалгӀай Мехка Чухьарча гӀулакхий министра когаметтаоттачун дарже оттаваьв из, иштта криминальни милисхой гӀулакха хьаким а хьахиннав цох<ref>{{cite web|url=http://arc.rusouth.info/territory11/pack9p/paper-hfongx.htm|title=Указ Президента РИ от 28.10.1997 N 258 «О первом заместителе министра внутренних дел Республики Ингушетии — Начальнике криминальной милиции Республики Ингушетии»|publisher=Деловой портал «Южный Федеральный Округ России»|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101140630/http://arc.rusouth.info/territory11/pack9p/paper-hfongx.htm|archivedate=2018-01-01|deadlink=yes}}</ref>. 1999-ча шера ГӀалгӀайчен Президент хиннача [[Аушев, Руслан Султанович|Овшанаькъан Русланца]] къовсаваларах Чухьарча гӀулакхий шахьарашта юкъерча отделе хьакималла хьожавеш лохадаьд цун дарж. 2003-ча шера тов бетта мехкара кулгалхой хийцачул тӀехьагӀа ши хиннача дарже юхавенав<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/158622.html|title=Начальником криминальной милиции Ингушетии назначен Абубакар Костоев|publisher=Regnum|date=2003-09-19|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101142137/https://regnum.ru/news/polit/158622.html|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180101142137/https://regnum.ru/news/polit/158622.html |date=2018-01-01 }}</ref>. 2004-ча шера аьтинга бетта 5-ча дийнахьа денз ГӀалгӀай Мехка Чухьарча гӀулакхий министра декхараш кхоачаш дечун дарже хиннав из<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/169334.html|title=И.о. министра внутренних дел Ингушетии опровергает факты арестов беженцев из Чечни|publisher=Regnum|date=2003-10-17|accessdate=2018-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203020140/https://regnum.ru/news/169334.html|archivedate=2015-02-03|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150203020140/https://regnum.ru/news/169334.html |date=2015-02-03 }}</ref>.
Ший болх кхоачаш беш массайтта доккхий а, геттара доккхий а зуламаш гучадаьхад цо, царна юкъе хиннад терроризма акташ а, нах боабар а, лечкъабар а, нах карабигар а, паччахьалкхенгара ахча лечкъадар а. Массехказза из ве гӀийртаб тӀемахой цо царна духьала къахьегарах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/video/87324/|title=Машину Костоева отбросило взрывом на десятки метров // Видео НТВ|access-date=2025-10-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1222586|title=Взрывные перестановки|author=Ваха Чапанов, Алексей Надеждин, Беслан Цечоев, Надежда Кеворкова, Владимир Тихомиров|publisher=Коммерсантъ|date=2009-08-24|accessdate=2018-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203052638/https://www.kommersant.ru/doc/1222586|archivedate=2015-02-03|deadlink=no}}</ref>.
2004-ча шера аьтинга бетта 21-ча дийнахьа Наьсаре МВД объекташта тӀалеталга хоам бена хиннаб, ше вахача Экажакъонгий-Юртара а ваьнна Наьсаре ӀотӀаваха хиннав из. Юртара аравоалаш [[Бакинка]] тӀа лаьттача посте цун бронированни «Волга» машен соцаяь хиннай. Фу хиннад-мала хиннад хьажа чубаьгӀараш арабаьлча, милисхой барзкъа тӀадийха лаьттача тӀемахоша герз ӀотӀа а дийтта боабаьб уж. Дийна министра цхьа [[ларбо]] мара виса хиннавац, автомат йийттача хана пӀелгаш дӀа а дахийта цӀево корта цӀеша биза хиннаб цун, цудухьа из ишта а веннав мотташ вокхарна мо кертах пхо чутехабац цунна<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2004/06/23/ministr.html|title=Министр попал в засаду|author=Андрей Шаров|publisher=Российская газета|date=2004-06-23|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203020835/https://rg.ru/2004/06/23/ministr.html|archivedate=2015-02-03|deadlink=no}}</ref>.
Цкъарчоа Къоасто МВД гӀишлонех цхьанахь вийннав яхаш хиннад хабар, цхьабакъда из бакъ ца хилар тӀехьагӀа гучадаьккхад<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/incidents/20040622/616775.html|title=Погиб и.о.главы МВД Ингушетии Абукар Костоев|publisher=РИА Новости|date=2004-06-22|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101144747/https://ria.ru/incidents/20040622/616775.html|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>.
Министра машенал хьалхагӀа иззамо хьал а долаш кхы а ши машен герз дийтта вӀашагӀъяьккха хиннай, царех цхьанне чу федеральни пошта гӀулакха хьаким хиннав, вокхача чу Наьсарен пхьен прокуратуран берригаш хӀана бац аллал хьакимаш баьгӀаб<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2004/06/23/spisok.html|title=Скорбный список|author=Наталья Козлова, Андрей Шаров|publisher=Российская газета|date=2004-06-23|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101145835/https://rg.ru/2004/06/23/spisok.html|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>.
Наха хьаяхачох цу посте лаьттара 50—60 саг хиннав веррига дика герз а долаш. Боабаьчар герзи каьхаташи тӀемахоша шоашца дӀадехьа хиннад. Дукха ха ялалехь шин юртахочо къоасточун машен яйза а яйза цун тайпан нах ӀотӀабоалабаь хиннаб гӀо дергдолаш.
Шинна а оагӀонна йоккха йов хиннай цу латаре. Абубакарца цхьана цун даь-веший воӀи веший воӀи вийннав, вешийна човнаш яьй<ref>{{Cite news|accessdate=2025-10-29|date=2004-06-23|website=Российская газета|title=Министр попал в засаду - Российская газета|url=https://rg.ru/2004/06/23/ministr.html}}</ref>.
Цу дийнахьа веррига МВД-и Ӏаьдала белхеи 100 болхло веннав<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/24jun2004/zader.html|title=В Ингушетии задержаны 10 подозреваемых в нападении на республику, трое уже признались (СПИСКИ погибших)|publisher=NEWSru.com|date=2004-06-24|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040810114028/http://www.newsru.com/russia/24jun2004/zader.html|archivedate=2004-08-10|deadlink=no}}</ref>.
Къоастой Абубакар ший юрта дӀавеллав.
2004-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа Эрсечен Президента амарца венначул тӀехьагӀа [[Россе Федерацен Турпал]]а цӀи еннай<ref>{{cite web|url=http://gazetaingush.ru/news/v-ingushetii-vspominayut-geroya-rossii-abukara-kostoeva-pogibshego-pri-ispolnenii-sluzhebnogo|title=В Ингушетии вспоминают Героя России Абукара Костоева, погибшего при исполнении служебного долга|author=Хусейн Таргимов|publisher=Интернет-газета «Ингушетия»|date=2016-08-23|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101152507/http://gazetaingush.ru/news/v-ingushetii-vspominayut-geroya-rossii-abukara-kostoeva-pogibshego-pri-ispolnenii-sluzhebnogo|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>.
== Гаргара нах ==
* Фусам-нана — Ӏабдул-Мажита Фиолета<ref>{{cite web|url=http://magas.bezformata.ru/listnews/ingushetii-otkrit-pamyatnik-pogibshim/2159380/|title=В столице Ингушетии открыт памятник погибшим сотрудникам силовых структур|publisher=БезФормата.Ru - Новости Магаса и Ингушетии|date=2011-12-15|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101153123/http://magas.bezformata.ru/listnews/ingushetii-otkrit-pamyatnik-pogibshim/2159380/|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>, пхи бер да<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2004/06/23/milicionery-ingushetia.html|title=Погибшие в Ингушетии милиционеры|author=Тимофей Борисов|publisher=Российская газета|date=2004-06-23|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101153557/https://rg.ru/2004/06/23/milicionery-ingushetia.html|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>.
* Абубакара даь-веший воӀи веший-воӀи цунца цхьан дийнахь байннаб. Нанас ваьча вешийна чӀоагӀа чов яь хиннай.
== СовгӀаташ ==
* «Дошо Седкъа» яха майдилг (2004-ча шера оагӀой бетта 29-гӀа ди).
* Ведомствера майдилгаш.
== Дагалоацам ==
* Абубакара цӀерагӀа Экажакъонгий-Юртара № 1 ишкол я<ref>{{cite web|url=http://nazran.bezformata.ru/listnews/abubakara-sultanovicha-kostoeva/29526910/|title=В Экажевской школе № 1 открыт музей памяти Героя России Абубакара Султановича Костоева|publisher=БезФормата.Ru - Новости Назрани и Ингушетии|date=2015-02-12|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101155115/http://nazran.bezformata.ru/listnews/abubakara-sultanovicha-kostoeva/29526910/|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}}</ref>; дагалоацама улг иштта [[Аштарха|Аштархерча]] суворовций тӀема училище а хьалтехад, из хиннай Абубакара яьккхар<ref>{{cite web|url=https://news.astr.ru/news/society/34486/|title=В Астрахани открыта мемориальная доска Герою России Абубакару Костоеву|publisher=Астрахань.Ру|date=2016-09-07|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101155523/https://news.astr.ru/news/society/34486/|archivedate=2018-01-01|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180101155523/https://news.astr.ru/news/society/34486/ |date=2018-01-01 }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = Муса Гешаев
|заглавие = Знаменитые ингуши
|место = Турин
|издательство = STIG
|год = 2006
|том = 2
|страниц = 620
|тираж = 2000
|ref = Гешаев
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{Warheroes|star = Rus|id=11567}}
* [https://06.мвд.рф/gu_mvd/heroes/item/243496/ Абубукар Султанович Костоев] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220208100952/https://06.xn--b1aew.xn--p1ai/gu_mvd/heroes/item/243496/ |date=2022-02-08 }} / Официальный сайт МВД по Республике Ингушетия
[[ОагӀат:Россе Федерацен Турпалаш]]
qzffrawmn2auowy03xchp48tbrhjx0w
ХенахзӀокъеттарг
0
6105
75204
66854
2026-09-28T00:51:41Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75204
wikitext
text/x-wiki
'''ХенахзӀокъеттаргаш''' ({{lang-ru|Дя́тлы}}, {{lang-ru|Пёстрые дятлы}}<ref>{{cite web|url=http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/414.html|title=Dendrocopos major (Linnaeus, 1758) — Пёстрый дятел|work=Позвоночные животные России|publisher=[[Институт проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН|Институт РАН Северцова]]|accessdate=2010-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203025050/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/414.html|archivedate=2013-12-03}}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131203025050/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/414.html |date=2013-12-03 }}</ref>; {{lang-la|Dendrocopos}}) — [[Оалхазараш|oалхазарий]] ваьр да [[хенахзӀокъеттарга]] дезала чура. Уж оалхазараш даьржа да [[Еврази|Евразеи]] [[Африка|ГӀинбухера Африкеи]]. ''ХенахзӀокъеттаргаш'' аьнна оалаш да цу дезала кхыдолча оалхазарех а.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=195—197}}
[[ОагӀат:Оалхазараш]]
n6flp704ebv8s7gc2l5y6ye6gtv48jc
Тийрка область
0
6305
75202
75178
2026-09-28T00:48:47Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75202
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица Российской империи
|название = Тийрка область
|статус = область
|Герб = Coat of Arms of Terek oblast (Russian empire).png
|карта =
|центр = Буро
|образована = {{сс3|8.02.1860}}
|упразднён = [[1920 шу]]
|площадь = 60 868,9 [[верста|вераст]]²
|население = 933 936{{sfn|Итоги первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 года|1905|с=22}}{{sfn|Демоскоп Weekly|2001|loc=табл.}}
|год населения = 1897
|до = Тийрка гӀазкхий бӀу
|после = Лоамарой АССР
|п2 = Тийрка губерни
}}
'''Ти́йрка о́бласть''' ({{lang-ru|Те́рская о́бласть}}) — 1860—1920 шерашка хинна [[Российская империя|Россе импере]] административни [[цхьоале]].
Административни юкъ — [[Владикавказ|Буро]].
== Географи ==
Тийрка областо дӀалоацаш хинна лаьтташ малхбузехьара малхбоалехьа {{iw3|Кума (река, впадает в Каспийское море)|Кума}} хигара [[Сулак (река)|ГӀойхига]] кхаччалца хиннад, тӀаккха гӀинбухехьара зӀилбухехьа [[Тийрк]]агара [[Главный Кавказский хребет|Керттерча Кавказа довкъага]] кхаччалца хиннад<ref>''{{comm 2|Силаев, Николай Юрьевич|Силаев Н. Ю.}}'' Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91.</ref>.
== Тархьар ==
Тийрка область [[Россе импери|Россе импере]] административни-лаьттан дакъа долаш 1860-ча шера вӀашагӀъеллай император волча {{iw3|Александр II|Александр II-чун}} амарах. Цунна урхалдарах йола положени 1862-ча шера дӀачӀоагӀъяьй. Областа юкъе бархӀ округ хиннай: Орган округ, [[Ингушский округ|ГӀалгӀай округ]], Ичкере округ, ГӀаьбартий округ, ГӀумкий округ, Лоамен округ, ХӀирий округ, Нохчий округ{{sfn|Полное собрание законов Российской империи|1865|с=498}}.
1866-ча шера лайчилла бетта 29-ча дийнахьа [[Маздак]] пхье Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах дӀатехай{{sfn|Хроника административно-территориальных изменений|2013|}}.
1867 шера оагӀой бетта 9-ча дийнахьа [[ГӀизлар]] пхье уезда даькъаца Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай{{sfn|Хроника административно-территориальных изменений|2013|}}.
1868 шера Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай Георгиевск{{sfn|Хроника административно-территориальных изменений|2013|}}. 1869-ча шера ГӀумкийи Лоамени округаш вӀашагӀ а теха цхьа Хасой-Юрта округ хьаяьй.
1870 шера Тийрка областе юха а административни хувцамаш даьд. ХӀирийи ГӀалгӀайи округаш вӀашагӀ а теха цхьа [[Бурон округ]] хьаяьй. Еррига округаш участкех йийкъай. 7 округ хьаяьй: Орган, Ведана, [[Владикавказский округ|Бурон]], Георгиевска, Шолжа-ГӀалий, ГӀизлара, Хасой-Юрта. 1874 шера Тийрка областах [[Пятигорск]] хьатехай. 1874 шера Георгиевска округа цӀи хийцай «Пятигорска округ» аьнна<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4189974|автор=М. А. Волхонский|статья=Те́рская о́бласть|том=32|страницы=93|архив=https://web.archive.org/web/20210514163734/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4189974|архив дата=2021-05-14}}</ref>.
Областа урхале хьайийлай 1871-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа), [[Правительствующий сенат|Урхалдеча сенато]] амар даьд 1869-ча шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 1870 шера наджгоанцхой бетта 11-ча дийнахьа). ДӀахо, Урхалдеча сенато 1886 шера тушола бетта 21-ча дийнахьа (григоре ханоргах — бекарга бетта 2 дийнахьа) даьча амарах область хийцай, хӀаьта кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа) {{comm 2|Военное министерство Российской империи|ТӀема министерства}} дӀаеннай.
[[Файл:Терская область из Бенке.jpg|295px|мини|Официальни Ӏолистар дола Тийрка областа тхьамагӀа, Александр II-чо чӀоагӀдаь да (1873 шу).]]
1882 шера Пятигорска округ шин округах йийкъай — Пятигорскеи Нальчикеи округех<ref>{{статья|автор= Корнилова М.|заглавие= Много лет тому назад (из исторической хроники Пятигорска)|ссылка= https://pravda-kmv.ru/files/2014/01/11-23-january.pdf|язык= ru|издание= «Пятигорская правда»|тип= газета|год= 2014|месяц= 1|число= 23|номер= 11 (7986)|страницы= 7|ref=«Пятигорская правда»}}</ref>.
1888 шера {{iw3|военно-народное управление|тӀема-халкъа урхалдар}} дӀадаьккхад, Тийрка область кхаь отделах йийкъай — ГӀизлареи, Пятигорскии, [[Сунженский отдел|Шолжеи]], иштта йиъ округахи: Нальчикеи, [[Владикавказский округ|Бурони]], Шолжа-ГӀалийи, Хасой-Юртеи. Тийрка областа керте лаьттаб областа хьакими Тийрка гӀазкхий бӀун наказной атамани, бӀорахой даькъе губернатора бокъо а йолаш{{sfn|Вертепов|1895|с=23}}.
1899-ча шера Маздака отдел хьаяьй Тийрка областа юкъе.
1905-ча шера Шолжа отдел, гӀазкхийи гӀалгӀайи бахаш бола, цхьан ха-юкъа аьнна йийкъай Шолжа округахи Наьсарен округахи, 1909 шера Шолжа отдел официально Ӏойийкъай.
1915-ча шера (областа майда — 64,07 вёрст² (72,337 км²) хиннай, бахархой — 1,233 млн хиннаб) Пятигорски Кисловодски, пхьен юкъара урхалдара гӀулакхий даькъе, ТӀема министерства доалара хьа а яьха Чухьарча гӀулакхий министерства доалахьа яьхай{{sfn|Полякова, Чегутаева|2018|с=27}}.
1920-ча шера тушола бетта Тийрка область дӀаяьккхай.
1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа Тийрка область хиннача доазон тӀа [[Лоамарой АССР]] а, Тийрка губерни а хьаяьй. Кхыча хоамах 1921-ча шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК чӀоагӀамах Лоаман АССР юкъеяха йоацаш йиссача Тийрка областа отделех: Пятигорскеи, Маздакеи, Кизляреи отделех — Тийрка область хьаяь хиннай Георгиевск пхье юкъ йолаш<ref>Известия, № 75, 7 апреля 1921 года, стр. 4</ref>. ТӀехьагӀа, Тийрка область хувца а хувцаш Тийрка губерни хьаяьй, шийна юкъе 5 округ лоацаш (Пятигорскеи, Георгиевскеи, Маздакеи, Кизляреи, Святокрестовскии). Губерне гӀайнаш хиннад Ставропола губернецеи, ГӀалмакхой автономе областацеи, ГӀаьбартий областацеи, Лоамани Селийи республикашцеи. Юххьанца юкъ Георгиевск хиннай, тов беттагара денз — Пятигорск{{sfn|Чегутаева|2019|с=17}}.
Лоамарой АССР юххьанца лоаттаме хиннай 8 округ а (Малкхарой, Дугарой, ГӀалгӀай, ГӀаьбартий, Къарший, ХӀирий, Нохчий), 2 автономни пхье а — [[Буро]]и [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]]. 1922 шера Дугарой округ ХӀирий округах дӀатехай. ТӀехьагӀо Лоаман АССР юкъера хьаяьннай автономни округаш (цул тӀехьагӀа шоайх автономни областаш хьа а хулаш): ГӀаьбартий округ (1921 шера тов бетта 1-ча дийнахьа), Къарший округ (1922 шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа), Малкхарой оаруг (1922 шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа), Нохчий округ (1922 шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа).
1922 шера чаккхенгара денз 1924 шерага кхаччалца Лоамарой АССР автономни республика хиннай шин округах латташ — ХӀирийи ГӀалгӀайи.
1924 шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа Лоамарой АССР дӀаяьккхай<ref>''{{comm 2|Гиоев, Михаил Ильич|Гиоев М. И.}}, {{comm 2|Гойгова, Зарема Абдул-Гамидовна|Гойгова З. А.}}, {{comm 2|Гугов, Рашад Хусейнович|Гугов Р. Х.}}, {{comm 2|Улигов, Устирхан Алиевич|Улигов У. А.}}'' Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл. {{comm 2|Кониев, Юрий Ибрагимович|Ю. И. Кониева}} — [[Владикавказ|Орджоникидзе]]: Ир, 1983.</ref>.
1924 шера Тийрка губернехи Ставропола губернехи округаш хьа а яь, [[Даькъастера йист|Даькъастерча йиста́]] юкъеяхьай уж, [[Тана-тӀара-Ростов|Тана-тӀарча-Ростове]] юкъ а йолаш{{sfn|Чегутаева|2019|с=17}}.
Хьалха хиннача Тийрка областа доазонгахьа хинна, лакхе хьоахаяь йолча, гӀинбухен-кавказа республикел совгӀа, хӀанзарча хана Тийрка областа хиннача лаьттий дакъа Ставропола йиста а, [[Дагестан|Селий мехка]] а юкъедод.
== Административни екъаялар ==
1899 шера областа юкъе 8 округ йоагӀар:
{| class="wikitable"
|-
! №
! Округ (отдел)
! Юкъ
! Уездни пхье<br>герб
! Майда, <br> вераст²
! Бахархой{{sfn|Итоги первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 года|1905|с=22}}{{sfn|Демоскоп Weekly|2001|loc=табл.}}<br>(1897), саг
|-
| 1
| [[Бурон округ]]
| [[Буро]] (43 740 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:Coat of arms of Terek Oblast 1873.svg|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |4 999,7
| style="text-align:right" |134 947
|-
| 2
| Шолжа-ГӀалий округ
| [[Шолжа-ГӀала]] (15 564 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:Герб_Грозненского_округа_и_города_Грозного_1875_г.jpg|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |10 187,1
| style="text-align:right" |226 035
|-
| 3
| ГӀизлара отдел
| Кизляр (7282 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:Coat of Arms of Kizlyar (Dagestan) (1842).png|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |20 251,2
| style="text-align:right" |102 395
|-
| 4
| Маздака отдел
| [[Маздак]] (7282 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:Coat of Arms of Mozdok (North Ossetia) (1842).png|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |5879,9
| style="text-align:right" |81 405
|-
| 5
| Нальчика округ
| Нальчик (4809 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:FR Coats-of-arms-of-None.svg|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |9851,4
| style="text-align:right" |102 908
|-
| 6
| {{comm 2|Пятигорский уезд|Пятигорска округ}}
| [[Пятигорск]] (18 440 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:Coat of Arms of Pyatigorsk (Stavropol krai) (1842).png|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |10 819,9
| style="text-align:right" |181 481
|-
| 7
| [[Шолжа отдел]]
| [[Ахкий-Юрт]] (3456 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:FR Coats-of-arms-of-None.svg|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |3 273,7
| style="text-align:right" |115 370
|-
| 8
| Хасой-Юрта округ
| [[Хасой-Юрт]] (5312 саг)
| style="text-align:center" |[[Файл:FR Coats-of-arms-of-None.svg|альт=|41x41пкс]]
| style="text-align:right" |4 677
| style="text-align:right" |70 800
|}
{| class="wikitable"
|-
! №
! Округ (отдел)
! Заштатни пхье
! Пхьен герб
|-
|-
| 1
| Пятигорски округ
| Георгиевск
| style="text-align:center" |[[Файл:Coat of Arms of Georgievsk (project, 1875).png|альт=|49x49пкс]]
|}
1905 шера денз '''Тийрка область''' 4 отделах екъалуш хилар: Пятигорска, Маздака, ГӀизлара, [[Сунженский отдел|Шолжа]], 6 округах а: [[Владикавказский округ|Бурон]], Хасой-Юрта, Нальчика, Шолжа-ГӀалий]], Ведана, [[Назрановский округ|Наьсарен]]. [[Терские казаки|Тийрка гӀазкхий бӀун]] лаьтта 4 сура округах декъалуш хиннад — Волгски, Лоаман-Маздака, Шолжа-Бурон, ГӀизлара-Довкъий, из лаьтта 2 009 047 га гаргга доккха хиннад. Акхарех хьахиннад из лаьтта: а) бӀун тӀехьален лаьттехи, б) станиций юкъарча [[урд|ардехи]] в) бӀухой [[сословие|эйдажах]] болча эпсараштеи гӀулакхчештеи пенсенна когаметта тийнача лаьттехи.
== Ӏаьдала маьженаш ==
; Областа хьакимаш
{| class="wikitable"
|-
! Ф. ЦӀ. Д.
! Титул, чин, звани
! Время замещения должности
|-
| Святополк-Мирский Дмитрий Иванович
| [[аьла]], [[инарал]]-лейтенант
| align="center"| 1860—1865
|-
| Лорис-Меликов Михаил Тариелович
| граф, инарал-[[отта]], инарал-лейтенант
| align="center"| 07.09.1865—17.04.1875
|-
| Свистунов Александр Павлович
| инарал-отта, инарал-лейтенант
| align="center"| 17.04.1875—26.01.1883
|-
| Юрковский Евгений Корнилович
| инарал-майор
| align="center"| 26.01.1883—17.01.1887
|-
| Смекалов Алексей Михайлович
| инарал-лейтенант
| align="center"| 11.02.1887—02.02.1890
|-
| Каханов Семён Васильевич
| инарал-лейтенант
| align="center"| 10.02.1890—02.07.1899
|}
; Губернатораш
{| class="wikitable"
|-
! Ф. ЦӀ. Д.
! Титул, чин, звани
! Дарже хинна ха
|-
| Толстов Сергей Евлампиевич
| инарал-майор (инарал-лейтенант)
| align="center"| 28.07.1899—10.08.1905
|-
| Колюбакин Алексей Михайлович
| инарал-майор
| align="center"| 10.08.1905—07.12.1908
|-
| Михеев Александр Степанович
| инарал-лейтенант
| align="center"| 07.12.1908—16.09.1912
|-
| Флейшер Сергей Николаевич
| инарал-лейтенант
| align="center"| 16.09.1912—1917
|}
; Вице-губернатор
{| class="wikitable"
|-
! Ф. ЦӀ. Д.
! Титул, чин, звание
! Дарже хинна ха
|-
| Якобсон Густав Христофорович
| боккъонца вола статски хьехамча
| align="center"| 08.10.1876—20.04.1888
|}
; Областа хьакимий гӀончаш
{| class="wikitable"
|-
! Ф. ЦӀ. Д.
! Титул, чин, звани
! Дарже хинна ха
|-
| Шепелев Николай Александрович
| инарал-майор
| align="center"| 21.01.1888—02.05.1895
|-
| Гунниус Константин Карлович
| инарал-майор
| align="center"| 27.01.1896—03.11.1898
|-
| Коцебу-Пилар фон Пильхау Фёдор Карлович
| граф, инарал-майор
| align="center"| 30.12.1898
|}
== Бахархой==
1897 шера хинна къамай лоаттам меттага гӀолла:
{| class="wikitable"
|-
! Округ
! Боккхийча эрсий наречи (эрсий)
! [[нохчий]]
! [[хӀирий]]
! [[гӀаьбартий]]
! [[гӀалгӀай]]
! [[украинхой]]
! [[ноагӀой]]
! [[гӀумкий]]
! [[татрий]]и, <br>[[малкхарой]]и
! [[маӀарлой]]
! [[эрмалой]]
! [[немций]]
|-
| Область, бӀарчча хьалаьцача
| 27,0 %
| 23,9 %
| 12,3 %
| 9,0 %
| 5,1 %
| 4,5 %
| 3,9 %
| 3,4 %
| 2,9 %
|1,7 %
|1,3 %
|1,0 %
|-
| Бурон
| 23,1 %
| …
| 65,4 %
| …
| …
| 1,1 %
| …
| …
| …
|…
|1,6 %
|1,2 %
|-
| Шолжа-ГӀалий
| 5,7 %
| 89,5 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|…
|…
|
|-
| ГӀизлара
| 52,5 %
| …
| …
| …
| …
| 4,0 %
| 30,9 %
| …
| …
|…
|4,6 %
|
|-
| Нальчика
| 4,7 %
| …
| 2,7 %
| 62,9 %
| …
| 4,6 %
| …
| …
| 22,5 %
|…
|…
|
|-
| Пятигорска
| 67,9 %
| …
| 2,5 %
| 1,7 %
| …
| 13,8 %
| …
| …
| …
|…
|2,4 %
|3,2 %
|-
| Шолжа
| 36,4 %
| 1,7 %
| …
| 13,9 %
| 40,1 %
| 3,4 %
| …
| 2,0 %
| …
|…
|…
|
|-
| Хасой-Юрта
| 4,5 %
| 25,6 %
| …
| …
| …
| 1,8 %
| 5,6 %
| 36,9 %
| 1,8 %
|19,3 %
|…
|
|}
[[Файл:Terek 1886.jpg|250px|мини|Тийрка областа волостийи къамай лоаттамеи 1886 шера мехкасурт]]
{| class="wikitable"
|-
! Округ
! [[полхой]]
! [[гуржий]]
! [[туркменой]]
! [[гӀалмакхой]]
! [[фаьрсий]]
|-
| Область, бӀарчча хьаллаьцача
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Бурон
| 1,1 %
| 2,4 %
| …
| …
| …
|-
| Шолжа-ГӀалий
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| ГӀизлара
| …
| 1,0 %
| 1,0 %
| 1,4 %
| …
|-
| Нальчика
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Пятигорска
| …
| …
| …
| 1,2 %
| 1,4 %
|-
| Шолжа
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Хасой-Юрта
| …
| …
| …
| …
| …
|}
1913-ча шера великороссашии малороссаши областа бахархоех 43 % бар.
== Дездараш ==
Россе имперен Тийрка областа герб дӀачӀоагӀдаьд 1873 шера тушола бетта 15-ча дийнахьа — ''«Ӏаьржача турса тӀа дото {{comm 2|волнообразная|агӀалди куце}} аьрдача оагӀорахьа дӀайийхка хӀама я, цунна тӀехьашкахьа Императора штандарт я дошоча гемакха тӀа. Турса лакхе шира паччахьа тадж тулл, хӀаьта гонахьа Александровски лентаца вӀашагӀдийхка дола нажа гӀайнаш да»''.
<gallery class="center">
Терская область МВД Бенке.jpg|<small>Областа официальный герб ({{comm 2|Министерство внутренних дел Российской империи|МВД изд.}}, 1880)</small>
Терская область изд.Сукачова.jpg|<small>Областа официальни доаца герб (Сукачова изд., 1878)</small>
Coat of Arms of Terek oblast (Russian empire).png|<small>Областа герба хӀанзара сурт (2000-гӀа шераш)</small>
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Вертепов Г. А.
|часть = Статистический обзор Терской области за 1894 год
|заглавие = Терский календарь на 1896 год. Вып. 5
|язык = ru
|ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html
|ответственный = Терский областной статистический комитет; под ред. члена-секретаря комитета Г. А. Вертепова
|место = Владикавказ
|издательство = Типография Терского областного правления
|год = 1895
|страниц = [XXIV], 427
|ref = Вертепов
}}
* {{публикация|книга
|автор =
|часть = Окончательно установленное при разработке переписи наличное население Империи по уездам. Вып. 4
|заглавие = Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г.
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_v19_rc_1303669?page=24&rotate=0&theme=white
|ответственный = Под ред. Н. А. Тройницкого
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Типография товарищества «Общественная польза»
|год = 1905
|том =
|страниц = 29
|ref = Итоги первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 года
|архив =
|архив дата =
}}
* {{публикация|книга
|автор =
|часть = Отделение первое. От № 37827—38621. Акт № 38326
|заглавие = Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе
|язык = ru
|ссылка = https://www.runivers.ru/bookreader/book9937/#page/502/mode/1up
|ответственный = Второе отделение Собственной Его Императорского Величества канцелярии
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Типография II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии
|год = 1865
|том = XXXVII
|страниц = 833
|ref = Полное собрание законов Российской империи
|архив =
|архив дата =
}}
* {{публикация|книга
|автор = Полякова О. А., Чегутаева Л. Ф.
|вид = справ. н-мет. илл. изд.
|заглавие = Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 6
|язык = ru
|ссылка = https://www.pkm1903.ru/uploads/article/files/летопись6.pdf
|ответственный = Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей
|место = Пятигорск—Ставрополь
|издательство = Печатный Двор
|год = 2018
|страниц = 104
|ref = Полякова, Чегутаева
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чегутаева Л. Ф.
|вид = справ. н-мет. илл. изд.
|заглавие = Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 7
|язык = ru
|ссылка = https://www.pkm1903.ru/uploads/article/files/Л_Ф_%20Чегутаева_%20ЛЕТОПИСЬ%20города-курорта%20Пятигорск_%20Раздел%207.pdf
|ответственный = Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей; науч. ред. С.Н. Савенко, к. и. н
|место = Пятигорск—Ставрополь
|издательство = Печатный Двор
|год = 2019
|страниц = 120
|isbn = 978-5-6042668-2-3
|ref = Чегутаева
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Терская область}}
* {{cite web
|author = Демоскоп Weekly
|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=68
|title = Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года
|subtitle = Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской империи (без Финляндии). Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств
|lang = ru
|format = таблица
|website = demoscope.ru
|publisher = Глав. ред. Н. Мкртчян
|date = 2001
|description = Свид. о рег. СМИ Эл № ФС77-54569 от 21.03.2013 г.
|quote =
|ref = Демоскоп Weekly
|access-date = 2025-10-08
|deadlink =
|archive-url =
|archive-date =
}}
* {{cite web
|author = Ставрополь и его окрестности
|url = http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180
|title = Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополья с 1785 года по настоящее время
|subtitle =
|lang = ru
|format = хронол. список
|website = stavropolgid.ru
|publisher =
|date = 2013
|description =
|quote =
|ref = Хроника административно-территориальных изменений
|access-date = 2025-10-08
|deadlink =
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180718115041/http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180
|archive-date = 2018-07-18
|accessdate = 2026-01-27
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180718115041/http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180
|archivedate = 2018-07-18
}}
{{внешние ссылки}}
[[ОагӀат:Тийрка область]]
[[ОагӀат:Россе имперен областаш]]
[[ОагӀат:Хьахиннад 1860 шера Эрсече]]
[[ОагӀат:1860 шера хьаяь административни цхьоаленаш]]
[[ОагӀат:1920 шера дӀаяьха административни цхьоаленаш]]
d3hbsywaukr9pqwumzv04hs93lzckzu
Шаьла
0
9766
75211
63973
2026-09-28T00:59:00Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75211
wikitext
text/x-wiki
{{другие значения|тип=топоним|Шали (значения)|Междуречье}}
{{НП+Россия
|статус = пхье
|ингушское название = Шаьла
|русское название = Шали
|оригинальное название = {{lang-ce|Шела}}
|изображение = Город Шали.jpg
|описание изображения =
|герб =
|флаг =
|lat_deg = 43.145000
|lon_deg = 45.903847
|регион = Чечня
|регион в таблице = Нохчиче
|вид района = Муниципальни шахьар
|район = Шалинский район
|район в таблице = Шалинский район{{!}}Шаьлан
|в регион = снизу
|C в регион = нет
|B в регион = сверху
|в район = сверху
|C в район = нет
|вид поселения = Городское поселение
|поселение = Шалинское городское поселение
|поселение в таблице = Шалинское городское поселение{{!}}Шаьлан
|внутреннее деление =
|вид главы = Пхьан-да
|глава = Саиданаькъан Абубакара Ӏаьла
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена = {{НП-ПН|1944|Шаьле (Шали)|1957|Шинхинюкъе (Междуречье)}}
|статус с = 1990-ча шера денз
|площадь = 27,02<ref name="Границы">Генеральный план Шалинского городского поселения. Схема административно-территориальных границ Шали масштаб 1:25000 (с портала {{cite web |author = |url = http://fgis.economy.gov.ru/fgis/ |title = ФГИС ТП Министерства экономического развития РФ |lang = ru |website = fgis.economy.gov.ru |date = |accessdate = 2016-02-02 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160202201233/http://fgis.economy.gov.ru/fgis/ |archivedate = 2016-02-02 |deadlink = yes }}{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160202201233/http://fgis.economy.gov.ru/fgis/ |date=2016-02-02 }})</ref>
|высота центра НП = 220
|климат = юккъера
|население =
|год переписи =
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[нохчий]], [[русские|эрсий]]
|конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусулбаш]], [[православные|православхой]]
|этнохороним = шаьлахо, шаьлахой
|почтовый индекс = 366300
|телефонный код = 87146
|цифровой идентификатор = 96237501
|категория в Commons =
|сайт = http://meriyashali.ru
}}
'''Ша́ьла'''{{sfn|Барахоева, Кодзоев, Хайров|2016|с=30}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=102}}, е '''Šäle'''{{sfn|Ужахов|1927|с=143}} ''(я)'' ({{lang-ce|Шела}} — «шаьрал»<ref>«Чеченское общество сегодня» журнал (5(21)/2008). Индарби Мутушев</ref>) — [[Россия|Россе Федераце]] [[Чечня|Нохчичен]] [[пхье]]. [[Шалинский район|Шаьла шахьара]] административни юкъ.
== СМИ ==
* «Зама» — Шаьлан шахьара газета.
* Телеканал СТВ-Шали.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[БӀарахой Мустафай Нина|Барахоева Н. М.]], [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Хайров Б. А.]]
|заглавие = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов
|ответственный = Отв. ред.: Н. М. Барахоева, д.филол. н., профессор. Реценз: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н.
|место = Назрань
|издательство = ООО «Кеп»
|издание = Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева
|год = 2016
|страниц = 618
|isbn =
|тираж = 500
|ref = Барахоева, Кодзоев, Хайров
}}
* {{книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|издание = Справочно-энциклопедическое издание
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{книга
|автор = [[Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад|Užaẋ n. M. G.]] (Ужахов М. Г.)
|заглавие = Ghalgh-ghazæqi lughæt. Ингушско-русский словарик
|ссылка = https://dzurdzuki.com/download/uzhahov-m-g-ingushsko-russkij-slovar-1927-g/
|ответственный =
|место = Владикавказ
|издательство = [[Крайнациздат|Krajnacizdat]] (Государственная типография Ингушской автономной области)
|год = 1927
|издание = Ингушско-русский словарь
|страниц = 185
|страницы =
|isbn =
|тираж = 3000
|ref = Ужахов
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Чечня}}
{{Райцентры Чечни}}
{{Населённые пункты Шалинского района}}
{{внешние ссылки}}
[[ОагӀат:Шали|*]]
[[ОагӀат:Нохчийчен шахьарий йовкъаш]]
[[ОагӀат:Шаьла шахьара нах баха моттигаш]]
t3f11uvprfdwems95wfwqbh7chi1tkf
Хих чакхдаккхар
0
9805
75206
74159
2026-09-28T00:52:06Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75206
wikitext
text/x-wiki
{{Жизнь христианина}}
{{значения|Крещение (значения)}}
'''Хих чакхдаккхар''' е '''Хих чакхваккхар''' е '''Хих чакхъяккхар''' ''(да)'' {{lang-ru|креще́ние}}, ({{lang-el|βάπτισμα}} «хи чу ва́лар») — [[Христианская церковь|ЖӀаргахой дина]] эггара лоадам болашагӀа бола [[Таинство|хьулам]]. Динга хьежжа цкъа е кхозза хила ӀочутаӀовеш воаккх хих чакх, иштта ''супа хий'' тохарца а хила йиш я хих чакхдаккхар цхьадолча динашка.
== Хьажа иштта ==
* [[Крестильный шприц]]
* [[Снятие крещения|Хих чакхдаккхар дӀадаккхар]]
* [[Крещение умерших|Байнараш хих чакхбакххар]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга|автор=[[Гэгнон, Роберт|Gagnon R. A. J.]]|часть=Baptism|ссылка часть=http://www.robgagnon.net/articles/EncyclopediaOfChristianCivilizationBaptism.pdf|заглавие=The Encyclopedia of Christian Civilization|volume=1|ответственный=ed. G. T. Kurian|место=Oxford, U.K.; Malden, Mass.|издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]]|год=2011|pages=190—206|ref=Gagnon}}
* {{статья |автор=Музычко И.В., пастор |заглавие=Водное крещение как завет с Господом |ссылка=http://rusbaptist.livejournal.com/132011.html |место=Торонто, Канада |издательство=сайт «Русский баптист» |ref=Музычко |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217033835/http://rusbaptist.livejournal.com/132011.html |archivedate=2018-02-17 }}
* {{книга |автор=[[Санников, Сергей Викторович|Санников С. В.]] |заглавие=Фундамент. Курс начального богословия |издание=Второе |место=Одесса|издательство=|год=2011|страниц=544 |ref=Санников}}
* {{статья |заглавие=Толкование четырех Евангелий и книги Деяний апостолов |ссылка=https://bible.by/dallas/ |автор издания=Далласская богословская семинария |место=Киев |год=1990 |ref=Харчлаа}}
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20090209082732/http://www.pravmir.ru/cat_index_125.html Таинство крещения (подборка материалов на сайте «Православие и мир»)]
* [http://www.zavet.ru/kresenie2.htm Памятка приходящему ко крещению]
* [http://azbyka.ru/tserkov/duhovnaya_zhizn/sem_tserkovnyh_tainstv/kreschenie/index.shtml Азбука веры: Таинство Крещения]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.psmb.ru/vera_bez_del_mertva/missija_i_katekhizacija/statja/sovremennaja-praktika-podgotovki-k-kreshcheniju-i-primer-d/ Современная практика подготовки к Крещению и пример Древней церкви]
* [http://ros-vos.net/christian-culture/praz/kreschenie/ Крещение Господне в русской литературе и живописи — подборка на сайте «Россия и Христианский Восток»]
{{ВС}}
{{Христианские таинства}}
[[ОагӀат:Крещение| ]]
[[ОагӀат:Христианские таинства]]
[[ОагӀат:Обращение в христианство]]
[[ОагӀат:Инициация]]
[[ОагӀат:Чинопоследования]]
mxp48pakpq9tenz0gkr1bwe94nli3s1
Лоамарой Автономе Советий Социализма Республика
0
10861
75192
73370
2026-09-28T00:35:43Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75192
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
| Русское название =
| Оригинальное название = Горская Автономная Советская Социалистическая Республика
| Флаг = Flag of the Mountain ASSR (1924 possible reconstruction).png
| Герб =
| Столица = [[Буро]]
| Площадь = {{число|74000|км²}}
| Население = {{число|1,286|млн.}} гаргга
| Дата образования =1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-гӀа ди
| Дата упразднения = 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-гӀа ди
| Гимн =
| До = Лоамарой республика
| До2 = Къулбаседа Кавказа амират
| После = ХӀирий автономе область
| После2 = ГӀалгӀай автономе область
| После3 = Шолжа гӀазкхий округ
| После4 = ГӀаьбартий-Малкхарой автономе область
| После5 = Къарший-Черсий автономе область
| После6 = Нохчий къаман округ
}}
'''Лоамарой Автономе Советий Социалистически Республика''', лоацца '''Лоамарой АССР''' ({{lang-ru|Го́рская Автоно́мная Социалисти́ческая Сове́тская Респу́блика}}) — [[РСФСР]] юкъе хинна республика ([[20 января|20.01]].[[1921]] — [[7 июля|7.07]].[[1924]]). [[Российская империя|Россе импери]] йолча хана хиннача [[Терская область|Тийрка областа]] доазона тӀеи [[Кубанская область|Къобана областа]] цхьадолча лаьтташ тӀеи улаш хиннай Лоамарой АССР.
[[1921]]-ча шера Лоамарой АССР [[майда]] 74 000 км² совгӀа хиннай, ва́хаш 1286 эзар саг а хиннав. НанагӀала [[Владикавказ|Буро]] хиннай.
== Административни екъаялар ==
[[Файл:Горская Республика на Северном Кавказе.png|мини|365x365пкс|Лоамарой АССР административни екъаялара [[мехкасурт]]]]
Цкъарчоа Лоамарой АССР юкъе округаш хиннай{{sfn|Духаев и др.|2022|с=10}}:
* [[Балкарский национальный округ|Малкхарой]],
* Бурон,
* Наьсарен,
* ГӀаьбартий,
* [[Карачаевский национальный округ|Къарший]],
* [[Чеченский национальный округ|Нохчий]].
ТӀехьагӀа 1921-ча шера Лоамарой Юккъерча кхоачашдеча комитето ши административни-лаьттацара [[цхьоале]] хьаярах чӀоагӀам баьб:
* Дугарой округ — [[Дигорцы|дугарошта]],
* [[Сунженский казачий округ|Шолжа]] гӀазкхий округ — Шолжа чӀоагӀлений зӀанара гӀазкхашта<ref name="Даудов-34" />, из Нохчий округах хьакъоастаяьй<ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2372049|title=ГОРСКАЯ АССР • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2023-08-19|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123190448/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2372049|url-status=live}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230123190448/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2372049 |date=2023-01-23 }}</ref> .
1922-ча шера маьцхали-тов бетташка ХӀирийи дугаройи округаш ХӀирий цхьа округ еш цхьантехай<ref name="Даудов-35" />.
1924-ча шера республикан лоаттаме административно-лаьттан кхолламех бисараш ераш хиннаб:
* Бурон (ХӀирий) округ,
* Наьсарен (ГӀалгӀай) округ,
* Шолжа гӀазкхий округ,
* Буро пхье<ref name="Даудов-35" />.
== Хьалхе ==
[[Файл:Мемориальная доска на здании русского театра имени Е. Вахтангова.png|thumb|[[Буро]] тӀа [[Академический русский театр имени Е. Вахтангова|Е. Вахтангова цӀерагӀа йолча эрсий академе театра]] [[гӀишло]]н тӀа доалла дагалоацама улг]]
БӀорахой тӀом а бодаш Россе импери Даькъастара дӀаяьнначул тӀехьагӀа къамий интеллигенце 1918-ча шера [[Горская республика|Лоамарой республика]] кхайкаяь хиннай, тӀаккха Тийрка къамий кхетача — [[Тийрка советий республика]], цхьабакъда тӀемаш долхаш шаккхе а паччахьалкхен кхолламаш дӀадаьхад<ref name="Кажаров-2009-35" />.
1920-ча шера тушола бетта регионе советий Ӏаьдал меттаоттадаьд, паччахьалкхен аппарат хьавӀашагӀйоллар [[Серго Эржакинез]]а докладаш тӀа тӀа а товжаш дӀахьош хиннад. Тийрка советий республика́и цун Халкъа комиссарий совета́и раьза хиннавац из, цо нейтральни Ӏаьдал лоархӀаш хиннад цох, цудухьа бӀорахой тӀом бодача хана тӀехьа ''Лоамарой республика'' яха цӀи лелаяьй цо «ӀотоӀабаь лоамарой хьалхабоахаргйола республика я ер» яха уйла а кхайкаеш<ref name="Кажаров-2009-35" />. Парте болхлой цхьа да́къа кортамукъа хургйола Лоамарой советий республика хьае яхаш хиннад Даькъастен лоамарой демократецарча республика из духьал а увттаеш, амма дукхагӀчар из уйла хьаллаьцаяц РСФСР-цара бувзам хаданза хила беза яхаш<ref name="Даудов-31" />.
1919-ча шера саькура бетта 4-ча дийнахьа ГӀалгӀай къаман кхетача кортамукъа Лоамарой республика кхайкаяьй, саькура бетта 7-ча дийнахьа [[телеграф|зӀы а теха]] Ленинга цу хӀамах хоам баьб Сергос<ref name="Кажаров-2009-35" />. Цхьабакъда паччахьалкхе оттаеш советий Ӏаьдал хьинаре къахьега доладеннадац 1920-ча шера [[гуйре]] хьатӀаяллалца. Тов бетта 6-ча дийнахьа [[Ленин, Владимир Ильич|Ленини]], [[Троцкий, Лев Давидович|Троцкии]], [[Калинин, Михаил Иванович|Калинини]], [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталини]], [[Крестинский, Николай Николаевич|Крестинскии]]и, [[Рыков, Алексей Иванович|Рыкови]] юкъе а волаш хьавӀашагӀтехача РКП(б) ЦК Политбюрон заседане тӀа Сталина́ «лоамарой хьашташ лорадеш йола вай политика боккъонца чакхъяккхара реальни тӀахьожам бергболаш ма ярра мераш хьавӀаштӀехьаяха» [[амалт]] тӀадиллад<ref name="Кажаров-2009-36" />. Тов бетта 14-ча дийнахьа шоллагӀа заседани хиннай, цига Сталинс докладаца къамаьл даьд. Заседане тӀа соцам баьр хиннад лоамарой йизза административни автономи хьаергйолаш хӀама хьаде дезалгеи, Сталинах РСФСР белгга бокъо йола викал ве везалгеи({{lang-ru|Чрезвычайный уполномоченный представитель РСФСР}}). Цу хӀаманца хӀара къаманна ший административни автономи хила мег аьнна лаьрхӀад. Тов бетта 29-ча дийнахьа РКП(6) Краснодарерча обкома доакъашхо волча Фигантерс Эржакинезага аьнна хиннад:
«Буро тӀа ХӀирийченах автономе область хьаяра тенденци я, Нохчийче — иштта. Буро хӀираштеи гӀалгӀаштеи юкъа латар ца хилийта — мукъа пхье я»<ref name="Кажаров-2009-36-37" />.
Тов бетта Эржакинеза амарца Тийрка областа массайолча къамий исполкомийи, облисполкомийи, парткомийи кхетаче дӀайихьай лоамарой къамий юкъара цхьа автономи хьаяр дувцаш. Дувцаш дукха ха яьккхачул тӀехьагӀа автономех йола уйла юхатехай 18-не кхадж а тесса, 4 саг юха а озавеннав<ref name="Даудов-31" />. Из хӀама РКП(б) Юккъерча комитетага а дӀадийцад. Цхьабакъда бутт мара баьннабоацача гӀолла Тийрка областа кхоачашдеча комитета тхьамада волча В. М. Квиркелия Ленинга доклад луш хиннав «кортамукъача Лоамарой республиках» йола уйла хӀанз хьалха раьза хиннабоацачар а хьаллаца йолалуш латт аьнна<ref name="Кажаров-2009-37" />.
1920-ча шера ардара бетта 29-ча дийнахьа Сталинс регионе советаш хьалъеш боахкарашта хьалха латтараш хьавӀашагӀ а теха, цига 50 саг волаш Лоамарой республика кхолларах йола принципаш хьалхаяьхай. ШоллагӀча дийнахьа Ленинга йолча ший телеграмма тӀа хоам беш хиннав из «ГӀазкхий Тийрка областа чура къаьстта губерни а яь дӀакъоастае еза» аьнна, тӀаккха «Лоамарой цхьан административни цхьоаленгахьа цхьантоха безаргба башкортой автономи мо» а аьннад. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Тийрка къамий шоллагӀча съезде 500 викал а волаш Сталинс Лоамарой республика хьаяр дӀакхайкадаьд, цул тӀехьагӀа цунна юкъедахача къамий съездаш дӀайихьай республика хьаяра маӀан доашха а доашхашref name="Кажаров-2009-38" />. Съезде Лоамарой АССР конституци оттаергйола комисси хержай, цунна юкъе хиннаб: гӀазкхех — М. Томашевский, нохчех — [[Эльдарханов, Таштемир Эльжуркаевич|Т. Эльдарханов]], гӀаьбартех — [[Катханов, Назир Адильгиреевич|Н. Катханов]], хӀирех — [[Мамсуров, Саханджери Гидзоевич|С. Мамсуров]], малкхаройх — [[Энеев, Магомед Алиевич|М. Энеев]], къаршех — [[Алиев, Умар Джашуевич|У. Алиев]], лоаман жугтех — Вениаминов<ref name="Даудов-32" />.
== Тархьар ==
[[Файл:Soviet caucasus1922.png|thumb|200px|right|Советий Кавказ 1922-ча шера]]
Лоамаройй АССР хилалехь, [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀом]] болалуча хана, цу лаьтташка автономи йола [[Терская советская республика|Тийрка советий республикеи]] (1918-ча шера тушола бутт), [[Северо-Кавказская советская республика|Даькъастен советий республикеи]] (1918-ча шера кӀимарса бутт) хиннай, иштта большевикий хиннайоаца [[Горская республика|Лоамарой республикеи]] (1917-ча лайчилла бутт; 1918-ча шера маьтсела бетта Даькъастен лоамарой Союза республика аьнна цӀи тиллай), [[Северо-Кавказский эмират|Даькъастера амирати]] (1919-ча шера тов бутт) хиннай.
1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа ВЦИК-о РСФСР лоаттаме а йолаш Лоамарой АССР хьаярах декрет арадаьккхад. Декрето ма аллара, республикана юкъедолхаш хиннад гӀалгӀайи, гӀаьбартийи, къаршийи, малкхаройи, нохчийи, хӀирийи, иштта гӀазкхийи арахьара хьатӀабаьхкараши баха лаьтташ. Декрето яхачох, Ӏаьдалеи урхалеи маьженаш йолаш чӀоагӀъераш хиннай: Советий кхетачеи (съезд), Юккъера кхоачашду комитети (ЦИК), халкъа комиссариаташи: чурча гӀулакхийи, юстицеи, сердало ялареи, унахцӀено лораяреи, юкъарло Ӏалашъяреи, лаьтта леладареи, кхачани, ахчани, болхлой-ахархой инспекцеи, къахьегамеи, Халкъа боахама советеи (хоамий наькъийи, поштеи, [[телеграф|зӀанареи]] отделаш йолаш). Мехка лаьтта ялх округа́ дийкъа́ хиннад: Нохчийчоаи, ГӀалгӀайчои, ХӀирийчоаи, ГӀаьбартийчоаи, Малкхаройчоаи, Къаршийчоаи; Буро республикан административни [[юкъ]] хиннай, цохи [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалийхи]] къаьстта административни цхьоаленаш хьаяь хиннай нийсса Лоамарой АССР-а ЦИК-а́ мутӀахьа йолаш<ref>{{Cite web |url=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/343187 |title=Декрет Всероссийского центрального исполнительного комитета об образовании Автономной Горской Советской Социалистической Республики. 20 января 1921 года |access-date=2023-08-18 |archive-date=2023-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818195439/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/343187 |url-status=live }}</ref>.
Хьалхара учредительни съезд дӀаяхьар Тийрка областа кхоачашдеча комитета́ тӀадилла хиннад, цу гӀулакха округашкарча кхоачашдеча комитетий викалаш вӀашагӀ а теха комисси яь хиннай. Бекарга бетта 16—22-ча деношка Лоамарой АССР Учредительни съезд хиннай, цига дакъа лоацаш 330 къаь хиннав. К. Бутаевс Ӏойийша хинна Лоамарой АССР хьакхолларах йола декрет республикан конституци хургья аьнна дӀакхайкаяь хиннай цо кердача мехка паччахьалкхен оттами, административни-лаьттацара оттами, Ӏаьдалеи урхалеи маьжений системеи белгалйоаккхаш хиннадаь<ref name="Кажаров-2009-39" />. Съезд 1921-ча шера бекарга бетта 22-ча дийнахьа чакхъяьннай Лоамарой АССР ЦИК харжарца: цунна юкъевахав 65 доакъашхои, 21 кандидати. Моттигаш ишта дӀахьайийкъа хиннай: нохчашкара — 18 саг, гӀаьбартех — 10, хӀирех — 7, дугарой хӀирех — 2, малкхароех — 3, гӀалгӀаех — 2, къаршех — 4, Шолжа-ГӀалий викалех — 7, Бурон викалех — 6, гӀазкхех — 3, эскарагара — 3<ref name="Даудов-33-34" />.
Учредительни съезд хинна бутт баьнначул тӀехьагӀа, 1921-ча шера маьтсела бетта, Лоамарой АССР-а́ къамашта тӀагӀолла лаьтташта тӀагӀолла гӀайнаш даьд — ГӀаьбартехьено республика чура ара а яьнна РСФСР-х дӀакхетарах дола хаттар айдаь хиннад. 1922-ча шера наджгоанцхой бетта ВЦИК-о иштта а Къаршехьени Малкхаройчени арабовла безам хилар къоабалдаьд<ref name="Даудов-34" />. 1922-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа РСФСР ВЦИК-о Лоамарой АССР лоаттама чура нохчий лаьтташ дӀакъоастадаьд<ref name="Даудов-35" />.
Къамашта тӀагӀолла лаьттай доазонаш хувцар бахьан долаш республика чухьа къовсамаш даьннад партеи советийи маьжений кулгалхошта юкъе. Из хӀама къоастадергдолаш 1924-ча шера наджгоанцхой бетта РКП(б) ЦК Оргбюрос комисси хьавӀашагӀъелла хиннай цунна юкъе хиннаб: Серго Эржакинези — тхьамада, А. И. Микоян — ЦК РКП(б) ЦК ЗӀилбухен-Малхбоалехьарча бюрон секретарь, Б. А. Ройземан — РКП(б) ЦК комиссе Юккъерча тӀахьожам беча комиссе доакъашхо, С. Г. Мамсуров — Лоамарой АССР-а СНК тхьамада<ref name="Даудов-35" />.
ГӀайнаш а даь Лоамарой АССР-а чура автономни округаш хьакъоастаяьй (тӀехьагӀа автономни областаш хьаяьй царех): [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбартий]] (1921-ча шера тов бетта 1-гӀа ди), [[Карачаево-Черкесия|Къарший]] (1922-ча шера наджгоанцхой бетта 22-гӀа ди), [[Чеченский национальный округ|Нохчий]] (1922-ча шера лайчилла бетта 20-ча дийнахьа), [[Кабардино-Балкария|Малкхарой]] (1922-ча шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа).
Лоамарой къамашцара автономеш хьаяра хьалха керттера тӀалаьцар нарком [[Микоян, Анастас Иванович|А. И. Микоян]] хиннав<ref>{{книга | автор = Будённый С. М. | заглавие = Пройденный путь. Воспоминания | место = {{М}} | издательство = Воениздат | год = 1959—1973 | язык = ru}}</ref>{{уточнить}}, цхьоалагӀа хиннав из 1924—1926-ча шерашка Даькъастерча йиста комитета хьалхарча секретара дарж дӀалоацаш.
1924-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК-а декретаца Лоамарой АССР дӀаяьккхай, цун лаьтташ тӀа хьаяьй: [[Северо-Осетинская автономная область|ХӀирийи]], [[Ингушская автономная область|ГӀалгӀайи]] автономе областаши, [[Сунженский казачий округ|Шолжа гӀазкхий округи]] (губерне исполкома бокъонаш йолаш), нийсса РСФСР ВЦИК-а мутӀахьа йолаш лоӀаме цхьоале йола [[Буро]]и<ref>{{cite web |url=https://kavkaznasledie.ru/?p=187 |title=Декрет ВЦИК от 7 июля 1924 года об упразднении Горской АССР |website=kavkaznasledie.ru |lang=ru |access-date=2020-12-04 |archive-date=2020-12-04 |accessdate=2026-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201204134033/https://kavkaznasledie.ru/?p=187 |archivedate=2020-12-04}}</ref>.
== Кулгалхой ==
Лоамарой АССР Юккъерча кхоачашдеча комитета тхьамадаш:
* [[Эльдарханов, Таштемир Эльжуркаевич|Эльдарханов Элжаркъий Таьштемар]] (1921-ча шера бекарга бетта 24-гӀа ди — 1922-ча шера лайчилла бутт);
* [[Зязиков, Идрис Бейсултанович|Заьзганаькъан Бийсолта Идрис]] (1922-ча лайчилла бутт — 1924-ча шера наджгоанцхой бутт);
* [[Авсарагов, Марк Гаврилович|Авсарагов Марк Гаврилович]] (1924-ча шера наджгоанцхой бутт — 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-гӀа ди)<ref name="Кринко100-105" />.
Лоамарой АССР Халкъа комиссарий совета тхьамадаш:
* [[Такоев, Симон Алиевич|Такоев Симон Алиевич]] (1921-ча шера бекарга бетта 25-гӀа ди — 1922-ча шера саькура бутт);
* [[Мамсуров, Саханджери Гидзоевич|Мамсуров Саханджери Гидзоевич]] (1922-ча шера саькура бутт — 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-гӀа ди)<ref name="Кринко100-105" />.
== Литература ==
* {{книга
|автор = Духаев А. И., Инуркаева Л. Д., Орсаханов А. Р., Ченчиева М. Х.
|часть =
|заглавие = Чеченская автономная область
|язык = ru
|ответственный =
|место = Грозный
|издательство = Архивное управление Правительства ЧР
|год = 2022
|том =
|страницы =
|страниц = 303
|isbn = 978-5-906053-22-0
|тираж = 1000
|ref = Духаев и др.
}}
== Хьажа иштта ==
* [[Северо-Кавказский эмират|Даькъастен амират]]
* [[Совет обороны Северного Кавказа и Дагестана|Даькъастеи ДаьгӀастеи духьалъоттара совет]]
== Белгалдаккхар ==
{{примечания|refs=
<!-- Кажаров. Трудности и противоречия образования Горской АССР -->
{{sfn|Кажаров|2009|с=35|name=Кажаров-2009-35}}
{{sfn|Кажаров|2009|с=36|name=Кажаров-2009-36}}
{{sfn|Кажаров|2009|страницы=36—37|name=Кажаров-2009-36-37}}
{{sfn|Кажаров|2009|с=37|name=Кажаров-2009-37}}
{{sfn|Кажаров|2009|с=38|name=Кажаров-2009-38}}
{{sfn|Кажаров|2009|с=39|name=Кажаров-2009-39}}
<!-- Даудов -->
{{sfn|Даудов|2012|с=34|name=Даудов-34}}
{{sfn|Даудов|2012|с=35|name=Даудов-35}}
{{sfn|Даудов|2012|с=31|name=Даудов-31}}
{{sfn|Даудов|2012|с=32|name=Даудов-32}}
{{sfn|Даудов|2012|страницы=33—34|name=Даудов-33-34}}
<!-- Кринко -->
{{sfn|Кринко|2014|страницы=100—105|name=Кринко100-105}}
}}
== Литература ==
* {{Статья|ссылка=|ref=Кажаров|автор={{nobr|[[Кажаров, Артур Гусманович|Кажаров А. Г.]]}}|заглавие=Трудности и противоречия образования Горской АССР (1920—1921 гг.)|год=2009|язык=ru|место=Пятигорск|издание=Научные проблемы гуманитарных исследований|издательство=Институт региональных проблем российской государственности на Северном Кавказе|тип=|месяц=|число=|том=|номер=10—2|страницы=34—41|issn=}}
* {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennoe-ustroystvo-gorskoy-assr|ref=Даудов|автор={{nobr|[[Даудов, Абдулла Хамидович|Даудов А. Х.]]}}|заглавие=Государственное устройство Горской АССР|год=2012|язык=ru|место=СПб.|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета|издательство=Санкт-Петербургский государственный университет|тип=|месяц=|число=|том=|номер=1|страницы=31—41|issn=1812-9323}}
* {{Статья|ссылка=http://vestospu.ru/archive/2014/articles/14_10_2014.pdf|ref=Кринко|автор={{nobr|[[Кринко, Евгений Фёдорович|Кринко Е. Ф.]]}}|заглавие=Горская АССР и её руководящий состав: из опыта нациестроительства на Северном Кавказе в начале 1920-х годов|год=2014|язык=ru|место=Оренбург|издание=Вестник Оренбургского государственного педагогического университета|издательство=Оренбургский государственный педагогический университет|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2 (10)|страницы=100—105|issn=2303-9922}}
* {{Статья|ссылка=http://historic-journal.ru/issues/Hystoric_-_facts_and_symbols_N10.pdf|ref=Бугаев|автор={{nobr|[[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]]}}|заглавие=Сталинские проекты проекты самоопределения народов Северного Кавказа (к вопросу об исторической судьбе Горской АССР)|год=2017|язык=ru|место=Елец|издание=История: факты и символы|издательство=Елецкий государственный университет им. И.А. Бунина|тип=|месяц=|число=|том=|номер=1 (10)|страницы=96—109|issn=2410-4205}}
* {{Статья|ссылка=https://humanitieslaw.ncfu.ru/jour/article/view/395|ref=Кажаров|автор={{nobr|Кажаров А. Г.}}|заглавие=Формирование Горской АССР и проблемы национального самоопределения Кабарды и Балкарии (1920-1921 гг.)|год=2018|язык=ru|место=Ставрополь|издание=Гуманитарные и юридические исследования|издательство=Северо-Кавказский федеральный университет|тип=|месяц=|число=|том=|номер=1|страницы=48—55|issn=2409-1030}}
* {{статья|автор={{nobr|[[Дзидзоев, Валерий Дударович|Дзидзоев В. Д.]]}}|заглавие=Причины возникновения и распада Горской АССР|издание=Вестник Владикавказского научного центра|год=2019|язык=ru|место=Владикавказ|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/prichiny-vozniknoveniya-i-raspada-gorskoy-assr|том=19|номер=1|doi=10.23671/VNC.2019.1.27279}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.rusempire.ru/administrativno-territorialnoe-delenie/administrativno-territorialnoe-delenie-rsfsr.html Административно-территориальное деление РСФСР]
{{РСФСР}}
{{Государственные образования периода Гражданской войны и становления СССР (1917-1924)}}
{{Внешние ссылки}}
[[ОагӀат:Лоамарой АССР]]
[[ОагӀат:Нохчийчен тархьар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]]
[[ОагӀат:ХӀирийчен тархьар]]
[[ОагӀат:Европан кердагӀча тархьаре хинна паччахьалкхенаш]]
9up9vcobzy7h6zfyvtzc03frt2e5y9o
Ӏаламсаг
0
17930
75212
71947
2026-09-28T01:02:06Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75212
wikitext
text/x-wiki
'''Ӏаламсаг''' (хьадаьннад {{lang-ar|عَالِم}} [Ӏа́лим] — ''ховш вар, дийша саг'' яхачох, {{lang-ru|алим, улем}}), е '''дийша саг''' ({{lang-ru|учёный}}){{дехьавалар|цӀи}} — дунен Ӏилма тохкаш вола [[Ӏилманхо]] а воацаш [[бусалба ди]] [[дешар|дийша]] вола [[саг]].
[[Файл:Ahmad bin Hanbal Name.png|thumb|180px|Ӏарбий хаттӀаца язъяь йола Ӏаламсага цӀи — Ахьмад ибн Хьамбала]]
== Дош хьахилар ==
Ӏаламсагах [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] йоаха цӀи шиъ я: дийша саги Ӏаламсаги. Дийша саг цох оал хьалха дешар эггара хьалха динца хоттаденна хинна хиларах, цхьабакъда ишта дӀатессача, дийша саг аьнна ала йиш я моллагӀа дунен Ӏилма Ӏомадаь сагах а, цул совгӀа йоазув довзаш волчох а — эрсий из дале а, дийша саг из Ӏомадаьчох. Ӏаламсаг яха дош леладар ишта дац: из леладу духхьала [[ислам]]аца дувзадеш, бусалба дешар дийша Ӏаламсагах йоах ишта цӀи. Ӏаламсаг яха дош Ӏарбий метта тӀара доагӀаш да: {{lang-ar|عَالِم}} [Ӏа́лим] — ''ховш вар, дийша саг'' яхачох. Дукхален таьрахье {{lang-ar|علماء}} [Ӏуляма́ъ] хул из, цунга хьежжа эрсий меттала ши цӀи я лелаеш «улеми», «али́ми»<ref name="jacb">{{cite book|last1 = Brown|first1 = Jonathan A.C. |author-link = Jonathan A.C. Brown|title = Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date = 2014|publisher = Oneworld Publications|isbn = 978-1-78074-420-9|page = [https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/3 3]|quote = The ulama (literally, the learned ones)|url = https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/3}}</ref>. Из шоллагӀъяр е гӀалгӀайдар мо {{lang-ar|عَالِم}} [Ӏа́лим] яхачох доагӀаш да, эрсий меттала тохарг а кхычахь оттаяь<ref name="Def_EI2">{{cite book|author1=Cl. Gilliot|author2=R.C. Repp|author3=K.A. Nizami|author4=M.B. Hooker|author5=Chang-Kuan Lin|author6=J.O. Hunwick|editor1-last=P. Bearman|editor1-first=P.|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|title=Ulamā. In: Encyclopaedia of Islam|date=2012|publisher=E.J. Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-16121-4|edition=2|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1278}}</ref>, е иззамо маӀан долча {{lang-ar2|عَلِيم}} [Ӏали́м] яхачох доагӀаш да.
== Юкъара хоам ==
Ӏаламсаг хьахила везаш вола саг [[хьужаре]]нашка дешаш хул [[мутаӀалам]] а волаш. Цига цар Ӏомаде деза [[Къуръан]]и [[сунна]]т (бакъдола {{кхм|хадис|хьадис}}) — [[ШарӀа]]н лард я уж шиъ<ref>{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=The Ulama in Contemporary Islam: Custodians of Change|publisher=Princeton University Press|year=2007|isbn=978-0-691-13070-5|page=[https://archive.org/details/ulamainconte_zama_2002_000_9059584/page/1 1]|url=https://archive.org/details/ulamainconte_zama_2002_000_9059584/page/1}}</ref>.
Ӏаламсаг яха цӀи сагах яьккхар Къуръанеи хьадисеи охлоша лораеш хиннай. Ӏаламнаьха даржаш хиннадац шоай Ӏилманца мара. Ӏаламнах даим {{кхм|суфии|суфештеи}} [[духлохам]]хоштеи духьала увтташ хиннаб, шоаш леладер [[Ӏилма]] хьалха а доаккхаш цар ца леладендаь. Ӏаламнах шоай дикагӀа довзаш долча Ӏилман доакъоех а, {{кхм|мазхаб|мазхӀабех}} а, ба́хача моттигах а {{комм 2|отличались|эргаш хиннаб}}. Каст-каста гӀорваьннача Ӏаламсага гонахьа Ӏилман юртилгаш хьахулаш моттигаш а хиннай, хӀаьта хийла боккхий Ӏаламнах а хиннаб цхьаь цхьа мутаӀалам воацаш.
XVI-ча бӀаьшеренгара денз [[Османская империя|Хьункархой импере]] хӀанафийша шоаех Ӏаламнах цӀи а яьккха, цхьан кога тӀа даьккха, система хьаяьй Ӏаламсаг хиларах. Цу хӀаманца уж белгга хьаькъаьстаб [[шиӀий]]х, цу хана Сефевидий Фаьрсехьа паччахьалкхен [[религия|ди]] болаш дӀакхайкабаьб из. Фаьрсашкахь кастта шоай Ӏаламнаьха лагӀаш хьа а даь иерархи оттаяьй: муджтахӀидагара моллага кхаччалца, уж берригаш цхьантохаш Ӏаламнах оалаш хиннад царех.
Хьункархошкахь а Ӏаламнаьха кулгалхочун дарж юкъедаьккха хиннад, из хиннав «шейх-уль-ислам» цӀи йоаккхаш вола [[Истмале]]н [[муфтий]].
Паччахьалкхен ди бусалба ба аьнна кхайкабеш йолча паччахьалкхенашка хийла Ӏаламнаьха цхьацца йола тоабаш хьахулаш цар лоадам совбувлаш хиннаб чӀоагӀа. Цхьабакъда паччахьалкхен вахар динах дӀакъоастадар дукхагӀа юкъе мел доаха Ӏаламнаьх низ а, цар Ӏилма а эшалуш доагӀа.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{БСЭ2|Улемы|том=44|страницы=187—188}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = Сухайл Тармахомед
|url = http://askimam.ru/news/2009-02-07-2
|title = Ценность алимов (Джамиат уль-Улама)
|lang = ru
|website = askimam.ru
|publisher =
|date = 2009
|access-date = 2025-11-04
|accessdate = 2026-01-16
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20130917081813/http://askimam.ru/news/2009-02-07-2
|archivedate = 2013-09-17
}}
{{Духовные звания в исламе}}
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
j1z2a0shdfnzkomdvgst3ierb0ysc8b
Нохчашкахьара хьалхара тӀом
0
18408
75199
74263
2026-09-28T00:42:01Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75199
wikitext
text/x-wiki
{{Вооружённый конфликт
| часть = [[Чеченский конфликт|Нохчашкахьара тӏом]]
| изображение = Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg
| подпись = {{small|[[Шолжа-Гӏала|Шолжа-Гӏалий]] тӏарча [[Президентский дворец (Грозный)|КПСС республикан комитета хиннача гӏишлон («Президента гӏала»)]] гонахьара тӏом, [[1995 шу|1995-ча шера наджгоанцхой бутт]]}}
| дата = [[1994]]-ча шера [[11 декабря|оагӀой бетта 11-гӀа ди]] — [[1996]]-ча шера [[31 августа|маьцхали бетта 31-гӀа ди]] <br>
(1 шу, 8 бутт, 20 ди)
| место = [[Нохчийче]], иштта цкъаза [[ГӀалгӀайче]], [[ДаьгӀасте]], [[Ставропольский край|Ставрополера йист]]
| причина =
| причина = Бо́ккъалдар аьлча, Нохчийче 1991—1994-ча шерашка кортамукъа хилар; Эрсече Нохчийченна дола доал оттаде гӀертар.
| итог = * [[Чеченская Республика Ичкерия|ТӀаэцанза йола Нохчий Республика Ичкере]] толам{{efn|Данные итоги, в том числе суть соглашений, могут рассматриваться как фактическая победа ЧРИ, в связи с чем в некоторых СМИ имеют место такие формулировки, как «проигрыш России в Чеченской войне»<ref>Finch, Raymond C., III [http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a435005.pdf Why the Russian Military Failed in Chechnya] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170221225055/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a435005.pdf |date=2017-02-21 }} 1998. — 25 p.</ref><ref>Сидорчик А. [http://www.aif.ru/society/history/operaciya_dzhihad_kak_rossiya_proigrala_chechenskuyu_voynu Операция «Джихад». Как Россия проиграла чеченскую войну] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170315085412/http://www.aif.ru/society/history/operaciya_dzhihad_kak_rossiya_proigrala_chechenskuyu_voynu |date=2017-03-15 }} // [[Аргументы и факты]], 06.08.2016</ref><ref name="автоссылка4">''[[Храмчихин, Александр Анатольевич|Храмчихин А. А.]]'' [https://nvo.ng.ru/realty/2019-12-13/1_1074_chechnya.html Война, проигранная по собственному желанию] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230213183936/https://nvo.ng.ru/realty/2019-12-13/1_1074_chechnya.html |date=2023-02-13 }} // [[Независимое военное обозрение]], 13.12.2019</ref>.}}:
** [[Хасавюртовские соглашения|Хасой-Юртара барт]]
** [[Договор о мире и принципах взаимоотношений между РФ и ЧРИ|Московера машара барт]]:
*** Нохчийчен статусах дола хаттар 2001-ча шера оагӀой бетта 31-ча денга кхаччалца тӀехьатеддад<ref>[http://ria.ru/history_spravki/20110831/427508949.html Справка] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150528195422/http://ria.ru/history_spravki/20110831/427508949.html |date=2015-05-28 }} // [[РИА Новости]]</ref>{{efn|Окончательного урегулирования так и не произошло, в связи с началом [[Вторая чеченская война|Второй чеченской войны]] осенью 1999 года и фактическим срывом соглашений.}}
** Ичкерера тӀемашта юкъера кризис
| изменения = * Боккъалдар аьлча, Нохчийче [[Вторая чеченская война|ШоллагӀа тӀом хиллалца]] кортамукъа хилар
** Федераце бӀу Нохчийчен доазон тӀара арадаккхар
| противник1 = {{tree list}}
* '''{{Флагификация|Россия}}'''
** {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Вооружённые силы Российской Федерации|Герзе дола низаш]]
** {{Флаг|Россия|ФСБ}} [[Федеральная служба контрразведки|ФСК]]/[[Федеральная служба безопасности Российской Федерации|Федаральни кхерамзлен гӀулкх]]
** {{flagicon image|Flag_of_Federal_Border_Service_of_Russia.svg}} [[Федеральная пограничная служба Российской Федерации|Федеральни зоврхой гӀулакх]]
** {{flagicon image|Россия МВД патч.png}} [[Министерство внутренних дел Российской Федерации|Чурча гӀулакхий министерство]]
*** {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Внутренние войска МВД России|Чура бӀенаш]]
* {{Флаг|Чечня|до 2004}} '''[[Антидудаевская оппозиция|Дудаева духьалара оппозици]]'''
** {{flagicon image|Flag of VSCR.png}} [[Временный совет Чеченской Республики|ВСЧР]]<ref name="muzaev">{{Cite web |url=http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html |title=Чеченская Республика Ичкерия — общий обзор. Тимур Музаев |access-date=2010-07-12 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304035623/http://igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html |url-status=live }}</ref> <small>(1994—1995)</small>
** [[Комитет национального согласия (Чечня)|Къаман барта комитет]]<ref name="muzaev"/> <small>(1995)</small>
** [[Правительство национального возрождения (Чечня)|Къам юхадийндара доалче]]<ref name="muzaev"/> <small>(1994—1995)</small>
** [[Руководство Чечни после 1991 года#Руководители Чеченской Республики в составе России (1993—1996)|Нохчий Республикан Доалче]]<ref name="muzaev"/> <small>(1995—1996)</small>
{{tree list/end}}
| противник2 = {{tree list}}
* {{Флаг|ЧРИ|}} '''[[ЧРИ|Нохчий Республика Ичкери]]'''
** [[File:Chechen Republic of Ichkeria Armed Forces shoulder patch.svg|18px]] [[Вооружённые формирования Чеченской Республики Ичкерия|Нохчий Республика Ичкере Герзе йола формированеш]]
*** [[File:Dudaev4.png|20px]] [[Армия генерала Дудаева|Дудаев инарала эскар]] {{small|(1996-ча шера денз)}}
*** Ше-ше дола [[джамаат|жамӀаташ]]:
**** [[Файл:Chechen Special Operations Regiment patch.jpg|20px]] [[Исламский полк особого назначения|ИПОН]] {{small|(1996-ча шера денз)}}
**** {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Урус-Мартановский джамаат]] {{small|(1996-ча шера денз)}}
** [[Иностранные боевики на Северном Кавказе|Кхыча мехкашкара тӀемахой]]:
*** {{Флаг|Джихад}} [[Арабы|Ӏарбий]] [[моджахеды|муджахӀидаш]]
*** {{Флагификация|УНА-УНСО}}<ref>''Саша Шерман'' [http://gazeta.lenta.ru/dossier/25-05-1999_una-unso.htm УНА-УНСО] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812173313/http://gazeta.lenta.ru/dossier/25-05-1999_una-unso.htm |date=2011-08-12 }} // [[Газета.ру]]/[[Лента.ру]], 25.05.1999</ref><ref>''Сергей Дорошенко'' [http://www.segodnia.ru/content/26261 Украинские наёмники в Чечне]
{{Wayback|url=http://www.segodnia.ru/content/26261 |date=20140316201627 }} // [[Сегодня.ру]], 05.10.2004</ref><ref>''Олег Терещенко'' [http://cripo.com.ua/?sect_id=8&aid=4958 Как УНА-УНСО зарабатывала деньги] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140329173434/http://cripo.com.ua/?sect_id=8&aid=4958 |date=2014-03-29 }} // Украина криминальная, 10.05.2005</ref>
*** {{Флаг|Бозкурт}} «[[Бозкурт|Сира бертий]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20160303210947/http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews TURKISH VOLUNTEERS IN CHECHNYA] // [[Jamestown Foundation]], 06.04.2005</ref><ref>''[https://books.google.com.tr/books?id=ZomsAgAAQBAJ&pg=PA68&lpg=PA68&dq=TURKISH+VOLUNTEERS+IN+CHECHNYA&source=bl&ots=MYrfMTKIhF&sig=CnONQZ_orTEn7XFl6q73vpC4UAY&hl=tr&sa=X&ei=8aDfVIuQGOP4ygPN24L4Bg&ved=0CF4Q6AEwBQ#v=onepage&q=TURKISH%20VOLUNTEERS%20IN%20CHECHNYA&f=false Politics of Conflict] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150214222648/https://books.google.com.tr/books?id=ZomsAgAAQBAJ&pg=PA68&lpg=PA68&dq=TURKISH+VOLUNTEERS+IN+CHECHNYA&source=bl&ots=MYrfMTKIhF&sig=CnONQZ_orTEn7XFl6q73vpC4UAY&hl=tr&sa=X&ei=8aDfVIuQGOP4ygPN24L4Bg&ved=0CF4Q6AEwBQ#v=onepage&q=TURKISH%20VOLUNTEERS%20IN%20CHECHNYA&f=false |date=2015-02-14 }}''. Vassilis K. Fouskas, p. 68</ref><ref>''[https://books.google.ru/books?id=MeWOAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=citizens%20fought&f=false Energy and Security in the Caucasus] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180909184852/https://books.google.ru/books?id=MeWOAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=citizens%20fought&f=false |date=2018-09-09 }}''. Emmanuel Karagiannis, p. 66</ref>
| командир1 = * {{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg}} [[Ельцин, Борис Николаевич|Ельцин Борис]]
* {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Грачёв, Павел Сергеевич|Грачёв Павел]]
* '''Федераце низий цхьантехача тоабий хьовдаш''':
* {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Квашнин, Анатолий Васильевич|Квашнин Анатолий]]
* {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Куликов, Анатолий Сергеевич|Куликов Анатолий]]
* {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Романов, Анатолий Александрович|Романов Анатолий]]
* {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Шкирко, Анатолий Афанасьевич|Шкирко Анатолий]]
* {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Пуликовский, Константин Борисович|Пуликовский Константин]]
* {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Тихомиров, Вячеслав Валентинович|Тихомиров Вячеслав]]
* '''БӀений тоабий хьовдаш''':
* {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Рохлин, Лев Яковлевич|Рохлин Лев]]
* {{flagicon image|Patch of the Russian Armed Forces (former).svg}} [[Трошев, Геннадий Николаевич|Трошев Геннадий]]
* {{Флаг|Россия|ВДВ}} [[Шаманов, Владимир Анатольевич|Шаманов Владимир]]
* {{Флаг|Россия|ВДВ}} [[Бабичев, Иван Ильич|Бабичев Иван]]
* {{flagicon image|Россия МВД патч.png}} [[Воробьёв, Виктор Васильевич (генерал)|Воробьёв Виктор]] {{Знаки|†}}
* {{flagicon image|VnutrVoysk.png}} [[Скрыпник, Николай Васильевич|Скрыпник Николай]] {{Знаки|†}}
* '''Нохчийчера Эрсеченгахьа бола низ:'''<br>{{flagicon image|Flag of VSCR.png}} [[Автурханов, Умар Джунитович|Автурханов Ӏумар]]
* {{Флаг|Чечня|до 2004}} [[Завгаев, Доку Гапурович|Завгаев Доку]]
* {{Флаг|Чечня|до 2004}} [[Лабазанов, Руслан Хамидович|Лабазанов Руслан]] {{Знаки|гӀ}}
* {{flagicon image|Flag of VSCR.png}} [[Гантамиров, Бислан Сайдалиевич|Гантамиров Бислан]]
| командир2 = * {{flagicon image|Ichkeria president flag.png}} [[Дудаев, Джохар Мусаевич|Дудаев Джохар]] {{Знаки|ГӀ}}
* {{Флаг|ЧРИ|}} [[Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович|Яндарбиев Зелимхан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Абумуслимов, Сайд-Хасан Сайд-Магомедович|Абумуслимов Сайд-Хьасан]]
* '''Нохчий Республик Ичкере Герзе долча низай хьовдаш:'''
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Масхадов, Аслан Алиевич|Масхадов Аслан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Алихаджиев, Руслан Шамилевич|Алихаджиев Руслан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Исмаилов, Асланбек Абдуллаевич|Исмаилов Асланбек]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Закаев, Ахмед Халидович|Закаев Ахьмад]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Басаев, Шамиль Салманович|Басаев Шамиль]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Гелаев, Руслан Германович|Гелаев Руслан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Ахмадов, Дауд Дабаевич|Ахмадов Дауд]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Арсанов, Ваха Хамидович|Арсанов Ваха]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Ахмадов, Ильяс Хамзатович|Ахмадов Ильяс]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Хачукаев, Хизир Мусаевич|Хачукаев Хизар]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Умаров, Докку Хаматович|Умаров Доку]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Радуев, Салман Бетырович|Радуев Салман]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Атгериев, Турпал-Али Аладиевич|Атгериев Турпал-Ӏаьла]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Исрапилов, Хункар-Паша Германович|Исрапилов Хьункар-Паша]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Арсаев, Асланбек Геланиевич|Арсаев Асланбек]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Хожаев, Далхан Абдулазизович|Хожаев Далхан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Астамиров, Иса Ибрагимович|Астамиров Ӏийса]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Дашаев, Умалат Якубович|Дашаев Умалт]] {{Знаки|гӀ}}
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Токаев, Апти|Токаев Апти]] {{Знаки|гӀ}}
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Адаев, Али|Адаев Ӏаьла]] {{Знаки|гӀ}}
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Махаев, Докка|Махаев Докка]] {{Знаки|гӀ}}
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Абдулхаджиев, Асламбек Сайпиевич|Абдулхаджиев Асламбек]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Хайхороев, Руслан Хусенович|Хайхороев Руслан]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Баталов, Апти Алдамович|Баталов Апти]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Дудаев, Леча Бекмурзаевич|Дудаев Лаьча]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Чупалаев, Саид-Магомед Цугаевич|Чупалаев Саид-Мухьмад]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Мовсаев, Абусупьян Магомедович|Мовсаев Абусупьян]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Хултыгов, Лечи Абдулхалакович|Хултыгов Лаьча]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Исабаев, Хусейн|Исабаев Хьусейн]]
* {{Флаг|ЧРИ}} [[Багураев, Таус Садыкович|Багураев ТӀаус]]
* '''Салафий:'''
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Шейх Али Фатхи аш-Шишани|Ӏали Фатхьи аш-Шишани]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Ахмадов, Рамзан Адланович|Ахмадов Рамзан]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Бараев, Арби Алаутдинович|Бараев Ӏарби]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Ахмадов, Ризван Адланович|Ахмадов Ризван]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Межидов, Абдул-Малик Хасмагомедович|Межидов Ӏабдул-Малик]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Ахмадов, Хута Адланович|Ахмадов Хута]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Дукузов, Аслан|Дукузов Аслан]]
* {{flagicon image|Flag of the Caucasian Emirate.svg}} [[Ибрагимов, Амин Юнусович|Абу Зарр Шишани]]
* '''Кхыча мехкашкара лоӀамхой:'''
* {{Флаг|Джихад}} [[Амир ибн аль-Хаттаб|ХаттӀаб]]
* {{Флаг|УНА-УНСО}} [[Музычко, Александр Иванович|Музычко Александр]]
* {{Флаг|Бозкурт}} [[Онлу, Медет Гендергеной|Онлу Медет]]
| силы1 = {{число|21000}} (1994-ча шера оагӀой бутт)<br>
{{число|70500}} (1995-ча шера саькура бутт)<ref>{{Книга:Россия и СССР в войнах XX века|страницы=582}}</ref><br>
515 фекема (1994-ча шера оагӀой бутт)<ref name="автоссылка5">{{Cite web |url=http://www.airwar.ru/history/locwar/chechnya/first/first.html |title=ВВС России в Первой Чеченской войне |access-date=2023-02-13 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411041140/http://airwar.ru/history/locwar/chechnya/first/first.html |url-status=live }}</ref><br>
55 кхесторгкема (1994-ча шера оагӀой бутт)<ref name="автоссылка5" />
| силы2 = * {{число|13500—15 000}} тӀемахо [[Вооружённые формирования Чеченской Республики Ичкерия|ВФ ЧРИ]] (1994)<br>
{{число|20000}} (1994-ча шера оагӀой бутт)<br>
{{число|30000}} (1995-ча шера наджгоанцхой бутт)<br>
{{число|15000—17 000}} (1995-ча шера саькура бутт)<br>
{{число|40000}} (1996-ча шера маьцхали бутт)<br>
{{число|6000}} ([[ЧРИ|Ичкере]] яхачох)
| потери1 = '''Официальни хоам:'''<br>
{{число|3860}} венна РФ Герзе долча низий болхло<br>
{{число|1872}} венна Чурча гӀулакхий министерствон болхло<br>
'''Веррига а:''' {{число|5732}} саг веннав<ref>{{Книга:Россия и СССР в войнах XX века|страницы=582—583}}</ref><br>
{{число|17892}} раненых.<br>
'''Салтий ноаной комитета хоам<ref name="Солдатские матери">{{Cite web |url=https://www.ng.ru/events/2000-03-23/2_vote.html |title=Алла Тучкова. Солдатские матери проголосуют за мир |access-date=2021-07-08 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183644/https://www.ng.ru/events/2000-03-23/2_vote.html |url-status=live }}</ref>:'''<br>
{{число|14000}} саг веннеи вайна дӀаваьннеи ва. <br> {{число|52000}} доарахо<ref name="Saradzhyan">{{cite news | last =Saradzhyan | first =Simon | title =Army Learned Few Lessons From Chechnya | newspaper =Moscow Times | date =2005-03-09 | url =http://www.worldpress.org/Europe/2043.cfm | access-date =2023-08-18 | archive-date =2020-04-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200427071343/https://www.worldpress.org/Europe/2043.cfm }}</ref>
| потери2 = '''Эрсечен хоам:''' <br>
{{число|17391}} вийна сепаратист{{Нет АИ|5|12|2025}}.<br>
'''Чурча гӀулакхий министерствон хоам:''' <br>(1995-ча шера лайчилла бетта хиннача хьалах)<br>{{число|10000}}-{{число|15000}} вийна<ref>{{Книга:Рязанцев С.В. Демографический и миграционный портрет Северного Кавказа. - Ставрополь: Сервисшкола,
2003, )|страницы=26—27}}</ref><br>
'''Ичкере хоам:'''<br>
{{число|3 000}} гаргга венна<br>
'''[[Мемориал (организация)|Мемориал]] организаце хоам:'''<br>
{{число|2 700}} венна<ref>{{Книга:Россия и СССР в войнах XX века|страницы=584}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://smallwarsjournal.com/documents/khozhevinterview.pdf |title=Khozhev interview |access-date=2015-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308081709/http://smallwarsjournal.com/documents/khozhevinterview.pdf |archive-date=2008-03-08 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://newleftreview.org/A2533 |title=New Left Review — Tony Wood: The Case for Chechnya |access-date=2020-05-03 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207145218/http://newleftreview.org/A2533 |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120207145218/http://newleftreview.org/A2533 |date=2012-02-07 }}</ref><ref>Knezys, Stasys, and Romaras Sedlickas. ''The War in Chechnya''. 1st ed. College Station: Texas A&M University Press, 1999. 303—304.</ref>
| гражданские потери = 30-негара<ref>Коллектив авторов. Россия и СССР в войнах XX века: Потери Вооружённых Сил / Г. Ф. Кривошеев. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 585.</ref> 120-нега кхаччалца<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/articles/2005/08/16/losses/ |title=Высшая чеченская арифметика |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120010201/https://lenta.ru/articles/2005/08/16/losses/ |url-status=live }}</ref> вийна
| общие потери =
}}
'''Нохчашкахьара хьалхара тӀом''', е '''Хьалхара эрсий-нохчий тӀом''' ({{lang-ru|Пе́рвая чече́нская война́{{efn|В России эта война называлась '''Операция по восстановлению конституционного порядка в Чечне {{s|1994—1996}} годов'''<ref>{{БРЭ |статья=Операции по восстановлению конституционного порядка в Чечне {{s|1994—96}} |автор=А. Д. Борщов|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/2690509 |архив=https://web.archive.org/web/20221019022829/https://bigenc.ru/military_science/text/2690509 |архив дата=2022-10-19 }}</ref>, официально с 2002 года, '''Вооружённый конфликт в Чеченской Республике и на прилегающих к ней территориях Российской Федерации'''<ref>Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ «[[Федеральный закон «О ветеранах»|О ветеранах]]»</ref>; также известна как '''Первая чеченская кампания'''<ref>{{Cite news |title=Первая чеченская кампания 1994—1996 годов |url=https://ria.ru/spravka/20141211/1037221201.html |work=РИА Новости |access-date=2017-02-09 |language=ru |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075537/https://ria.ru/spravka/20141211/1037221201.html }}</ref><ref>{{Cite news |title=20 лет конфликта в Чечне: как республику возвращали к мирной жизни |url=http://www.rbc.ru/photoreport/26/11/2014/5474be82cbb20f7c7ea9f7b1 |work=РБК |access-date=2017-02-09 |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081443/http://www.rbc.ru/photoreport/26/11/2014/5474be82cbb20f7c7ea9f7b1 }}</ref> и '''Первая российско-чеченская война'''<ref>{{cite web|author=Анатолий Кузичев|author-link=Кузичев, Анатолий Александрович|url=https://radiovesti.ru/brand/60941/episode/1354227/|title=Владимир Бобровников: Кавказская война — это условное понятие|website=Вести ФМ|date=2012-11-24|description=Беседа «[[Полит.ру]]» и радио «[[Вести ФМ]]» с кандидатом исторических наук, заведующим сектором Кавказа [[Институт востоковедения РАН|Института востоковедения РАН]], профессором Школы российских исследований [[Высшая школа экономики|Высшей школы экономики]] Владимиром Бобровниковым|access-date=2021-04-30|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430130300/https://radiovesti.ru/brand/60941/episode/1354227/|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|автор={{nobr|Баскаева Е. В.}}|заглавие=Некоторые особенности политического дискурса Джохара Дудаева|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-osobennosti-politicheskogo-diskursa-dzhohara-dudaeva|издание=Политическая лингвистика|год=2014|номер=1|страницы=136|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430130258/https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-osobennosti-politicheskogo-diskursa-dzhohara-dudaeva}}</ref><ref>{{статья|автор=[[Еленский, Виктор Евгеньевич|{{nobr|Еленский В. Е}}]]|заглавие=Религия и общества в Центральной и Восточной Европе после коммунизма|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/religiya-i-obschestva-v-tsentralnoy-i-vostochnoy-evrope-posle-kommunizma|издание=Антиномии|год=2012|номер=12|страницы=309|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430130258/https://cyberleninka.ru/article/n/religiya-i-obschestva-v-tsentralnoy-i-vostochnoy-evrope-posle-kommunizma}}</ref>}}, {{lang-ce|Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом}}<ref>{{cite web|author=Азимова Сийлаха|url=https://www.radiomarsho.com/a/chechnya--war-/26745216.html|title=Оьрсийн-нохчийн хьалхара тӏом дагалецира Литварчу Сеймехь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-12-15|quote=Тӏаьхьарчу масех кӏирнахь Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь дагалоцуш ду хьалхара оьрсийн-нохчийн тӏом балар|access-date=2021-04-30|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430135649/https://www.radiomarsho.com/a/chechnya--war-/26745216.html|url-status=live}}</ref>}}) — [[Нохчийче]]ен доазон тӀеи, цун йисте ядача [[Северный Кавказ|Даькъастен]] регионашкеи [[Россия|Эрсеченнеи]] ([[Вооружённые силы Российской Федерации|ВС]], [[Внутренние войска МВД России|МВД]]) [[Непризнанные и частично признанные государства|тӀаэцанза йолча]] [[Чеченская Республика Ичкерия|Нохчий Республика Ичкереннеи]] юкъе хинна тӀом. Нохчийче эрсий Ӏаьдал юха меттадоаладергдолаш баь ба — 1991-ча шера денз Нохчий Республика Ичкери йолаш кортамукъа къаьстта лаьттай из.
Дов долча хана а, из хилалехьа а дукха адам деннад тӀемахоех а, маьршача нахах а<ref>{{публикация|1=книга|автор=Дмитриевский С. М., Гварели Б. И., Челышева О. А.|заглавие=Международный трибунал для Чечни|подзаголовок=Правовые перспективы привлечения к индивидуальной уголовной ответственности лиц, подозреваемых в совершении военных преступлений и преступлений против человечности в ходе вооруженного конфликта в Чеченской Республике|вид=Коллективная монография|ссылка=https://www.kavkaz-uzel.eu/system/uploads/article_attachment/attach/0001/15745/Mezhdunarodnyy_tribunal_dlya_Chechni._Tom_I.pdf|место=Нижний Новгород|год=2009|томов=2|nodot=1|том=1|страницы=369|страниц=530|архив дата=2022-04-07|архив=https://web.archive.org/web/20220407151035/https://www.kavkaz-uzel.eu/system/uploads/article_attachment/attach/0001/15745/Mezhdunarodnyy_tribunal_dlya_Chechni._Tom_I.pdf}}</ref>.
== Хьажа иштта ==
{{кол}}
* [[Кавказская война|Эрсий-кавказхой тӀом]]
* [[Вторая чеченская война|Нохчашкахьара шоллагӀа тӀом]]
* [[Исламистский терроризм на Северном Кавказе (с 2009)|Къулбаседа Кавказера герз дола къовсам]]
== Белгалдаккхар ==
'''Доашхамаш'''
{{Комментарии}}
'''Бовхамаш'''
{{Примечания|3}}
== Литература ==
{{refbegin|2}}
* {{БРЭ |статья=Операции по восстановлению конституционного порядка в Чечне в 1994–96|автор=[[Борщов, Анатолий Дмитриевич|Борщов А. Д.]] |том=24|страницы=239|ref=Борщов|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/2690509|архив=https://web.archive.org/web/20221019022829/https://bigenc.ru/military_science/text/2690509|архив дата=2022-10-19}}
* {{книга|автор=[[Савельев, Андрей Николаевич|Кольев А. Н. (Савельев А. Н.)]]|заглавие=Чеченский капкан|оригинал=|ссылка=http://www.savelev.ru/books/content/?b=10|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Библиотека Конгресса русских общин|год=1997|том=|страницы=|столбцы=|страниц=208|серия=|isbn=|isbn2=|тираж=100|ref=Савельев|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408161355/http://www.savelev.ru/books/content/?b=10|archive-date=2017-04-08}}
* {{книга|заглавие=Книга Памяти. Чёрное крыло войны|ответственный=Совет матерей Союза участников боевых действий в Чеченской Республике; Авт.-сост. Л. А. Соловьёва|место=Петрозаводск|издательство=Карелия|год=2002|страниц=151|ISBN=5-902033-02-0|ref=Соловьёва}}
* {{книга|заглавие=Комиссия Говорухина: кто развязал кровавый конфликт в Чечне? Правда, которую не хотят знать — свидетельства, заключения, документы, собранные Комиссией под председательством С. С. Говорухина|ссылка= https://books.google.ru/books/about/Комиссия_Говорухина.html?id=mcZNAAAAMAAJ&redir_esc=y|ответственный=сост. Г. Анищенко, А. Василевская, О. Кугушева |место=М.|издательство=Издательство «Лавента»|год=1995|страниц=176|ISBN=5-89110-001-0|ref=Комиссия Говорухина}}
* {{книга|автор=[[Куликов, Анатолий Сергеевич|Куликов А. С.]], [[Лембик, Сергей Анатольевич|Лембик С. А.]]|заглавие=Чеченский узел: Хроника вооружённого конфликта 1994—1996 гг.|место=М.|издательство=Дом педагогики|год= 2000|страниц=305|ISBN=5-89382-087-8 |ref=Куликов, Лембик}}.
* {{статья|автор=Левченко Ю. Г.|ссылка=http://www.almanacwhf.ru/?no=3&art=12|заглавие=Просто война. Первая чеченская|издание=Альманах «Войны, история, факты»|год=2003|номер=1 (3)|ref=Левченко|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030622184306/http://www.almanacwhf.ru/?no=3&art=12|archivedate=2003-06-22}}
* {{статья|автор=Лукин О.|ссылка=http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19&view=arhiv&view_num=18&id_item=106&action=view|заглавие=Первая чеченская война: миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.)|издание=Информационно-публицистический вестник «Мосток»|год=2005|номер=5|ref=Лукин}}
* {{книга|автор=Норин Е. А.|заглавие= Чеченская война|том=1. 1994–1996|место=М.|издательство=Чёрная сотня|год=2021|страниц=352|ISBN=978-5-6043461-5-0|ref=Норин}}
* {{книга|ссылка=http://old.memo.ru/uploads/files/350.pdf|заглавие=Россия — Чечня: цепь ошибок и преступлений|ответственный=Сост. [[Орлов, Олег Петрович|О. П. Орлов]] и [[Черкасов, Александр Владимирович|А. В. Черкасов]]|место=М.|издательство=Звенья|год=1998|страниц=600|ISBN=5-7870-0021-8|ref=Орлов, Черкасов}}
* {{книга|автор=[[Рунов, Валентин Александрович|Рунов В. А.]]|заглавие=Чистилище Чеченской войны.|место=М.|издательство=[[Эксмо]]: [[Яуза (издательство)|Яуза]]|год=2009|страниц=251|серия=Секретные войны|ISBN=978-5-699-36836-5|ref=Рунов}}
* {{книга|автор=[[Рунов, Валентин Александрович|Рунов В. А.]]|заглавие=Испытание Чеченской войной|место=М.|издательство=[[Вече (издательство)|Вече]]|год=2016|страниц=358|серия=Локальные войны России|ISBN=978-5-4444-5371-1|ref=Рунов}}
* {{Книга |ref=Лазарев |автор=Egor Lazarev |заглавие=Lawfare and Social Order |год=2023 |издательство=Cambridge University Press |том=7 |всего страниц=290 |isbn=978-1009245951}}
* {{книга |автор=[[Савельев, Андрей Николаевич|Савельев А. Н.]] |заглавие=Чёрная книга Чеченской войны. Аналитический доклад |оригинал= |ссылка=http://velikoross.org/wp-content/uploads/2014/05/chernaya-kniga-chechenskoy-voyny-andrey-savelev-2001.pdf |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |isbn2= |тираж= |ref=Савельев}}
* ''Божедомов В. А., Левченко Т. Г.'' «Постоянно используй в своей борьбе … „тактику блох и собак“». Особенности боевых действий незаконных вооружённых формирований на Северном Кавказе на примерах боестолкновений 1994—1996 гг. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2022. — № 2. — С.74—83.
* {{книга|автор=[[Трошев, Геннадий Николаевич|Трошев Г. Н.]]|заглавие=[[Моя война. Чеченский дневник окопного генерала]]|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Вагриус]]|год=2001|страницы=|страниц=211|isbn=5-264-00657-1|isbn2=|тираж=15000|ref=Трошев}}
* {{книга|автор=[[Хотина, Ксения Игоревна|Хотина К. И.]]|заглавие=Четверо. Трое. Двое. Один (сборник рассказов)|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Перо]]|год=2021|страницы=|страниц=60|isbn=978-5-00189-828-3|isbn2=|тираж=200|ref=Хотина}}
* Эпоха Ельцина: Очерки политической истории / Батурин Ю. М., Ильин А. Л., Кадацкий В. Ф., Костиков В. В., Краснов М. А.; Предисл. Салмин А. М. — М. : ВАГРИУС, 2001. — 815 с. — ISBN 5-264-00393-9
{{refend}}
{{ВС}}
{{История Чечни}}
{{Чеченцы}}
{{Чеченские войны}}
{{Первая чеченская война (1994—1996)}}
{{Войны и вооружённые конфликты России}}
{{спам-ссылки|1=
* worldelectricguitar.ru
* http://lib.ru/MEMUARY/CHECHNYA/byloe.txt
}}
[[ОагӀат:Нохчашкахьара хьалхара тӀом]]
[[ОагӀат:XX бӀаьшера тӀемаш]]
[[ОагӀат:Эрсечен тӀемаш]]
[[ОагӀат:Борис Ельцина президентал]]
[[ОагӀат:Эрсечера сепаратизм]]
[[ОагӀат:Нохчий конфликт]]
413h05wdgwjqnbyevi7chbox2ao2eox
МагӀара Ларс
0
18569
75194
74605
2026-09-28T00:36:28Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75194
wikitext
text/x-wiki
МагӀара Ларс
{{НП+Россия
| статус = Юрт
| русское название = МагӀара Ларс
| оригинальное название = {{lang-os|Уӕллаг Ларс}}, {{lang-ru|Верхний Ларс}}
| изображение =
| описание изображения =
| lat_deg = 42.768135
| lon_deg = 44.631139
| регион = Северная Осетия
| регион в таблице = ХӀирийче
| вид района = Пхьен округ
| район = Городской округ город Владикавказ
| район в таблице = Городской округ город Владикавказ{{!}}Буро пхье
| вид поселения = Пхьен чура шахьар
| поселение = Затеречный район
| поселение в таблице = Затеречный район{{!}}Тийркал дехьара
| внутреннее деление =
| вид главы =
| глава =
| дата основания =
| первое упоминание =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП = 1121
| климат = гӀаьххьа-тӀуна
| население = {{Население | Верхний Ларс | тс }}
| год переписи = {{Население | Верхний Ларс | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав =
| конфессиональный состав =
| этнохороним =
| почтовый индекс =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор =
| сайт =
}}
'''МагӀара Ларс'''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}} ({{lang-os|Уӕллаг Ларс}}<ref>''Цховребова З. Д.'' Ойконимия Осетии (названия населённых пунктов Осетии). — Цхинвал: 2003. стр. 33.</ref>, {{lang-ru|Верхний Ларс}}) — таханарча [[ХӀирийче]] улла [[юрт]]. [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ]] тӀа улл из {{комм 2|Российско-грузинская граница|Эрсечен-Гуржехьен гӀайна}} йисте. Юрта йисте {{комм 2|Верхний Ларс (МАПП)|иззамо цӀи йола контрола-чакхвоалийта пункт}} йоал эрсий-гуржий доазон тӀа.
[[Владикавказ (городской округ)|Бурон пхьен округа]] лоатаме я<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |title = Устав муниципального образования Город Владикавказ |access-date = 2025-09-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101019030949/https://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archive-date = 2010-10-19 |url-status = dead |accessdate = 2026-04-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101019030949/https://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archivedate = 2010-10-19 }}</ref>, административно [[Буро]]н [[Тийркал дехьара шахьар|Тийркал дехьарча шахьара]] кара а йолаш.
== Географи ==
МагӀара Ларс улл [[ДӀаараяла чӀож]]е [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай наькъ тӀа]] Эрсечен-Гуржехьен гӀайна́ гаьна доацаш. Массехк километр [[къулбехье]]гӀа, Эрсечен-Гуржехьен доазол дехьа, «Дарьяли» яха гуржий контролъю-чакхвоалийта пункт йоалл.
== Тархьар ==
Е моттиг стратегически чӀоагӀа лоадам болаш даим хиларах ширача замалахь денз на́ха дӀалаьца хиннай. [[ГӀалгӀай никъ|Укхазарча]] наькъ тӀа гӀолла {{кхм|киммерийцы|киммерийи}} {{кхм|скифы|саккойи}} лийннаб. I-гӀа эзаршу чакхдоаллаш [[Кавказдехье|Кавказдехьа]] хӀанзарча Ла́рса́ гаьна доацаш болалуш хиннача наькъах «Сарматий никъ» оалаш хиннад. ТӀехьагӀа [[сарматы|сарматӀашта]] когаметта [[аланой]] баьхкаб, цар тилла цӀи «ДӀаараял» хиннай, иштта «Дарьял» («Дар» (никъ) + алан → «Аланой никъ») хиннай а оал. Юкъерча бӀашерий автораша хьаяхачох, никъ болалуча латтача лоам тӀа «Аланой ков» хиннад никъ лорабеш{{sfn|Гутнов|2016|289}}.
{{кхм|Золотая Орда|Дошо Ордан}} заман чу е лаьтта Пулад аьла урхаз волча [[аланойче]]н доалахьа хиннад. Пулад волча Утурку хиннав лечкъаш — 1395-ча шера бекарга бетта [[Тийрк]]а тӀа {{кхм|Тохтамыш|Тохтамаш}} [[Тамерлан|Те́марца]] лета́ча хана, цун бӀун {{комм2|левый фланг|аьрдечен}} {{кхм|командир|хьовда}} хиннав из. Аланой Кабчигай яха [[крепость|буро]] караерзаяьчул тӀехьагӀа Те́маро́ тоаба яхийтай Утуркунна тӀехьа. Цхьацца аланой тӀемхошца вада гӀерташ хинна Утурку лоравеш вийннав Пулад. ХӀанз Ларс йолча метте Утурку Темара бӀухоша лаьца а лаьца корта баьккхаб цун{{sfn|Гутнов|2016|289}}.
XVI-ча бӀаьшера диълагӀча даькъе Ларсе гӀолла ГуржегӀа ухаш хиннача Москоан къаьй маршруташ хиннай. Цу хана лаьтташ ДӀаараяла́ доал деш волча {{кхм|Султан-Мурза|Солтмарзий}} кара хиннай<ref name="Виноградов">Время, годы, люди: книга очерков и краеведческих репортажей В. Б. Виноградов Чечено-Ингушское кн. изд-во, 1980</ref><ref name="Ганижев">Российско-ингушские отношения в X—XVII вв. Ганижев М. З. Ярославское высшее зенитное ракетное училище ПВО</ref>. 1587-ча шера наькъ тӀа гӀолла {{доашхам 2|Биркин, Родион Петрович|Родион Биркина}} [[къаьй]] бахаб. 1589-ча шера тов бетта 25-ча дийнахьа Ларсе гӀолла {{доашхам 2|Звенигородский, Семён Григорьевич|Семён Звенигородскичун}} къаьй чакхбаьннаб. 1589-ча шера гуржий къаьшта юкъе а волаш Солтмарзас Москоарча паччахьа́ {{доашхам 2|тешаме мутӀахьа хургхиларца чӀоагӀо яьй|байӀат яьй}}{{sfn|Гутнов|2016}}. Цу байӀата йоазув ГуржегӀара воагӀача Родион Биркинга дисад:
{{начало цитаты}}
''«Со хӀанзарчул тӀехьагӀа паччахьа́ Ӏунал де безам болаш ва валлалца… паччахьа́ мутӀахьа боацарашта духьала аравала кийча ва со бӀунбаьччашцеи гӀаьбартий аьлашцеи. Цу хӀаманца аз паччахьа́ дув а буъ, байӀат а ю, аз шо гуржий лаьтташка кхаччалца дӀачакхдоахарг а да».
{{oq|ru|Яз ныне хочу государю же служити по свою смерть … и на непослушников государевых воеводами и с кабардинскими князи ходити готов и на том государю правду даю, шертую, и вас провожаю до грузинские земли»}}{{sfn|Гутнов|2016|290}}. 1604-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа эйлага гӀолла цӀаькха а Москоара къаьй чакхбаьннаб, бийсан герз детташ лоамарой тӀакхийттаб царна
{{конец цитаты|источник={{sfn|Гутнов|2016|289—290}}}}.
XIX-гӀа бӀаьшу долалуш эйла тӀара чӀоагӀаленаш йохаяьй. Вай ханага кхаччалца [[Дудара-ГӀала]] йисай 6 метр лакха йола (федеральни лоадам бола товшхала объект я из), Ла́рсал 1 километр гӀинбухехьа йоалл из наькъал лакхагӀа {{кхм|Скала|Чхара}} тӀа. XIX-гӀа бӀаьшере йолалуш Александр I паччахьа «Александра никъ» яхаш цӀи йола проект гайтай. Моттигера урхаз волча Дударанаькъан Мухьмада тӀема чӀоагӀале йогӀаргйолаш ший хинна Ларс дӀаеннай. Мухьмада цунна когаметта Буронна йисте 25-н ковна́ лаьрхӀа лаьтта а денна, цох капитан а ваь, валлалца хӀара бетта́ 35 тума пенси а ухаш хьал вӀаштӀехьадаьккхад. 1806-ча шера Дударанаькъан Мухьмади Джанхоти ший кхоачарленах 8 кови ийца [[Гарма аре|Гарма ара]] хайннав хьалхара хӀирий [[Джанхота Ларс]] яхаш юрт а юллаш{{sfn|Гутнов|2016|291}}.
XIX-ча бӀаьшера Эрсий Ӏаьдало [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́]] реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Ларсе наькъ тӀара станции (''Буро тӀара воагӀаш хилча шоллагӀа'') тӀеман редути е́гӀа́й. Цу хана юрта бахараш хӀирашха дийрза 17 цӀа́и, дукхагӀа Дударанаькъан, иштта цхьацца гуржий фусамаши мара хиннаяц.
Моттиге [[хьалххо]] волча Дударанаькъан Ахьмадаца барт бе аьттув баьннаб цо ший доалахьдар кердача Ӏаьдала́ дита а дита́ Буро тӀа хьалвохийтаргволаш.
Ларсера {{кхм|Пост (военное дело)|тупа}} Р. Кер-Портерс сурт оттадаьд 1817-1820-ча шерашка ше Кавказе гӀолла лийннача хана:
{{Начало цитаты}}
Эрсий тупаш «латт иззамо уйла йолаш ширача́р чӀоагӀаленаш хиннача: каст-каста керда чӀоагӀаленаш йоттача хана къаьнарчар лараш кораю. Ларсе, цох 1 вераст хиллал гаьна, белггала лакха, эшаенна яле а, унзара дозал дола урагӀдаха́ латташ бирса пенаши гӀалаши да»
{{oq|ru|Русские посты «расположены в местах, где находились укрепления древних, построенные для этих же целей: часто при постройки новых крепостей, обнаруживают остатки старых. В Ларсе, примерно в 1 версте от него, стены и башни внушительной высоты все ещё возвышаются в своём грозном, хотя и пришедшем в упадок величии»}}
{{Конец цитаты|источник={{sfn|Гутнов|2016|292—293}}}}
Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола {{кхм|тагаурцы|тагаурцаш}} гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна<ref>''Арджеванидзе И. А.'' Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.</ref>. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи».
1944—1956-ча шерашка юрт административно {{кхм|Грузинская ССР|Гуржий ССРа}} Казбеге шахьара кара хиннай, 1956-ча шера юха ше хиннача ХӀирий АО-н ГӀалме шахьара лоаттаме дӀаеннай.
2009-ча шера маьтсела 5-ча дийнахьа цӀай а деш ХӀирийчен таможнен дукха оагӀонаш йола машенаш чакхъювлийта «МагӀара Ларс» ({{lang-ru|«Верхний Ларс»}}) яха пункт йоттар чакхда́лар дездаьд<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |deadlink = no |publisher = Федеральная таможенная служба |title = МАПП «Верхний Ларс» к эксплуатации готов |date = 2009-05-05 |access-date = 2010-09-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090514021013/https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |archive-date = 2009-05-14 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090514021013/https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |date=2009-05-14 }}</ref>.
2009-ча шера контрола-чакхвоалийта пункта хьайийлай<ref>{{cite web |author = |url = https://www.georgiatimes.info/ru/articles/25596.html |title = Президент Грузии открыл Ларс в Россию |lang = ru |website = www.georgiatimes.info |date = |access-date = 2023-03-15 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.regnum.ru/news/1225254.html |title = Грузия приняла решение открыть КПП «Верхний Ларс» |access-date = 2009-11-17 |archive-date = 2009-11-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091121042632/http://www.regnum.ru/news/1225254.html |deadlink = no }}</ref>. Доазув хьаделарах йистерча шахьарашка экономиканна цох пайда хургба аьнна а, эрмалой-эрсий базар яр аттагӀа хургда аьнна а лоархӀаш да.
== Бахархой ==
{{Население | Верхний Ларс }}
Хьалха юрта гӀалгӀай, гуржий, хӀирий баьхаб, хӀанз юрта даим вахаш саг вац.
== Терко тӀаоза моттигаш ==
* Дудара ГӀала — башня Дударовых — XVI—XIX-ча бӀаьшерий федеральни лоадам бола архитектуран сийленг<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/9012089 |title = Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960 |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210909135916/https://docs.cntd.ru/document/9012089 |archive-date = 2021-09-09 }}</ref>.
* Ларсера чӀоагӀале — 1804-ча шерара архитектуран сийленг<ref>{{cite web |author = |url = http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |title = Список выявленных объектов культурного наследия республики Северная Осетия — Алания от 10.05.2018 |lang = ru |website = okn.alania.gov.ru |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20211211194657/http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |archive-date = 2021-12-11 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211211194657/http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |date=2021-12-11 }}</ref>.
* «{{кхм|Ермоловский камень|Махьмада кхера}}» — [[оалам]]аша хьадувцачох Махьмад яхача кхонахчунца бувзабенна кхера, Ӏалама сийленг.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ларс}}
* {{книга |автор = Гутнов Ф. Х. |часть = Ларс / Ларс (селение) |заглавие = Осетинские сёла |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Владикавказ |издательство = Респект |год = 2016 |страницы = 288—293 |страниц = 512 |isbn = |тираж = |ref= Гутнов }}
* {{Ономастикон Ингушетии 2021}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web |author = |url = https://kray-zemli.com/24-verhnij-lars.html |title = Верхний Ларс — актуальная информация и свежие новости о работе границы |lang = ru |website = kray-zemli.com |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}
{{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}}
{{Населённые пункты на Тереке}}
[[ОагӀат:Бурон пхьен округа нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай никъ]]
pm1ybsxhme168vi3wa4m7b6v89v9k2g
Ло:Potd/2026-09-28
10
19094
75184
2026-09-27T20:08:22Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Cisterna Basílica, Estambul, Turquía, 2024-09-28, DD 58-60 HDR.jpg»
75184
wikitext
text/x-wiki
Cisterna Basílica, Estambul, Turquía, 2024-09-28, DD 58-60 HDR.jpg
d3ov1u577txxk9buet9pjkocqe2i8y1
Ло:Motd/2026-09-28
10
19095
75213
2026-09-28T06:26:29Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «What is surgical abortion-.webm»
75213
wikitext
text/x-wiki
What is surgical abortion-.webm
oncx2iqc33okzod38q48urxpslr7wbu