Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Керда Зеланди
0
1525
75251
75000
2026-10-10T00:27:45Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75251
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:New Zealand (orthographic projection).svg|330px|right]]
'''Керда Зела́нди''' ({{lang-en|New Zealand}}, маори. ''Aotearoa'') — [[Паччахьалкхе|паччахьалкхе]] я [[Тийна океан|Тийна океана]] зӀилбухе-малхбузера дакъа чу. Бахача наьх (2015 шер) таьрахь 4 596 700 саг<ref name="населданные">{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/NationalPopulationEstimates_HOTPAt30Jun15.aspx|title=National Population Estimates: At 30 June 2015|publisher=Статистическое управление Новой Зеландии|accessdate=29.08.15}}</ref>.
[[НанагӀала]] — [[Веллингтон]].
<gallery>
Flag of New Zealand.svg|Байракх
Coat of arms of New Zealand.svg|Герб
</gallery>
== Литература ==
* {{cite book |last=К. В.|first=Малаховский|title=История Новой Зеландии|year=1981|publisher=«Наука»|location= |isbn=}}
* {{cite book |last=К. В.|first=Малаховский|title=Британия Южных морей|year=1973|publisher=«Наука»|location= |isbn=}}
* {{cite book |last=И. А.|first=Рыбкина|title=Новая Зеландия|year=2001|publisher=КАРО|location= |isbn=5-89815-085-4}}
* {{cite book |автор=Ed Kruger, Yury Sneshko|title=Экономика Новой Зеландии|year=2012|publisher=QFSE Media|location= National Library of New Zealand|isbn=978-0-473-21729-7}}
* {{статья | автор=Беликов В. И. | заглавие=Маорийские синкретические религии в прошлом и настоящем | издание=Прошлое и настоящее Австралии и Океании | место= | издательство=«Наука» | год=1979 | страницы=215—228 | isbn= }}
* {{статья | автор=Богомолов В. А. | заглавие=Развитие сельского хозяйства Новой Зеландии в 70-х годах XX в | издание=Прошлое и настоящее Австралии и Океании | место= | издательство=«Наука» | год=1979 | страницы=109—121 | isbn= }}
* ''Вернер Ланге Пауль''. Горизонты Южного моря: История морских открытий в Океании. — М.: Прогресс, 1987. — 288 с.
* ''Влэдуциу Ион''. Полинезийцы/Пер. с румын. — Бухарест: Издательство молодежи, 1967. — 174 с.
* ''Вольневич Я.'' Красочный пассат, или Странствия по островам Южных морей/Пер. с польск. — М.: Наука, 1980. — 232 с. — Серия «Рассказы о странах Востока».
* ''[[:ru:Стингл, Милослав|Стингл Милослав]].'' Приключения в Океании. — М.: Правда, 1986. — 592 с.
* ''[[:ru:Стингл, Милослав|Стингл М.]]'' Таинственная Полинезия. — М.: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1991. — 224 с.
* {{статья | автор=Савельева Л. П. | заглавие=Ранний этап английского проникновения в Новую Зеландию (по «Историческим документам Нового Южного Уэльса») | издание=Прошлое и настоящее Австралии и Океании| место= | издательство=«Наука» | год=1979 | страницы=9—21 | isbn= }}
* {{статья | автор=Ковлер И. В. | заглавие=К истории формирования Либеральной партии Новой Зеландии в конце XIX в | издание=Актуальные проблемы развития Австралии и Океании | место= | издательство=«Наука» | год=1984 |выпуск= |том= |номер= | страницы=88—96 | isbn= }}
* {{cite book|last=С. П.|first=Миронов|title=Британские колонизаторы и туземцы Новой Зеландии 1769—1840 гг.: межцивилизационные отношения в контексте колониальной политики|year=2005|publisher=|location=Саратов|isbn=|url=http://old.sgu.ru/news/docs/_news_384.pdf}} {{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book |last=Rice.|first=Geoffrey W.|title=The Oxford History of New Zealand|year=1993|publisher=Oxford University Press|location= |isbn=978-0313323560}}
* {{cite book |last=Denoon.|first=Donald|title=A History of Australia, New Zealand and the Pacific: The Formation of Identities |url=https://archive.org/details/historyofaustral0000deno|year=2000|publisher=Wiley-Blackwell.|location= |isbn=978-0631218739}}
* {{cite book |last=King.|first=Michael|title=The Penguin History of New Zealand|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000king|year=2003|publisher=Penguin Books|location= |isbn=978-0143018674}}
* {{cite book |last=Birks.|first=Stuart|title=The New Zealand Economy : Issues & Policies|year=1997|publisher=Dunmore Press|location= |isbn=978-0864692979}}
* {{cite book |last=Rudd.|first=Chris|title=The Political Economy of New Zealand|url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000unse_l1k5|year=1997|publisher=Oxford University Press|location= |isbn=978-0195583311}}
* {{cite book |last=John.|first=Susan|title=Macroeconomics and the Contemporary New Zealand Economy|year=2004|publisher=Pearson Education New Zealand|location= |isbn=978-1877267093}}
* {{cite book |last=Theunissen.|first=Steve|title=The Maori of New Zealand|url=https://archive.org/details/maoriofnewzealan0000theu|year=2002|publisher=Lerner Publishing Group|location= |isbn=978-0822506652}}
* {{cite book |last=Belich.|first=James|title=The Victorian Interpretation of Racial Conflict: The Maori, the British, and the New Zealand Wars|url=https://archive.org/details/victorianinterpr0000beli|year=1990|publisher=McGill-Queen's University Press|location= |isbn=978-0773507395}}
* {{cite book |last=|first=|title=War Memorial: A Chronology of New Zealand and World War II|url=https://archive.org/details/warmemorialchron0000unse|year=1989|publisher=Heinemann Reed|location= |isbn=978-0790000435}}
* {{cite book |last=Pugsley.|first=Christopher|title=The Anzac Experience: New Zealand, Australia and Empire in the First World War|year=2004|publisher=Reed Publishing (NZ) |location= |isbn=978-0790009414}}
== ТӀахьожаяргаш ==
[[Category:!Main category|К]]
[[Category:Мехкаш]]
7o9r1irurrvegt69hi4l0jtwh0j0ewq
ГӀалгӀайчен хиш
0
1746
75250
74492
2026-10-10T00:18:27Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75250
wikitext
text/x-wiki
{{Фотомонтаж
| photo1a = Sunja (river).jpg
| photo2a = Ingushetia - Assin Valley.jpeg
| photo2b = Nazranka.jpg
| photo3a =
| photo3b =
| photo4a =
| size = 300
| position = right
| spacing = 2
| color =
| border =
| color_border =
| text = <div class="center">[[Шолж]], [[Эс]], [[Наьсар]]</div>
| text_background =
| foot_montage =
}}
'''ГӀалгӀай Мехка хин объекташ/ресурсаш''' ({{lang-ru|Водные объекты/ресурсы Ингушетии}}) — деррига е цхьандаькъе [[ГӀалгӀайче]]н доазон тӀа йола гидрографен объекташ.
== Дода хиши хьарсамаши ==
[[Эрсече|Россе Федерацен]] [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрах]] ГӀалгӀай Мехка мел дола дода хиш [[Каспийское море|Къаспий фордах]] кхеташ долча [[Тийрк]]еи [[Волга|Идалеи]] [[междуречье|шолхин]] [[речной бассейн|бассейна]] юкъедоагӀаш да (код 02). Из бассейн [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузен-Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш я (код 07). ГӀалгӀай Мехка Доалчен хоамага диллача, мехка юкъереи зӀамигеи додача хин 720 бассейн я, мехка мел долча додача хин юкъара дӀоахал 1 350 км совгӀа я, хӀара нийссаьнилга километра тӀа 590 м совгӀа хитоатолгий маза ба. Уж гидрографе показателаш эггара лакхагӀчарех я Россе Федерацен Даькъастен федеральни округе{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}.
ГӀинбухен-Малхбоалерча Кавказе эггара доккхагӀа дола хий [[Тийрк]] да. Хьалха денз [[Гуржий|гуржашкахьара]] хьадолалучара [[ГӀалме шахьар]]а гӀолла дӀа мел дода цул дехьа а сехьа а баьхаб гӀалгӀай, тӀехьагӀа — аьтта берда тӀа. Амма таханарча дийнахьа, эрсий Ӏаьдало ГӀалме шахьар ГӀалгӀа Мехка доазонгахьа цалархӀар бахьан долаш Тийрко таханарча ГӀалгӀайче дӀалоацар геттара зӀамига моттиг я — [[ЖӀайраха шахьар]]а ГӀалме шахьарца гӀай долча. Тахан ГӀалгӀайчен керттера хиш ераш да: [[Шолж]] (керттера хинбоахама объект; малхбузехьара малхбоалехьа Ӏододаш да; [[Назрановский район|Наьсарени]] [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Магас]]и, [[Наьсаре]]и, [[Илдарха-ГӀала|Илдарха-ГӀалеи]], [[Шолжа-Пхье]]и), [[Асса (приток Сунжи)|Эс]] (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш), [[Фортанга|Фарта]] (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; Шолжа шахьар)<ref>[http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php Официальный сайт Республики Ингушетия] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |date=2015-10-10 }}.</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}.
'''Паччахьалкхен хин реестра тӀа яздаьр теркал а деш, «Ономастикон Ингушетии» яхача балха́ тӀа а товжаш оттаяь ГӀалгӀай Мехка додача хих лаьца йола таблица<br><small>(кхыдолча хьасташкара хоам лохе сноскашца белгалбаьккхаб)</small>:'''
{| class="standard" style="text-align:center"
|-
! colspan=6 | <small> ЦӀи, дӀакхета моттиг</small> !! <small>Хий деррига дӀаьха да</small> !! <small>Хин еррига [[майда]]</small> !! <small>ГӀалгӀай мехка<br>ДӀоахал</small> !! <small>Паччахьалкхен хин реестрах<br>хин объекта код</small>
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[Тийрк]]'''<br>{{ref+|Иштта ''Тирк'' оал. Паччахьалкхен хин реестра чу — ''Старый Терек''.|group="К."}} || colspan=5 | || 623 км || 43 200 км<sup>2</sup> || … || …2513{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020000212108200002513<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173165|title=ГВР, река Терек|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005164139/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173165|archivedate=2015-10-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005164139/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173165 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>177-ча км<br> аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[Шолж]]''' || colspan=4 | || 278 км || 12 000 км<sup>2</sup><br>{{ref+|ГӀалгӀай Мехка Доалчено баьча № 203 йолча соцама тӀа латтар кхыйола майда я (опечаткаца км<sup>2</sup> '''→''' м<sup>2</sup>) — 11 212 км<sup>2</sup> ({{sfn0|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}).|group="К."}} || … || …5420{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005420<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173405&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%F1%F3%ED%E6%E0&loc=|title=ГВР, река Сунжа|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029104103/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173405&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%F1%F3%ED%E6%E0&loc=|archivedate=2020-10-29|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201029104103/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173405&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%F1%F3%ED%E6%E0&loc= |date=2020-10-29 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>137-ча км<br>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[Эс]]'''<br>{{ref+|Паччахьалкхен реестра чу ''Асса'' яздарал совгӀа ''Цирцловн-Цхали'' а латт (ГВР).|group="К."}} || colspan=3 | || 133 км || 2 060 км<sup>2</sup> || ок. 77<br> км{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}} || …5482{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005482<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173387|title=ГВР, река Асса|archiveurl=https://www.webcitation.org/6D2VKQ5Ou?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173387|archivedate=2012-12-20}}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>7,5 км<br>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[Фортанга|Фарта]]'''<br>{{ref+|Цхьадолча карташ тӀа эрсий меттала ''Фортанга'' ца латташ ''Мартанка'' аьнна яздаь латт (масала, К-38-043-A-a (1 : 25 000), K-38-043-A-c (1 : 25 000) карт ФГУП «Госгисцентра», 2001). Нохчаша лелаю из ''Марта'' яха цӀи.|group="К."}} || colspan=2 | || 69 км || 525 км<sup>2</sup> || … || …5536{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005536<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417|title=ГВР, река Фортанга|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A703Cp2k?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005171007/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173417 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Арштынка|Аьрште-Аьли]]''' || || … || … || … || —{{ref+|Латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма белгалдаьккхад цхьадолча топографе карташ тӀа (масала, ФГУП «Госгисцентр» карта лист К-38-031-C-b (1 : 25 000), 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>25-ча км<br>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Фаэтонка|Футта]]'''{{ref+|Карташ тӀа дукхагӀа дӀа-хьа яьржа цӀи ''«Фаэтонка»'' я, амма Паччахьалкхен хин реестра чу керттера цӀи ''Футан'' аьнна латт, хӀаьта шоллагӀа цӀи ''Фаэтонка'' латт ([[ГВР]], масала, ФГУП «Госгисцентра» картий листаш К-38-031-C-a (1 : 25 000), K-38-031-C-b (1 : 25 000), 2001).|group="К."}} || || 22 км || 90,8 км<sup>2</sup> || … || …5574{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005574<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173393|title=ГВР, река Футан|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A703eJWT?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173393|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005170753/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173393 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || style="text-align:left" | '''← [[Чугунка (приток Футан)|Чугунка]]'''{{ref+|Укхун мо цхьа эрсий цӀи йолча кхыдолча хи-тоатолгашца тувла ма де (''хьажа: [[Чугунка]]'').|group="К."}} || … || … || … || —{{ref+|Футтан га дола {{таржам дац|Чугунка}} латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма белгалдаьккхад цхьадолча топографе карташ тӀа (масала, ФГУП «Госгисцентр» карта лист К-38-031-C-b (1 : 25 000), 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || style="text-align:left" | '''← [[Солёная (приток Футан)|Солёная]]'''{{ref+|Не следует путать с несколькими другими одноимёнными реками в России и на Украине (''см. [[Солёная]]'').|group="К."}} || … || … || … || —{{ref+|Футтан га дола Дирахий латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма белгалдаьккхад цхьадолча топографе карташ тӀа (масала, ФГУП «Госгисцентр» карта лист К-38-031-C-b (1 : 25 000), 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || style="text-align:left" | '''← [[Дубовая (приток Футан)|Дубовая]]'''{{ref+|Не следует путать с множеством других одноимённых рек в России и на Украине (''см. [[Дубовая]]'').|group="К."}} || … || … || … || —{{ref+|Река Дубовая приток Фаэтонки отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-031-C-a (1 : 25 000), K-38-031-C-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || style="text-align:left" | '''← [[Камышовая (приток Футан)|Камышовая]]'''{{ref+|Не следует путать с несколькими другими одноимёнными реками в России (''см. [[Камышовая]]'').|group="К."}} || … || … || … || —{{ref+|Река Камышовая приток Фаэтонки отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-031-C-a (1 : 25 000), K-38-031-C-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>40-ча км<br>аьтта бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]]'''{{ref+|ДукхагӀа яьржа цӀи эрсий ӀаьдалагӀа ''Джил-Джоль'' я. Паччахьалкхен хин реестра чу латтац из цӀи, цунна когаметта ''Джоли'' аьнна латт ([[ГВР]], масала, ФГУП «Госгисцентра» карта лист К-38-031-C-d (1 : 25 000), 2001).|group="К."}} || 14 км || 54,5 км<sup>2</sup> || … || …5567{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005567<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173413|title=ГВР, река Джоли|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A6zy561Z?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173413|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005161631/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173413 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Сенгихли]]''' || … || … || … || —{{ref+|Сенгихли Паччахьалкхен хин реестра чу латтац, амма хьоахадаьд ГӀалгӀай Мехка гӀолла йолча [[Государственный каталог географических названий|Паччахьалкхен географе цӀерий каталога]] чу а{{sfn|АГКГН по РИ|2019|с=10}}, цхьадолча топографе карташ тӀа, масала, [[Генеральный штаб Вооружённых сил СССР|СССР Генштаба]] картий лист К-38-043 (1 : 100 000){{sfn|Карты Генштаба СССР|1979—1990|с=К-38-043}}, ФГУП «Госгисцентра» картий листаш К-38-043 (1 : 100 000), К-38-043-А-а (1 : 25 000){{sfn|Карты ФГУП «Госгисцентр»|2001|с=K-38-043, K-38-043-A-a}}.|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>56-ча км<br>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Мереджи|Мержи]]''' || || 13 км || 108 км<sup>2</sup> || … || …5543{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005543<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173418|title=ГВР, река Мереджи|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A700LcTi?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173418|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005210635/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173418 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" |
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" |
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>3,5 км<br>аьрда бердах</small>
| style="text-align:left" | '''← цӀи йоацаш'''
| 10 км
| 40,9 км<sup>2</sup>
| …
| …5550{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра чура бӀарчча номер 07020001112108200005550<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173384|title=ГВР, река без названия в 1 км к югу от аула Докбух|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005170118/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173384|archivedate=2015-10-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005170118/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173384 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>27-ча км<br>аьтта бердах</small>{{ref+|В наши дни впадение реки Чемульга в Ассу идёт через систему каналов. На некоторых картах указывается название основного канала связывающего Чемульгу с Ассой — канал Чемульга (масала, лист К-38-031-A-d (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Чемульга (река)|Чемульга]]''' || colspan=2 | || 20 км || 48 км<sup>2</sup> || … || …5529{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020001112108200005529<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173407|title=ГВР, река Чемульга|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A7045Xsw?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173407|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005165738/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173407 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small>{{ref+|Водозабор канала Крыгин Ерик идёт из реки Асса; впадает в реку Ассенок по лв. б. (листы К-38-031-А (1 : 50 000), К-38-031-А-b (1 : 25 000), К-38-031-А-d (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" colspan=2 | '''→ [[Канал Крыгин Ерик|к. Крыгин Ерик]] ?'''{{ref+|Гидрографический объект находится на пограничной территории, в настоящий момент являющейся предметом спора между Ингушетией и Чечнёй. Постановлением правительства Чечни эти земли сейчас входят в [[Сунженский район (Чечня)|Сунженский район]] Чечни, однако в правительстве Ингушетии с этим не согласны и оспаривают это решение. Таким образом, одна сторона считает эту территорию, и, соответственно водоёмы на ней, принадлежащими Ингушетии, а другая — Чечне (масала, см. статью {{sfn0|Евкуров: Сунженский район … // «Кавказский Узел»|2013|с=}}).|name=S|group="К."}} || || … || … || … || —{{ref+|Канал Крыгин Ерик отсутствует в ГВР РФ, но указан на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-031-А (1 : 50 000), К-38-031-А-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Ассенок]] ?'''{{ref+||name=S|group="К."}} || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Ассенок отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-031-А-b (1 : 25 000), К-38-031-А-d (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьтта бердах</small>{{ref+|Река Яр Крутой не имеет постоянного русла при впадении в Ассу (лист К-38-031-А-с (1 : 25 000), карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" colspan=2 | '''← [[Яр Крутой]]''' || || … || … || … || —{{ref+|Река Яр Крутой отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-031-А-с (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Мокрая (приток Ассы)|Мокрая]]'''{{ref+|Не следует путать с рекой [[Мокрая (приток Песчанки)|Мокрая]] в [[Саратовская область|Саратовской области]], притоком реки [[Песчанка (приток Терсы)|Песчанки]].|group="К."}} || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Мокрая отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-031-А-с (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Ерусалимка (приток Ассы)|БугӀар-Аьли]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Ерусалимка отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-030-D-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Тетрицкали]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Тетрицкали отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-042-B-d (1 : 25 000), К-38-042-D-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Сарту (приток Асса)|Бартхий/Попахий]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Сарту отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-042-D-a (1 : 25 000), К-38-042-D-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Кенгхете]]''' || … || … || … || —{{ref+|Река Кенгхете отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-042-D-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Тхабахро (приток Ассы)|Тхабахро]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Тхабахро отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-042-D-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <small>103-ча км<br> аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Гулой-Хи|ГӀулойхий]]'''{{ref+|Употребляются и другие названия — ''Айрихохи'', ''ущ. Лзычач'' (ГВР), ''Гулойхи'' (масала, лист К-38-043-C-a (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || colspan=2 | || 24 км || 161 км<sup>2</sup> || … || …5505{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020001112108200005505<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394|title=ГВР, река Гулой-Хи|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A6zxd52w?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005211432/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>109-ча км<br> аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← цӀи йоацаш''' || colspan=2 | || 11 км || 41 км<sup>2</sup> || … || …5499{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020001112108200005499<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394|title=ГВР, река без названия в 2,5 км к юго-западу от горы Черех-Корт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005211432/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394|archivedate=2015-10-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005211432/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173394 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" colspan=3 | '''↔ [[Самашкинский канал|СаьмуӀашкара хьарсам]] ?'''{{ref+||name=S|group="К."}} || || … || … || … || —{{ref+|Самашкинский канал отсутствует в ГВР РФ, но указан на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-031-A-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small>{{ref+|Водозабор канала Асса-Сунжа идёт из реки Асса по лв. б.; впадает в реку Сунжу по пр. берегу (листы К-38-030-В-b (1 : 25 000), К-38-031-A-a (1 : 25 000), К-38-031-A-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Канал Асса-Сунжа|Эс-Шолж хьарсам]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|Канал Асса-Сунжа отсутствует в ГВР РФ, но указан на многих топографических картах (масала, лист К-38-030-В-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Яндырка (канал Асса-Сунжа)|Яндархий]]'''{{ref+|Не следует путать с рекой [[Яндырка (приток Аршаглы-Аяты)|Яндыркой]] в [[Челябинская область|Челябинской области]], притоком реки [[Арчаглы-Аят (река)|Арчаглы-Аят]].|group="К."}} || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Яндырка отсутствует в ГВР РФ, но указана на многих топографических картах (масала, лист К-38-030-В-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьтта бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Большая Яндырка]]''' || … || … || … || —{{ref+|Река Большая Яндырка отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-030-В-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Малая Яндырка]]''' || … || … || … || —{{ref+|Река Малая Яндырка отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, лист К-38-030-В-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>239 км аьтта бердах</small>{{ref+|Паччахьалкхен хин реестра яхачох, Кен Сурхохих кхет, цул тӀехьагӀа Шолжах кхет. ХӀаьта цхьадолча карташка Кен Сурхохих кхет аьнна латт ше ма додда (ГВР, масала, лист К-38-030-В-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Сурхохий]]'''{{ref+|Эрсий меттала Сурхохи а Сурхахи а оал (масала., лист К-38-030-В-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || colspan=3 | || 9 км || 88,5 км<sup>2</sup> || … || …5451{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020001112108200005451<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173406|title=ГВР, река Сурхохи|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A702IvfM?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173406|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005170755/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173406 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>1,5 км аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Конч|Кен]]''' || colspan=2 | || 20 км || 37,4 км<sup>2</sup> || … || …5475{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020001112108200005475<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173412|title=ГВР, река Конч|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A6zyXogv?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173412|archivedate=2012-08-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005163349/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173412 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Борз-Аьли]]''' || … || … || … || —{{ref+|Борз-Аьли латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Матенаькъан Илез|2021|с=5}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Эрз-Аьли]]''' || … || … || … || —{{ref+|Эрз-Аьли латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=49}}; {{sfn0|Матенаькъан Илез|2021|с=5}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Бари-Эли|Бари-Аьли]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Паччахьалкхен реестра чу дац, хӀаьта цхьадолча карташка латташ да (масала, лист К-38-030-D-a (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small>{{ref+|Паччахьалкхен реестра чу Наьсара [[даьрже]] харцахьа латт — Шолжа даьржех 68 км гаьна я аьнна латт цига. ХӀаьта Наьсархий Шолжах дуккха хьалхагӀа кхет; Наьсархий [[Камбилеевка|ГӀалме]] тӀара декъалуш цу тӀа додаш да ([[ГВР]], ФГУП «Госгисцентра» карта К-38-030-B-a лист, 2001).|group="К."}} || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Наьсар]]''' || colspan=3 | || 29 км || 0 км<sup>2</sup> || … || …3575{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000212008200003575<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173163|title=ГВР, река Назранка|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005212016/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173163|archivedate=2015-10-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005212016/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173163 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>390-ча км аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:center" | '''←'''{{ref+|Река в которую впадает Журуко — [[Курп]], в данной таблице не указывается, так как она не протекает по территории Ингушетии. Журуко впадает в Курп на 25 км по его пр. б., а затем уже Курп впадает в Терек, на 390 км по пр. б. Терека. Согласно картам «Госгисцентра», Журуко в настоящее время не имеет постоянного русла при впадении в реку Курп (ГВР, лист К-38-017-B-d (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Жоронка|Журуко]]'''{{ref+|Употребляется ещё одно название — ''Жорокко'' (масала, листы К-38-017-B-d (1 : 25 000), К-38-017-D-b (1 : 25 000), К-38-018-C-a (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001). |group="К."}} || colspan=3 | || 21 км || 163 км<sup>2</sup> || … || …5319{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000912108200005319<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173354|title=ГВР, река Журуко|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A8BYl7ej?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173354|archivedate=2012-08-23}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305044143/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173354 |date=2016-03-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>482 км аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[ГӀалми]]''' || colspan=4 | || 99 км || 954 км<sup>2</sup> || … || …3541{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000212108200003541<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173166&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%EA%E0%EC%E1%E8%EB%E5%E5%E2%EA%E0&loc=|title=ГВР, река Камбилеевка|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9r0MU6j?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173166|archivedate=2013-03-16}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305100359/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173166&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%EA%E0%EC%E1%E8%EB%E5%E5%E2%EA%E0&loc= |date=2016-03-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Гийрхий]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|Гийрхий латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[АрагӀохий]]''' || … || … || … || —{{ref+|Латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Ахкарг (хий)|Ахкарг]]''' || … || … || … || —{{ref+|Латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[Вашандара-Хий]]''' || … || … || … || —{{ref+|Латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || colspan=2 style="text-align:left" | '''← [[ТелтӀи]]''' || … || … || … || —{{ref+|Латтац Паччахьалкхен хин реестра чу, амма кхычахьа белгалдаьккхад (масала, {{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Боархий]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|{{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>?</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Борзхий]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|{{sfn0|Ономастикон Ингушетии|2021|с=47}}).|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Терчек]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|Река Терчек отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах; в Ингушетии находятся только истоки реки (лист К-38-042-B-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>515-ча км<br> аьтта бердах</small><br>{{ref+|В ГВР указана неверная информация о местоположении канала: сообщается, что устье Алханчуртского канала находится на 515 км по лв. б. от устья реки Сунжи, однако, вместо Сунжи здесь нужно понимать реку Терек, и в указанном месте находится не впадение, а водозабор Алханчуртского канала (ГВР, масала, лист К-38-30-C-a карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | '''→ [[Алханчуртский канал|Ӏаьлаха-Чуртен ор]]'''{{ref+|Указано более распространённое на картах наименование, в ГВР название канала — ''Алханчуртовский'' (ГВР, масала, лист К-38-30-C-a карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} ||colspan=4 style="text-align:left" | || 173 км{{ref+|На сайте «Вода России» приведена другая длина канала — 182,4 км ({{sfn0|Алханчуртский канал // «Вода России»| |с=}}).|group="К."}} || 0 км<sup>2</sup> || … || …3054{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000222308200003054<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173148|title=ГВР, Алханчуртовский канал|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005221700/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173148|archivedate=2015-10-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005221700/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173148 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small>{{ref+|По данным сайта «Вода России» Западная ветвь Алханчуртского канала отводится от Алханчуртского канала на 66,4 км (согласно картам по лв. б.), ниже по течению каналы опять соединяются — Западная ветвь канала впадает в Алханчуртский канал (согласно картам по лв. б.). В ГВР РФ указано другое расстояние до разделения каналов — 111 км, и впадение Западной ветви канала указанно, опять-же на 111 км, в саму себя (ГВР, {{sfn0|Алханчуртский канал // «Вода России»||с=}}).|group="К."}} || colspan=4 style="text-align:left; text-align:left" | '''↔ Ӏаьлаха-Чуртен ора малхбузера ткъовро''' || 56 км{{ref+|На сайте «Вода России» приведена другая длина канала — 64 км ({{sfn0|Алханчуртский канал // «Вода России»||с=}}).|group="К."}} || 0 км<sup>2</sup> || … || …3061{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000222308200003061<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173158|title=ГВР, канал зап. ветвь Алханчуртовского канала|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007072819/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173158|archivedate=2015-10-07|access-date=2015-10-06|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151007072819/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173158 |date=2015-10-07 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>108-ча км аьтта бердах</small> || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Ачалук|Ачулкхий]]''' || colspan=3 | || 18 км || 213 км<sup>2</sup> || … || …3077{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000212108200003077<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173157&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%C0%F7%E0%EB%F3%EA&loc=|title=ГВР, река Ачалук|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A8GNIxnv?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173157|archivedate=2012-08-23}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305095125/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173157&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%C0%F7%E0%EB%F3%EA&loc= |date=2016-03-05 }}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || || style="text-align:right; border-right: 1px solid #FFFFFF" | <small>аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | '''← [[Синий Камень (приток Ачалука)|Сийна Кхера]]''' || colspan=2 | || … || … || … || —{{ref+|Река Синий Камень отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-018-C-d (1 : 25 000), К-38-018-D-c (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>551-ча км аьтта бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Ӏарамхий]]'''{{ref+|Употребляется ещё одно название — ''Кистинка'' (ГВР).|group="К."}} || colspan=4 | || 28 км{{ref+|В Постановление Правительства РИ № 203 указывается другая длина — 23 км ({{sfn0|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}).|group="К."}} || 298 км<sup>2</sup>{{ref+|В Постановление Правительства РИ № 203 указывается другая площадь — 290 км ({{sfn0|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}).|group="К."}} || … || …3039{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000212108200003039<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173156&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%E0%F0%EC%F5%E8&loc=|title=ГВР, река Армхи|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305075805/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173156&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%E0%F0%EC%F5%E8&loc=|archivedate=2016-03-05|access-date=2015-10-05|deadlink=no}}</ref>|group="К."}}
|-
| style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | || style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Млада (приток Армхи)|Млада]]''' || colspan=3 | || … || … || … || —{{ref+|Река Млада отсутствует в ГВР РФ, но указана на некоторых топографических картах (масала, листы К-38-042-С (1 : 50 000), К-38-042-C-b (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}}
|-
| || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:right" | <small>19-ча км аьрда бердах</small> || style="border-right: 1px solid #FFFFFF; text-align:left" | '''← [[Шоанхий]]'''{{ref+|Употребляются и другие названия — ''Шан-Дон, Шон-Дон, Шон-Чочь'' ([[ГВР]]), ''Шандон'' ({{sfn0|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}) и ''Шондон'' (масала, лист К-38-042-D-a (1 : 25 000) карты ФГУП «Госгисцентра», 2001).|group="К."}} || colspan=3 | || 15 км || 82,1 км<sup>2</sup> || … || …3046{{ref+|Полный номер по ГВР РФ 07020000212108200003046<ref>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173149|title=ГВР, река Шан-Дон|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A8GOuON7?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173149|archivedate=2012-08-23}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151005161338/http://textual.ru/gvr/index.php?card=173149 |date=2015-10-05 }}</ref>|group="К."}}
|}
== Белгалдаккхар ==
;Комментареш
{{белгалдаккхар|group="К."}}
;Хьасташ
{{белгалдаккхар|3}}
== Карташ ==
* {{публикация|книга
| заглавие = Карты [[Генеральный штаб Вооружённых сил СССР|Генштаба СССР]] (система координат 1940 г., [[Балтийская система высот|БСВ]])
| издание = Масштаб: в 1 см 2 км (1 : 200 000), в 1 см 1 км (1 : 100 000) и в 1 см 500 м (1 : 50 000); состояние местности на 1981—1988 гг
| издательство = Изданы с оригинала [[ГУГК]] [[СССР]]
| год = 1979—1990
| примечание = (составлены по карте масштаба 1 : 50 000, созданной по материалам съёмки 1945-1960 гг. и исправлены по карте масштаба 1 : 50 000, обновлённой в 1975-1988 гг.)
| ref = Карты Генштаба СССР
}}
* {{публикация|книга
| заглавие = Карты [[ФГУП]] «Государственного научно-внедренческого центра геоинформационных систем и технологий» («Госгисцентр»)
| издание = Масштаб: в 1 см 2 км (1 : 200 000), в 1 см 1 км (1 : 100 000), в 1 см 500 м (1 : 50 000), в 1 см 250 м (1 : 25 000)
| место = М.
| год = 2001
| ref = Карты ФГУП «Госгисцентр»
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|url = http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php
|title = Географическое положение и природные ресурсы
|publisher = Официальный сайт Республики Ингушетия
|accessdate = 2015-10-07
|archive-date = 2015-10-10
|archive-url = https://web.archive.org/web/20151010042923/http://ingushetia.ru/about/geografic.php
|deadlink = no
}}
* {{публикация
|1 = книга
|часть = Наименования географических объектов на территорию Российской Федерации (по Республике Ингушетия)
|часть вид = реестр [[АГКГН]]
|часть ссылка = https://web.archive.org/web/20170922044631/https://rosreestr.ru/siteactivity/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov-na-territorii-rossiyskoy-federatsii/
|заглавие = Росреестр
|ссылка = https://web.archive.org/web/20170922044631/https://rosreestr.ru/site
|вид = [[Росреестр|офиц. сайт]]
|ответственный =
|место = М.
|год = 2019
|ref = АГКГН по РИ
}}
* {{статья
|заглавие = Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»
|ссылка = http://docs.cntd.ru/document/423857747
|язык = русский
|ответственный = Утвердил [[Председатель Правительства]] [[Ингушетия|РИ]] А. М. Мальсагов
|издание = Постановление Правительства РИ от 29 октября 2014 года № 203
|год = 2014
|ref = Постановление Правительства РИ № 203
|archiveurl =
|archivedate =
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|издание = Справочно-энциклопедическое издание
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{cite web
|url = http://textual.ru/gvr/
|title = Поиск по Государственному водному реестру
|accessdate = 2015-10-07
|archive-date = 2012-01-12
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120112023748/http://textual.ru/gvr/
|deadlink = no
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120112023748/http://textual.ru/gvr/ |date=2012-01-12 }}
* {{h|По Чечено-Ингушетии|1980|3=По Чечено-Ингушетии. Путеводитель. Под общей редакцией Рыжикова В. В. Грозный. 1980.}}
; Статьяш
* {{статья
|автор = Козлов Д. В., Данильченко А. Н., Корнеев И. В., Максимов С. А.
|заглавие = Алханчуртский канал
|ссылка = http://water-rf.ru/%D0%92%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/881/%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%83%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB
|язык = русский
|издание = Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (электронный ресурс)
|ref = Алханчуртский канал // «Вода России»
|archiveurl =
|archivedate =
}}
* {{статья
|автор = [[Матенаькъан Илез]]
|заглавие = ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт
|ссылка = https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf
|язык = inh
|издание = [[Сердало (газет)|Сердало]]
|тип = газет
|год = 2021
|месяц = 02
|число = 04
|номер = №15-16 (12460-561)
|страницы = 5
|ref = Матенаькъан Илез
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220524231100/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf |date=2022-05-24 }}
* {{статья
|автор = Чарный С., Ибрагимов М., Иванов А., Романова Е., Гаджиева К.
|заглавие = Евкуров: Сунженский район Ингушетии — неотъемлемая часть территории республики
|ссылка = http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/221325/
|язык = русский
|ответственный = Глав. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]]
|издание = [[Кавказский Узел|«Кавказский Узел»]] (региональное [[интернет-СМИ]])
|место = М.
|издательство = [[Мемориал (организация)|«Мемориал»]]
|год = 2013
|месяц = марта
|число = 13
|ref = Евкуров: Сунженский район … // «Кавказский Узел»
|archiveurl =
|archivedate =
}}
[[Category:ГӀалгӀайчен хин объекташ]]
ewf867q6mruxgbn1fwk1p1uf58e444g
Къобана археологе товшхал
0
7640
75252
71955
2026-10-10T00:32:49Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75252
wikitext
text/x-wiki
{{Археологическая культура
| Эпоха = [[Боарза зама|Боарзаи]] [[Аьшка зама|аьшкеи замаш]]
| Название = Къобана археологе товшхал
| Культура-предшественница = [[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказа товшхал]]
| Культура-преемница = [[Скифская культура|Саккой товшхал]]
| Географический регион = [[Кавказ]]
| Иллюстрирование = [[Файл:Pendant IMG 9897.jpg|280px]]<br>Украшение из погребения № 9 (813 г. до н. э.)
| В составе =
| Датировка культуры = вай замал хьалха [[XIII бӀаьшу вай замал хьалха|XIII]] / [[XII бӀаьшу вай замал хьалха|XII]] (цкъаза хьалхагӀа а) — [[IV бӀаьшу вай замал хьалха|IV бӀаьшераш]]
| Территория распространения = [[Главный Кавказский хребет|Керттерча Кавказа дукъа]] юккъерча даькъах шинна оагӀорахьа, дукхагӀа цу дукъал гӀинбухехьа
| Этническая принадлежность =
| Тип хозяйства =
| Основные исследователи = [[Филимонов, Георгий Дмитриевич|Г. Д. Филимонов]], Э. Шантр, [[Вирхов, Рудольф|Р. Вирхов]], Е. И. Крупнов, В. А. Кузнецов, [[В. И. Козенкова]], М. Шумский
| Категория на Викискладе =
}}
{{см. также|Къобана товшхалах дола археологе сийленгаш}}
'''Къобана товшхал''' ({{lang-ru|Коба́нская культура}}, {{lang-en|Koban culture}}){{Переход|#Хьаеллари цӀии}} — [[Бронзовый век|боарза замалахьеи]] (цун тӀехьарча даькъе) [[железный век|аьшка замалахьеи]] (цун хьалхарча даькъе) [[Кавказ]]е хинна йола [[археологическая культура|археологе товшхал]]. Цу товшхалах дола [[археологе сийленгаш]] корадаьд [[Главный Кавказский хребет|Керттерча Кавказа довкъан]] юкъерча даькъа шинна а оагӀорахьа, [[гӀинбухе]]рча оагӀорахьа дукхагӀа а долаш. ХӀанзара локализаци я — [[Даькъасте]] ([[Россе Федераци]]: [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай]], [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбартий-Малкхарой]], [[Карачаево-Черкесия|Къарший-Черсий]], [[ХӀирийче|ХӀирий мехкаш]], [[Нохчийче]]н малхбузехьара шахьараш), иштта [[Кавказа дехье]] а ([[Гуржехье]]н гӀинбухехьара шахьараш){{Переход|#Локализаци}}. Къобана археологе культура хиннай вай замал хьалха [[XIII бӀаьшу вай замал хьалха|XIII]]/[[XII бӀаьшу вай замал хьалха|XII]] — [[IV бӀаьшу вай замал хьалха|IV бӀаьшерашка]]. Цхьаболча тохкамхоша цу археологе товшхалар таьрахьаш оттадар хьалхагӀарча замашкахьа дӀатӀаозаш хиннад, къобана культура чухьнахьа кхы а протокъобана археологе культура а лоархӀаш — [[XIV бӀаьшу вай замал хьалха|вай замал хьалха XIV бӀаьшерагара]] денз, хӀаьта цхьаболчар кхы а хьалхагӀа — [[II эзаршаре вай замал хьалха|вай замал хьалха 2-гӀча эзаршарен]] диъ доакъоех шоллагӀчунгареи кхоалагӀчунгареи денз.
Ӏилмангахь даьржа да къобана археологе товшхалга хӀанз Даькъасте дахаш долча къамай [[Материальная культура|кечала товшхал]] а [[Духовная культура|сакхетама товшхал]] а, цу къамаех да: [[Кавказера метташ|кавказхой мотт бувца]] [[бацой]]и, [[гӀалгӀай]]и, [[нохчий]]и, [[ХӀиранера метташ|хӀиранхой мотт бувца]] [[хӀирий]], [[Тюркий метташ|тюркий мотт бувца]] [[малкхарой]]и [[къарший]]и. Къобанхошта лоалах кхыйола археологе товшхалаш хиннай: гӀинбухен-[[малхбузе]]хьа — [[меотски культура|меотий товшхал]] ([[Къобанйистера культура]]), [[зӀилбухе]]н-малхбузехьа — [[Колхидская культура|колхида]], малхбоалехьа — [[Каякентско-Харачоевская культура|каякента-харачой]], гӀинбухехьа — [[Срубная культура|срубий]], тӀехьагӀа — [[Скифская культура|саккой]].
Къобана товхалал хьалха хиннай — [[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера]], цунна тӀехьа — [[Скифо-сарматская культура|саккой-сарматийи]] кхыйолеи товшхалаш {{Переход|#Хьахилари къаманга йиллари}}.
== Хьаеллари цӀии ==
[[Къулбаседа Кавказ]]ера [[археологи]] тохкаш духхьашха цӀенхашта къахьегар XIX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе доладеннад. [[Раскопки|Оахкамашкеи]] [[Археологический памятник|археологе сийленгехи]] дукха шира хӀамаш кораяьй, царна юкъе къобана товшхалах яраш а хиннай.
Къобана товшхала цӀи йоагӀа Къобана [[Ӏимараш]]кара — цу товшхалга дийхка хьалхара Ӏимараш да уж. Цу Ӏимарий цӀи ше йоагӀа МагӀара Къобан ({{lang-ru|Верхний Кобан}}) яхача юрта цӀерагара{{sfn|Клейн|2015|с=}} (цкъаза цхьалха а даьккхе, «1869-ча шера Къобан яхача юрта хьалеха́ча боарзах йолча хӀамай цӀерагӀа я» оал товшхал{{sfn|3-е изд. БСЭ Т. 12|1973|с=}} е «товшхала́ цӀи тиллай хӀанзарча МагӀара Къобан яхача юрта хьа́марах»{{sfn|Археология|2006|с=262}}).
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = [ {{comment|Леонова Н. Б.|Леонова, Наталья Борисовна}}, [[Рындина, Наталия Вадимовна|Рындина Н. В.]] и др. ]
|заглавие = Археология
|вид = [[Учебник|учеб]]. изд. для ВУЗов
|ответственный = Под .ред. [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В. Л. Янина]]
|место = М.
|издательство = [[Издательство Московского университета|Изд-во Моск. ун-та]]
|год = 2006
|страниц = 604 [3]
|иллюстрации = ил., карты, табл.
|тираж = 5000
|isbn = 5-211-06038-5
|ref = Археология
}}
* {{публикация
|1 = книга
|автор = [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]
|часть = Кобанская культура
|часть ссылка = https://web.archive.org/web/20210811184946/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=10517
|часть вид = [[Энциклопедическая статья|ст.]]
|заглавие = «Генофонд.рф»
|ссылка = https://web.archive.org/web/20210811184946/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/
|вид = междисциплинарный интернет-портал
|ответственный = координ. сайта [[Балановский, Олег Павлович|О. П. Балановский]], ред. сайта Н. В. Маркина
|год = 2015
|ref = Клейн
}}
* {{публикация|книга
| часть = Кобанская культура
| часть ссылка =
| часть вид = [[Энциклопедическая статья|ст.]] [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнова Е. И.]]
| заглавие = [[БСЭ]]
| томов = 30
| вид = [[Энциклопедия|энцикл.]]
| ответственный = Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]
| издание = 3-е изд
| место = М.
| издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энцикл.]]
| год = 1973
| том = 12 (Кварнер — Конгур)
| страницы = 351
| страниц = 624
| листов иллюстраций = [35]
| иллюстрации вид = ил. и карт
| тираж = 629000
| ref = 3-е изд. БСЭ Т. 12
}}
bvl45l3zcrd1428x03gshqxshsih528
Туркий
0
7816
75255
74755
2026-10-10T00:45:17Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75255
wikitext
text/x-wiki
{{Народ
| название = Туркий
| самоназвание = {{lang-tr|Türkler}}
| численность = {{число|65000000}}—{{число|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-06-13}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160527062958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2016-05-27 }}</ref>
| расселение =
{{TUR}}: {{число|55500000}}—{{число|59000000}}<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|accessdate=2011-07-21}}</ref><br>
{{DEU}}: {{число|2852000}}—{{число|3500000}}<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|accessdate=2010-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archivedate=2011-07-22|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |date=2011-07-22 }}</ref><br>
{{флагификация|Сирия}}: {{число|750000}}—{{число|3500000}}<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><br>
{{флагификация|Ирак}}: {{число|500000}}—{{число|3000000}}<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><<br>
{{флагификация|Болгария}}: {{число|588000}}—{{число|800000}}<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url= http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria}}</ref><br>
{{USA}}: {{число|500000}}<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |accessdate=2010-02-07}}</ref><br>
{{GB}}: {{число|500000}}<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><br>
{{NED}}: {{число|400000}}—{{число|500000}}<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|accessdate=2008-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archivedate=2009-01-13|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120501224120/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm |date=2012-05-01 }}</ref><br>
{{AUT}}: {{число|350000}}—{{число|500000}}<ref>{{Cite news|publisher=BBC News |title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|accessdate=2010-11-10|date=2010-11-10}}</ref><br>
{{AUS}}: {{число|300000}}<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|accessdate=2013-05-08|date=2013-03-12|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>
{{BEL}}: {{число|200000}}<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><br>
{{CAN}}: {{число|190000}}<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20181225043024/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2018-12-25 }} // statcan.ca</ref><br>
{{GRE}}: {{число|120000}}—{{число|130000}}<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><br>
{{SWE}}: {{число|100000}}—{{число|150000}}<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|accessdate=2011-04-14|archiveurl=https://archive.is/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archivedate=2012-09-11|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201125210824/https://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/ |date=2020-11-25 }}</ref><br>
{{RUS}}: {{число|105058}} (2010)<ref name="этнорф2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010]</ref><br>
{{KZ}}: {{число|107000}} (2016)<ref name=kz.per2016>[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2016.] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx |date=2012-05-01 }} ([https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Национальный состав населения].rar)</ref><br>
{{флагификация|Республика Македония}}: {{число|77959}}<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Перепись населения Республики Македонии|date=2002|publisher=Государственное статистическое управление Республики Македонии|language=mk|accessdate=2015-07-23}}</ref><br>
{{DNK}}: {{число|60000}}<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|accessdate=2011-12-17|archiveurl=https://archive.is/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archivedate=2012-07-14|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120402095818/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0 |date=2012-04-02 }}</ref> <br>
{{KGZ}}: {{число|39534}} (оц. 2011)<ref name="Kyrgyz Census">[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf National Statistical Committee of Kyrgyz Republic 2009.] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}</ref><br>
{{ROM}}: {{число|28226}}—{{число|80000}}<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><br>
{{ITA}}: {{число|21000}}<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|accessdate=2011-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archivedate=2012-08-17|deadlink=yes}}</ref><br>
{{AZE}}: {{число|12000}}<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |accessdate=2019-09-03 |lang=en}}</ref><br>
{{UKR}}: {{число|8844}} (2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20 &n_page=5|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины}}</ref>
{{Флагификация|Латвия}} {{число|499}} (2020)<ref>https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD_2020.pdf {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200302224709/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD_2020.pdf |date=2020-03-02 }}</ref>
| вымер =
| архкультура
| язык = [[туркий мотт|туркий]]
| раса =
| религия = [[ислам]] ([[сунний]], иштта [[суфизм|суфий тарикъаташ]])
| родственные = ''меттаца'': [[азербайджанцы|гӀозлой]], [[гагаузы|гагаузаш]], [[туркмены|туркмений]], [[крымские татары|гӀирманхой]] ([[южнобережцы|зӀилбухерча бердйистербараш]])
| входит = [[тюркские народы|тюркий къамаш]]
| включает = [[турки-киприоты|туркий-кипрхой]], [[турки-месхетинцы|туркий-месхетхой]]
| происхождение = [[огузы|тюркий-огузаех]] иштта: [[албанцы|албаной]], [[арабы|Ӏарбий]], [[персы|персаьнаш]], [[ассирийцы|айсорий]], [[болгары|болгарой]], [[венгры|маджарой]], [[греки|эллиной]], [[грузины|гуржий]], [[курды|кхуртий]], [[армяне|эрмалой]], [[румыны|руманий]], [[сербы|сербий]], [[туркмены|туркмений]]<ref>[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm Турки]</ref>, [[хорваты|хорватий]], [[черкесы|черсий]]{{переход|#Вопрос о складывании турецкой народности|}}, [[Население Эфиопии|эфиопы]]{{переход|#Антропология|}}
}}
[[Файл:Peaceful daytime demonstrations heading towards Taksim park. Events of June 3, 2013-2.jpg|thumb|250px|[[Истмале]]
арадаьнна туркий къам]]
'''Туркий''' ''(ба)'' ({{lang-tr|Türkler}}, цхь.т. ''Türk'') — [[Алтайские языки|алтая меттай дезала]] [[Тюркские языки|тюркий ткъоврон]] юкъебода [[туркий мотт]] бувца [[Тюрки|тюркий]] [[къам]]. [[Турци|Шоай мехка]] керттера бахархой ба, иштта [[Республика Кипр|Кипре]] дахача къамашта юкъера шоллагӀа да ший дукхалгахьа. Беррига туркий тайп-тайпарча [[данные|дараш]]та тӀатовжаш 60-80 эзарза эзар саг ва. ДукхагӀа мел бола туркий [[сунний]] [[бусулбаш]] ба.
==Белгалдаккхар==
{{белгалдаккхар}}
hdwc0r75iiexu44qjsa8pyyy0al7stz
Оарстхой
0
13375
75254
69362
2026-10-10T00:39:14Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75254
wikitext
text/x-wiki
{{тувла ма де
|Оарцхой|Оарцхошца|[[Аьрзи (кхаьлл)|Аьрзера]] хьадаьннача тайпаца
|наьрташ|наьрташца а орхустошца а|[[Нартский эпос|Наьртий эпоса]] турпалашца
}}
[[Файл:Ingush_tribe.png|мини|280px|1842-ча шера оттадаьча Кавказерча края мехкасурта тӀа оарстхой [[гӀалгӀай|гӀалгӀашта]] юкъе болаш хьоахабаьб]]
[[Файл:Малая Чечня (1847 год).jpg|мини|1847-ча шера Кавказерча областа [[Владикавказский военный округ|Бурон тӀема округеи]] [[Малая Чечня|ЗӀамигача Нохчийчеи]] оарстхой долаш белгалдаьха лаьтташ]]
'''Оа́рстхой''', '''оа́рштхой''', иштта '''о́рстхой''' ({{lang-ru|Орстхойцы, орстхоевцы}}), е '''Оарстхой шахьар''' ({{lang-ru|Орстхоевское общество}}{{дехьавалар|ЦӀи}} — [[гӀалгӀай|гӀалгӀайи]] [[нохчий|нохчийи къамашка]] тархьаре хинна [[юкъарло]]; [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий]] [[Гӏалгӏай тархьара шахьараш|гӀалгӀай шахьар]] а я, [[нохчий тукхамаш|нохчий тукхам]] а да. Оарстхой хьабаьнна а баьха а моттиг [[ГӀалгӀай лоаме|гӀалгӀай лоам]] чуводача да́да [[Эса]] йистереи [[Фарта]]н йистереи лаьтташ да{{дехьавалар|лаьтта}}. Оарстхой юкъара юрт [[Аьрште]] хиннай, цун цӀера тӀара хьаяьннай оарстхой цӀи а.
== Юкъара хоам ==
{{Керттера лустам|ГӀалгӀай тархьара шахьараш}}
Кхыча къамаша мо цхьан юкъа гӀалгӀаша чоалхане система лелаяьй адамий тоабаш белгалйоахаш тайп-тайпара цӀераш а йолаш. Уж тоабаш йоккхий а кагий а хиннай цаӀаш кхычарна чу а йолхаш. Цу тоабий цӀерех лоархӀ гӀалгӀашка [[гӀалгӀай дезал|дезал]], цӀа, [[гӀалгӀай наькъаш|никъ]], [[ваьр]], [[тайпа]], нохчашка — доьзал, цӀа, некъи, гар, тайпа.
ГӀалгӀашта юкъе ''[[ингушские общества|шахьараш]]'' яхаш цхьанкхетараш хиннад. Уж шахьараш е цӀийнаца хоттаенна а хиннаяц, е тайпаша баьча бартах вӀашагӀкхеташ а хиннаяц — шахьараш нах бахача лаьттан тӀагӀолла хьахулаш хиннай. Еррига белгалъяьккха къоастаяь ялх-ворхӀ шахьар я {{ref+|ГӀалгӀай тархьархо хиннача [[Коазой Нурдин]]а 6 шахьар белгалъяьккхай: [[кхаькхалой шахьар|кхаькхалой]], [[жӀайрахой]], оарстхой, [[фаьппий]], [[цхьорой шахьар|цхьорой]], [[чулхой]] ({{lang-ru|Галгай, Джейрахой, Орстхой, Фяппий, Цорой, Чулхой}}), цул совгӀа оаламаш ювцаш 12 шахьар хиннилга а дийцад{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}; этнопсихолог, [[Кандидат наук|к.пед.н.]] хиннача {{comment|О. С. Павловас|Павлова, Ольга Сергеевна}} 7 шахьар белгалйоахаш хиннай лакхе Ӏохьоахаяьрашта кхы а [[аьккхий]] шахьар тӀа а тохаш{{sfn|Павлова|2012|с=34}}.||name=Shahar|group=К.}}.
XX-гӀа бӀаьшу ахнега кхоачаш долча хана ''[[нохчий тукхамаш|тукхам]]'' яхаш термин а йолаш нохчашта юкъе керда классификаци оттаяь хиннай. Цу классификацех, дукхагӀа мел дола тайпаш ''[[нохчий тукхамаш|тукхамаш]]'' яхаш цхьанкхетараш хьа а деш вӀашагӀдетталуш хиннад аьнна оттадаьд (цкъарчоа 8 тукхам дар белгалдоаккхаш хиннар, цул тӀехьагӀа — 9{{ref+|Эггара хьалха тукхам яха термин нохчашта юкъейоалаяьри цар дукхал Ӏойилла гӀийртари [[Мамакаев, Магомет Амаевич|М. А. Мамакаев]] хиннав. 1934-ча шера яз а баь, 1936-ча шера кепатехача «Правовой институт тайпизма и процесс его разложения» яхача [[лустам]]а чу авторо «тукхам» яха дош цкъа тӀехьа хьоахадаь хиннадац{{sfn|Мамакаев|1936|с=55—71}}. «Тукхама» [[Определение (логика)|къоастам]] из болх хийца а хийца хоам тӀа а теха тӀехьагӀа арабийннача тӀакхийттаб цу тӀа 1962-ча шереи — «Чеченский тайп (род) и процесс его разложения», укхаза М. А. Мамакаевс 8 тукхам белгалду{{sfn|Мамакаев|1962|с=10, 42}}, 1973-ча шереи — «Чеченский тайп (род) в период его разложения», укхаза дӀахо массане тӀаийца лелаергйола [[дагарг]] лелаю — 9 тукхам{{sfn|Мамакаев|1973|с=16—19, 84}}.||name=Tukhum|group=К.}}). Таханарча дийнахьа хетачох, тукхамаш нохчашта юкъера [[фу]] е лаьтта белгалдоаккхаш леладу дош лоархӀ{{sfn|Натаев|2015|с=2, 7}}, тӀаккха гӀалгӀай шахьар — духхьала лаьтта — [[ГӀалгӀайче]]н да́къа белгалдоаккхаш лоархӀ<ref>{{статья |автор = |заглавие = К ингушской терминологии: термины «район», «город», «улица» |издание = Материалы научной конференции, посвящённой культуре и истории ингушского народа «ГӀалгӀайче—Хьо—Со—МоцагӀе—Даимле» |тип = Научный журнал |место = Назрань |год = 1999 |выпуск = 1 |страницы = 3}}</ref>. Вайнаьха цхьанкхетараш массехк тайпара кхетаде йиш хилар бахьан долаш XIX-ча бӀаьшеренгара денз Россе [[кавказоведение|кавказтахкаргахьа]] царех йоаккхаш йола цӀи ''общество'' ({{lang-inh|юкъарло}}) хиннай.
=== Къаманга бехкар ===
Оарстхой тархьарца хьабаьнна моттиг малхбузехьа [[гӀалгӀай]] [[къам]] долаши, малхбоалехьа [[нохчий]] къам долаши хиннай. Цудухьа къаьстта [[СССР|Советий союз]] ехачул тӀехьагӀа [[Национальная идентичность|къаманцара сакхетам]] чӀоагӀа болча вайна́ха́ юкъе ха мел йода къовсамаш хул — цхьаболчар оарстхой [[малхбоале|малхбоалехьа]] баха гӀалгӀай ба йоах{{ref+|Из йоах, масала, [[Коазой Нурдин]]еи{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}, [[Таренаькъан Лиля]]си кхычари{{sfn|Ингуш.-рус. слов.|2009|с=536}}, иштта кхычар а|group=К.}}, вокхар — [[малхбузе]]хьара нохчий ба йоах{{ref+|Масала, [[Мамакаев, Магомет Амаевич|М. А. Мамакаевс]]{{sfn|Мамакаев|1962|с=10, 42}}{{sfn|Мамакаев|1973|с=16—19, 84}}, [[Хожаев, Далхан Абдулазизович|Д. А. Хожаевс]]{{sfn|Комсомольское племя|04.10.1990|с=}}, кхычар а|group=К.}}. Массехк тохкамо хьаяхачох, оарстхой юкъарлоно гӀалгӀай тархьаре чӀоагӀа лоадам бола да́къа лаьцад — гӀалгӀай къам латташ йолча 7 шахьарех цаӀ хиннай из{{ref+||name=Shahar|group=К.}}. Нохчашка а да оарстхой яхаш тукхам, нохчий къам шийх латташ йолча 9 тукхама́ юкъе до́даш лоархӀ цар из (иштта, масала, 9 тукхаман белгало а йолаш [[Чеченская Республика Ичкерия|Нохчий Паччахьалкхе Ичкерен]] [[Герб Чечни#Герб Чеченской Республики Ичкерия|тхьамагӀа]] тӀеи [[Общенациональный конгресс чеченского народа|Нохчий къаман юкъарча конгресса]] байракха тӀеи латташ долча 9 седкъах цхьа седкъа — оарстхой ба{{ref+||name=Tukhum|group=К.}}.
[[Союз Советских Социалистических Республик|Советий хана]] а оарстхой паспорта тӀа гӀалгӀай болаш язбаьб даим{{ref+|{{sfn0|Волкова|1973|с=170}}; {{sfn0|Шнирельман|2006|с=209—210}} (ссылаясь на Н. Г. Волкову, 1973, с. 162, 170—172).|group=К.}}. Ӏилман гӀоза чу а XX-ча бӀаьшереи XXI-гӀа бӀаьшу долалуши оарстхой къаманга бехкаш хилча, гӀалгӀай юкъарлонех цаӀ йолаш лаьрхӀаб уж{{ref+|Например, {{sfn0|Крупнов|1971|c=119, 152, 174}}; {{sfn0|Павлова|2012|c=56, 83}} и другие.|group=К.}}.
'''ХӀанз латтача хана'''. Этнолог В. А. Шнирельманс яхачох, оарстхой малагӀча къамах лархӀа деза лоархӀаме дац, къаьгга политикаца дувзаденна а да, хӀана аьлча оарстхой гӀалгӀай а нохчий а да́къа да — царех цхьабараш гӀалгӀай мотт а бувцаш шоаех гӀалгӀай оалаш ба, кхыбараш нохчий мотт а бувцаш шоаш нохчашца бувзабеш ба{{sfn|Шнирельман|2006|с=372—373}}. ХӀатоане оарстхоех цхьаццабараш цу шин къамах шоаш лоархӀе а, шоай къаьстта [[Этническое самосознание|къаман сакхетам]] болаш ба{{sfn|Павлова|2012|с=57, 59}} (дукха лагӀаш дола къаман сакхетам оал цох).
=== Лоаттам ===
Оарстхой шахьара лоаттам — цу шахьаре хинна тайпаши наькъаши — хӀанз а тохкамхоша дика техкадац, ер ма йий аьнна чӀоагӀъяь йолаш Ӏилманхой барт тайна классификаци а яц. Оарстхой дай галаехи, мержоехи, цӀечоехи, ялхароехи хьабаьнна хилар нийса лоархӀ{{sfn|Ахмадов Я. З.|2009|с=162}}, цхьабакъда иззамо нийса лоархӀ уж тайпаш шоаш цу оарстхоех лархӀар, цхьа ха яьнначул тӀехьагӀа царна из цӀи дӀатӀая́лар бахьан долаш.
{| class="standard" style="text-align: left"
|- style="background: #3A8F3C; text-align: center"
| colspan=3 | <small><span style="color:#FFFFFF">'''Тайпаши наькъаши'''</span></small>
| colspan=2 | <small><span style="color:#FFFFFF">'''Хьабаьнна моттиг'''</span></small>
| colspan=3 | <small><span style="color:#FFFFFF">'''Фамилии и этногенез'''</span></small>
|-
| 1.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Белхарой]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Белхарой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Белхара]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Белхароевы{{sfn|Волкова|1974|с=166}}
|
| rowspan="11" | → гӀалгӀай
|-
| 1.1.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Булгучевы|Булгучанакъан]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Булгучан-некъ'''и'''е''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Эги-чож|Эга чӀож]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Булгучевы{{sfn|Волкова|1974|с=161, 166, 228, 243}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 1.1.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Эги-чож|Эга чӀож]]{{ref+|ЗагӀенаькъан [[Эги-Чож|Эга чӀожера]] хьабаьнна хилар [[Социальная сеть|социальни мазашка]] хьоахадаь да — [[Facebook]] тӀа ГӀалгӀай Мехка вахача ЗагӀенаькъан Ислама йоах ишта{{sfn|Кавказский Узел|16.11.2018|с=}}.|group=К.}}
|
| colspan=2 | Дзагиевы/Дзангиевы/Зангиевы → [[цоринцы]]
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 1.1.2.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Эги-чож|Эга-ЧӀож]]{{ref+|Хьаьшанаькъан [[Эги-Чож|Эга чӀожера]] хьабаьнна хилар [[Социальная сеть|социальни мазашка]] хьоахадаь да — [[Facebook]] тӀа ГӀалгӀай Мехка вахача ЗагӀенаькъан Ислама йоах ишта{{sfn|Кавказский Узел|16.11.2018|с=}}.|group=К.}}
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Хашиевы → [[цоринцы]]
|
|-
|
| colspan="2" |1.1.3.
| colspan="2" |[[Хай (поселение)|Хьай]]
| colspan="2" |Мейриевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=68}}
|-
|
| colspan="2" |1.1.4.
| colspan="2" |Куртой-Юрт
| colspan="2" |Куртоевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=62}}
|-
| 1.2.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[КӀориганаькъан]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |[[ДаьттагӀе]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Кориговы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=60}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 1.2.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Баталовы{{ref+|''Баталовы'' относятся к разным тайпам: 1) Баталовы из села [[Сагопши]] относятся к Кориговым (переселились в Сагопши из-за кровной мести); 2) Баталовы-Умаровы ведут родословную от [[Леймой]]; 3) проживающие в [[Грозный|Грозном]] Баталовы — от Тангиевых ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=25}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 1.2.2.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |[[Берд-Юрт]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мамиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=65}}
|
|-
| 1.3.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Фаргиевы|Фаьрганаькъан]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Ферг-некъ'''и'''е''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Фаргив|Фаьрг]], [[Берешки|Берашке]], [[Аршты|Аьрште]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Фаргиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=85}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 1.3.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Арсамаковы{{ref+|Фамилию ''Арсамаковы'' ({{lang-inh|Арсмакнаькъан}}) носят представители разных ингушских тайпов: 1) несколько семей из [[Экажево]] ведут свою родословную от Фаргиевых ([[Белхарой]]); 2) Арсамаковы из [[Аки-Юрт]], [[Хурикау|Кескем]] и некоторых других населённых пунктов — [[Йовлой|Евлоевы]] ([[Йовлой]]); 3) Чемхильговы ([[Барханой]]), проживают в [[Верхние Ачалуки|Верхних Ачалуках]]; 4) Тимурзиевы, проживают в [[Чермен (село)|Базоркино]]; 5) Чергизовы, Могушковы ([[Цорой]]); 6) Чергизовы ([[Малорой]]); 7) [[Бисархой]], проживают в [[Гамурзиевский административный округ|Гамурзиево]]; 8) [[Полонкой]], проживают в [[Чермен (село)|Базоркино]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=18—19}}).|group=К.}}
|
|-
| 2.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Галай]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Галай''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Галанчож|Акха-Босе]]
Мужган<ref>[[Мужган]]</ref>
|
| colspan=2 | Галаевы, Базаевы, Гайсановы
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
| 3.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[ГӀоандалой]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''ГIандалой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Гандалбос|ГӀандала-Босе]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Гандалоевы{{ref+|Носители фамилии ''Гандолоевы'' могут быть разного происхождения: 1) орстхойские семьи из [[Бамут]]а, [[Хурикау|Кескем]]а, [[Сагопши]] и [[Яндаре]]; 2) часть Гандалоевых из Сагопшей не родственна Гандалоевым-орстхойцам и ведёт свою родословную от [[Чеберлоевцы|чеберлойцев]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=36—37}}).|group=К.}}, Додовы
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 3.1
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Акбиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=13}}
|
| → гӀалгӀай
|-
| 4.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Мержой]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Мержой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Мереджи (селение)|Мерж]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мержоевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=68}}
| style="vertical-align:center" | → [[Ауховцы (аккинцы)|аккинцы-ауховцы]]{{ref+|Информация о присутствии представителей тайпа Мержой в составе этногруппы [[ауховцы (аккинцы)|аккинцев-ауховцев]] упоминается, например, в работе [[Волкова, Наталия Георгиевна|Н. Г. Волковой]]{{sfn|Волкова|1974|с=}} и в переиздании словаря [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманова]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1997|с=381}}.|group=К.}}
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Аксаговы{{ref+|Фамилию ''Аксаговы'' ({{lang-inh|Аькхасагнаькъан}}) носят представители разных ингушских тайпов: 1) [[Мержой]], проживают в [[Долаково]]; 2) [[Барахой]], проживают в [[Плиево]]; 3) [[Баркинхой]], проживают в [[Мужичи]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=13}}).|group=К.}}
|
| rowspan=7 | → гӀалгӀай
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.2.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Гушлакиевы{{ref+|Фамилия ''Гушлакиевы'', патронимия Мержой, из [[Бамут]]а, также проживают в [[Малгобек]]е и [[Сагопши]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=44}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.3.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Дербичевы{{ref+|''Дербичевы'' ({{lang-inh|Дербичнаькъан}}) являются представителями разных ингушских тайпов: 1) [[Мержой]], проживают в [[Алхасты|Алхастах]], некоторые носят фамилию ''Сосуркиевы'' ({{lang-inh|Сосаркъийнаькъан}}) 2) Албогачиевы ({{lang-inh|Албохчнаькъан}}) ([[Леймой]]), проживают в [[Гамурзиевский административный округ|Гамурзиево]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=46}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.4.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Кузьговы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=62}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.5.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| colspan=2 | Мусаевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=71}}, Мус<u>и</u>евы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=71}}, Мус<u>о</u>евы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=71}}
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.6.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Хантыговы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=88}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 4.7.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Юсуповы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=102}}
|
|-
| 5.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Гулой|ГIулой]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Мержой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{ref+|У Э. Ш. Дахкильгова — ''Цорой''{{sfn|Дахкильгов|1991|c=42}}.|group=К.}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Гул (село)|ГӀул]], Хьайхар, [[Мереджи (селение)|Мерж]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Гулоевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=42}}, Гулиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=42}}, Гациевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=43}}, Нагадиевы, Хучбаровы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=42}}
| style="vertical-align:center" | →
| → гӀалгӀай
|-
| 6.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Мужахой]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Мужахой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мужахоевы (Мужухоевы){{sfn|Дахкильгов|1991|c=70}}
|
| rowspan=9 | → гӀалгӀай
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Актомировы{{ref+|''Акт<u>о</u>мировы'', ''Акт<u>е</u>мировы'', ''Акт<u>и</u>мировы'' ({{lang-inh|Ахтемарнаькъан}}) являются представителями разных ингушских тайпов: 1) [[Мужахой]] из [[Экажево]]; 2) Чемхильговы из [[Верхние Ачалуки|Верхних Ачалуков]]; 3) [[Шоанхой]] из [[Экажево]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=13}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| colspan=2 | Алихановы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=15}}, <u>Эльд</u>ихановы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=15}}
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2.1.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Гемиевы{{ref+|''Гемиевы'' являются представителями двух ингушских тайпов: патронимия Алихановых — [[Мужахой]] и [[Цорой]] из [[Алхасты|Алхастов]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=40}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2.2.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мосиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=15}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2.3.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мургустовы{{ref+|''Мургустовы'' являются представителями двух ингушских тайпов: патронимия Алихановых — [[Мужахой]] и [[Барханой]] ({{sfn0|Дахкильгов|1991|c=70}}).|group=К.}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2.4.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Ольгиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=15}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.2. [[Велхенаькъан]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Виелха-некъ'''и'''е''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Велхиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=33}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.3.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Китиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=59}}
|
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 5.4.
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Куртоевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=62}}
|
|-
| 7.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Органаькъан]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Оьрг-некъ'''и'''е''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
| 8.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Хьайхарой]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Хьевхьарой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Хьайхар]], [[Мереджи (селение)|Мерж]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Хайхароевы, Хамзатовы, Дженаралиевы, Турашевы, Хучбаровы, Гулиевы, Нагадиевы
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
| 9.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[ЦӀечой]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}1974{{sfn|Волкова|1974|с=161, 163}}1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''ЦIечой''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}<br>1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}2005{{sfn|Ингуш.-рус. слов.|2005|с=474}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[ЦӀеча-Ахка]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Цечоевы{{sfn|Волкова|1974|с=166}}{{sfn|Дахкильгов|1991|c=97}}
| style="vertical-align:center" | → [[Ауховцы (аккинцы)|аккинцы-ауховцы]]{{ref+|Информация о присутствии представителей тайпа Цечой в составе этногруппы [[ауховцы (аккинцы)|аккинцев-ауховцев]] упоминается, например, в работе [[Волкова, Наталия Георгиевна|Н. Г. Волковой]]{{sfn|Волкова|1974|с=204}} и в переиздании словаря [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманова]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1997|с=381}}.|group=К.}}
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
| 9.1.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| colspan=2 | Апиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=18—74}}, <u>О</u>пиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=18—74}}
| → гӀалгӀай
|-
| 9.2.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| colspan=2 | Бариевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=24}}, Б<u>о</u>риевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=24}}
| → гӀалгӀай
|-
| 9.3.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Боканаькъан]]{{ref+|Информация о принадлежности Боковых к тайпу Цечой упоминается, например, в СМИ — это утверждает интервьюируемый журналистом ИА «[[Кавказский узел|Кавказский Узел]]» житель Ингушетии Абдулла Боков{{sfn|Кавказский Узел|16.11.2018|с=}}.|group=К.}}
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Бока-некъ'''и'''е''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[ЦӀеча-Ахка]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Боковы{{sfn|Волкова|1974|с=166}}{{sfn|Кавказский Узел|16.11.2018|с=}}, Келиговы
|
| → гӀалгӀай
|-
| 9.4.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[ЦӀеча-Ахка]]
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Гардановы{{sfn|Волкова|1974|с=166}}
|
| → гӀалгӀай
|-
| 9.5.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Гарчой|ГӀарчой]]
| 1973{{sfn|Мамакаев|1973|с=19}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | 9.5.1. Анастой
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Анастой (хӀанз [[ДаьгӀасте]]н [[Ботлихский район|Ботлихски шахьара]] [[Анасалта]] я)
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Анастоевы
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|-
| 9.6.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мазиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=64}}
|
| → гӀалгӀай
|-
| 9.7.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Мусиевы{{sfn|Дахкильгов|1991|c=64}}
|
| → гӀалгӀай
|-
| 10.
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | [[Ялхорой (общество)|Ялхарой]]
| 1978{{ref+|У А. С. Сулейманова — ''Iалха некъ'''и'''''{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.|group=К.}}1991{{sfn|История Чечно-Ингушетии|1991|с=50}}
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |
|
| style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Ялхороевы
|
| → гӀалгӀай<br>→ нохчий
|}
== Шахьара лаьтта ==
=== ЦӀи ===
[[Файл:Карта Орстхой-Мохк.svg|280px|right|Таханарча ГӀалгӀайчени Нохчийчени ДаьгӀастени мехкасурта тӀа хьахье́кха́ дола оарстхой шахьара доазув]]
Эрсий меттала цхьаццаболча [[кавказоведение|кавказ тохкача]] Ӏилманхоша (Ш. Б. Ахмадов, А. С. Сулейманов кхычар а) оарстхой тархьара лаьттах оарстхоех йоакккхаш йола цӀи йоаккх — ''Орстхой''{{дехьавалар|цӀи}}<ref>{{Книга|ссылка=https://karchava.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/a_suleymanov_-_toponimia_chechni_-_1997.pdf|автор=А. С. Сулейманов|заглавие=Топономия Чечни|год=1997|место=Нальчик|страницы=13|страниц=687|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422113127/https://karchava.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/a_suleymanov_-_toponimia_chechni_-_1997.pdf|url-status=live}}</ref>.
Оарстхошеи [[гӀалгӀай|гӀалгӀашеи]] цу лаьттах ''Арсхте/Арште'' яхад яхаш хиннаб кхыча къаман тохкамхой<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1760-1780/Gildenstedt/primtext8.htm#275 Комментарий № 275] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130329181721/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1760-1780/Gildenstedt/primtext8.htm#275|date=2013-03-29}} к ''[[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]'' Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг., в переводе Т. К. Шафрановской.</ref>, хӀаьта нохчаша — ''Арстхой/Арштхой''<ref name="Ш.Б.А.">''Ахмадов Ш. Б.'' [http://www.chechnyatoday.com/downloads/kniga_chechingushetia_ahmadov.pdf Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века).] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150923202508/http://www.chechnyatoday.com/downloads/kniga_chechingushetia_ahmadov.pdf |date=2015-09-23 }} — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — С. 230.</ref>. [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]]с оарстхой лаьттах ''Округ Карабулак'' аьннад (оарстхошта тилла́ча [[тюркские языки|тюркий]], хьагучох белгга [[кумыкский язык|гӀумкий]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=115}} овла болча «карабулаки» яхача [[экзоэтноним|арахьарча цӀерагӀа]]), цул тӀехьагӀа цо хьайоалаяьй из моттиг белгалйоахаш лелаю кхы массехк [[топоним]]: нохчий — ''Арисх Тояи/Ариш Тояй'', [[черкесы|черсий]] — ''Балсу'' ([[Фарта]]н къаьнарча цӀерах — Балсу<ref>''Ахмадов Ш. Б.'' Ук. соч. — С. 231.</ref> ([[тюркские языки|тюрк.]] «[[Модз|Меза]] хий»)<ref>''[[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]'' Провинция Кистия или Кистетия // Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. К политической географии и народоведению Кавказских гор. — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2002. — С. 244.</ref>.
=== Доазув ===
Хетаргахьа, [[юкъера бӀаьшерий чаккхе|юкъерча бӀаьшерен чаккхен]] [[мур]]агара денз оарстхой баьхаб [[Эса]] а, [[Фарта|Форта]]н а хиний магӀарчеи юкъерчеи даькъе. Таханарча дийнахьа оарстхой лаьтта нийслу доккхагӀа долча [[ГӀалгӀайче]]н [[Шолжа шахьар|Шолжа шахьара]] даькъ тӀеи, [[Нохчиче|Нохчичен]] [[Серноводски шахьар|Серноводски шахьара]] даькъ тӀеи, [[Ачхой-Мартановский район|Оарштхой-Фартан шахьара]] доазон йистерча даькъ тӀеи.
==== Оарстхой шахьара юхера моттигаши нахи ====
{|
|-
| colspan="3" style="text-align:center" | — лаьтта [[Тийрк]]а дехьарча гӀомарашка хьалдодаш хиннад{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}
|-
| — гӀалгӀай{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}} || [[Файл:Compass Rose Russian North.svg|140px|center|Роза ветров]] || — [[аьккхий]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=115}}, [[галай]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}, [[Ялхорой (общество)|ялхарой]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78, 105}}
|-
| colspan="3" style="text-align:center" | — гӀалгӀай {{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}} ([[кхаькхалой]]и{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=38}}, [[Цоринский шахар|цхьоройи шахьар]]{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=64}})
|}Оарстхой лоалахой хиннаб аьккхийи ялхаройи (из тайпа цкъаза оарстхоех а дӀатох). А. С. Сулеймановс яхачох, оарстхой лоалахой хиннаб: лоамашкагахьа зӀилбухехьеи малхбузехьеи — [[гӀалгӀай шахьар]]аш, малхбоалехьа — ялхаройи галайи, цхьабакъда галаех цо аьннар цо ше а кхыча тохкамхоша яхачунца вӀашкадагӀац, галай шоаш оарстхой хилар бахьан долаш{{ref+|1997 шера юха арахийцача А. С. Сулейманова оарстхоех болча лустама йоазон тӀа цхьаццайола политизаци чуяьнна хиннай: 1) [[ялхарой]]и, [[галай]]и тайпаш нохчий долаш санна белгалдаьхад (шаккхе а тайпа нохчий а, гӀалгӀай а доллашшехь); 2) Аренгахь оарстхой баржар малагӀча доазонах хиннад дувцача метте хьалха мо хоадам бинза «уходила в затеречные пески» аьнна яздаь а доацаш, хаьдда «уходила за реку [[Сунжа (приток Терека)|Сунжу]]» аьнна яздаьд; 3) А. С. Сулеймановс юххьанца гӀалгӀаштеи, нохчаштеи юкъера моттиг дӀалоацуш хинна [[фу]] да из яхаш цо оттабаь хинна [[экам]] дӀабаьккхаб (Сулейманов, 1978, с. 78-80; Сулейманов, 1997).|group=К.}}<ref name="В.Н.Г.163">''Волкова Н. Г.'' Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX в. — М., 1974. — С. 163.</ref>{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=78}}.
=== Пхьанаш ===
Оарстхой пхьанаш хӀанз а дика тохканза я, лоадам бола хоам гулбаьр А. С. Сулейманов мара хиннавац (1976—1985-ча шерашка диъ дакъа долаш арахийца болх), кхыча [[кавказоведение|Кавказ тохкача]] [[Ӏилманхо]]ша тохкмаш де езаш а я.
== Дукхали баржари ==
XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш — XIX-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой шахьаре 40-нега кхоаччаш [[Поселение|пхьа]] хиннай, хӀаьта цун дина а политикацара а юкъара эйла [[Цеча-Ахка|ЦӀеча-Ахка]] хиннай, оарстхоша шоай дай баьха моттиг лоархӀаш йола. Цу ха́нна царех цхьа дакъа лоаман чӀожашкара [[Шолжа]] атагӀа гӀолла дӀахьабаьржа ба́ха хайшаб — таханарча ГӀалгӀайчени Нохчичени аренашкеи лоам дӀатӀакхачалехь да́дача лаьтташкеи хул из, цул тӀехьагӀа [[ДаьгӀасте]] дӀабахаб уж — [[арара аьккхий|арарча аьккхий]] юкъарло хӀетта хьахулача да́къа лаьцад оарстхой цхьан даькъо.
Оарстхоша шоаш хьаяхачох, тархьарца уж баьха моттиг [[Фарта|Форта]]н хикертагара [[даьрже]]га кхаччалца йола моттиг хиннай. Цигара Ӏоъарабаьнначул тӀехьагӀа — Шолжа юкъерча даькъе хайшаб: малхбоалехьа — [[Гехи (село)|ГихтӀенга]] кхаччалца, малхбузехьа — [[Яндаре]]га кхаччалца{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.
XX-ча бӀаьшера оарстхой дӀахьабаржари цар дукхали официальни [[Переписи населения в России|СССР а Эрсечен а хьисап деш нах дӀаязбеча хана]] лаьрхӀаяц. 1990-ча шера оарстхой инициативни тоабо [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча «[[Комсомола фу]]» яхача газета тӀа лустам язбаь хиннаб{{ref+|Лустама́ кӀала ӀотӀаязваь кхо саг хиннави: Х. Коригов — начальник ППО УМ-4 треста «ГТПС», С. Мержоев — диспетчер Прикаспийского отделения ВНИГИИК, {{comment|М. В. Белхороев|Белхороев, Магомет Вахаевич}} — прокурор [[Шейх-Мансуровский район|Заводского района]] города [[Грозный]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.||name=KMB|group=К.}}, цига оарстхой баьха моттигаш а цар дукхал масса саг гаргга хиннай а яздаьд{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}, тӀаккха 1999-ча шера оарстхоех бола цхьаццабола демографе хоам социолог хиннача {{comment|М. М. Юсуповс|Муса Мовлиевич Юсупов}} хьоахабаьб [[Российская академия наук|Россе Ӏилмай академе]] [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Этнологеи антропологеи института]] зарбанчено арахийцача «{{comment|EAWARN|Сеть этнологического мониторинга и раннего предупреждения конфликтов}}» яхача бюллитена тӀа
{{sfn|Юсупов|1999|с=}} (газета тӀареи бюллитена тӀареи хоам советий-россе Ӏилманхо хиннача [[Шнирельман, Виктор Александрович|В. А. Шнирельманас]] пайда ийцаб ший балхагахь{{sfn|Шнирельман|2006|с=372—373}}). Цу шин хьаста́ тӀатовжаш хилча, XX-ча бӀаьшерен 90-ча шерашка оарстхой дукхали уж баьха моттиги ишта хиннай:
* [[Ачхой-Мартановский район|Оарштхой-Фартан шахьар]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш дац; оарстхой, масала, бах [[Бумат]]а (гӀоандалой, мержой, гӀулой){{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.
* [[Наьсарен шахьар]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}} — 10 000-нел совгӀа оарстхо вах; [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи, [[СурхотӀе|СурхотӀаи]], [[Яндаре]]и, масала, бахаш 10—30 % оарстхой ба{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.
* [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьар]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш дац; масала, СоагӀапча 5000 сагах 4000 эзар оарстхо (Галай, ГӀоандалой, Белхарой, Боканаькъан, Булгучанаькъан, КӀориганаькъан, Мержой, ГӀулой, Мужахой, Фаьрганаькъан, ЦӀечой, кхыбараш){{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.
* [[Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Сунженский район]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}} — 10 000—15 000 оарстхо; масала, [[МагӀара Оалкам|МагӀарчеи]] [[ЭгӀара Оалкам|ЭгӀарчеи Оалкама]] бахарех 90 % хиллал бахараш оарстхой ба (ГӀулой, Галай, Белхарой, Боканаькъан, Булгучанаькъан, КӀориганаькъан, Мержой, Фаьрганаькъан, ЦӀечой, кхыбараш), [[Илдарха-ГӀала]] тӀа, [[ГӀажара-Юрт]]а, [[Сипсой-ГӀала]] тӀа — массехк эзар оарстхо ва{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}}.
* [[Шолжа-ГӀала]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.
* [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] кхыйола регионаш{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац..
# [[ГӀалме шахьар]]и [[Буро]]и{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.
# [[Казахстан]]{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}} — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.
== Оарстхой тархьар ==
[[Файл:Орстхой (абреки).jpg|300px|справа|мини|[[СоагӀапче]]ра оарстхой [[эбаргаш]], аьттехьа ва́гӀар [[Мержой]] {{таржам дац|Биргиа}} Ахьмад ва.]]
Оарстхой [[тархьар]] яхар шин маӀане кхетаде йиш я. Цкъа дале, ''шахьар'' хьахинначул тӀехьагӀа хинна дола тархьар санна а кхетаде йиш я из, хӀаьта довзаш дола шахьара тархьар XVIII-гӀа бӀаьшера юхьига тӀара доагӀа [[Арштынка|Аьрште-Аьлени]] [[Футта]]ни йистерча бердаш тӀа{{sfn|Ахмадов Я. З.|2009|с=52, 161}}. ШозлагӀа дале, оарстхошта юкъе чудолхаш хиннача тайпий тархьар санна а кхетаде а йиш я из — [[Галай]]и, [[Мержой]]и, [[Цечой]]и [[Ялхорой (общество)|Ялхаройи]]. Шахьар хьаяьча цу тайпий тархьар дуккха кӀоарггагӀеи ширагӀеи да шахьара ший тархьарал — масала, [[Русское царство|Эрсий царствон]] каьхаташка XVII-ча бӀаьшеренгара денз хьоахаеча «Мерези» яхача [[топоним]]ца бувз мержой{{ref+|Ши каьхат да из: <br>* Хьалхардар — 1616-ча шера [[ардара бетта 6]]-ча денал хьалхагӀа яздаьр: «Челобитная служилых „окочан“ Терского города, поданная в Терской [[Воеводская власть#Приказная изба|приказной избе]], о притеснениях со стороны [[кабардинцы|кабардинского]] кн. Сунчалея Янглычевича Черкасского»; <br>* ШоллагӀдар — 1619-ча шера [[маьтсела 4]]-ча денал тӀехьагӀа доацаш яздаьр: «Отписка терского воеводы Н. Д. Вельяминова в [[Посольский приказ]] о принесении [[шерть|шерти]] кабардинским [[мурза|мурзой]] Алегукой Шегануковым и о просьбе кабардинских мурз прислать к ним ратных людей для совместной борьбы с [[ногайцы|ногайскими татарами]]» ({{cite web |author = |url = http://constitutions.ru/archives/5396/8 |title = Кабардино-русские отношения в XVI—XVIII веках. |lang = ru |website = constitutions.ru |date = |access-date = |archive-url = |archive-date = |deadlink = yes }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — М: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — Т. 1. — С. 95, 97).|group=К.}}. Из доацаш цӀечой [[ЦӀеча-Ахка]] а XV-ча бӀаьшера йиллай{{sfn|Ильясов|2004|с=328}}.
=== Хьабалар ===
Академик [[Паллас, Пётр Симон|П. С. Палласас]], 1793—1794 шерашка ший Кавказе экспедици еш баьча наькъа [[итог|хоадамах]] болча белхагахь оарстхой белггала гӀалгӀаех хилар яздаьд{{sfn|Пётр Симон Паллас|1996|c=248}}.
Хьагучох, оарстхой шахьар XVII бӀаьшу чакхдоалаш XVIII бӀаьшу долалача хана эттай [[Аьрште-Аьли|Аьрште-Аьлени]] [[Футта]]ни бердаш тӀа нийслуча лоха лоамаш да́гӀача а́ра{{ref+|Коазой Нурдина́ хеташ хинначох, оарстхой шахьар XVII-ча бӀаьшерен чаккхенгара денз отта йолаеннай — [[гӀалгӀай лоамара ӀокӀалабовлар|гӀалгӀай лоамара шаьрача ара ӀокӀалабийннача]] хана (цун белхагахь кхыдола къамаьл а нийслу: оарстхой шахьар 6 гӀалгӀай шахьара́ юкъе хьоахаю цо, хӀаьта уж хьахилар XVI-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъага е XVII бӀаьшеренга диллад цо) ({{sfn0|Кодзоев|2002|с=}}). [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Я. З. Ахмадовс]] оарстхой шахьар хьахилар XVIII-ча бӀаьшерен хьалхарча иттшерашка дийхкад ({{sfn0|Ахмадов Я. З.|2009|с=161}}).|group=К.}}. Оарстхой юкъарло хьаеш кӀийленга лаьттараш ба [[аьккхий]]и, [[галай]]и, [[мержой]]и, [[цӀечой]]и, [[ялхарой]]и юкъарлонашкара нах. Оарстхой хьахиларгахь къаьстта цӀечой белгалбоахаш моттиг а хулар — массаболча оарстхоша шоаш хьабаьнна моттиг юкъерча бӀаьшарен [[ЦӀеча-Ахка]] яха [[эйла]] хиннай яхаш къамаьлаш хиннад нийслуш{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=79, 83}}.
=== Шахьар оттар ===
{{Хьажа иштта|Галай|Мержой|ЦӀечой}}
Оарстхой [[бехкам]]а ''магӀарчарнеи эгӀарчарнеи'' бекъ. ''МагӀара оарстхой'' ба́ха хайшаб малхбузехьа [[Асса (приток Сунжи)|Эса]] юкъера дакъеи малхбоалехьа [[Фортанга|Фартеи]] [[Шалажа]] оала хийи долча лаьтта{{sfn|Ахмадов Я. З.|2009|с=161}}.
XVIII-гӀа бӀаьшере йодача юкъа XIX-гӀа бӀаьшу тӀакхаччалца оарстхой кӀалхахьа улача шаьрача ховша болабеннаб, бехкама ''эгӀара оарстхой'' оалаш бола уж хайшаб малхбузехьа [[Яндархий]] [[Шолжа]]х кхетача меттера малхбоалехь Ша́лажа Фартах кхетача моттигага кхаччалца долча лаьтта{{sfn|Ахмадов Я. З.|2009|с=161}}.
=== Йоазонашка духхьашха хьоахабар ===
Оарстхоех бола хоам геттара кӀезига ба, болаш бар а XVIII-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе географеца хоттаденнача литературеи [[Россе импери|Россе импере]] Ӏаьдала каьхаташкеи мара бац. Масала, ''карабулаки'' яха цӀи {{comment|духхьашха|впервые}} 1763-ча шера [[Воронцов, Михаил Илларионович|М. И. Воронцовси]] [[Голицын, Александр Михайлович (вице-канцлер)|А. М. Голицынси]] кулг яздаьча [[Коллегия иностранных дел|Кхыча мехкарча гӀулакхий коллеге]] каьхата тӀа хьоахаю, оарстхой цхьа да́къа [[оарстхой кхолхабар|шаьрача дӀакхолхадар]] бахьан долаш. ТӀаккха цу бӀаьшера 70—90-ча шерашка ''карабулакаш'' яхараш[[Западная Европа|Малхбузехьарча Европерчеи]] Эрсечерчеи тохкамхой балхашка а хьоахабаьб ([[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]], Л. Л. Штедер, [[Паллас, Пётр Симон|П. С. Паллас]], кхыбараш){{sfn|Волкова|1973|с=162}}{{sfn|Ахмадов Я. З.|2009|с=52}}. [[Волкова, Наталия Георгиевна|Н. Г. Волковайна]] хеталуш хиннад оарстхой лаьтта [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] ший гӀорбаьннача «[[География Грузии (книга)|Гуржехьен географе]]» тӀа {{Comment|Ӏолиста|описать даь}} хинна хила мег. Иштта цо йоахар В. Н. Гамрекелес хьадоаладаьча 1733-ча шера оттадаьча мехкасурта тӀа Фарта (''Балсу'' аьнна цӀи яьккха́ча) йисте латтача 100 юрта баьхараш оарстхой хиннаб аьнна{{sfn|Волкова|1974|с=163}}.
=== Духхьашха Россех кхетар ===
Долаш долча бовхамашта тӀатайжача, 1762-ча шера аьхки ахаш оарстхой [[гӀалгӀаша им диллар|им дилла]] кийча хиларал совгӀа [[ДӀаьгӀате|ДаьгӀасте]] дӀа а баха́ Аджи-Муртазали яхача [[гӀумкий]] аьлан лаьтташка [[Эндирей]] [[эйла]] йисте {{Comment|кхалха|переселиться}} кийча а хиннаб{{sfn|Доклад о границах и территории Ингушетии|2021|c=66}}. Из цар дарца уж [[Эрсече]]н кара чуболхилга а лоархӀаш хиннаб уж, Эндиреера уллубияш Эрсечен вассалаш хиларах. Россе паччахьа Ӏаьдала викал [[теш]] а волаш оарстхой 22 хьалххочо раьза а болаш соцам баь хиннаб цу хӀаманна тӀа. Уж хьалххой оарстхой чӀоагӀагӀа шиш болча 8 тайпа-наькъа викалаш хиннаб<ref>Виноградов В. Б., Умаров С. Ц. Вхождение Чечено-Ингушетии в состав России. Грозный, 1979. С. 41—42</ref>. [[Аманат (есар)|Ама́наталла]] Эндиреерча аьла́ хьалххой 5 бер дӀаденна хиннад<ref>Ахмадов Я. З. Взаимоотношения народов Чечено-Ингушетии с Россией в 18 веке. Грозный, 1991 г. С. 72.</ref>. Цу шерашка {{Comment|кхалхарах|переселение}} лаьца къамаьл деш а Россена караболхаш а {{Comment|оарстхошха|оарстхоех, оарстхой оагӀарахьара}} хиннараш ба мержойи, даьттагӀойи, ялхаройи хьалххой ({{lang-ru|Мережиева, Татыхова, Элхургалиева, Аокаева фамилии}}). Кхелха́чарна юкъе цӀечой тайпан нах а хиннаб{{sfn|Волкова|1974|с=168}}. Цу шерашкарча каьхаташка ГӀоандалойи, {{таржам дац|Фиразовийи}}, Булгучанаькъани, Бузуртанаькъани, КӀориганаькъани, Белхаройи юрташ ({{lang-ru|деревни}}) я ювцаш, хьагучох, цар Ӏе лаьрхӀа хиннад{{sfn|Доклад о границах и территории Ингушетии|2021|c=66}}.
[[Русско-турецкая война (1768—1774)|Хьалхара эрсий-туркий тӀом]] (1768—1774) хьа́лехь [[Екатерина II|ШоллагӀча Екатерина паччахьа]] амар даь хиннад [[ГӀаьбартехье]]нахи «[[Къобанхий|Къобанхин]] оагӀорахьа» да́хача къамаехи хоамаш гулде аьнна. Уж хоамаш [[Кизлярская крепость|ГӀизлара гӀапковна]] комендант хиннача [[Потапов, Николай Алексеевич|Н. А. Потаповас]] гул а даь [[моздок|Маздакера]] ротмистр хиннача {{comment|А. Шелковс|Александр Шелков}} 1768-ча шера ардара бетта [[Санкт-Петербург|Петербурге]] хьалдена хиннад. Цу хоамашка оарстхой «балсу» яхаш а болаш, [[Кума (река, впадает в Каспийское море)|МагӀарча ГӀумахих]] зӀилбухен-малхбоалехьа ба́хача ''карачаяштеи'' (лоам чуводача баха [[къарший]]), [[Чегем|''чегемаштеи'']], ''караджауштеи'' (лоам чуво́дача ба́ха [[дигорцы|дугарой]]), ''балкараштеи'' ([[балкарцы|малкхарой]]), ''дюгераштеи'' (лоамара дугарой) тӀеххьа хьоахабаьб уж<ref>Документальная история образования многонационального государства Российского. В 4-х книгах. Книга первая. Россия и Северный Кавказ в XVI—XIX веках. / Под общей ред. [[Бондаревский, Григорий Львович|Г. Л. Бондаревского]] и Г. Н. Колбая. — {{М.}}: «Норма», 1998. — С. 175.</ref>. 1771-ча шера оарстхоша Эрсеченна тешаме хургхиларца чӀоагӀо яь хиннай{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}, цхьабакъда цу хана цу тайпара барт цхьа моллагӀдола Кавказера къам Эрсий паччахьалкхенах дӀакхета нигат долаш беш хиннабац — хӀанз укх миноте болча пайданна мара беш хиннабац цар из — шоаш де лаьрхӀар чакхдаьннача сахьате цу тайпара шоаш баь барт дӀабицбеш хиннаб цар. Дале а, И. Неймич инара́ла́ капитан Дегостодияс хоам дӀабеча хана ишта аьнна хиннад: «Они при первом случае доказали себя всеми образы доброжелательными, прося старшины и народ, чтобы, приняты были в вечное е.и.в. подданство, обещаясь дать от себя аманат»{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}.
Эрсий-туркий тӀом дӀа а баьнна [[Кючук-Кайнарджийский мир|Кючук-Кайнарджера машара барт]] (1774 шу) язбарца, юхе мел дисар ца лаьрхӀача а, [[Къулбаседа Кавказ]]е да́хача къамай вахара́ чӀоагӀа Ӏоткъам хиннаб — ГӀаьбартехье Эрсечен доалахьа хилар тӀаийцад, иштта Россе Ӏаьдало [[хӀирий]] шоай доала́ кӀала хилар а дӀакхайкадаьд, из бахьан долаш уж [[хӀирий шаьрача ӀокӀалабувлар|хӀирий шаьрача ӀокӀалабувла]] а болабеннаб. XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш XIX-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой а шоай бахачара ӀокӀалабувла болабеннаб: цкъарчоа [[Сунжа (приток Терека)|Шолжа]] йистеи, тӀаккха дӀахо тахан ГӀалгӀайчени, Нохчичени, ДаьгӀастени доазонашка нийслуча [[равнина|шаьрача аренашка]] Ӏохувшаш дӀагаьнабувлаш{{sfn|Ахмадов Ш. Б.|2002|с=68, 234}} (дукхагӀа мел бола оарстхой лоам чуводача ядача шаьрача аренашка кхы а 1772-ча шера а кхелха́ хинна хила тарлу{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}).
Хьаховчох, 1782-ча шера, цхьаццаболча оарстхошеи хӀирашеи дехар а даь, Россе Ӏаьдало [[Татартуп]] гӀапков хьалдаьд дехар даьраш [[гӀаьбартий|гӀаьбартехи]] [[нохчий]] лоамароехи лорабергболаш<ref>''Бутков П. Г.'' Материалы для новой истории Кавказа с 1722-го по 1803 год. Извлечения. — Нальчик: «Эль-Фа», 2001. — С. 318.</ref>. 1781-ча шера Россе эскара подполковник, дивизионни квартирмейстер хиннача {{comment|Л. Л. фон Штедерс|Леонтий Леонтиевич фон Штедер}} даь тешал да долаш оарстхой гӀалгӀашца цхьана шаьрача юрташ ехкаш хиннилга дувцащ<ref name="Н.Д.К.">{{книга |автор = Кодзоев Н. Д. |часть = Глава 4. § 1. Жизнь ингушей на равнинах и в горах |ссылка часть = https://web.archive.org/web/20120511085001/http://ingushetiyaru.org/history/book/13.html |заглавие = История ингушского народа |язык = ru |год = 2002 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = |ref = Кодзоев}}</ref>: {{цитата|автор=|Я следовал берегом реки Сунжи через равнины, и поля ингушей почти до гор. По ту сторону [Сунжи] на 4 версты восточнее лежали под лесистым отрогом 3 или 4 деревни ахкиюртовцев, представляющих смесь ингушей и карабулаков…}}
=== ГӀаьбартий кара хиларах ===
XVIII-гӀа бӀаьшере чакхйоалаш XIX-гӀа бӀаьшере йолалуча хана Россе Ӏаьдала тактика хиннай наг-нагахь цхьаццадола лоамарой къамаши фунаши (оарстхой а царна юкъе хиннаб) [[ГӀаьбартехье]]н кара да яхаш дола къамаьлаш чукховсар. [[Хьункархой импери|Туркий мехка́]] юкъедолхаш дола е цун Ӏаьдал долча лаьттаех оалаш хиннад цар уж ГӀаьбартехьен вассальни кара да аьнна. ТӀаккха ГӀаьбартехье цу юкъа Эрсий доалахьа йийрза хиларах, лаьтташ ГӀаьбартехьен кара да а́ларца из [[Российская империя|Россе импери]] кара хилар маӀан долаш а хиннад, цу лаьтташка шоаш шиш болаш хилар дӀагойташ а хиннад. [[ГӀаьбартий]] «[[доалахо]]ша» Кукале заман хана денз оарстхошкареи кхыча лоамара къамашкареи [[йоал]] ийъяьй яхар бух болаш къамаьл дац, хӀатоане цхьан юкъа цу тайпара ахча гӀаьбартеша ийдеш моттиг хиннаяле а, гӀаьбартий оагӀув Эрсечено хьал а лоацаш царна дикагӀа дола [[герз]] Ӏалашдеш хиннача ханаца дувзаденна хиннад из деррига<ref>''Кипкеева З. Б.'' {{cite web |author = |url = http://rudocs.exdat.com/docs/index-139143.html |title = Северный Кавказ в Российской империи: народы, миграции, территории. |lang = ru |website = rudocs.exdat.com |date = |access-date = 2019-05-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504174728/http://rudocs.exdat.com/docs/index-139143.html |archive-date = 2019-05-04 |deadlink = no}} — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2008. — С. 148—149.</ref>:
{{цитата|автор=[[Дельпоццо, Иван Петрович|И. П. Дельпоццо]]<ref>[[Акты, собранные Кавказской археографической комиссией|АКАК]], Т. 4. — Тифлис, 1870. — С. 879.</ref>|… Осетинцы, Балкарцы, Карачаевцы, Абазинцы, Ингушевцы и Карабулаки [то есть орстхойцы] есть люди вольные, и хотя они с некоторых времён и платили им [кабардинским «владельцам»] подати, но сие единственно последовало от вышеписанного предмета силы оружия Российского и покровительства им, Кабардинцам, данного, и тогда ещё Российское правительство не имело совершенного сведения о состоянии и вольности тех народов.}}
=== Эрсий-кавказхой тӀом ===
XVIII—XIX-ча бӀаьшерашка [[Къулбаседа Кавказ]]е моттигера тӀемаш хиннача хана, къаьстта «[[Кавказская война|Боккха эрсий-кавказхой тӀом]]» (1817—1864 шераш) оалаш Россе импери эггара бирсагӀа хинна мур хиннача хана, орстхоша чӀоагӀа да́къа лоацаш хиннад лоамарой кара ца берзабайта гӀерташ эрсашта духьале еш. Бусалба дина кӀийлен тӀа [[Северо-Кавказский имамат|Кавказа имамат]] яха паччахьалкхе вӀашагӀъелла́ча хана цхьаццабола оарстхой цу имамата шин административни даькъ тӀа нийсбенна хиннаб: Аьрштени (оарстхой шоай) Галашкени ([[Галашкархой|галашкархой)]] [[вилаят]]е{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}. Оарстхоех дукхагӀбараш имамата́ хьалха латтача [[Шамал]]а оагӀув а лаьца тӀом беш хиннаб, Шамала мурдашта юкъе цхьа оарстхо хиннилга а ховш да — [[Цечоев, Джамбулат|ЦӀечой Жамбот]]. Дуккхача моттигашка оарстхой вайнаха юкъе эггара майрагӀа дола [[фу]] да яхаш бувц{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=80}}.
'''Хинначох керттерчун хронологи:'''
* 1806-гӀа шу — [[Гудович, Иван Васильевич|И. В. Гудовичс]] [[Кавказская линия|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] баьччанна [[Булгаков, Сергей Алексеевич|С. А. Булгакова́]] № 1960 йола ордер еннай [[Нохчийче|Ночхий мехка]] [[нохчий|нохчаштеи]] оарстхоштеи таӀазар дергдолаш экспедици кийчъярах йола. Каьхата тӀа амар даьд — дика наьха санна таӀазар а де, тешаме мутӀахьа хургхиларца чӀоагӀо яларга а ба́ха аьнна<ref name=":0">{{книга |автор = Грюмберг Г. Е. |заглавие = Материалы по истории Дагестана и Чечни |ответственный = С. К. Бушуев, Г. Е. Брюмберг |год = 1940 |язык = ru |место = Махачкала |издательство = Дагестанское государственное издание |том = 3 |страницы = 141—143}}</ref>.
* 1807-гӀа шу — [[Лихачёв, Пётр Гаврилович|П. Г. Лихачёв]] инарал-майор хьалха а латташ Россе эскаро оарстхой «совцабар» хиннад. ТӀема тархьархо хиннача [[Потто, Василий Александрович|В. А. Поттос]] цу хӀамах «последний подвиг пятнадцатилетней службы Лихачёва на Кавказе» аьнна цӀи яьккхай<ref>
{{книга
|автор = [[Потто, Василий Александрович|Потто В. А.]]
|часть = С древнейших времён до Ермолова
|язык = ru
|заглавие = Каваказская война
|место = Ставрополь
|издательство = «Кавказский край»
|год = 1994
|том = 1
|страницы = 623
}}</ref>.
* 1825-гӀа шу — Россе эскаро тӀеман экспедици яьй [[Эса]]и [[Фарта]]ни йистерча оарстхой юрташка{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}.
* 1827-гӀа шу — оарстхоша Эрсеченна тешаме хургхиларца {{Comment|аргӀанара|очередной}} чӀоагӀо яьй. Кхыча [[Даькъасте]]н къамех-фунех цхьаццача́р мо, оарстхоша чӀоагӀо яра бахьан хиннад [[Кавказская линия|Кавказера чӀоагӀалений зӀанара]] а, [[Черноморское казачье войско|Ӏаьржача форда гӀазкхий бӀун]] а, [[Астрахань|Аштархан]] а баьчча хинначеи, [[Кавказская губерния|Кавказерча областа]] хьаким хинначаеи [[Эммануэль, Георгий Арсеньевич|Г. А. Эммануэль]] инара́ла леладаьр бахьан долаш. Герза низаца а доацаш, хьаькъале распоряженеш а телаш цо уж Эрсеченах хьатохарах [[Орден Святого Александра Невского]] енна хиннай цунна<ref>''Эммануэль Георгий Арсеньевич'' // [[Большая Биографическая Энциклопедия]]. — {{СПб.}}: тип. Главного Упр. Уделов, 1912.</ref>.
* 1832-гӀа шу, маьтсела 5-гӀа ди — [[Отдельный Кавказский корпус|Къаьстта йолча Кавказерча корпуса]] [[командир|хьовда]] волча барон [[Розен, Григорий Владимирович|Г. В. Розенс]] тӀеман министр волча граф [[Чернышёв, Александр Иванович|А. И. Чернышёвга]] [[Тиблис]]ера № 334 йола рапорт язъяьй мутӀахьа боацача нохчаштеи оарстхоштеи тӀалата пурам дехаш<ref name=":0" /><ref>{{статья |автор = Бабич И. Л. |заглавие = Каждое племя может покоряться отдельно. Включение карабулаков в состав Российской империи |год = 2022 |язык = ru |издание = Восток Oriens |тип = Журнал |номер = 2 |страницы = 203—2013 |issn = 0869-1908}}</ref>.
* 1858 шу — оарстхой [[наьсархой|наьсархошцеи]], [[галашкахой|галашкархошцеи]], [[Тарская долина|Тарса арен]] бахархошеи Боккхача эрсий-кавказхой тӀема цхьан лоадам болча даькъе да́къа лаьца хиннад — [[Назрановское восстание|Наьсарерча гӀовттаме]], из толам боацаш чакхбаьннаб{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}.
* 1865 шу (тӀом баьнначул тӀехьагӀа) — [[Хьункархой мохк|Хьункархой мехка]] [[ГӀалгӀай мухӀажирал|кхелхав/дӀакхолхаваьв]] массехк эзар оарстхо, ма дарра аьлча — 1366 дезал{{sfn|Базоркин|1965|c=155}}{{ref+|ГӀалгӀай тархьархо хиннача [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина]] мухӀажирий дукха ишта йийцай: «3—5 эзар гӀалгӀа (дукхагӀа оарстхой)» аьнна{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}.|group=К.}}, дар дийцача, оарстхоех цхьа моллагӀа дола дакъа дац из мехках даьккхар — дукхагӀа мел бола оарстхой ба уж, Россе зӀамига дакъа мара дисадац. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорго]] кхыметтала «оарстхой — деррига Туркашкахьа дӀадаха́ дола [[фу]] да» аьнна яздаьд<ref name="E" />{{sfn|Ахмадов Ш. Б.|2002|с=44}}.
Цхьаццадолча Россе каьхата тешалашка оарстхоша тӀем тӀа лаьца́ да́къа хьоахадар{{sfn|Кодзоев|2002|с=}}:<br>1840-ча шера тушола 30-ча ден рапорт: {{цитата|автор=инарал [[Граббе, Павел Христофорович|П. Х. Граббе]]|Вся Большая Чечня к нему [к Шамилю] передалась, равно как мичиковцы и [[Нохчмахкахойцы|ичкеринцы]] и многие [[ауховцы (аккинцы)|ауховцы]]; качкалыковцы удерживаются в повиновении только присутствием нашего отряда. Некоторые из карабулакских [то есть орстхойских] и ингушевских деревень, все галгаевцы и кистинцы также в большом волнении и содействуют тайно или явно возмутителю.}}
1840-ча шера ардара бетта 3-ча дийнахьара граф [[Чернышёв, Александр Иванович|А. И. Чернышёва́]] даь [[соакхал]]: {{цитата|автор=инарал [[Головин, Евгений Александрович|Е. А. Головин]]|В настоящем положении дел на левом фланге Линии Чечня в особенности обращает на себя внимание, ибо там, кроме коренных её жителей, гнездятся теперь все беглые карабулаки [то есть орстхойцы], назрановцы, галгаевцы, Сунженские и Надтеречные чеченцы и по призыву предводителя их Ахверды-Магомы, сподвижника Шамиля, собрать могут значительные силы, хорошо вооружённые, вблизи [[Военно-Грузинская дорога|Военно-Грузинской дороги]].}}
=== Советий зама (XX-гӀа бӀаьшу) ===
Хетаргахьа, 1920-ча шерашка [[жӀайрахой]]и оарстхойи гӀалгӀай къаман юкъарлонна юххера юкъебахаб, тохкамхошта хетачох, цу хӀаманца гӀалгӀай къам цхьанкхетар чакх а даьнна юкъара цхьа цӀи хьатӀаэцар хиннад{{ref+|Из хетам аьннар хиннав гӀалгӀай тохкамхо [[Оахаранаькъан ГӀойберда Нурдин]] (1904—1987){{sfn|Ахриев Н.|19.02.1992|с=2}}, иштта советий-россе Ӏилманхочо [[Шнирельман, Виктор Александрович|В. А. Шнирельманс]]а ший белхагахь яздаьд цу тайпара хӀама{{sfn|Шнирельман|2006|с=206—207}}.|group=К.}}. XX-ча бӀаьшера оарстхой гӀалгӀаех [[Ассимиляция (социология)|увш]] процесс йодаш хиннай, цу шахьара цхьа дакъа — нохчашца{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}}.
=== Советаш ехачул тӀехьагӀа (XX-ча бӀаьшера чаккхе — XXI-ча бӀаьшера юхьиг) ===
ХӀанзарча заман чу оарстхой гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе ба, оарстхой [[фуртангаш]] арахьа а бах — [[Туркий мехкара гӀалгӀай|Туркехьа]]{{sfn|Ахмадов Ш. Б.|2002|с=44}}. 1990-гӀа шераш доладеннача хана денз цхьаболча оарстхошта юкъе ''шоай къам'' юхаметтаоттадарах йола уйла яьржа хиннай{{sfn|Шнирельман|2006|с=372}}.
== Товшхал ==
=== Мотт ===
Оарстхоша бувцаш бар [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи]] мотт ба, иштта [[эрсий мотт]] а бувц ([[Турция|Туркий мехка]] — [[туркий мотт]] бувц). XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе {{comment|Л. Л. Штедерс|фон Штедер, Леонтий Леонтиевич — офицер русской армии родом из Пруссии, исследователь Кавказа.}} яздаь хиннад «они частично понимают татарский язык» аьнна, татарский яхачунца ловшбар [[гӀумкий мотт]] хиннаб{{sfn|Штедер|2010|c=210—211}}.
1930-ча шерашка [[Генко, Анатолий Несторович|А. Н. Генкос]] оарстхоша бувцаш бола мотт, [[Клапрот, Юлиус|Ю. Г. Клапрота]] тохкамашка долаш долча материалашта тӀа а товжаш, нохчий меттаца тарбеш хиннаб, амма къаьстта тоаба хьа а еш белгалбаьб цо оарстхоша лебу мотт{{sfn|Генко|1930|с=685}}. Цхьабакъда, [[Перепись населения Российской империи (1897)|1897-ча шера хиннача хьисап деш нах дӀаязбеча]] хана хьакхаьчача лингвистически хоамаштеи, 1926-ча шера ше даьча тохкамаштеи тӀа а товжаш цо яздаьчох, Эса магӀареи юкъереи доакъошка ба́хараши, цхьан даькъе Фарта йисте ба́хараши (галашкархойи, оарстхойи) гӀалгӀай мотт бувцаш ба{{sfn|Генко|1930|с=683, 685}}.
1963-ча шера нохчий Ӏилманхо-лингвист хиннача [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Ю. Д. Дешериевс]] [[Галанчожский район|Галай чӀожа шахьаре]] бувцаш болча меттах духхьашха «нохчий метта юкъе йода галай чӀожа диалект» аьнна класификаци яьй, гуччахьа йола гӀалгӀай меттацарча гаргалон лараш хилар белгал а доаккхаш. Цо яздаьд:
{{цитата|Исторически аккинский и галанчожский диалекты занимали промежуточное положение между плоскостными чеченским и ингушским диалектами. Поэтому в аккинском и галанчожском диалектах наличествуют явления, свойственные чеченскому, — с одной стороны, и ингушскому, — с другой<ref>Дешериев Ю. Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов. Институт языкознания АН СССР. Чечено-Ингушский НИИ истории, языка, литературы и экономики. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1963. С. 86.</ref>.}}
Тайп-тайпарча тохкамхоша бе-бе ю оарстхой диалекта цӀера [[Транскрипция (лингвистика)|транскрипци]] — ''arştxojn, erştxojn, orstxojn'', иштта «карабулакский» (''karabulak, qarabulak'') яхеи «балой» яхеи (''balojn'' — нохчаша я́ха́ ширъяьнна цӀи) цӀераш а лелаю{{sfn|Коряков|2006|с=26}}. XXI-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой диалект лелаяр белгалдаьнна хиннад ГӀалгӀайчен гӀинбухерчеи юкъерче даькъе (масала, [[СоагӀапче|СоагӀапча]]), цига официально оарстхой гӀалгӀай мотт бувцача гӀалгӀаех лоархӀаш хиннаб; Нохчашкахьа оарстхой диалект яьржа хиннай мехка малхбузехьа (масала, [[Нетхой]]и [[Шалажа|Шалажеи]] хикерта йисте), цхьабакъда 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|нохчийи мехках баьхачул]] тӀехьагӀа Нохчий мехка из кхы лелабаьб-баьбац ховш хоам бац{{sfn|Коряков|2006|с=26}}.
[[Коряков, Юрий Борисович|Ю. Б. Коряковс]] аьккхий-оарстхой наречи гӀалгӀайи нохчийи метташта нийсса увттаяьй, из царна юкъе латтар белгал а даьхад, цхьабакъда дукхагӀа мел йолча хана из е гӀалгӀай метта́ е нохчий метта́ юкъекхухьилга а белгалдаьд{{sfn|Коряков|2006|с=26—27}}. Россе [[Кавказоведение|кавказтахкархо]] хиннача [[Доктор исторических наук|д.и.н.]] {{comment|Ю. Ю. Карповс|Карпов, Юрий Юрьевич (1956—2015)}} а нахски кӀалтоабан чу уж метташ шоайла нийса лаьрхӀад — «родственные между собой чеченский, ингушский, карабулакский и бацбийский языки, составляющие нахскую (вайнахскую) языковую подгруппу, имеют общие генетические корни …»{{sfn|Гюльденштедт|2002|с=406 (комм.)}}.
Оарстхой цхьан инициативни тоабано газета тӀа раьза а боацаш кхайкарал даьлга ховш да 1990-ча шера{{ref+||name=KMB|group=К.}}, цхьаццаболча нохчий тохкамхошта раьза хиннабац уж цар оарстхой диалект нохчий метта [[говор|ле́рах]] цаӀ да из а́лар бахьан долаш{{sfn|Комсомольское племя|01.11.1990|с=}} (Хьажа ''[[Аккинско-орстхойское наречие#Классификация|Аьккхий-оарстхой ле́р § Классификаци]]'').
=== Тешараши динаши ===
==== Тарматал ====
Юкъерча бӀаьшерашка оарстхой моллагӀа кхыдола вайнаьха фу мо [[Вайнахское язычество|шоай тармата ди]] лелабеш хиннаб, тахан уж дика техкадац{{sfn|Ильясов|2004|с=214}}. Шоай [[Вайнахская мифология|торамий пантеон]] хиннай цар, цар [[текъам]]аш Ӏа́лама́и цу Ӏаламца цар бувзаш хиннача [[Нахская мифология и фольклор (список)|цӀувнаштеи]] Ӏибадат дарца дувзаденна хиннад. [[Антропоморфизм|Адамаштеи]] [[Зооморфизм|хьайбаштеи]] таралесташ а долаш {{Comment|керттерза|второстепенный}}цӀувнаш а хиннад цар{{sfn|Ильясов|2004|с=214}}. Фаьлгашкеи [[оалам]]ашкеи уж цӀувнаш адамийи хьайбийи сибат долаш хьа а ухаш наьха ва́хара́ Ӏаткъаш хиннад яхаш тешаш хиннаб уж{{sfn|Ильясов|2004|с=214}}. Хьагучох, им диллалехь оарстхошта юкъе {{comment|супача саь|священный олень}} культ хиннай чӀоагӀа лоархӀаме{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=80}}.
[[Къулбаседа Кавказ]]а дуккхача къамай шира багахбувцама эпос хиннай — «[[Нартский эпос|Наьртий эпос]]». Наьрташ-турпалаш бувцаш дола оаламаш вайна́ха́ юкъе эггара дукхагӀа диса хиннад [[гӀалгӀай лоаме|гӀалгӀай лоамара]] [[кхаьлл]]ашка. Духхьашха уж дӀа а яздаь кепатехар [[Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀа]] хиннав 1870-ча шерашка. Цо дӀаяздаьча оаламашка турпалхой шин даькъе бекъаш хиннаб: ''наьрташтеи'' (дика, эздибараш) ''орхустоштеи'' (во, цӀимхара, маькарабараш)<ref>''[[Ахриев, Чах Эльмурзиевич|Ахриев Ч. Э.]]'' {{cite web |author = |url = http://www.ingushetia.org/culture/ce_akhriev/92.html |title = «Несколько слов о героях в ингушских сказаниях» |lang = ru |website = www.ingushetia.org |date = |access-date = 2024-12-01 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20100531174804/http://www.ingushetia.org/culture/ce_akhriev/92.html |date=2010-05-31 }}// Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис. 1870 г., т. IV., отд. II, стр. 1−20.</ref>. Гуччахьа цо уж бийкъа хиннаболлашшехь цхьаццабола тохкамхой (масала, [[Далгат, Башир Керимович|Б. К. Далгат]] а советий хана цунна тӀехьа тӀабехкараш а) нахски оаламашка бувцаш болча турпалех {{comment|шолха|двойной}} цӀи я́ха болабеннаб: «нарт-орстхойцы» (нарт-арштхой, нарт-орстхой). Кхыметтала оригинала чу лаьттача тайпара ''«ор'''хуст'''ой»'' ца яздеш ''«ор'''стх'''ой»'' яздеш хиннад цар тархьара оарстхой цӀи хила еза из яхаш. Цу тайпара оарстхойи орхустойи вӀашагӀбеттара́ раьза воацаш къамаьл даь хиннад профессора [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] — наьрташ ({{lang-ru|нарты}}) ца оалаш наьрт-оарстхой ({{lang-ru|нарт-орстхойцы}}) алар гӀалат хилар лаьрхӀад цо. Цо ший къамаьл тӀачӀоагӀдаьд наьрташи орхустойи яхаш дола ши дош тайп-тайпара кхетам болаш хиларцеи, гуччахьа къаьгга «орхустойи» «оарштхойи» яха ши термин [[Ахриев, Чах Эльмурзиевич|Оахаранаькъан ЧхьагӀас]] ший балхашка къеста а еш лелаяь хиларцеи. Наьрт яха термин, цо хьаяхочох, эпосаца ювзаенна я, хӀаьта оарстхой — къаманца<ref>{{книга
|язык = ru
|заглавие = Ингушский нартский эпос
|ответственный = Сост. [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|И. А. Дахкильгов]]
|место = Нальчик
|издательство =
|год = 2012
|том = 1
|страницы = 399—400
}}</ref>.
==== Ислам ====
Вайнаха юкъе эггара хьалхагӀа им дилла́рех хиннаб оарстхой, из бахьан долаш им дилла болча нохчашта гарга а баха, йӀаьхача заманна [[гӀалгӀай тарматал|тарматал]] леладеш хиннача гӀалгӀаех уж хийрабувлаш моттиг хиннай.
== Вахар-лелар ==
XVIII-ча бӀаьшера оарстхой [[кочевники|йорт етташ лела нах]] ба яхаш цкъа хьоахабаь моттиг я{{sfn|Гюльденштедт|2002|с=243}}, цхьабакъда кхы мел йолча моттигашка уж цхьан метте Ӏохувшаш бахаш хилар хьоахадаьд. Юртбоахама балхаш дувцаш хилча, оарстхой [[Соляная промышленность|тух доахаш хиннилга]] ховш да, цу тайпара моттигаш хиннай МагӀарчеи, Юкъерчеи ЭгӀарча [[Берешке]] а, [[БерхатӀе|БерхатӀа]] а, [[ДаьттагӀе|ДаьттагӀа]] а (вир букъе яхача дукъ тӀа), [[Мерж]]а́ йисте, кхычахьа а. [[Поваренная соль|Тух]] доаккхаш хилча тух доаллача [[Минеральное озеро|Ӏалама берхӀа]] тӀара хий хьа а ийце, Ӏанарца из цӀендеш хиннад{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|с=82, 83, 88, 99}}.
== Белгалдаккхар ==
'''Доашхамаш'''
{{примечания|group=К.}}
'''Хьасташ'''
{{примечания|3}}
== Литература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга
|автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]]
|заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner
|язык = de
|ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y
|место = Halle und Berlin
|издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses
|год = 1812
|том = I
|страниц = 740
|ref = Julius von Klaproth
}}
* {{публикация |1=книга |заглавие=Энциклопедия военных и морских наук |ссылка=https://runivers.ru/lib/book3180/10125/ |автор= |ответственный=под редакцией Г.А. Леера |место=СПб |том=IV |издательство=Тип. В. Безобразова и Комп. |примечание= |год=1889 |страниц=659 |иллюстрации= |ref=Г.А. Леера}}
* {{публикация|1=книга|заглавие=Энциклопедический словарь|ссылка=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:650898&theme=e-kataloq|автор=|ответственный=под редакцией: проф. Ю. С. Гамбаров, проф. В. Я Железнов, проф. М. М. Ковалевский, проф. С. А. Муромцев, проф. К. А. Тимирзяев|место=Москва|том=48|издательство=Русский Библиографический Институт Гранат|примечание=|год=1930|страниц=|иллюстрации=|ref=Энциклопедический словарь}}
* {{публикация|книга |заглавие=Энциклопедический словарь, Человек - Чугуевский полк |ссылка= |автор = |ответственный= |место= СПб |том= XXXVIII|издательство=Ф. А. Брокгауз (Лейпциг), И. А. Ефрон (с.-Петербург)|примечание = |год=1903|страниц=|иллюстрации= |ref=Энциклопедический словарь, XXXVIII}}
* {{публикация|книга |часть = II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) |часть вид = топоним. [[словарь|слов]]. |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |вид = в IV частях (1976—1985 гг.) |ответственный = Сост. [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманов]], ред. [[Шайхиев, Алвади Хасмагомедович|А. Х. Шайхиев]] |место = {{Гр.}} |издательство = {{comment|ЧИ кн. изд-во|Чечено-Ингушское книгоиздательство}} |год = 1978 |страниц = 289 |тираж = 5000 |ref = Топоним. слов. Сулейманова}}
* {{публикация|книга |автор = {{comment|Автандилян Р. А|Автандилян, Роберт Андраникович}} |часть = Чеченский вопрос по-новому |часть вид = [[Научная литература|ст.]] |заглавие = Чеченский архив (Сборник материалов по истории чеченского народа) |вид = [[Сборник|сб.]] |ответственный = Сост. [[Саралиев, Шамсаил Юнусович|Ш. Ю. Саралиев]], [[Мусаев, Зелимхан Магомед-Салихович|З. М.-С. Мусаев]], {{comment|И. З. Хатуев|Хатуев, Ислам Заутдинович}}, [[Нунуев, Саид-Хамзат Махмудович|С.-Х. М. Нунуев]] и Р. А. Кадиев; реценз. [[Алироев, Ибрагим Юнусович|И. Ю. Алироев]], [[Акаев, Вахит Хумидович|В. Х. Акаев]], [[Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович|Х.-А. А. Берсанов]] |издание = М-во ЧР по внешним связям, нац. политике, печати и информ. |место = {{Гр.}} |издательство = ГУП «Кн. изд-во» |год = 2008 (2001) |выпуск = I |страницы = 148—163 |страниц = 416 |серия = Библиотека нахской древности |примечание = [работа 2001 г.] |isbn = 978-5-98896-076-8 |ref = Автандилян}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Шарпудин Бачуевич|Ахмадов Ш. Б.]]
|язык = ru
|заглавие = Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века)
|ссылка = http://www.chechnyatoday.com/downloads/kniga_chechingushetia_ahmadov.pdf
|ответственный = Научн. ред. [[Яндаров, Андарбек Дудаевич|А. Д. Яндаров]]
|издание = Академия наук Чеченской Республики. [[Чеченский государственный университет]]. НИИ гуманитарных наук Чеченской Республики
|место = Элиста
|издательство = АПП «Джангар»
|год = 2002
|страниц = 528
|isbn = 5-94587-072-3.
|ref = Ахмадов Ш. Б.
}}
* {{книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. 3.]], Ахмадов Ш. Б., Багаев М. X., Хизриев X. А. |заглавие = История Чечено-Ингушетии (дореволюционный период)//Учебное пособие |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 1991 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = |ref = История Чечно-Ингушетии}}
* {{публикация|книга |автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]] |заглавие = Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках |вид = [[монография|моногр]]. |ответственный = [[Академия наук Чеченской Республики|АН ЧР]], {{comment|КНИИ|Комплексный научно-исследовательский институт}} им. Х. И. Ибрагимова [[Российская академия наук|РАН]], МОО «Ассоц. чеченских общественных и культурных об-ний» |место = {{Гр.}} |издательство = Благотв. фонд поддержки чеченской лит. |год = 2009 |страниц = 422 |isbn = 978-5-91821-013-0 |ref = Ахмадов Я. З.}}
* {{публикация
|1 = книга
|автор = [[Берже, Адольф Петрович|Берже А. П.]]
|часть =
|часть вид =
|заглавие = Чечня и чеченцы
|ссылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35648-berzhe-a-p-chechnya-i-chechentsy-tiflis-1859
|оригинал =
|вид =
|ответственный =
|место = {{comment|Тифлис|Тбилиси}}
|издательство = печатано с Высочайшего [[Император Всероссийский|Е.И.В.]] соизволения в типографии Главного Управления Наместника Кавказского
|издание =
|год = 1859
|страниц = 140
|иллюстрации = с ил. и карт.
|страницы = I—VII, 1—140
|ref = Берже
}}
* {{книга
|автор = [[Базоркин, Мурад Муртузович|Базоркин М. М.]]
|часть = Дорога заговора и крови. Посвящается 100-летию выселения вейнахов в Турцию
|язык = ru
|заглавие = История происхождения ингушей
|место = Орджоникидзе
|год = 1965
|страницы =
|ref = Базоркин
}}
* {{статья |автор = [[Берже, Адольф Петрович|Берже А. П.]] |заглавие = Выселение горцев с Кавказа |место = СПб. |издание = Русская старина |год = 1882 |ref = Берже}} — Т. 36. — № 10−12.
* {{публикация|книга
|автор = [[Броневский, Семён Михайлович|Броневский С. М.]]
|часть = Кисты (глава третья)
|заглавие = Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая)
|оригинал = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ
|вид = [[Монография|моногр]]
|место = М.
|издательство = В тип. С. Селивановского
|год = 1823
|страницы = 151—186
|ref = Броневский
}}
* {{публикация|книга |автор = {{comment|Бызов И. В|Бызов, Индарби Висходжиевич}} |часть = Аланы: кто они? |часть вид = [[Научная литература|ст.]] |заглавие = Чеченский архив (Сборник материалов по истории чеченского народа) |вид = [[Сборник|сб.]] |ответственный = Сост. [[Саралиев, Шамсаил Юнусович|Ш. Ю. Саралиев]], [[Мусаев, Зелимхан Магомед-Салихович|З. М.-С. Мусаев]], {{comment|И. З. Хатуев|Хатуев, Ислам Заутдинович}}, [[Нунуев, Саид-Хамзат Махмудович|С.-Х. М. Нунуев]] и Р. А. Кадиев; реценз. [[Алироев, Ибрагим Юнусович|И. Ю. Алироев]], [[Акаев, Вахит Хумидович|В. Х. Акаев]], [[Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович|Х.-А. А. Берсанов]] |издание = М-во ЧР по внешним связям, нац. политике, печати и информ. |место = {{Гр.}} |издательство = ГУП «Кн. изд-во» |год = 2008 (2005) |выпуск = I |страницы = 187—191 |страниц = 416 |серия = Библиотека нахской древности |примечание = [ст. в «Объединённой газете» № 3—4 (59—60) за 2005 г.] |isbn = 978-5-98896-076-8 |ref = Бызов}}
* {{публикация|книга |автор = {{comment|Вагапов Я. С|Вагапов, Якуб Сираждинович}} |часть = Вайнахи и сарматы. Нахский пласт в сарматской ономастике |часть вид = [[Научная литература|ст.]] |заглавие = Чеченский архив (Сборник материалов по истории чеченского народа) |вид = [[Сборник|сб.]] |ответственный = Сост. [[Саралиев, Шамсаил Юнусович|Ш. Ю. Саралиев]], [[Мусаев, Зелимхан Магомед-Салихович|З. М.-С. Мусаев]], {{comment|И. З. Хатуев|Хатуев, Ислам Заутдинович}}, [[Нунуев, Саид-Хамзат Махмудович|С.-Х. М. Нунуев]] и Р. А. Кадиев; реценз. [[Алироев, Ибрагим Юнусович|И. Ю. Алироев]], [[Акаев, Вахит Хумидович|В. Х. Акаев]], [[Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович|Х.-А. А. Берсанов]] |издание = М-во ЧР по внешним связям, нац. политике, печати и информ. |место = {{Гр.}} |издательство = ГУП «Кн. изд-во» |год = 2008 (1990) |выпуск = I |страницы = 48—113 |страниц = 416 |серия = Библиотека нахской древности |примечание = [изд-во «Книга», 1990 г.] |isbn = 978-5-98896-076-8 |ref = Вагапов}}
* {{книга
|автор =
|часть = Кавказский край
|ссылка часть = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/4
|заглавие = Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Типография Департамента Генерального штаба
|год = 1851
|том = 16. Ч. 1
|страниц = 274
|ref = Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край
}}
* {{книга
|автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]
|часть = Глава пятая. Вайнахи
|язык = ru
|заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа
|ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]]
|издание = [[Академия наук СССР|АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|место = М.
|издательство = «[[Наука (издательство)|Наука]]», Главная редакция восточной литературы
|год = 1973
|страниц = 208
|тираж = 1600
|ref = Волкова
}}
* {{книга
|автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]
|часть = <!-- Вайнахи -->
|язык = ru
|заглавие = Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века
|ответственный = Ответ. ред. [[Гарданов, Валентин Константинович|В. К. Гарданов]]
|издание = [[Академия наук СССР|АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|место = М.
|издательство = «[[Наука (издательство)|Наука]]»
|год = 1974
|страниц = 276
|тираж = 2300
|ref = Волкова
}}
* {{книга
|автор = Волконский Н. А.
|часть = Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом
|язык = ru
|заглавие = Кавказский сборник
|место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}}
|издательство = Типография Окружного штаба Кавказского военного округа
|ответственный = Под ред. артилеріи генералъ-маіора Чернявскаго
|издание = издаваемый с Высочайшаго соизволенія по указанию Государя Великаго князя Михаила Николаевича в бытность Его Императорскаго Высочества Главнокомандиющимъ Кавказскою Арміею
|том = 10
|страниц = 607
|год = 1886
|ref = Волконский
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]]
| часть = Из культурного прошлого ингушей
| заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР
| вид =
| язык =
| ответственный =
| издание =
| место = Л.
| издательство =
| год = 1930
| том = V
| страницы = 681—761
| тираж =
| примечание =
| ref = Генко
}}
* {{публикация
|1 = книга
|автор = [[Георги, Иоганн Готлиб|Георги И.-Г.]]
|заглавие = Описание всех обитающих в Российском государстве народов. Их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей.
|язык = ru
|ссылка = https://runivers.ru/lib/book7853/453808/
|издание = 2-е
|место = СПб.
|издательство = [[Петербургская академия наук|Императорская Академия Наук]]
|год = 1799
|том = 2
|страниц = 246
|ref = Иоганн Готлиб Георги
}}
* {{книга
|автор = [[Гассель, Георг|Георг Хассель]]
|часть = Полная и новейшая описательная география Российской империи в Азии, включая Джагатай, с введением по статистике Российской Азии, включая Джагатайскую империю
|заглавие = Полное пособие новейшей Описательной географии
|оригинал = Handbuch der neuesten Erdbeschreinbung
|язык = de
|ответственный = [[Гаспари, Адам Христиан|А. Х. Гаспари]], [[Гассель, Георг|И. Г. Хассель]], [[Каннабих, Иоганн Гюнтер Фридрих|И. Г. Ф. Каннабих]], [[Гутс-Мутс, Иоганн Кристоф Фридрих|И. К. Ф. Гутсмутс]], [[Укерт, Фридрих Август|Ф. А. Укерт]]
|издание =
|место = Ваймар
|издательство = Издательство Географического института
|год = 1821
|том = 12
|страниц = 896
|ref = Хассель
|archiveurl =
|archivedate =
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Горепекин, Фома Иванович|Горепекин Ф. И.]]
|часть = Краткие сведения о народе «ингуши»
|заглавие = Труды Ф. И. Горепекина 1874—?
|язык = ru
|вид = [[Полевые работы|полев. исслед]]
|ответственный = [[Российская академия наук|РАН]]. [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера)]]. [[Ингушский государственный университет]]. Сост. М. С.-Г. Албогачиева-Гадаборшева, отв. ред. [[Мартазанов, Арсамак Магомедович|А. М. Мартазанов]], реценз. [[Карпов, Юрий Юрьевич|Ю. Ю. Карпов]], {{comment|Н. М. Балацкая|Балацкая, Надежда Михайловна}}
|издание = [[Российская академия наук|РАН]]. [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера)]]
|место = СПб.
|издательство = «ЛАДОГА»
|год = 2006
|страниц = 196
|страницы = 13—53
|тираж = 1000
|isbn = 5-98635-011-1
|ref = Горепекин
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
| заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг
| оригинал = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / [[Паллас, Пётр Симон|von P. S. Pallas]]
| язык = de
| вид = [[Полевые работы|полев. исслед]]
| ответственный = Пер. [[Шафрановская Тамара Константиновна|Т. К. Шафроновской]], ред. и коммент. [[Карпов, Юрий Юрьевич|Ю. Ю. Карпов]]
| издание = [[Российская академия наук|РАН]]. [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера)]]
| место = СПб.
| издательство = «[[Петербургское востоковедение]]»
| год = 2002
| страниц = 512 [или 507?]
| тираж = 1000
| примечание = [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]
| isbn = 5-85803-213-3
| ref = Гюльденштедт
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Дахкильгов, Шукри Эльбертович|Дахкильгов Ш. Э-Х.]]
| заглавие = Происхождение ингушских фамилий
| язык = ru
| вид = [[Полевые работы|полев. исслед]]
| ответственный = Ред. А. А. Зязиков
| место = Грозный
| издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]»
| год = 1991
| страниц = 108
| тираж =
| ref = Дахкильгов
}}
* {{книга |автор = [[Дубровин, Николай Фёдорович|Дубровинъ Н. Ф.]] |часть = Чеченцы (Нахче) |язык = |заглавие = Книга 1 «Кавказъ». Исторія войны и владычества русскихъ на Кавказѣ |место = СПб. |издательство = въ типографіи [[Удельное ведомство|Департамента удѣлов]] |год = 1871 |том = I |страниц = 640 |ref = Дубровин}}
* {{книга |автор = Надеждин П. П. |часть = Кавказские горы и горцы |язык = ru |заглавие = Природа и люди на Кавказе и за Кавказом |ссылка = https://www.prlib.ru/item/684284 |место = СПб. |издательство = Типография В. Демакова |год = 1869 |страницы = 109 |страниц = 413 |isbn = |тираж = |ref = Надеждин}}
* {{книга |автор = |заглавие = Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения) |язык = ru |ответственный = Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии |ссылка = |место = Назрань |издательство = |год = 2021 |издание = Архивные документы, иллюстрации и карты |страниц = 175 |страницы = |isbn = |ref = Доклад о границах и территории Ингушетии}}
* {{публикация|книга |заглавие = [[Древнетюркский словарь]] |вид = [[словарь|слов.]] 20 000 сл. |ответственный = Ред.-сост. {{comment|В. М. Наделяев|Наделяев, Владимир Михайлович}}, {{comment|Д. М. Насилов|Насилов Дмитрий Михайлович}}, [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]], [[Щербак, Александр Михайлович (лингвист)|А. М. Щербак]], на IV с. авт.-сост.: [[Боровкова, Татьяна Александровна|Т. А. Боровкова]], {{comment|Л. В. Дмитриева|Дмитриева, Людмила Васильевна }}, А. А. Зырин |издание = [[Академия наук СССР|АН СССР]]. [[Институт языкознания РАН|Институт языкознания]] |место = Л. |издательство = «[[Наука (издательство)|Наука]]», Ленингр. отделение |год = 1969 |страниц = XXXVIII, 677 |тираж = 6000 |ref = Древнетюрк. слов.}}
* {{книга |автор = [[Ильясов Леча Махмудович|Ильясов Л. М.]] |название = Тени вечности. Чеченцы: архитектура, история, духов. традиции |язык = ru |место = М. |издательство = Пантори |год = 2004 |страниц = 384 |isbn = 5-9218-0013-9 |ref = Ильясов}}
* {{публикация|книга |заглавие = Ингушско-русский словарь |оригинал = Гӏалгӏай-Эрсий дошлорг |вид = [[словарь|слов.]] 11 142 сл. (справ.-энцикл. изд-е) |ответственный = Сост.: {{comment|А. С. Куркиев|Куркиев, Алимбек Сосламбекович}}, ред. колл. {{comment|М. С. Мургустов|Мургустов, Магомет Салманович}}, М. С. Ахриева, К. А. Гагиев, {{comment|С. Х. Куркиева|Куркиева, Совдат Хусеновна}}, З. Н. Султыгова |издание = [[Ингушский государственный университет|ИГУ]] |место = [[Магас]] |издательство = Изд. «Сердало» |год = 2005 |страниц = 544 |isbn = 5-94452-054-X |тираж = 5000 |ref = Ингуш.-рус. слов.}}
* {{публикация|книга |заглавие = Ингушско-русский словарь |оригинал = Гӏалгӏай-эрсий дошлорг |вид = [[словарь|слов.]]: 24 000 слов |ответственный = Сост.: А. И. Бекова, У. Б. Дударов, Ф. М. Илиева, Л. Д. Мальсагова, {{Comment|Л. У. Тариева|Тариева, Лилия Увайсовна}}; науч. рук. Л. У. Тариева; реценз. [[Оздоева, Фируза Гиреевна|Ф. Г. Оздоева]], {{Comment|А. М. Мартазанов|Мартазанов, Арсамак Магомедович}} |издание = {{comment|Ингуш. НИИ ГН им. Ч. Ахриева|Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Ахриева}} |место = [[Нальчик]] |издательство = {{Comment|ГП КБР|Государственное предприятие Кабардино-Балкарской Республики}} «{{Comment|РПК им. Рев. 1905 г.|Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.}}» |год = 2009 |страниц = 983 |isbn = 978-5-88195-965-4 |ref = Ингуш.-рус. слов.}}
* {{публикация|книга |заглавие = Киргизско-русский словарь. Кн. 1 (А—К)|оригинал = Кыргызча-орусча сөздүк |вид = [[Словарь|слов]]. в 2-х кн., ок. 40 000 сл. |ответственный = Сост. и предисл.: [[Юдахин, Константин Кузьмич|К. К. Юдахин]] |издание = Переизд. |место = [[Бишкек|Фрунзе]] ({{Comment|М.|Москва}}) |издательство = Гл. ред. [[Киргизская советская энциклопедия|КСЭ]] (печатается по изданию «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|СЭ]]») |год = 1985 (1965) |страниц = 504 |тираж = 30000 |ref = Киргиз.-рус. слов.}}
* {{книга
|автор = [[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]
|часть = Северокавказская семья
|язык = ru
|заглавие = Атлас кавказских языков (с приложением полного реестра языков)
|издание = [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт языкознания РАН|Институт языкознания]]
|место = М.
|издательство = «Пилигрим»
|год = 2006
|страниц = 76
|isbn = 5-9900772-1-1
|ref = Коряков
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|язык = ru
|заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
* {{публикация|статья
| автор = [[Мамакаев, Магомет Амаевич|Мамакаев М. А.]]
| заглавие = Чеченский тайп (род) и процесс его разложения
| вид = [[Научная литература|ст.]]
| тип = газета
| издание = «Известия Чечено-Ингушского НИИ истории, языка и литературы»
| место = Гр.
| год = 1936
| примечание = (написана в 1934 году, отдельное изд. подготовленное в 1937 году не увидело свет)
| ref = Мамакаев
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Мамакаев, Магомет Амаевич|Мамакаев М. А.]]
| заглавие = Чеченский тайп (род) и процесс его разложения
| вид = научн.-исслед. раб.
| ответственный = Ред. Ф. М. Колесников
| издание = [1-е изд. работы 1934 г.]
| место = Гр.
| издательство = Чечено-Ингушское книжное изд-во
| год = 1962
| страниц = 47
| тираж = 1500
| ref = Мамакаев
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Мамакаев, Магомет Амаевич|Мамакаев М. А.]]
| заглавие = Чеченский тайп (род) в период его разложения
| вид = научн.-исслед. раб.
| ответственный = Ред. Х. М. Джабраилов
| издание = [Переизд. работы 1934 г., пересмотр. версия]
| место = Гр.
| издательство = Чечено-Ингушское книжное изд-во
| год = 1973
| страниц = 100
| тираж = 10000
| ref = Мамакаев
}}
* {{статья |автор = [[Натаев, Сайпуди Альвиевич|Натаев С. А.]] |заглавие = К вопросу об институте «Тухум/тохум/тукъум/тукхам» у народов Кавказа |ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-institute-tuhum-tohum-tukum-tukham-u-narodov-kavkaza |издание = Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки |тип = журнал |год = 2015 |страницы = 265—269 |язык = ru |ref = Натаев}}
* {{публикация|книга
|часть = Обзор политического состояния Кавказа 1840 года
|ссылка часть = https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dvizenie/121-140/127.htm
|заглавие = Движение горцев Северо-Восточного Кавказа в 20—50 гг. XIX века
|вид = сборник документов
|язык = ru
|ответственный = Сост. В. Г. Гаджиев, Х. Х. Рамазанов
|издание = [[Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|Дагестанский филиал Академии наук СССР]]; [[Институт языка, литературы и искусства имени Гамзата Цадасы ДНЦ РАН|Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы]]
|место = Махачкала
|издательство = Дагестанское книжное издательство
|год = 1959
|страницы = 214—240
|страниц = 787
|тираж = 2000
|ref = Обзор политического состояния Кавказа 1840 года
|archiveurl =
|archivedate =
}}
* {{книга |автор = Pavlova, O. S. (Olʹga Sergeevna), Павлова, О. С. (Ольга Сергеевна) |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ссылка = https://www.worldcat.org/oclc/798995782 |ответственный = |издание = |место = Moskva |издательство = Forum |год = 2012 |страницы = 59 |страниц = 383 pages |isbn = 9785911346652, 5911346656 |ref = Павлова}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Паллас, Пётр Симон|Паллас П. С.]]
|часть = Путешествие по южным провинциям российской империи в 1793 и 1794 годах
|заглавие = Наша старина
|ответственный = Отв. ред. В. М. Аталиков
|место = Нальчик
|год = 1996
|ref = Пётр Симон Паллас
}}
* {{публикация|книга |заглавие = Русско-кумыкский словарь |оригинал = Русча-къумукъча сёзлюк |вид = [[Словарь|слов]]. ок. 30 000 сл. |ответственный = Под ред.: {{Comment|З. З. Бамматова|Бамматов, Зайнал Зияутдинович}} |издание = [[Дагестанский федеральный исследовательский центр РАН|Дагест. филиал]] [[Академия наук СССР|АН СССР]]. [[Институт истории, археологии и этнографии ДФИЦ РАН|Институт истории, языка и литературы]] |место = М. |издательство = [[Государственное издательство иностранных и национальных словарей|ГИИНС]] |год = 1960 |страниц = 6-1148, [10] |тираж = 6000 |ref = Рус.-кумык. слов.}}
* {{публикация|книга |заглавие = Русско-персидский словарь |вид = [[Словарь|слов]]. ок. 30 000 сл. |ответственный = Сост.: [[Восканян, Грант Аванесович|Г. А. Восканян]], реценз.: В. Б. Иванов, С. Д. Клевцова, {{Comment|А. М. Шойтов|Шойтов, Александр Михайлович}} |место = М. |издательство = «[[АСТ (издательство)|АСТ]]», «Восток-Запад» |год = 2008 (1986) |страниц = 5-865, [6] |isbn = 978-5-17-050326-1 («АСТ»), 978-5-478-01066-9 («Восток-Запад») |ref = Рус.-перс. слов.}}
* {{книга |автор = [[Риттих, Александр Фёдорович|Риттих А. Ф.]] |часть = IX |язык = ru |заглавие = Племенной состав контингентов русской армии и мужского населения Европейской России |ссылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/24664-rittih-a-f-plemennoy-sostav-kontingentov-russkoy-armii-i-muzhskogo-naseleniya-evropeyskoy-rossii-spb-1875#mode/inspect/page/347/zoom/4 |место = СПб. |издательство = Тип. Картогр. заведение А. А. Ильин |год = 1875 |страницы = 331 |страниц = 352 |ref = Риттих}}
* {{публикация|книга |автор = Саратов И. Е. |часть = Следы наших предков |часть вид = [[Научная литература|ст.]] |заглавие = Памятники Отечества |вид = [[Альманах|иллюстр. альманах]] |ответственный = Гл. ред. {{comment|С. Н. Разгонов|Разгонов, Сергей Николаевич}} |издание = [[Всероссийское общество охраны памятников истории и культуры|ВООПИиК]] |место = М. |издательство = «[[Советская Россия (издательство)|Русская книга]]» |номер = 2 (12) |год = 1985 |примечание = [изд. с 1980 г.] |страниц = 167 |ref = Саратов}}
* {{публикация|книга |заглавие=Словарь Российской Империи. Императорского русского географического общества |ссылка= |автор = [[Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович|Семёнов П. П.]]|ответственный= |место= СПб |том= V|издательство=|примечание = |год=1885|страниц=|иллюстрации= |ref=Семёнов П.}}
* {{книга |автор = Сулейманов А. С. |часть = II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.) |ответственный = Ред. А. Х. Шайхиев |место = Грозный |издательство = Чечено-Ингушское книжное изд-во |год = 1978 |страниц = 289 |тираж = 5000 |ref = Сулейманов}}
* {{публикация |книга |заглавие=Топонимия Чечни |вид=топоним. [[словарь|слов]]. |ответственный=Сост. [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманов]] |издание=[1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменён. и дополн.] |место=[[Нальчик]] |издательство=«Эль-Фа» |год=1997 |страниц=685 |тираж=1000 |примечание=(кн. удостоена Гос. премии [[Чеченская Республика Ичкерия|ЧРИ]]) |isbn=5-88195-263-4 |ref=Топоним. слов. Сулейманова }}
* {{публикация|книга
| автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]]
| часть = IV часть
| заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии
| ответственный = Рецензент Я. У. Эсхаджиев, ред. И. А. Ирисханов
| часть вид = топоним. слов
| вид = в IV частях (1976—1985 гг.)
| место = Гр.
| издательство = Чечено-Ингушское книжное изд-во
| год = 1985
| страниц = 224
| тираж = 5000
| ref = Сулейманов
}}
* {{публикация
|1 = книга
|автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]]
|заглавие = Топонимия Чечни
|ссылка = http://www.zhaina.com/motherland/163-toponimija-chechni.html
|вид = топоним. слов
|издание = [1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменённое и дополн.]
|место = [[Нальчик]]
|издательство = «Эль-Фа»
|год = 1997
|страниц = 685
|тираж = 1000
|isbn = 5-88195-263-4
|ref = Сулейманов
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20141107135939/http://www.zhaina.com/motherland/163-toponimija-chechni.html |date=2014-11-07 }}
* {{публикация|книга
| автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]]
| заглавие = Топонимия Чечни
| вид = топонимич. слов
| ответственный = Ред. Т. И. Бураева
| издание = [2-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменённое и дополн.]
| место = Гр.
| издательство = [[Унитарное предприятие|ГУП]] «Книжное издательство»
| год = 2006
| страниц = 712
| тираж = 5000
| isbn = 5-98896-002-2
| ref = Сулейманов
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Туманов, Константин Михайлович|Туманов К. М.]]
| заглавие = О доисторическом языке Закавказья
| вид =
| ответственный =
| издание = (Из материалов по истории и языкознанию Кавказа)
| место = [[Тбилиси|Тифлис]]
| издательство = изд. авт.
| год = 1913
| страниц = 117
| тираж =
| ref = Туманов
}}
* {{книга |автор = Ткачев Г. А. |выпуск = 1 |язык = ru |заглавие = Ингуши и Чеченцы в семье народностей Терской области |ссылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/22210-tkachev-g-a-ingushi-i-chechentsy-v-semie-narodnostey-terskoy-oblasti-vladikavkaz-1911-trudy-terskogo-obschestva-lyubiteley-kazachiey-stariny-vyp-1#mode/inspect/page/152/zoom/4 |место = Владикавказ |издательство = Терское обл. правление |ответственный = |примечание = |год = 1911 |страницы = 150 |страниц = 152 |иллюстрации = |ref = Ткачев}}
* {{публикация|1=книга|заглавие=Кавказ и Поволжье|ссылка=https://www.prlib.ru/item/417253|автор=[[Цаликов, Ахмед Тембулатович|Цаликов А. Т.]]|ответственный=|место=Москва|том=|издательство=М. Мухтаров|примечание=История, Этнология отдельных территорий|год=1913|страницы=35|страниц=184|иллюстрации=|ref=Цаликов}}
* {{публикация|книга |автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие=Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке |вид=[[монография|моногр.]] |ответственный=Ред. серии И. Калинин |издание=[[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|ИЭА]] [[Российская академия наук|РАН]] |место = М. |издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое лит. обозрение]] ([[Чебоксары]], «Чебоксарская тип. № 1») |год=2006 |серия=Культурология. История. Политология |страниц=696 |иллюстрации=ил., карты |примечание=Библиотека жур. «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]» |тираж=1500 |isbn=5-86793-406-3 |ref=Шнирельман}}
* {{публикация|книга
|автор = {{comment|Штедер Л. Л.|фон Штедер, Леонтий Леонтиевич}}
|часть = Дневник Путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа.
|заглавие = Кавказ: европейские дневники XIII—XVIII веков
|подзаголовок = Ингуши в европейских нарративных источниках
|ответственный = Сост., пер. В. Аталиков
|место = Нальчик
|издательство = Издательство В. и М. Котляровых
|год = 2010
|страниц = 304
|страницы = 202—221
|ref = Штедер
}}
* {{книга |автор = [[Эльмурзаев, Юсуп Мутушевич|Ю. М. Эльмурзаев]] |язык = ru |заглавие = Страницы истории чеченского народа |ссылка = https://neb-chr.ru/search/?q=Нохчуа%20Ю.(Эльмурзаев)&searchphrase=author |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = Книга |год = 1993 |страницы = 7—8 |страниц = 112 |isbn = 5-09-002630-0 |ref = Эльмурзаев}}
* {{статья |автор = {{comment|Юсупов М. М|Муса Мовлиевич Юсупов}} |заглавие=Орстхойцы — кто они? |издание=Бюллетень «Сети этнологического мониторинга и раннего предупреждения конфликтов» (EAWARN) |номер=26 |издательство=[[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|ИАЭ]] [[Российская академия наук|РАН]] |год=1999 |страницы=60—61 |ref=Юсупов}}
* {{публикация|книга |заглавие = Этимологический словарь чеченского языка |вид = [[Этимологический словарь|этимол. слов]]. |ответственный = Сост. [[Вагапов, Арби Джамалайлович|А. Д. Вагапов]], науч. ред. {{Comment|М. Р. Овхадов|Овхадов, Муса Рукманович}}, реценз. [[Алироев, Ибрагим Юнусович|И. Ю. Алироев]], {{Comment|Х. Б. Навразова|Навразова, Хава Бакуевна}} |издание = [[Чеченский государственный университет|ЧГУ]] |место = [[Тбилиси]] |издательство = «Меридиани» |примечание = изд. при фин. поддержке «Фонда Кавказа» ([[Грузия]]) |год = 2011 |страниц = 734 |isbn = 978-9941-10-439-8 |ref = Этимол. слов. Вагапова}}
'''Пресса'''
* {{публикация|книга |автор=Коригов Х., Мержоев С., {{comment|Белхороев М. В|Белхороев, Магомет Вахаевич}} |часть=Последнее слово — за нами |часть вид=[[Статья (жанр журналистики)|ст.]], рубрика «Резонанс» |заглавие=Комсомольское племя |вид=[[Газета|газ]]. |ответственный=орган [[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|Чечено-Ингушского Рескома]] [[Всесоюзный ленинский коммунистический союз молодёжи|ВЛКСМ]] |место={{Гр.}} |год=01.11.1990 |номер=44 (5555) |примечание=(издавалась в 1957—96, с 1991 под назв. «Республика», с 2003 преемницей считается газ. «[[Молодёжная смена|Молодежная смена]]») |ref=Комсомольское племя}}
* {{публикация |1 = книга |часть = Призывы к субботнику на переданных Чечне землях вызвали споры в соцсетях |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/327992/ |заглавие = «Кавказский Узел» |ссылка = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/AboutCaucasianKnot |вид = [[Кавказский узел|интернет-СМИ]] |ответственный = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]] |место = М. |год = 16.11.2018 |издание = свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |примечание = (учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001) |ref = Кавказский Узел}}
* {{публикация |1 = книга |часть = Учёные и диаспора объяснили действия Кадырова по определению границы с Ингушетией |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/326652/ |заглавие = «Кавказский Узел» |ссылка = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/AboutCaucasianKnot |вид = [[Кавказский узел|интернет-СМИ]] |ответственный = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]] |место = М. |год = 15.10.2018 |издание = свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |примечание = (учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001) |ref = Кавказский Узел}}
* {{публикация|книга |автор=[[Хожаев, Далхан Абдулазизович|Хожаев Д. А]] |часть=Кто такие чеченцы? |часть вид=[[Статья (жанр журналистики)|ст.]], рубрика «История: факты, события» |заглавие=Комсомольское племя |вид=[[Газета|газ]]. |ответственный=орган [[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|Чечено-Ингушского Рескома]] [[Всесоюзный ленинский коммунистический союз молодёжи|ВЛКСМ]] |место={{Гр.}} |год=04.10.1990 |номер=40 (5551) |примечание=(издавалась в 1957—96, с 1991 под назв. «Республика», с 2003 преемницей считается газ. «[[Молодёжная смена|Молодежная смена]]») |ref=Комсомольское племя}}
* {{статья |автор = Ахриев Н. |заглавие = Одна судьба — одна история |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00326350 |издание = Голос Чечено-Ингушетии |тип = газета |место = Грозный |год = 19.02.1992 |страницы = 2 |язык = |ref = Ахриев Н.}}
{{refend}}
{{Нахские народы и этногруппы}}
{{^}}
{{Хорошая статья|Этнография}}
{{Нерабочие сноски|дата=2022-10-14}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай]]
[[ОагӀат:Эрсечен къамаш]]
[[ОагӀат:Нохчий тукхамаш]]
azw764b47x9x7zq7m63gmqpt30pcfbb
Эйрлангга университет
0
15450
75256
74414
2026-10-10T00:52:09Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75256
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|название = Эйрлангга университет
|сокращение = Unair
|эмблема = Logo-Branding-UNAIR-biru.png
|ширина эмблемы =
|изображение =
|ширина =
|подпись =
|оригинал = ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦄꦲꦶꦂꦭꦁꦒ
|междуназвание = Airlangga University
|прежнее =
|девиз =
|основан = 1954
|закрыт =
|реорганизован =
|год реорганизации =
|тип =
|ректор = Проф., доктор Мухьаммад Мадян <ref>{{cite web |title=Biografi Rektor |url=https://unair.ac.id/biografi-rektor/ |website=Universitas Airlangga Official Website |publisher=Universitas Airlangga |access-date=2025-12-27 |language=id}} {{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|студенты = 44.474 (2025 ш.)<ref>{{cite web |title=Student Profile |url=https://satudata.unair.ac.id/analytical-reports/resonant/tableau/student-profile |website=UNAIR Satu Data |publisher=Universitas Airlangga |access-date=2025-12-25 }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|преподаватели = 1,522 (2015 ш.)
|расположение = Сурабая, Малхбоалехьара Ява, [[Индонезия|ХӀиндонезехье]]
|кампус =
|адрес =
|сайт = https://unair.ac.id
|награды =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|region =
|Commons =
}}
'''Эйрлангга университет''' ({{lang-jv|ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦄꦲꦶꦂꦭꦁꦒ}}) — паччахьалкхен университет; Малхбоалехьарча Ява тӀа Сурабае улл. Хьайийлай 1954 шера лайчилла бетта 10 дийнахьа. QS World University Ranking 2025 рейтингца, Айрлангган университет 287-гӀа меттигехь ю дуьненан тоьллачу университеташна юкъахь.<ref>{{cite web |title=UNAIR soars to #287 in QS World University Rankings, rector emphasizes it as a moment of reflection |url=https://unair.ac.id/en/unair-soars-to-287-in-qs-world-university-rankings-rector-emphasizes-it-as-a-moment-of-reflection/ |website=Universitas Airlangga Official Website |publisher=UNAIR |access-date=2025-12-23}}</ref>
== ЦӀи ==
Университетах «Эйрлангга» аьнна цӀи тиллай Малхбоалехьарча Ява тӀа 1019—1042 шерашка паччахьал деш хиннача сага цӀерагӀа. Цун бӀарчча цӀи хиннай «Раке Халу Шри Локешвара Дхармавангса Эйрлангга Анантавикраматтунгадева», амма дукхагӀа вовзаш хиннав Прабу Айрлангга аьлча.
== ГӀишлош ==
Эйрлангга университетага 14 факультети 1 аспирантуреи я, кхаь кампуса чу болх беш я уж. Уж кхоккхе кампус Сурабае я.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.unair.ac.id/ Universitas Airlangga]
[[ОагӀат:ХӀиндонезехьен университеташ]]
r669h2ep308j98vdthm8bh00ca0ae7b
Наьсархой
0
16655
75253
69364
2026-10-10T00:38:07Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75253
wikitext
text/x-wiki
{{о|гӀалгӀай тархьара шахьарах ба|Таханарча пхье бахачарех|Наьсаре}}
'''Наьсархой''' {{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|назрановцы}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай|гӀалгӀай къаман]] [[гӀалгӀай тархьар|тархьаре]] хинна [[юкъарло]]; [[ГӀалгӀайче]]н [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий]] [[Гӏалгӏай тархьара шахьараш|шахьар]] я. Наьсархой баьхаб таханарча [[Наьсарен шахьар]]еи [[ГӀалме шахьар]]еи доазон тӀа{{efn|Наьсархой ''гӀалгӀай'' юкъарло я яхаш хьоахаяьяй дукхагӀа мел болча [[Россе Импери|Россе Импере]],<ref>{{harvnb|Бларамберг|2010|pages=310, 312, 329}}; {{Cite web|url=http://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/S.Kavkaz/XIX/Dvizenie/121-140/127.htm|title=Обзор политического состояния Кавказа 1840 года|trans-title=Overview of the political state of the Caucasus in 1840|website=www.vostlit.info|language=ru}}; {{harvnb|Военно-статистическое обозрѣніе Россійской имперіи|1851|page=[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/6 137]}}; {{harvnb|Kolenati|1858|page=[https://archive.org/details/reiseerinnerung00kolegoog/page/n253/mode/1up?view=theater 242]}}; {{harvnb|Мартиросиан|1928|pages=11–12}}; {{harvnb|Крупнов|1939|page=83}}; {{harvnb|Робакидзе|1968|page=27}}; {{harvnb|Крупнов|1971|pages=36–38}}; {{harvnb|Волконскій|1886|page=[{{Google books|c12CCoPLsegC|page=54|plainurl=yes}} 54]}}; {{harvnb|Вертепов|1892|page=75}}; {{harvnb|Пантюхов|1901|page=2}}; {{harvnb|Утверждение русскаго владычества на Кавказѣ|1904|pages=243–244}}; {{harvnb|Ковалевскій|1914|page=150}}; {{harvnb|Милютин|1919|page=[{{Google books|JF_sBQAAQBAJ&dq|page=277|plainurl=yes}} 277]}}</ref> [[СССР|советийи]],<ref>{{harvnb|Мартиросиан|1928|page=11}}; {{Cite journal|author=Академия Наук СССР|author-link=Academy of Sciences of the Soviet Union|year=1936|url=https://books.google.com/books?id=-t4ZAAAAMAAJ&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B|title=Советская Этнография|trans-title=Soviet Ethnography|journal=Советская Этнография|language=ru|location=Ленинград|publisher=Издательство Академии Наук СССР|issue=1|page=8}}; {{harvnb|Большая советская энциклопедия|1937|page=[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B8 65]}}; {{harvnb|Большая советская энциклопедия|1939|page=[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B 52]}}; {{harvnb|Крупнов|1971|page=36}}; {{harvnb|Волкова|1973|page=151}}</ref> таханарча [[Эрсече]]ни бовхамашка.<ref>{{harvnb|Anchabadze|2001|page=29}}; {{harvnb|Кузнецов|2004|page=41}}</ref>}}.
== Тархьар ==
=== Эрсий-кавказхой тӀом ===
Эрсечено наьсархой шоаша караберзабаьлга а шоай Ӏаьдала́ кӀала болга а лоархӀаш хиннаб, цхьабакъда ишта царна хеташ хиннадале а, наьсархой [[Кавказа имамат]]а оагӀув лоацаш а, Ӏаьдала духьала гӀотташ а хиннаб. Наьсархой Имаматагахьа хинна хилар бакъдеш тайп-тайпара бовхамаш да долаш{{NoteTag|1840-ча шера гӀалгӀайи оарстхойи пирстоп хиннача есаул Гайтовс шийна тӀалаттарашка дӀахайта хиннад "Наьсархой бӀаьсте йолаяларца [[Шамал]]а оагӀорахьа бовла нигат долаш ба." аьнна{{sfn|Хожаев|1998|page=73}} 1841-ча шера тушола бетта наьсархой викалаш Шамал волча баха хиннаб гӀалгӀай бусалба нах [[гоавар]]ех кӀалхарбаха дехаш имамагеи цун эскаргеи кхайка хиннаб. Имаматагахьа бовла наьсархой хинна нигат [[оарстхой|оарстхой]] а [[галашкархой]] а [[мурдаш]]а хьаллаьца хиннад{{sfn|Хожаев|1998|page=141}}.}} Масала, наьсархоша да́къа лаьца хиннад 1840-ча шера тушола бетта [[Нохчийче|Нохчашкахьа]] хиннача [[гӀовттам]]е а{{sfn|Зиссерман|1881|page=[{{Google books|gSc5AQAAMAAJ&dq|page=163|plainurl=yes}} 163]}} Шолжа тӀарчеи Тийрка дехьарчеи нохчийи, гӀалгӀайи, оарстхойи 1840-ча шера кӀимарса беттахиннача гӀоттаме а{{NoteTag|name=name|Донесение графу [[Alexander Chernyshyov|А. И. Чернышёву]] от 3 октября 1840 года (РГВИА. Ф. 846, Оп. 16, д. 6672 л. 24-26.):
{{Cquote|"В настоящем положении дел на левом фланге Линии Малая Чечня в особенности обращает на себя внимание, ибо там, кроме коренных ее жителей, гнездятся теперь все беглые карабулаки, '''назрановцы''', галгаевцы, сунженские и надтеречные чеченцы и по призыву предводителя их Ахверды-Магома, сподвижника [[Imam Shamil|Шамиля]], собрать могут значительные силы, хорошо вооружённые, вблизи [[Georgian Military Road|Военно-Грузинской дороги]]."|source=генерал [[Головин, Евгений Александрович|Е. А. Головин]]{{sfn|Хожаев|1998|page=73}}{{sfn|Кодзоев|2002}}}}}} 1858-ча шера наьсархоша чӀоагӀа духьале яь хиннай [[Наьсархой гӀоттам]] аьнна цӀи тилла хиннайола. Из гӀоттам хинначахана наьсархоша Шамалга каьхат дахийта хиннад оарц дехаш, цхьабакъда Эрсечен чӀоагӀаленашка гӀолла чакхвала Шамал шозза хьежача а, цун аьттув баьннабац из де, цудухьа йоккха [[йов]] а хинна юхавала вийзав цун. ТӀехьагӀо гӀоттам ӀотоӀа а баь, хьалха лаьттараш е боабаьб, е мехках баьхаб{{sfn|Кодзоев|2002}}.
'''Хинначох керттера долчун хронологи''':
* 1840-ча шера тушола бутт – наьсархойи, оарстхойи, галашкархойи, нохчийи [[Нохчийче|Нохчий мехка]] хиннача гӀоттаме да́къа лоацаш хиннаб.{{sfn|Зиссерман|1881|page=[{{Google books|gSc5AQAAMAAJ&dq|page=163|plainurl=yes}} 163]}}.
* 1840-ча шера кӀимарса бутт – наьсархой да́къа лоацаш хиннаб [[Ахбердил Мухаммад|Ахьверда Мухьаммад]] хьалха а латташ Шолжа тӀареи Тийрка дехьареи нохчий а, гӀалгӀай а, оарстхой а гӀовттаре{{NoteTag|name=name}}.
* 1858-ча шера аьтинга бутти, кӀимарса бутти – Наьсархой гӀовттам: наьсархой Россе Ӏаьдала духьала гӀайттаб паччахьа керда законаш бахьан долаш{{sfn|Кодзоев|2002}}.
* 1865 – эрсий-кавказхой тӀом баьнначул тӀехьагӀа наьсархой [[ГӀалгӀай мухӀажирал|Туркашкахьа дӀакхолхабаьб]]{{sfn|Большая советская энциклопедия|1939|page=[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B 52]}}.
=== Россе импере болаш ===
Эрсий-кавказхой тӀом баьнначул тӀехьагӀа наьсархой [[ГӀалгӀай округ]]а́ юкъеболхаш хиннаб 1965-ча шера царех цхьабараш мехках а баьха Туркий мехка Ӏобахийта хиннаб. ТӀехьагӀа наьсархой [[Бурон округ]]а а, [[Шолжа отдел]]а́ а, [[Наьсарен округ]]а́ а юкъе болхаш хиннаб.
== Хьажа ишттаo ==
* [[Галашкархой]]
* [[Кхаькхалой]]
* [[Фаьппий]]
== Белгалдаккхар ==
{{NoteFoot}}
{{notelist}}
{{reflist|group=n}}
== ТӀатовжамаш ==
{{reflist}}
== Литература ==
{{sfn whitelist |CITEREFКрупнов1971}}
* {{cite encyclopedia|editor-last=Жуков|editor-first=Е. М.|display-editors=etal|year=1964|url= https://runivers.ru/include/lib/download.php?file=88361|title=Двинск—Индонезия|trans-title=Dvinsk—Indonesia|encyclopedia=[[Soviet Historical Encyclopedia|Советская историческая энциклопедия]]|volume=5|location=М.|publisher= Советская энциклопедия|at=col. 1–960|ref={{harvid|Советская историческая энциклопедия|1964}}}}
* {{Cite book|last=Берже|first=А. П.|author-link=Adolf Berge|year=1858|url=http://apsnyteka.org/2872-berzhe_kratky_obzor_gorskikh_plemen_na_kavkaze_1992.html|title=Краткий обзор горских племен на Кавказе|trans-title=Brief overview of the mountain tribes in the Caucasus|language=ru|location=Тифлис|publisher=Типография Канцелярии наместника кавказского|pages=1–48}}
* {{Cite book|last=Бларамберг|first=И. Ф.|year=2010|url=https://dzurdzuki.com/download/blaramberg-i-istoricheskoe-topograficheskoe-statisticheskoe-etnograficheskoe-i-voennoe-opisanie-kavkaza-2010/|title=Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа|trans-title=Historical, topographical, statistical, ethnographic and military description of the Caucasus|type=field research|language=ru|translator-last=Назарова|translator-first=И. М.|location=Moscow|publisher=Издательство Надыршин|pages=1–402|isbn=978-5-902744-10-8}}
* {{Cite book|chapter-url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/1/zoom/4|chapter=Кавказскій край|trans-chapter=Caucasian territory|title=Военно-статистическое обозрѣніе Россійской имперіи: издаваемое по высочайшему повеленію при 1-м отделеніи Департамента Генеральнаго штаба|trans-title=Military Statistical Review of the Russian Empire: published by the highest command at the 1st branch of the Department of the General Staff|language=ru|volume=16: Part 1|location=St Petersburg|publisher=Типографія Департамента Генеральнаго штаба|year=1851|pages=1–274|ref={{harvid|Военно-статистическое обозрѣніе Россійской имперіи|1851}}}}
* {{Cite book|last=Kolenati|first=Friedrich|author-link=Friedrich August Rudolph Kolenati|year=1858|url=https://archive.org/details/reiseerinnerung00kolegoog/page/n10/mode/1up?view=theater|title=Die Bereisung Hocharmeniens und Elisabethopols, der Schekinschen Provinzund des Kasbek im Central-Kaukasus|trans-title=Traveling through High Armenia and Elizabethopol, the Shekin Province and Kazbek in the Central Caucasus|language=de|location=Dresden|publisher=Yerlagsbuchhandlung von Rudolf Kuntze|pages=1–289}}
* {{Cite book|last=Мартиросиан|first=Г. К.|year=1928|url=https://dzurdzuki.com/download/martirosian-g-k-nagornaya-ingushiya-1928/|title=Нагорная Ингушия|trans-title=Upland Ingushiya|language=ru|location=Владикавказ|publisher=Государственная типография Автономной Области Ингушии|pages=1–153}}
* {{Cite journal|last=Крупнов|first=Е. И.|year=1939|url=https://dzurdzuki.com/download/krupnov-e-i-k-istorii-ingushii/|title=К истории Ингушии|trans-title=To the history of Ingushiya|journal=[[Journal of Ancient History|Вестник древней истории]]|volume=2 |language=ru|location=Moscow|issue=7|pages=77–90}}
* {{Cite book|editor-last=Робакидзе|editor-first=А. И.|year=1968|url=https://m.vk.com/wall-33833481_4055|title=Кавказский этнографический сборник. Очерки этнографии Горной Ингушетии|trans-title=Caucasian ethnographic collection. Essays on the ethnography of Mountainous Ingushetia|language=ru|volume=2|location=Тбилиси|publisher=Мецниереба|pages=1–333}}
* {{Cite Medieval Ingushetia}}
* {{Cite book|last=Волконскій|first=Н. А.|year=1886|editor-last=Чернявскій|editor-first=И. С.|chapter-url={{Google books|c12CCoPLsegC|page=1|plainurl=yes}}|chapter=Война на Восточномъ Кавказѣ съ 1824 по 1834 годы въ связи съ мюридизмомъ|trans-chapter=War in the Eastern Caucasus from 1824 to 1834 in connection with Muridism|url=https://books.google.com/books?id=c12CCoPLsegC|title=Кавказскій сборникъ|trans-title=Caucasian collection|language=ru|volume=10|location=Тифлисъ|publisher=Типографія Окружнаго штаба Кавказскаго военнаго округа|pages=1–224}}
* {{Cite book|last1=Вертепов|first1=Г. А.|year=1892|editor-last1=Максимов|editor-first1=Е.|editor-last2=Вертепов|editor-first2=Г. А.|chapter=Ингуши. Историко-статистическій очеркъ|url=https://dzurdzuki.com/download/maksimov-evg-vertepov-g-tuzemtsy-severnogo-kavkaza-istoriko-statisticheskie-ocherki-vypusk-pervyj-osetiny-ingushi-kabardintsy-1892-god/|title=Туземцы Сѣвернаго Кавказа. Историко-статистическіе очерки. Выпускъ первый. Осетины, ингуши, кабардинцы|trans-title=Natives of the North Caucasus. Historical and statistical essays. First issue. Ossetians, Ingush, Kabardians|language=ru|location=Владикавказъ|publisher=Типографія Областнаго правленія Терской Области|pages=71–138}}
* {{Cite book|last=Пантюхов|first=И. И.|year=1901|url=https://dzurdzuki.com/download/pantyuhov-i-i-ingushi-1901/|title=Ингуши: антропологическій очеркъ|trans-title=Ingush: an anthropological essay|language=ru|location=Тифлисъ|publisher=Типографія К. П. Козловскаго|pages=1–35}}
* {{Cite book|editor-last=Потто|editor-first=В. А.|editor-link=Vasily Potto|year=1904|url=https://www.twirpx.com/file/2195256/|url-access=registration|title=Утвержденіе русскаго владычества на Кавказѣ|trans-title=The assertion of Russian rule in the Caucasus|volume=3: Part 1|location=Тифлисъ|publisher=Типографія штаба Кавказскаго военного округа|pages=1–527|ref={{harvid|Утвержденіе русскаго владычества на Кавказѣ|1904}}}}
* {{Cite book|last=Ковалевскій|first=П. И.|year=1914|url=https://dzurdzuki.com/download/kovalevskij-p-i-narody-kavkaza-1914/|title=Народы Кавказа|trans-title=Peoples of the Caucasus|series=Кавказъ|language=ru|volume=1|location=St Petersburg|publisher=Типографія М. И. Акинфіева|pages=1–346}}
* {{Cite book|last=Милютин|first=Д. А.|author-link=Dmitry Milyutin|year=1919|editor-last=Христіани|editor-first=Г. Г.|url=https://books.google.com/books?id=JF_sBQAAQBAJ|title=Воспоминанія. Книга 1, 2, 3|trans-title=Memorials. Book 1, 2, 3|language=ru|volume=1|location=Томскъ|publisher=Изданіе военной Академіи|pages=1–458|isbn=5998998936}}
* {{Cite encyclopedia|editor-last=Шмидт|editor-first=О. Ю.|editor-link=Otto Schmidt|year=1937|chapter-url=https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C|chapter=Ингушская автономная область|trans-chapter=Ingush Autonomous ''Oblast''|url=https://www.twirpx.com/file/1164625/|title=Империалистическая война — Интерполяция|trans-title=Imperialist War - Interpolation|encyclopedia=[[Great Soviet Encyclopedia|Большая советская энциклопедия]]|language=ru|volume=28|edition=1st|location=Москва|publisher=Советская энциклопедия|page=65|ref={{harvid|Большая советская энциклопедия|1937}}}}
* {{Cite encyclopedia|editor-last=Шмидт|editor-first=О. Ю.|editor-link=Otto Schmidt|year=1939|url=https://www.twirpx.com/file/1137172/|url-access=registration|title=Наган — Нидерландское искусство|trans-title=Nagant - Dutch Art|encyclopedia=[[Great Soviet Encyclopedia|Большая советская энциклопедия]]|language=ru|volume=41|edition=1st|location=Москва|publisher=Советская энциклопедия|pages=1–450|ref={{harvid|Большая советская энциклопедия|1939}}}}
* {{Cite book|last=Волкова|first=Н. Г.|year=1973|editor-last=Лавров|editor-first=Л. И.|url=https://dzurdzuki.com/download/volkova-n-g-etnonimy-i-plemennye-nazvaniya-severnogo-kavkaza-1973-god/|title=Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа|trans-title=Ethnonyms and tribal names of the North Caucasus|language=ru|location=Москва|publisher=Наука|pages=1–210|isbn=}}
* {{Cite book|last=Anchabadze|first=George|year=2001|url=https://abkhazworld.com/aw/publications/e-library/2107-the-vainakhs-the-chechen-and-ingush-by-george-anchabadze|title=Vainakhs (The Chechen and Ingush)|location=Tbilisi|publisher=Caucasian House|pages=1–76|isbn=}}
* {{Cite book|last=Кузнецов|first=В. А.|year=2004|url=http://apsnyteka.org/1150-kuznetsov_v_vvedenie_v_kavkazovedenie.html|title=Введение в кавказоведение (историко-этнологические очерки народов Северного Кавказа)|trans-title=Introduction to Caucasian Studies (Historical and Ethnological Essays on the Peoples of the North Caucasus)|language=ru|location=Владикавказ|publisher=ИПП им. В. А. Гассиева|pages=1–184|isbn=}}
* {{Cite book|last=Павлова|first=О. С.|year=2012|url=https://psychlib.ru/mgppu/PIe-2012/PIe-384.htm#$p1|title=Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета|trans-title=The Ingush ethnos at the present stage: features of the socio-psychological portrait|language=ru|location=Москва|publisher=Форум|pages=1–384|isbn=9785911346652|oclc=798995782}}
* {{Cite book|last=Зиссерман|first=А. Л.|year=1881|url=https://books.google.com/books?id=gSc5AQAAMAAJ&pg=PA1|title=История 80го пѣхотнаго генерал-фельдмаршала Кабардинскаго князя Барятинского полка. (1726–1880)|trans-title=History of the 80th Infantry General-Field Marshal of the Kabardian Prince Baryatinsky Regiment. (1726–1880)|language=ru|location=С-Петербургъ|publisher=Типографiя В. Грацiанскаго|pages=1–470}}
* {{Cite book|last=Кодзоев|first=Н. Д.|year=2002|title=История ингушского народа. Глава 5. Ингушетия в XIX в. § 1. Ингушетия в первой половине XIX в. Основание Назрани|trans-title=History of the Ingush people. Chapter 5. Ingushetia in the 19th century § 1. Ingushetia in the first half of the 19th century century. Foundation of Nazran|language=ru|url=http://old.memo.ru/d/34363.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723093858/http://old.memo.ru/d/34363.html|archive-date=2019-07-23}}
* {{Cite book|last=Хожаев|first=Д. А.|year=1998|editor-last=Мазаева|editor-first=Т.|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222204526/https://web.archive.org/web/20141222204526/http://zhaina.com/history/283-chechency-v-russko-kavkazskoj-vojne.html|title=Чеченцы в Русско-Кавказской войне|trans-title=Chechens in the Russian-Caucasian War|language=ru|location=Грозный-Санкт-Петербург|publisher=Седа|pages=1–250|isbn=5-85973-012-8|url=https://web.archive.org/web/20141222204526/http://zhaina.com/history/283-chechency-v-russko-kavkazskoj-vojne.html|archive-date=2014-12-22}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар]]
f5s6f6uww7zzasngofd31qrdxv5nyoh
Аьккхий
0
16658
75249
70543
2026-10-10T00:05:01Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75249
wikitext
text/x-wiki
{{Тувла ма бе|Арара аьккхий|а́рарча аьккхешца|[[ДаьгӀасте|Селашкахьа]] да́хача вайнаьха фунца}}
{{Тувла ма бе|Ӏаккой|Ӏаккошца|нохчий тайпанца}}
'''Аьккхий'''{{Дехьавалар|цӀи}} ({{lang-ru|Аккий}}, {{lang-ru2|аккинцы}}, {{lang-ce|аьккхий}}{{Дехьавалар|цӀи}}) — [[гӀалгӀай]]и [[нохчий|нохчийи къаман]] [[гӀалгӀай тархьар|тархьаре]] хинна [[юкъарло]]: гӀалгӀай ӀаьдалагӀа [[ГӀалгӀайче]]н [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерашкара]] [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьар]] я, нохчий — [[нохчий тукхамаш|тукхамашка]] юкъедо́даш доацача нохчий [[тайпа]]ех цаӀ да{{дехьавалар|къаманга бехкар}}. Аьккхий юкъара кхала тахан [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Оарштхой-Фарта шахьар]]е ([[Галай чӀожа шахьар]]е) улла [[Аьккха]] я. Тайпа тахан Ӏеш йола моттиг [[Нохчиче]]н зӀилбухен-малхбузе я{{Дехьавалар|Ӏари дукхали}}. Аьккхий доазув хиннад зӀилбухехьа [[Кей|кешцеи]], гӀинбухехьа [[Ялхарой|ялхарошцеи]], малхбоалехьа [[Галай чӀож]]ерча [[галай|галашцеи]], малхбузехьа [[мержой|мержошцеи]]{{Дехьавалар|лоалахой}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх юкъарлонах ''аьккхий'' оал. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] аьккхех тайп-тайпара оал: ''аккий'' а{{sfn|Сулейманов|2006|с=474}}<ref name="Натаев">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://teoria-practica.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/2015/4/history/nataev.pdf |title = К вопросу о количестве чеченских тайпов. Натаев Сайпуди Альвиевич |access-date = 2018-11-28 |archive-date = 2018-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180417023211/http://teoria-practica.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/2015/4/history/nataev.pdf |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180417023211/http://teoria-practica.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/2015/4/history/nataev.pdf |date=2018-04-17 }}</ref><ref>Герейханов Г. П. Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: (Этноконфессиональный аспект): монография. — Москва: Граница, 2004. — 179 с. — ISBN 5-94691-100-7.</ref>, ''аккинцы'' а. [[Нохчий мотт|Нохчий меттала]] а, гӀалгӀай меттала мо, ''аьккхий'' оал<ref name="Натаев"/>.
=== Этимологи ===
[[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулеймановс]] аьккхий тайпан цӀи а лаьтта цӀи а «аькхе» (+ вахар) — [[охота|чарахье вахар]] яхачунца дувза а дувзаш [[оакхарий|аькхе]] ухаш ба́хараш яха маӀан долаш хила мегалга лаьрхӀад{{sfn|Сулейманов|2006|с=45}}. [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Явус Ахмадовс]] яхачох, аьккхий цӀера этимологи тахан хоалуш яц, цхьабакъда из цӀи [[гидроним|хин цӀерах]] хьахинна хила тарлу аьннад цо — [[Гехи (приток Сунжи)|Гихин]] [[приток|га]] долча цу лаьттан тӀа до́дача Аькхахих{{sfn|Ахмадов|2009|с=150}}.
== Ӏари дукхали ==
Аьккхий [[поселение|пхьанаш]] шоай дукхагӀча даькъе Гихин кертах кхеташ долча ганашка йийхкай — Осухи тӀеи {{таржам дац|Аькхахи|Ак-хи}} тӀеи. Цу пхьанех я Аьккха — тайпан юкъара кхала, Хьа́гӀарилге, [[Кожвинчу|Кеж вийнача]], {{таржам дац|Кейн махка}, [[Зенгали|Зингала]], {{таржам дац|Бийци}} (Бойци), {{таржам дац|Тишли}}, [[Итыркале|Йиттара-Кхала]], Дехьа-Юрт, Хьаьге́, [[Ирзиткале|Орзуме́-Кхала]], [[Кереты|Кхе́ратӀе́]], {{таржам дац|Музур}}-Кхала, [[Виелах|Ве́лагӀа]], [[Газуни|ГӀозаме]], [[Ердычи|Ердаче]], кхыяраш{{sfn|Ахмадов|2009|с=150}}.
Бларамберга хьаяхачох аьккхий 6000-нега кхоаччаш саг хиннав ткъаь кхаь пхье вахаш{{sfn|Бларамберг|1992|с=222}}.
Таханарча дийнахьа аьккхий дукхагӀча даькъе баха укх пхьанашка: [[ГӀойтӀе]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=474}}, [[Катар-Юрт|Котар-Юрт]],{{sfn|Сулейманов|2006|с=409}} [[Ачхой-Мартан|Оарштхой-Фарта]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=407}}, [[Валерик (село)|Валарг]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=405}}, [[Курчалой]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=517}}, [[Кень-Юрт|Кей-Юрт]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=591}}, [[Гехи-Чу|Гихиче]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=411}}, [[Майртуп]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=520}}, [[Дубовская (Чечня)|Дубовская]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=671}}, [[Ищёрская|Ищерская]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=616}}, иштта кхыча юрташка а баха, дукха дезалаш деце а. [[Панкисское ущелье|ПӀенгезхой чӀож]]е [[Омало]]л зӀилбухехьа [[Халацани|Юкъера Халацӏань]] яхаш зӀамига юртилг улл (50 хиллал фусам йолаш), цу юрта [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Галай чӀож]]е баьха аьккхий ба́х<ref>{{книга
|автор = Алироев И. Ю., Маргошвили Л. Ю.
|название = Кистины
|заглавие =
|язык = ru
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место =
|издательство = М.: К448 Книга и бизнес
|год = 2006
|страницы = 15
|страниц = 482
|isbn = 5-212-00948-0
|doi =
|тираж = 3000
|ref = Алироев И. Ю., Маргошвили Л. Ю.
}}</ref>.
=== Лоалахой ===
Аьккхий лаьттан доазув да зӀилбухехьа [[Кей|кешцеи]], гӀинбухехьа [[Ялхарой|ялхарошцеи]], малхбоалехьа — [[Галай чӀож]]ерча [[галай|галашцеи]], малхбузехьа [[мержой|мержошцеи]]{{sfn|Сулейманов|2006|с=45}}.
== Къаманга бехкар ==
Профессор [[Кушева, Екатерина Николаевна|Е. Н. Кушевас]] яхачох, Аьккха Лоаман ГӀалгӀайчен юкъарло хиннай XX-ча бӀаьшеренга болхаш нохчий бирза{{sfn|Кушева|1963|с=64|quote=Другая группа — Калки, Ероханские люди, Ококи или Акозы, Кисти — отождествляется с названиями обществ Горной Ингушетии — Галга, Джерах, очеченившиеся к XX в. общество Акко, кистины.}}.
=== Арарча аьккхешцара бувзам ===
А. А. Адилсултанова́и<ref>{{публикация
|1 = книга
|автор = [[Адилсултанов, Асрудин Айнудинович|Адилсултанов А. А.]]
|заглавие = Акки и аккинцы в XVI—XVIII веках
|ссылка = http://e.120-bal.ru/istoriya/20202/index.html
|вид = [[монография|моногр]].
|часть = <!-- Глава 1. Экономическое развитие Акки в XVI—XVIII веках -->
|ответственный = Ред. И. А. Ирисханов
|место = {{Гр.}}
|издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]»
|год = 1992
|страниц = 126
|страниц б/н = 3
|тираж = 5000
|isbn = 5-7666-0540-4
|ref = Адилсултанов
|архив дата = 2017-08-24
|архив = https://web.archive.org/web/20170824154108/http://e.120-bal.ru/istoriya/20202/index.html
}}</ref>, А. С. Сулейманова́<ref>{{публикация
|1 = книга
|автор = Сулейманов А. С.
|заглавие = Топонимия Чечни
|ссылка = http://www.zhaina.com/motherland/163-toponimija-chechni.html
|вид = топоним. слов
|издание = [1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменённое и дополн.]
|место = Нальчик
|издательство = «Эль-Фа»
|год = 1997
|страниц = 685
|тираж = 1000
|isbn = 5-88195-263-4
|ref = Сулейманов
|архив дата = 2014-11-07
|архив = https://web.archive.org/web/20141107135939/http://zhaina.com/motherland/163-toponimija-chechni.html
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20141107135939/http://www.zhaina.com/motherland/163-toponimija-chechni.html |date=2014-11-07 }}</ref> хетачох, аьккхештеи [[ДаьгӀастен]] аренашка ба́хача [[арара аьккхий|арарча аьккхештеи]] юкъе кхоаччара гаргало яц. Лоамара хьабаьнна аьккхийи Селашкахьара арара аьккхийи шоайла бувзабенна а боацаш, къаьст-къаьстта хьахиннилга лоархӀ цар. Кхыча Ӏилманхоша (У. Лаудаев, В. Г. Волкова, М.-Р. Ибрагимов) йоах арарча аьккхешта юкъе аьккхий а болга<ref name=":0">{{cite web |author = |url = http://textarchive.ru/c-2846159.html |title = Н. Г. ВОЛКОВА "Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа". | |publisher = textarchive.ru |lang = ru |access-date = 2018-12-21 |archive-date = 2018-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181222082035/http://textarchive.ru/c-2846159.html |deadlink = no}}</ref><ref>Магомед-Расул Ибрагимов {{cite web |author = |url = http://dagpravda.ru/obshestvo/chechency-v-dagestanskom-istoricheskom-processe/ |title = Чеченцы в дагестанском историческом процессе |lang = ru |website = dagpravda.ru |date = |access-date = 2018-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181224024119/http://dagpravda.ru/obshestvo/chechency-v-dagestanskom-istoricheskom-processe/ |archive-date = 2018-12-24 |deadlink = no}}</ref><ref>Ибрагимова З. Х. {{cite web |author = |url = http://www.kavkazoved.info/news/2011/11/23/chechency-v-zerkale-carskoj-statistiki-1860-1900-i.html |title = Чеченцы в зеркале царской статистики (1860—1900) |lang = ru |website = www.kavkazoved.info |date = |access-date = 2018-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181227020132/http://www.kavkazoved.info/news/2011/11/23/chechency-v-zerkale-carskoj-statistiki-1860-1900-i.html |archive-date = 2018-12-27 |deadlink = no}}. — М.:Пробел-2000, 2006. — 244 с.] — {{cite web |author = |url = https://books.google.ru/books?id=eorDDQAAQBAJ&pg=PA13&dq=Ауховцы&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwil4uDliKDeAhXlxIsKHTo6DZA4ChDoAQgnMAA#v=onepage&q=Ауховцы&f=false |title = С. 13 |lang = ru |website = books.google.ru |date = |access-date = 2024-11-25 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref>.
== Лоаттам ==
Тайпанна юкъедолхаш наькъаш да: бецахой, чож-некъе, хьажи-некъе, бӏоби-некъе, итар-кхелой, дуьрди-некъе<ref>Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).</ref>.
== Тархьар ==
[[Файл:Аккинское общество в 60-х годах XIX в.svg|280px|мини|справа|XIX-ча бӀаьшерен 60-ча шерашка аьккхий юкъарло]]
Цхьаццача тохкамхошта хетачох, [[Плиний Старший|ВоккхагӀча Плинийчун]] «[[Естественная история (Плиний)|Ӏаламцара тархьара]]» чура «[[аккисы]]» яхар «аьккхий» цӀерца ювза мегаш я, цу цӀерца Аьккхе бахараш ловш а болаш{{sfn|Виноградов, Умаров|1985|с=58}}.
Иштта XVI—XVII-ча бӀаьшерарча эрсий йоазонашка нийслуш йола «акозы» яха цӀи аьккхий цӀерца ювзаенна хила тарлу яхаш хетараш а ба{{sfn|Виноградов, Умаров|1985|с=58}}.
1944-ча шерага кхаччалца аьккхий [[Осухи]] яхача хийисте баьхаб, из ше [[Гехи (приток Сунжи)|Гихи]]н лакхера [[приток|га]] да. Уж баьхача моттигех я [[Галанчож|Галай чӀож]], [[Акка (Чечня)|Аьккха]], [[Ялхорой (село)|Ялхара]], кхыяраш<ref>{{cite web |author = |url = http://www.chechnya.cjes.ru/journal/?j_id=17&c_id=424 |title = Исторические области Чечни. Глава из книги Лечи Ильясова «Тени вечности» |publisher = Журнал «Чеченское общество сегодня» |access-date = 2010-01-11 |lang = ru |archive-date = 2011-01-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110110053915/http://www.chechnya.cjes.ru/journal/?j_id=17&c_id=424 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110110053915/http://www.chechnya.cjes.ru/journal/?j_id=17&c_id=424 |date=2011-01-10 }}</ref>, [[Галанчожский район|Галай чӀожа шахьара́]] юкъейолхаш хиннай уж, цу ханарча паччахьалкхен Ӏаьдала оттамга диллача. Аьккхий [[Сибаре|Сибарера]] юха баьхка́ча хана шоаш хьалха баьхача Ӏох́ар {{comment|дийхка́|запрещено}} хиннад, цудухьа Нохчичен малхбузехьарча даькъе уллача даькъерча аренашка Ӏохайшаб уж.
XX-гӀа бӀаьшу долалуш тохкамхо М. А. Иванов вена хиннав Аьккхе, цо яздаьд:
{{начало цитаты}}Айъеннача [[майда|майдилгашка]] кхаьч-кхаьчача кхертӀох даь цӀенош да́гӀа боккхагӀбарий юртилгашка. Шоай дукхагӀча даькъе уж цӀенош дагӀа къаьнарча гӀалаштеи вӀовнаштеи гонахьа, хӀаьта уж-м укх метте шортта я. Дуккха хьалха яха́ча хана ца хаддаш шоайла хиннача довнашка-къовсамашка тӀом баьб цу метте, тӀаккха гаргагӀча заман чу — [[Шамал]]а бӀуно эрсий эскара́ духьалара тӀом баьб. Цу тӀеххьарча хӀамаех бахархошта хӀетта́ из хинна хиларах дикка дагадоагӀа: цар дувц эрсаша цу чӀоагӀача вӀовнашта тӀахьелхаш уж хьа мишта йоахар а, [[йоккха топ|йоккхий топаш]] тата доахаш́ш доахаш ювла а ювлаш, [[дӀандарг]]аша лоамарой чӀоагӀаленаш йоха мишта йора а»
{{oq|ru|На возвышенных площадках разбросаны каменные сакли нескольких отселков старшинства. Они группируются в большинстве случаев вокруг старинных башен, которыми вообще богата эта местность, служившая в отдаленном прошлом ареной бесконечных распрей и междоусобиц, а в ближайшую эпоху — борьбы Шамиля с русскими войсками. Об этих последних событиях среди населения сохранились еще свежие воспоминания: рассказывают о том, как брались русскими крепкие башни, как гремели пушечные выстрелы и артиллерийские снаряды разбивали твердыни горцев.}}
{{конец цитаты|источник=<ref>Известия Кавказского отдела Русского географического общества. 1902 г. Т. 15. Вып. 1-5 с. 286</ref>}}
Аьккхий дуккха [[вӀов]]наш йохаяьй эрсий бӀуно. Кавказ тохкаш хиннача [[Далгат, Башир Керимович|Далгат Башира]] яхачох, тӀом баьнначул тӀехьагӀа эрсаша аьккхий еррига вӀовнаш йохаяьй, шоашта дукха ба́ла баь кхераме чӀоагӀаленаш царех хета а хеташ{{sfn|Далгат|1934|с=99}}.
Аьккхий лаьттан гонахьа латташ дола лоамаш цхьан даькъе [[кӀотарг|кӀо́таргаш]] тӀадаьнна латт. Аьккхий [[поселение|пхьанаш]] я́д [[чӀож]]ашкеи ира [[босе]]наш йолча лакхаленаштеи, цудухьа царна тӀакхета чӀоагӀа хала хиннад. Дале а, аьккхий лаьттан тӀа дагӀаш дола лоамаш лоаллаха бахарий лаьттан тӀа мо дукха дац, цудухьа цар мо а доацаш, жа-доахан доажаде дика [[даьгӀе]]наш йолаш хиннаб уж. Мел чӀоагӀа мара ше лакха цахиларах, Аьккхе хӀаьта а [[ахка|аьхки]] йӀайха хул, цудухьа лоалахоша цу заманна уж болча шоай [[хьаьлий]] [[доажадар|доажаде]] Ӏолийхкад{{sfn|Бларамберг|1992|с=222}}.
Цар эггара дезагӀа хиннар цар жа хиннад, иштта аьккхий дукха доахан а говраш а хиннай. Лаьттан тӀара дукха ца доаккхе а, [[кӀа]] а, [[Ӏаьржа кӀа]] а, [[мукх]] а чуэцаш хиннад цар, царна тоъал хулаш хиннад из. Аьккхеша шоашта малхбоалехьа ба́хача [[галашкархой|галашкархошца]] базар яьй — [[ялат]] дӀа а дохкаш царгара [[поваренная соль|тух]] ийдаьд цар{{sfn|Бларамберг|1992|с=222}}.
[[Гихиче]] яхача юрта йисте Турпала аьккхий кашамаш ({{lang-ce|Турпалчу аьккхийн кешнаш}}) яхаш дола кашамаш доахк{{sfn|Сулейманов|2006|с=414—415}}.
=== Аьккхий наибал ===
1865—1869-ча шерашка [[Аккинское наибство|Аьккхий наибал]] оттадаь хиннад<ref>ЦЕНТРАЛЬНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АРХИВ СО АССР КАНЦЕЛЯРИЯ НАЧАЛЬНИКА ТЕРСКОЙ ОБЛАСТИ 1 ОТДЕЛЕНИЕ</ref>.
== ЦӀихеза аьккхий ==
* Аьккхий Джанхот — ЗӀамигача Нохчиче паччахьа эскарца тӀом беча кхелхав, дӀавеллав {{таржам дац|Таьнги-чу}} яхача юрта<ref>Чеченцы в Русско-Кавказской войне Хожаев Далхан</ref>.
* Аьккхий {{таржам дац|Алдым}} — наиб<ref>Сатуев Джабраил. Вторая Санкт — Петербургская Гимназия Исследовательская работа по истории «Первый акт чеченской драмы (Кавказская война 19 века)». 2007</ref>.
* [[Гайрбеков, Муслим Гайрбекович|Гайрбеков Муслим]] — нохчий советий юкъареи паччахьалкхени къахьегамхо, Нохч-ГӀалгӀай АССР Министрий совета тхьамада{{sfn|Головлёв|2007|с=275}}.
* [[Гайрбеков Руслан Муслимович|Гайрбеков Руслан]] — «Чечен-ингушский промстрой» яхача кооперативно-паччахьалкхен цхьанкхетара тхьамада; Нохч-ГӀалгӀа АССР халкъа депутат, Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча совета президиума гӀишлош яреи архитектуреи даим йолча комиссе тхьамада; Нохчий Республика вице-премьер{{sfn|Головлёв|2007|с=275}}.
* Баматгиреев Магомед Ширванович — КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома шоллагӀа секретарь; Нохч-ГӀалгӀай АССР мелиорацени хинбоахамеи министр; «Чеченингушводмелиорация» урхален хьаким; Д. Г. Завгаевчо шозлагӀа урхал деча хана низагӀа лаьца боахкараш мукъабоахаш болча комиссе доалчен тхьамада{{sfn|Головлёв|2007|с=274}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]]
|язык = ru
|заглавие = Топонимия Чечни
|ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA
|место = Нальчик
|издательство = ГУП "Книжное издательство"
|год = 2006
|тираж = 5000
|страниц = 711
|isbn = 598896002-2
|ref = Сулейманов
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Головлёв, Алексей Алексеевич|Головлёв А. А.]]
| заглавие = Очерки о Чечне (природа, население, новейшая история)
| вид = [[Монография|моногр]].
| ответственный = Рецензент С. А. Прокопенко
| место = [[Ульяновск]]
| издательство = Вектор-С
| год = 2007
| страниц = 296
| тираж = 100
| ббк = 84-Ч
| удк = 911.2.551.4: 914.706
| isbn = 978-5-91308-014-1
| ref = Головлёв
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Виноградов, Виталий Борисович|Виноградов В. Б.]], Умаров С. Ц.
| заглавие = Проблемы археологии и этнографии
| часть = О некоторых ранних вайнахских этнонимах
| вид =
| ответственный =
| место = {{Л}}
| издательство = ЛГУ
| год = 1985
| выпуск = 3
| страниц =
| тираж =
| ref = Виноградов, Умаров
}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]]
|язык = ru
|заглавие = Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы
|ссылка = http://istmira.ru/download/Yavus_Akhmadov_OCherk_istoricheskoy_geografii_chechni.pdf
|место = Грозный
|издательство = Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы
|год = 2009
|тираж =
|страниц =
|isbn =
|ref = Ахмадов
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170812213425/http://istmira.ru/download/Yavus_Akhmadov_OCherk_istoricheskoy_geografii_chechni.pdf
|archive-date = 2017-08-12 }}
* Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).
* {{книга
|автор = Бларамберг И.
|язык = ru
|заглавие = Кавказская рукопись
|ответственный =
|ссылка =
|место =
|издательство = Ставропольское книжное издательство
|год = 1992
|тираж =
|страниц = 240
|isbn = 5-7644—0662-5
|ref = Бларамберг
}}
* {{книга
|автор = [[Бларамберг, Иван Фёдорович|Бларамберг И. Ф.]]
|язык = ru
|заглавие = Историческое, топографическое, статистическое и этнографическое описание Кавказа
|ссылка = https://runivers.ru/bookreader/book10422/#page/348/mode/1up
|вид = топоним. слов
|издание = [1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменённое и дополн.]
|место = Нальчик
|издательство = «Эль-Фа»
|год = 1999
|страниц = 685
|тираж = 1000
|isbn = 5-88195-336-3
|ref = Бларамберг
}}
* {{книга
|автор = Тесаев З. А.
|язык =
|заглавие = Чеченская „география“ XV века, составленная по данным ученого-богослова и путешественника Аздина Вазара
|ответственный =
|ссылка =
|место = Грозный
|издательство = «АО ИПК «Грозненский рабочий»
|год = 2018
|тираж =
|страниц = 256
|isbn = 978-5-4314-0322-4
|ref = Тесаев
}}
* {{книга
|автор = [[Тесаев, Зелимхан Адамович|Тесаев З. А.]]
|заглавие = Институт “Мехк-Дай” в истории Чечни (Х\ I — 1-и треть XIX в.)
|язык = ru
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Грозный
|издательство = [[Академия наук Чеченской Республики]]; ФГУП Издательско-полиграфический комплекс «[[Грозненский рабочий]]»
|год = 2019
|страницы =
|страниц = 688
|isbn = 978-5-4314-0386-6
|doi =
|тираж = 1000
|ref = Тесаев
}}
{{Нахские народы и этногруппы}}
{{Нерабочие сноски|дата=2024-06-26}}
[[Категория:Чеченские тайпы]]
qz0o03a87cu1ygl797gcsojjs4gljcs
Ло:Potd/2026-10-10
10
19118
75247
2026-10-09T17:50:57Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg»
75247
wikitext
text/x-wiki
Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg
opzlvo0ii2rmjn2majktqy5sx84thys
Ло:Motd/2026-10-10
10
19119
75248
2026-10-09T17:54:37Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «SNA to AVX flight spring of 2026 by Don Ramey Logan.webm»
75248
wikitext
text/x-wiki
SNA to AVX flight spring of 2026 by Don Ramey Logan.webm
arw4hd1su7ba0we9vliclyiq48up382