Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk ТӀой-Юрт 0 1115 75278 74811 2026-10-16T00:38:38Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75278 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юрт | ингушское название = ТӀой-Юрт | русское название = Кантышево | изображение = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg | описание изображения = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва{{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}. | герб = | флаг = | lat_deg = 43.228064 | lon_deg = 44.648453 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | район = Назрановский район | район в таблице = Назрановский район{{!}}Наьсарен | вид поселения = Юрт | поселение = Кантышево | поселение в таблице = ТӀой-юрт | в регион = сверху | C в район = сверху | в район = сверху | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад | дата основания = XIX бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 542 | климат = юккъера | население = {{ Население | Кантышево | тс }} | год переписи = {{ Население | Кантышево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]] | этнохороним = тӀойюртхо, тӀойюртхой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 386120 | телефонный код = 8732 | цифровой идентификатор = 26220830001 | категория в Commons = | сайт = }} '''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. == Географи == ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]]. Долакха-Юртаца цхьана ТӀой-Юрт хьалха ''Къо́зашке́'' я́ха́ча лаьтташка улл<ref>{{публикация|1=книга|заглавие=ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал=(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)|ответственный=Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров; отв. ред. Н. М. Барахоева; рец. Т. В. Жеребило, М. М. Султыгова; Ингушский НИИ гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева|место=Магас, Нальчик|издательство=Тетраграф|год=2016|страниц=618|isbn=978-5-00066-096-6|тираж=500|ссылка=https://ingnii.ru/?page_id=7235}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |date=2024-10-07 }}</ref>. == Тархьар == === Хьалхе === ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. === Тайпаш Ӏоховшар === [[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}</ref>. Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. === Кханташа ТӀой === Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа<ref>Ӏарчакханаькъан Сали</ref>, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из<ref>ПТРК программа чура</ref>. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад: — ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со. — Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс. УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. === Импери ехача === [[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. 1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. == Бахархой == {{ Население | Кантышево }} {{ Население | Кантышево | график }} [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010 шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбара́]] тӀатайжача, къамашцара лоаттам ишта ба<ref>{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 "Национальный состав и владение русским языком"|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал (саг) | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % | | кхыбараш | 138 | 0,88 % }} == Инфраструктура == Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк. === Ди === ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш: * [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'') * Кашамашка доалла маьждиг * ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг * ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'') * [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'') * Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'') * иштта дуккха кхыдараш а. Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк. === Ӏаьдала дешар === Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я. === Спорт === Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба. === Лорал === ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх<ref>{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}</ref> Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй<ref>{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]] | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | год = 2022 | месяц = 07 | число = 6 | ref = Султыгнаькъан Йоакъап }}</ref>, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох. 2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта. === Доал === Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк. === Юртбоахам === Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду. === Базар === Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я. == ЛоархӀаме факташ == ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад<ref>{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}</ref>. == ЦӀихеза нах == * [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да. * [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо. * [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}</ref>}} * [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо. * [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва. * [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо. * [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв. * [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен; * [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр. * [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = [[Коазой Дауда Нурдин]] |заглавие = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш) |ответственный = |ссылка = |место = |издательство = |год = 2010 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |ref = Коазой Нурдин }} * {{статья | автор = Мерешков С | заглавие = ТӀой-Юрт | ссылка = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf | издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] | год = 1997 | номер = 5 | страницы = 13 | ref = Мерешков С. }} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]] pjd0fjb6f6aft6rvon94yk5gg6i7mbh ЗӀилбухе-Африкера Республика 0 1426 75275 58075 2026-10-16T00:27:40Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75275 wikitext text/x-wiki [[File:Location South Africa AU Africa.svg|200px|right|thumb]] '''ЗӀилбухе-Африкера Респу́блика''' лоацца '''ЗӀАР''' ({{lang-ru|Ю́жно-Африка́нская Респу́блика}} лоацца ''ЮА́Р'', кастта белгалъю '''ЗӀилбухера Африка''' санна; {{lang-af|Republiek van Suid-Afrika}}, {{lang-en|Republic of South Africa}}) — [[Паччахьалкхе|паччахьалкхе]] я [[Африка|Африкера гӀáран]] зӀилбухера даькъе. <gallery> File:Flag of South Africa.svg|Байракх </gallery> == ТӀатовжамаш == * [http://www.gov.za/ ЗӀАР правительствай мазадакъа] * [http://www.vokrugsveta.ru/country/?vs=1&country_id=287 Всё о ЮАР] Подборка статей и сюжетов на сайте журнала «Вокруг Света» * [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=165&n=12&d=SOUTHAFRICA&pagine=1&paginazione=3 Фотогалерея] * [http://www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home ЮАР для путешественников] {{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Category:Мехкаш]] d2g343uqriw1o2dibqmz1wvn6eutnbk Илдарха-ГӀала 0 1452 75276 74494 2026-10-16T00:29:08Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75276 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Пхье | статус 1 = балха посёлок | статус 2 = гӀала (станица) | русское название = Илдарха-ГӀала | оригинальное название = {{lang-ru|Карабулак}} | изображение = Karabulak 3.jpg | описание изображения = | герб = Coat of arms of Karabulak.png | флаг = | lat_deg = 43.306285 | lon_deg = 44.909763 |CoordScale = 20000 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Пхье округ | район = Карабулак | район в таблице = Карабулак (город){{!}}Илдарха-ГӀала | в регион = справа | B в регион = слева | C в регион = нет | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = Пхьеда | глава = Дидиганаькъан Бориса Ахьмад<ref>{{cite web|author= |url= https://mokarabulak.ru/|title= Главная страница|lang= ru|website= mokarabulak.ru|publisher= официальный сайт города Карабулак|date= |access-date=14.08.2025}}</ref> | дата основания = 1859 шера | первое упоминание = | прежние имена = эрсий меттала: <br>{{НП-ПН|1962|станица Карабулакская}} | статус с = 1995 | статус 1 с = 1962 | статус 2 с = 1859 | площадь = 83,61<ref>{{cite web |author = |url = http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst26/DBInet.cgi |title = База данных показателей муниципальных образований. Республика Ингушетия. Общая площадь земель муниципального образования |lang = ru |website = www.gks.ru |date = |accessdate = 2025-08-14 |deadlink = no |archive-date = 2018-07-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180705232947/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst26/DBInet.cgi }}</ref> | высота центра НП = 420<ref name="K-38-30">{{карта|K-38-30}}</ref> | климат = гӀаьххьа шийла тӀуна (Dfa)<ref name="климат">{{cite web |author = |url = https://ru.climate-data.org/азия/россииская-федерация/ингушетия/карабулак-29416/ |title = Климат Карабулака // Climate-Data.org |lang = |website = ru.climate-data.org |date = |accessdate = 2025-08-14|deadlink = no |archive-date = 2019-03-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190322103818/https://ru.climate-data.org/%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d0%b8%d0%bd%d0%b3%d1%83%d1%88%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%8f/%d0%ba%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b1%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%ba-29416/ }}</ref> | население = | год переписи = | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Карабулак (город) | ч }} / 83.61 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[нохчий]], [[эрсий]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш]], [[православхой]] | этнохороним = илдарха-гӀалой, илдархагӀало | почтовые индексы = 386230, 386231 | телефонный код = 87344 | цифровой идентификатор = 26408000000 | сайт = http://www.mokarabulak.ru }} '''Илдарха-ГӀа́ла''' ''(я)'' ({{lang-ru|Карабулак}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] ула [[пхье]]. {{Comment|Республика лоадам бола пхье|Город республиканского значения}} я, иззамо цӀи йола [[городской округ (Россия)|пхьен округ]] а хулаш<ref name="МО"/>. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] пхье «''Илдарха-ГӀaла''» яхаш я{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=24}}{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, цкъаза ''Элдарха-ГӀала'' аьнна а язъю из{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, кердача ӀаьдалагӀа ''Илдарха-Пхье'' яхаш яздеш а хул{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|c=39}}. Иштта [[эрсий мотт|эрсий меттала]] мо «''Карабулак''» язъеш моттигаш я{{sfn|Оздоев|1980|с=831}}, хьагучох, гӀалгӀай цӀи дукха ца лелаярах. Эрсий меттала пхье «''Карабулак''» яхаш я, Ӏилманхоша из топоним [[тюркские языки|тюркий метташка]] ехк: ''кхара'' — «Ӏаьржа» яхачохи, ''булак'' — «хьаст» яхачохи лоархӀаш. Ишта лоархӀаш хилча, пхьен цӀи «Ӏаьржа хьаст» аьнна маӀан долаш хул эрсий меттала<ref>{{Comment|Твёрдый А. В.|Твёрдый Александр Васильевич}} Кавказ в именах, названиях, легендах: опыт топонимического словаря. Краснодар: Платонов И., 2008. 432 с. С. 163.</ref>. Кхыча́р яхачох, Илдарха-ГӀалийх ''Карабулак'' цӀи тилар [[оарстхой|оарстхоех]] йоахача ''карабулаки'' яхача цӀерца хоттаденна а да. == Географи == ГӀалгӀай Мехка юккъе улл пхье [[Шолж]]а аьрда берда тӀа. [[Шолжа шахьар]]а юкъ йолча [[Шолжа-Пхье]]нах 9 км [[малхбузе]]хьа ул, [[Магас]]ах [[гӀинбухе]]н-малхбоалехьа 22 км гаьна а ул ({{iw3|расстояние|юкъ}} машеннаькъашца йистай)<ref>Согласно сервису {{cite web |author = |url = https://yandex.ru/maps |title = Яндекс. Карты |lang = ru |website = yandex.ru |date = |access-date = 2025-08-14|url-status = live |archive-date = 2018-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180924035324/https://yandex.ru/maps/ }}</ref>. ЙистегӀа я́да нах ба́ха моттигаш я: малхбоалехьа — [[Эбарг-Юрт]], [[зӀилбухе]]хьа — [[Яндаре]], малхбузехьа — [[Пхьилекъонгий-Юрт]]. ЗӀилбухехьеи малхбузехьеи пхьен округа гӀай да [[Наьсарен шахьар]]ца, малхбоалехьа — Шолжа шахьарца, гӀинбухехьа — [[МагӀалбика шахьар]]ца. Илдарха-ГӀала ше пхьен округа зӀилбухерча даькъе улл. Илдарха-ГӀалах [[къулбехье]]хьа [[Бакинка]] бо́да — {{iw3|Автомобильные дороги России федерального значения|федеральни трасса}} {{табличка-ru|Р|217}} «Кавказ», гӀинбухехьа аьшкникъ ба бо́даш — {{iw3|Северо-Кавказская железная дорога|Къулбаседа Кавказера аьшкнаькъа}} {{iw3|Беслан (станция)|Берса-Пхье}}—[[Слепцовская (станция)|Сипсой-ГӀала]] яха да́къа, пхьен гӀинбухехьа «{{iw3|Карабулакский (разъезд)|Илдарха-ГӀалий тӀара}}» аьшкнаькъа разъезд. Илдарха-ГӀалал къулбехьехьа, Бакинкал дехьа, {{таржам дац|{{iw3|Лесистый хребет|Хьун дукъ}}}}. ГӀинбухехьа массехк километр Ӏолатт [[Сунженский хребет|АргӀа]] («Карабулак» лоам, 723 м). Пхьенах зӀилбухен-малхбоалехьа Шолж [[Эс]]—Шолж яхача {{iw3|оросительный канал|хьарсамах}} кхе́т. Пхьен округа лаьтташ гаьнна гӀинбухехьа Ӏодолх, цудухьа Шолжа атагӀен да́къа чулацарал совгӀа, дӀахо уллача [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе]]н да́къа а чулоац. Пхьен округа эггара гӀинбухехьа улла лаьтта [[Алханчуртский канал|Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама]] зӀилбухера берд ба<ref>{{cite web |author = |url = https://pkk5.rosreestr.ru |title = Росреестр. Публичная кадастровая карта |lang = ru |website = pkk5.rosreestr.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2016-04-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160410162632/https://pkk5.rosreestr.ru/ }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200313163431/https://pkk5.rosreestr.ru/ |date=2020-03-13 }}</ref>. === Мехкал === Мехкал гӀаьххьа тӀуна да ({{iw3|Классификация климатов Кёппена|Кёппена классификацех}} Dfa). [[зима|Ӏа]] лоацеи мелеи да, ахка дӀайхеи дӀаьхеи да. Шера юкъера йоачаний дукхал 663 мм я<ref name="климат"/>. == Тархьар == ГӀала (станица) йиллар доладеннад 1858-гӀа шу чакхдоалаш, цкъарчоа ''Эльдырхановская'' аьнна цӀи тилла лаьрхӀа а хиннад<ref>{{iw3|Фадеев, Ростислав Андреевич|Фадеев Р. А.}}{{cite web |author = |url = https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1840-1860/Fadeev_R_A/zap_kavk_del_4.htm |title = Записки о кавказских делах. О водворении новых станиц и распространении казачьего населения // Фадеев Р. А. 60 лет Кавказской войны. Письма с Кавказа. Записки о кавказских делах. М.: ГПИБ, 2007. |lang = ru |website = www.vostlit.info |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2020-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200219182346/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1840-1860/Fadeev_R_A/zap_kavk_del_4.htm }}</ref> укхаза кӀезигагӀа дале 1847-ча шера денз хиннача ''Эльдырхановский'' зоврковна цӀерах ({{lang-ru|сторожевой пост}})<ref>{{cite web |author = |url = http://arhiv-chr.ru/fondy-aupchr?layout=register&controller=register&id=23&start=120 |title = Фонды Архивного управления Правительства Чеченской Республики. Опись № 2кс РГВИА. № 129. План Эльдырхановского поста с окрестностями. 1847 г. |lang = ru |website = arhiv-chr.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003141808/http://arhiv-chr.ru/fondy-aupchr?layout=register&controller=register&id=23&start=120 }}</ref>, цунна йисте йиллай из гӀала а{{sfn|Сборник документов и материалов|2020|c=239: Документ № 150 «Копия с отношения Главнокомандующего Кавказской армией военному министру о строительстве новых станиц на Сунже и Камбилеевке. 8 февраля 1859 г., № 185» (РГВИА Ф. 38. ОП. 7. Д. 371. Л. 5—5 ОБ.)}}{{sfn|Сборник документов и материалов|2020|c=240 Документ № 153 «Рапорт за отсутствием Главнокомандующего Кавказской армией генерал-адъютанта князя Орбелиани Военному министру генерал-адъютанту Сухозанету о наименовании новых станиц, строящихся на Камбилеевке и Сунже. 18/21 июня 1859 г.» (РГВИА Ф. 38. ОП. 7. Д. 371. Л. 15—15 ОБ.)}}: {{начало цитаты}} «Строящимся в настоящее время на Левом крыле [[Кавказская линия|Кавказской линии]] трём новым станицам, я предполагал бы присвоить следующие наименования: Станице у поста Эльдырхановского — Карабулакскою… Станицы эти по окончательном устройстве их, я предлагаю причислить: первую из них — ст. Карабулакскую к 1-му Сунженскому [полку {{iw3|Кавказское линейное казачье войско|Кавказского линейного казачьего войска}}]…» {{конец цитаты|источник=Кавказера эскара Керттера баьчча цахиларах аьла {{iw3|Джамбакуриан-Орбелиани, Григорий Дмитриевич|Орбелиане}} ТӀема министр волча инарал-адъютант {{iw3|Сухозанет, Николай Онуфриевич|Сухозанетага}} [[ГӀалми|ГӀалме]] тӀеи [[Шолж]]а тӀеи керда ехкача гӀалий цӀерех лаьца яздаь рапорт. 1859-ча шера аьтинга бетта 18/21-гӀа ди.}} 1860-ча шера денз Илдарха-ГӀала [[Тийрка область|Тийрка областа]] [[ГӀалгӀай округ]]а лоаттаме хиннай (1888-ча шера денз [[Шолжа отдел]]а лоаттаме). 1874-ча шера хиннача хьалах гӀалий тӀа 227 кови 1454 саги хиннав, православхой кинази ишколи хиннай, мехкадаьтта доахка гӀувнаш хиннай<ref>Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. {{iw3|Зейдлиц, Николай Карлович|Н. Зейдлицем}}. — 1879. — C. 444.</ref>. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузеи Евронеи энциклопеде дошлорго]] яхачох (1895-гӀа шу), гӀалий тӀа ва́хаш 1986 саг хиннав, киназ хиннад, ши ишколи (царех цаӀ {{iw3|старообрядчество|старообрядций}}), 4 {{iw3|кузница|пхьоаллеи}}, 4 {{iw3|мельница|хьайреи}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карабулакская станица}}</ref>. 1917-ча шера маьцахлий бетта гӀалгӀаштеи [[Илдарха-ГӀала|Илдарха-ГӀалий]] тӀареи, [[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀалий]] тӀареи, [[Эбарг-Юрт]]ареи [[гӀазкхий|гӀазкхаштеи]] юкъе довнаш хиннад. [[Хьалхара дунен тӀом|Хьалхарча дунен тӀеман]] фронта тӀара цӀаухаш хиннача гӀазкхашца [[Буро]] тӀа кӀимарса бетта 6—7-ча деношка хиннача къовсамаш тӀагӀоллада́ хиннад уж. Тов бетта 15-ча дийнахьа царна юкъе машара́ барт баь хиннабале а, дар дийцача цу, хӀаман тӀара доладеннад гӀалгӀаштеи гӀа́лгӀазкхаштеи юкъе цӀий мехкаш [[Эрсече хинна бӀорахой тӀом|БӀорахой тӀема]] тӀа хинна хӀамаш<ref>{{cite web |author = |url = http://www.iriston.com/books/cuciev_-_oset-ing_konfl.htm |title = Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — С. 49. |lang = ru |website = www.iriston.com |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2020-08-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200809201729/http://www.iriston.com/books/cuciev_-_oset-ing_konfl.htm }}</ref><ref>{{iw3|Полян, Павел Маркович|Полян П. М.}} {{cite web |author = |url = http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php |title = У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925) |lang = ru |website = www.demoscope.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2015-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213623/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php }}</ref>. 1920-ча шера денз Илдарха-ГӀала [[Сунженский казачий округ|Шолжа гӀазкхий округе]] хиннай, тӀаккха 1929-ча шера из дӀаяккхарца {{iw3|Нохчий автономе область|Нохчий автономе областа́}} юкъе́яха́й из<ref name="gi">{{cite web |author = |url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |url-status = live |title = Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия |website = {{iw3|Грозный-Информ}} |date = 2013-04-10 |lang = ru |archive-url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |archive-date = 2024-05-26}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20241008121441/https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2024-10-08 |title = Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» |date = 1929-02-04 |access-date = 2024-10-09 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241008121441/https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |date=2024-10-08 }}</ref>. 1934-ча шера Илдарха-ГӀалан поселкови совета Илдарха-ГӀала посёлок Нохчийи ГӀалгӀай АО вӀашагӀтохарца {{iw3|Нохч-ГӀалгӀай автономе область|Нохч-ГӀалгӀай АОнна}} юкъеяхай<ref name="gi" />, тӀехьагӀо [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССРаи́]] тӀаккха {{iw3|Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́и}}, тӀаккха юха Нохч-ГӀалгӀай АССРа́и юкъе хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССРа Лакхехьарча Совета Президиума 1962-ча шера лайчилла бетта 29-ча ден амарца Илдарха-ГӀала ({{lang-ru|станица Карабулакская}}) {{iw3|Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Шолжа шахьара}} балха посёлкий оагӀатагӀа йиллай керда цӀи а туллаш — рабочий посёлок Карабулак<ref>{{статья |ссылка = https://naukaprava.ru/catalog/1/113/46/42916?view=1 |автор = |заглавие = Об изменениях в административно-территориальном делении РСФСР |год = 1962 |язык = ru |издание = Ведомости Верховного Совета РСФСР |тип = |месяц = 12 |число = 30 |номер = 52 |страницы = }}</ref>. Советий заман чухьа кӀезиг-кӀезига посёлка къамашцара лоаттам хувцалуш хиннаб — гӀалгӀай сов а бувлаш гӀазкхий кӀезиглуш хиннаб<ref name="п70"/><ref name="п79"/><ref name="п89"/>. 1991-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССРа Шолжа шахьаре къамашцара хьал кӀомдийрза хиннад. 1990-ча шера «ГӀазкхий Шолж» ({{lang-ru|«Казачья Сунжа»}}) яхача оргкомитета ларда тӀа меттаоттаеш лаьтта́ча Тийрка гӀазкхий бӀун Шолжа отдел хьаяьй А. И. Подколзин атаман кулгалдеш а волаш<ref name="Иноземцево">{{cite web |author = |url = http://cossackinozemcevo.ru/chronology_terskogo_cossacks_to_contemporaneity |title = Станица Иноземцево. Иноземцевская казачья община. Хронология Терского казачества современности |lang = ru |website = cossackinozemcevo.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2020-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200724153647/http://cossackinozemcevo.ru/chronology_terskogo_cossacks_to_contemporaneity }}</ref>. Цхьабакъда 1991-ча шера бекарга бетта 1991 года А. И. Подколзин Илдарха-ГӀалий тӀа вийннав — цу тӀа гӀолла {{iw3|Русскоязычные|эрсий мотт бувцача на́ха}} митингаш яьй шоашта кхерамзле Ӏалашъяр дӀа а де́хаш<ref name="Асуев">{{cite web |author = |url = https://chechenlaw.ru/?p=567&page=2 |title = Ш. Асуев. Как это было. Часть 1: Так начиналось (май 1988 — август 1991) |lang = ru |website = chechenlaw.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180708134043/https://chechenlaw.ru/?p=567&page=2 }}</ref>. Цунца цхьана цӀий мехкаш довнах хиннад кӀаларча гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе — тушола бетта Илдарха-ГӀалий тӀеи, бекарга бетта Эбарг-Юртеи<ref name="Иноземцево"/> (Эбарг-Юрт нийсденнар къаьстта чӀоагӀа на́халдаьнна хиннад мехка)<ref name="Асуев"/>. Цхьачарна хетачох, 1991-ча шера бӀаьсте хиннар бахьан долаш доладенна ГӀалгӀай Мехкара гӀазкий дӀаахар<ref>{{cite web |author = |url = http://www.iriston.com/books/cuciev_-_oset-ing_konfl.htm |title = Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — Гл. 2.1. Историко-идеологические построения: содержание ингушского «радикализма» и осетинского «консерватизма». |lang = ru |website = www.iriston.com |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2020-08-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200809201729/http://www.iriston.com/books/cuciev_-_oset-ing_konfl.htm }}</ref>. 1995-ча шера Элдарха-ГӀалийна пхьен статус еннай<ref>{{cite web |author = |url = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/_TOM_01_P1.doc |title = Изменения в административно-территориальном устройстве субъектов Российской Федерации за 1989—2002 годы |lang = ru |website = www.perepis2002.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-01-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180122181848/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/_TOM_01_P1.doc }}</ref>. Къаьстта йола пхьен округ (шахьара лагӀан йола муниципальни кхоллама статус а йолаш) пхьенна 2009-ча шера мара хьаяьяц<ref name="МО"/>. 2006—2008-ча шерашка ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча нах бахача моттигашка (Илдарха-ГӀалий тӀа, [[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀалий]] тӀа, Эбарг-Юрта, [[ГӀажара-Юрт]]а, [[Наьсаре]], [[Яндаре]]) эрсий мотт бувцарашта духьала зуламаш даьд (лелхаргаш лелхаяр, цӀи тохар, герз чудеттар, нах боабар)<ref>{{cite web |author = |url = http://srn.su/?p=1325 |title = Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008 |lang = ru |website = srn.su |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204347/http://srn.su/?p=1325 }}</ref>. Юххера 2007-ча шера аьхкии гурахьеи бӀагал а доалаш массехк нах боабеш моттигаш а хиннай, кхыдола зуламаш а даьд эрсаштеи, {{iw3|корейцы|силлоштеи}}, {{iw3|цыгане|цигаьнаштеи}}, [[эрмалой|эрмалоштеи]]. Масала, Илдарха-ГӀалий тӀа маьцхали бетта 30-ча дийнахьа хьехархо йола В. Драганчук моаташкеи цун цӀагӀара нахи боабаьб (веррига 3 саг), бутт хьалха, кӀимарса бетта Л. Терёхина моаташка хьехархочун цӀагӀарабараш боабаьчул тӀехьагӀа хиннад из (цига а 3 саг вар вийнар)<ref>{{cite web |author = |url = http://izvestia.ru/news/328262 |title = Николай Гритчин, Елена Строителева. Опять убивают русских учителей // Известия, 03.09.2007 |lang = ru |website = izvestia.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2014-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140423170552/http://izvestia.ru/news/328262 }}</ref>. 2007-ча шера ардара бетта Кортиковийи Немовий фусамерча на́ха́ а дийттад герз 3 саг вувши цхьан кха́лсага́ чов еши<ref>{{cite web |author = |url = http://www.rg.ru/reg-kavkaz/karabulak-ubiystvo-anons.html |title = Лариса Ионова. Ингушетия: убийство русской семьи в праздник Ураза-Байрам — явная провокация // Российская газета, 15.10.2007 |lang = ru |website = www.rg.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003222557/https://rg.ru/reg-kavkaz/karabulak-ubiystvo-anons.html }}</ref>. Пхье къахьегаш хиннай [[Борьба с терроризмом на Северном Кавказе|Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш]]. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера {{iw3|Нападение на Назрань (2004)|ГӀалгӀай Мехка тӀемахой тӀахьийлха́ча}} тӀакхийтта моттигаш хиннай. 2010-ча шера тушолеи бекаргеи бетташка хиннача {{iw3|Взрывы в Кизляре (2010)|терактий}} {{iw3|Взрывы в Московском метрополитене (2010)|серех}} Илдарха-ГӀалий тӀа а йоккха террористий акт хиннай. == Бахархой == {{ Население | Карабулак (город) | Столбцов=12 }} <br> {{ Население | Карабулак (город) | график }} {{ Численность городов России }} {{iw3|Министерство экономического развития Российской Федерации|Эрсечен экономиках дӀегӀайоалаяра министерствон}} прогнозах пхье вахаш хургва<ref>{{cite web |author = |url = https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title = Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang = ru |website = www.spsss.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-12-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf }}</ref>: * 2024-ча шера — 40,8 эзар саг * 2035-ча шера — 40,92 эзар саг. ГӀалгӀай Мехка кхоалагӀа йоагӀа Илдарха-ГӀала бахархой дукхалах [[Наьсаре]]и ({{ Население | Назрань | ф }}) [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхьеи]] ({{ Население | Сунжа (Ингушетия) | ф }}) яьлча, Мехка нанагӀала йолча [[Магас]]ал а ({{ Население | Магас | ф }}) тӀех ба цун бахархой. ; Къамашцара лоаттам {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''Хьисап даь дӀаязбаь шу''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>{{iw3|Всероссийская перепись населения (2010)|2010 шу}}<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия |access-date = 2015-01-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar |date=2016-03-06 }}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>{{iw3|Всероссийская перепись населения (2002)|2002 шу}}<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rningushetia.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Ингушетии по переписям 1926—2010 годов |access-date = 2011-03-10 |archive-date = 2011-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110522080602/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rningushetia.html |url-status = live }}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>{{iw3|Перепись населения СССР (1989)|1989 шу}}<ref name="п89">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha89.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1989 года |access-date = 2015-01-31 |archive-date = 2014-11-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105202653/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha89.html |url-status = live }}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>{{iw3|Перепись населения СССР (1979)|1979 шу}}<ref name="п79">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года |access-date = 2015-01-31 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014057/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |url-status = live }}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>{{iw3|Перепись населения СССР (1970)|1970 шу}}<ref name="п70">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года |access-date = 2015-01-31 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014056/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |url-status = live }}</ref>''' |- |'''[[гӀалгӀай]]'''||{{увеличение}}30 060<br>(''97,09 %'')||{{увеличение}}20 232<br>(''64,68 %'')||{{увеличение}}4870<br>(''52,63 %'')||{{увеличение}}3344<br>(''38,55 %'')||1399<br>(''18,26 %'') |- |'''[[нохчий]]'''||{{уменьшение}}376<br>(''1,21 %'')||{{увеличение}}10 581<br>(''33,83 %'')||{{уменьшение}}189<br>(''2,04 %'')||{{увеличение}}293<br>(''3,38 %'')||213<br>(''2,78 %'') |- |'''[[эрсий]]'''||{{уменьшение}}254<br>(''0,82 %'')||{{уменьшение}}329<br>(''1,05 %'')||{{уменьшение}}3945<br>(''42,63 %'')||{{уменьшение}}4727<br>(''54,49 %'')||5673<br>(''74,06 %'') |- |'''другие'''||271<br>(''0,88 %'')||137<br>(''0,44 %'')||249<br>(''2,69 %'')||311<br>(''3,59 %'')||375<br>(''4,90 %'') |- |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''берригаш''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''30 961 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''31 279 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''9253 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''8675 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''7660 (100 %)''' |} 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье даьха къамаш ераш да<ref name="ВПН2020">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Таблица%201.%20Национальный%20состав%20населения(2).xlsx |title = Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов |access-date = 2023-10-09 |archive-date = 2023-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231016063623/https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Таблица%201.%20Национальный%20состав%20населения(2).xlsx |url-status = live }}</ref>: {| class='standard' |- ! Къам || Дукхал, саг || Да́къа |- |ГӀалгӀай || align=right | 36 659 || align=right | 85,18 % |- | Кхыбараш<ref>'''маӀарлой''' (2), '''гӀозлой''' (6), '''Ӏарбий ''' (1), '''эрмалой ''' (2), '''гӀумкий''' (4), '''гӀазгӀумкий''' (2), '''немций ''' (1), '''фаьрсий''' (1), '''эрсий ''' (182), '''татрий''' (1), '''украинхой ''' (1), '''нохчий ''' (207), '''къаманга шоаш бехкара кхыдола жоп деннараш''' (5), '''къаманга бехкаш бац''' (15), '''Хьисап деча листашка къаманга бехкар хьоахадаь доаца нах''' (5948)</ref> || align=right | 6378 || align=right | 14,82 % |- | Берригаш || align=right | 43 037 || align=right | 100,00 % |} == Моттигера шедоалдар == {{iw3|Город республиканского значения|Республика лоадам бола пхье}} моттигера шедоалдар долаш хиларга хьежжа иззамо цӀи йола ''город Карабулак'' яха [[муниципальное образование|муниципальни кхоллам]] кхоллаш я [[городской округ (Россия)|пхьен округа]] статус а йолаш, кхыйола нах баха моттиг чуйодаш а йоацаш<ref name="МО">{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/895201294 |title = Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294 }}</ref>. Моттигерча шедоалдара маьженех да<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/459807679 |title = Устав муниципального образования «город Карабулак» |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2020-08-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200813212317/https://docs.cntd.ru/document/459807679 }}</ref>: * Пхьен округ Илдарха-ГӀалий хоржаш йола викала маьже — Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьен совет; * Пхьен округ Илдарха-ГӀалий лакхехьара дарже вола саг ''Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьеда́'' ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из; * Пхьен округ ИлдархӀа-ГӀалий кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я. ; Пхьен совета тхьамада, пхьен округа да́ * Ганиев Закречун Мухьмад (2011—2019) * Китенаькъан Ювназа Яхьья (2019) * Мартазанаькъан Ӏадл-Мажита Мухьмад (2019-ча шера денз) ; Администраце дай (пхьедай) * Бариев Ӏадразкъий Мухьмад (2012—2014) * Янданаькъан Ӏалихана Муслим (2014—2016) * Битенаькъан Ӏийса Ахьмад (2016—2019) * Осканаькъан Мухьмада Мухьмад-Башир (2019—2023) * Дидиганаькъан Бориса Ахьмад (2023 шера денз) == Товшхал == Илдарха-ГӀалий тӀа йоал [[ГIалгIай Мехка паччахьалкхен гойташ йолча исбахьалений музей]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.culturemap.ru/?region=129&topic=10&subtopic=28&id=1805 |title = Культура регионов России. Государственный музей изобразительных искусств Республики Ингушетия |access-date = 2011-04-11 |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003141546/http://www.culturemap.ru/?region=129&topic=10&subtopic=28&id=1805 |url-status = dead }}</ref>. == Экономика == Советий замалахьа посёлок Илдарха-ГӀалий тӀа болх беш заводаш хиннай: екъача реагентийи (КЗХР, Карабулакский завод химических реагентов), асфальтобетонеи, газобензинеи (КГБЗ, Карабулакский газобензиновый завод). «Сунжанефть» яхаш мехкадаьттеи гази йоаккха урхале а хиннай болх беш. Илдарха-ГӀалий тӀа промышленно мехкадаьтта 1950-гӀа шераш долалуча хана да́ха доладаьд. Из доаха моттигаш дегӀайоалъяр тӀехьагӀа {{iw3|Герой Социалистического Труда|Социализма Къахьегама Турпал}} хургволча {{iw3|Катасонов, Андрей Дмитриевич|А. Д. Катасонова}} да́къа ла́царца дӀахьош хиннад. 1960—1970-ча шерашка мехкадаьтта даккхар совдаьнна хиннад<ref name="обаяние">{{cite web |author = |url = http://right-partner.ru/projects/article/95 |title = Коммуникационное агентство «Партнёр плюс». Наши лица: Ингушетии 20 лет (спецвыпуск). Города: Скромное обаяние Карабулака |lang = ru |website = right-partner.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2021-12-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211225100126/http://right-partner.ru/projects/article/95}}</ref>. Советаш е́хачул тӀехьагӀа пхье болх беш хиннай е предприятеш: ООО «Химреагент» (КЗХР ларда тӀа хьаяьй), Илдарха-ГӀалий тӀара аьшкабетона хӀамай, ши асфальт хьаю завод, мехкадаьттеи газеи цӀенду завод, гӀишлош еча кхоачама комбинат. Мехкадаьтта цу хана а доаккхаш хиннад. Нувхех кхоачам беш йола завод хиннай хьалъеш. Юртбоахама даькъе йоккхий предприятеши, наьха шоай фермай боахамаши хиннад<ref name="энциклопедия">{{cite web |author = |url = https://old.bigenc.ru/geography/text/2044052 |title = Карабулак |lang = ru |website = bigenc.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003141721/https://bigenc.ru/geography/text/2044052 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20181003141721/https://bigenc.ru/geography/text/2044052 |date=2018-10-03 }} // {{iw3|Большая российская энциклопедия}}.</ref><ref name="обаяние"/>. 2013-ча шера бекарга бетта 10-ча дийнахьа Эрсече йоккхагӀйола хьоара́ оарда комплекс хьайийлай гӀалий тӀа<ref>{{cite web |author = |url = http://www.stav.aif.ru/money/news/81155 |title = В Ингушетии открылся крупнейший в России мукомольный комплекс // Аргументы и Факты. Ставрополь, 11.04.2013 |lang = ru |website = www.stav.aif.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}</ref>. 2014-ча шера, шу долалуш — теста ражахи, тӀаккха аьхки — ший ма болчча низагӀа, картона хӀамаш хьаеш йола фабрика дӀахийцай<ref>{{cite web |author = |url = https://regnum.ru/news/1762041.html |title = В Ингушетии начала работу фабрика по производству картонажных изделий // ИА REGNUM, 3.02.2014 |lang = ru |website = regnum.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003181733/https://regnum.ru/news/1762041.html }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20181003181733/https://regnum.ru/news/1762041.html |date=2018-10-03 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://news.unipack.ru/50184/ |title = Фабрика по производству картона открыта в Ингушетии // Unipack.ru, 9.06.2014 |lang = ru |website = news.unipack.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2018-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181003144456/https://news.unipack.ru/50184/ }}</ref>. == Транспорт == Аьшканаькъа транспортах {{iw3|Карабулакский (разъезд)|Илдарха-ГӀалий тӀара}} разъезд я, из йоал {{iw3|Беслан (станция)|Берса́-Пхьера}} цхьа никъ бо́даш долча тупикови гана тӀа. Илдарха-ГӀалий тӀарчул хьалхагӀа йоагӀаш йола йоккха станци [[Назрань (станция)|Наьсарен возгале]] я, тӀехьа йоагӀар — [[Слепцовская (станция)|Сипсой-ГӀалий тӀаръяр]] (укх гана тӀа тӀеххьара я, хӀана аьлча [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] тӀа бо́даш бола аьшканикъ вӀашагӀбаьккхаб). Цудухьа аьшканаькъ тӀа гӀолла [[Наьсаре]]ра мара воагӀалац, из а — мухь кхухьаш мара болх беш бац, наькъахой дӀахьакхувлара къайла ба из (цу тайпара никъ укх наькъа даькъ тӀа цахилар бахьан долаш). Илдарха-ГӀалий тӀара разъезда эггара чӀоагӀагӀа баьржа бола {{iw3|подъездной путь|подъездной наькъай}} маза ба ГӀалгӀай Мехка мел йолча аьшканаькъай станцашта юкъе. ГӀалгӀай Мехка даьккха а даьккха аьшканаькъашца дӀахьакхухьаш дола мехкадаьтта дукхагӀча даькъе Илдарха-ГӀалий тӀарча разъезда́ чакхдувл<ref name="прог">{{cite web |author = |url = https://mokarabulak.ru/programma-kompleksnogo-razvitiya-transportnoj-infrastruktury-goroda-karabulak-na-period-2016-2028-gody/ |title = Программа комплексного развития транспортной инфраструктуры города Карабулак на период 2016—2028 годы |lang = ru |website = mokarabulak.ru |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2021-05-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210515202643/https://mokarabulak.ru/programma-kompleksnogo-razvitiya-transportnoj-infrastruktury-goroda-karabulak-na-period-2016-2028-gody/ }}</ref>. Машенашца хан-ха́ннахьа дӀахьакхувлар транзитни автобусашцеи таксешцеи хулаш да. Керттера дукъ тӀалатт Наьсаре—Шолжа-Пхье яхача транзитни маршрута́и, Наьсаре-Шолжа-ГӀала яхачоаи. ДӀахьакхувлаш бараш ГУП «Ингушавтотранси» шоай лоӀаме бола лаллархойи ба. Иштта гӀулакхерча на́ха́ лаьрхӀа́ транспорт а я ле́лаш<ref name="прог"/>. == Ди == * Илдарха-ГӀалий бусалба наьха дина юкъарло<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://islamio.ru/structure/karabulak/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_g_karabulak_tsentralizovannoy_reli/ |title = Мусульманские организации в РФ. МРО «Духовная община мусульман г. Карабулак» |access-date = 2019-02-07 |archive-date = 2019-02-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190209180123/http://islamio.ru/structure/karabulak/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_g_karabulak_tsentralizovannoy_reli/ |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190209180123/http://islamio.ru/structure/karabulak/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_g_karabulak_tsentralizovannoy_reli/ |date=2019-02-09 }}</ref>. * Темарзанаькъан Мухьмад-Хьажий цӀерагӀа дола маьждиг. {{iw3|Джума-мечеть|жамаӀата маьждиг}} да, пхьен 1-ча микрошахьаре доалл. Чухувш 400 саг. Тоадаьд 2015-ча шера<ref>{{cite web |author = |url = http://www.russia-open.com/regions/kavkaz/ingush/TurMar/Karabulak/Mechet-imeni-Magomeda-hadzhi-Timurzieva.phtml |title = Мечеть имени Магомеда-хаджи Тимурзиева // Портал «Национальный туризм» |lang = ru |website = www.russia-open.com |date = |access-date = 2021-12-06 |url-status = live |archive-date = 2019-02-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190209124422/http://www.russia-open.com/regions/kavkaz/ingush/TurMar/Karabulak/Mechet-imeni-Magomeda-hadzhi-Timurzieva.phtml }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190209124422/http://www.russia-open.com/regions/kavkaz/ingush/TurMar/Karabulak/Mechet-imeni-Magomeda-hadzhi-Timurzieva.phtml |date=2019-02-09 }}</ref>. * {{iw3|Богородица|Маьтар-Даьла}} {{iw3|Казанская икона Божией Матери|Казанерча иконай}} православхой элгац ({{iw3|Махачкалинская епархия|Махача-Кхаьлера епархи}})<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://sobory.ru/article/?object=24926 |title = Карабулак. Церковь Казанской иконы Божией Матери |website = Соборы.ру. Народный каталог православной архитектуры |access-date = 2019-07-26 |archive-date = 2017-06-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170620185648/https://sobory.ru/article/?object=24926 |url-status = live }}</ref>. == Хоам боаржабу гӀирсаш == * «Керда Ха» — пхьен хӀара кӀирара газет<ref>{{cite web |author = |url = https://mokarabulak.ru/gazeta-kerda-xa/ |title = Газета «Керда Ха» |publisher = Официальный сайт Администрации города Карабулак |access-date = 2018-10-01 |lang = ru |archive-date = 2018-10-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181001182106/https://mokarabulak.ru/gazeta-kerda-xa/ |url-status = live }}</ref>. == Галерей == <gallery class="center"> Ночной Карабулак.jpg|Бийсанара Илдарха-ГӀала Karabulak02.png|Яндарера Илдарха-ГӀалий тӀа Ӏочуводаш. 2011-гӀа шу Karabulak01.png|Илдарха-ГӀалий тӀара керда етта нах баха комплекс. 2011-гӀа шу Karabulak04.png|Илдарха-ГӀалий тӀара новостройкаш. 2011-гӀа шу </gallery> == ГӀалахой == * {{iw3|Доценко, Фёдор Фролович|Доценко Федор Фролович}} — СССР дукха дика хӀамаш карагӀдийна фекемахо-зувр. * {{iw3|Цой, Сергей Петрович|Цой Сергей Петрович}} — Москвай Доалчени Мэра пресс-службани дуккхача шерашка хинна кулгалхо. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор= |заглавие = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев |издание = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2020 |страниц = 760 |серия = История Ингушетии: открытый архив |isbn = 978-5-98864-060-8 |тираж = 1000 |ref = Сборник документов и материалов }} ;Дошлоргаш * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], Б. А. Хайров. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = Тетраграф |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{книга |автор= {{iw3|Оздоев, Ибрагим Абдураскиевич|Оздоев И. А.}}|заглавие= Русско-ингушский словарь: 40 000 слов|ответственный= Под. ред. [[Оздой Гире Фируза|Ф. Г. Оздоевой]], [[Куркъанаькъан Солсбика Ӏаламбик|А. С. Куркиева]]|ссылка= |место= {{М}}|издательство= Русский язык|год= 1980|том= |страниц= 832|страницы= |isbn= |ref= Оздоев}} * * {{книга |автор = |заглавие = Ономастикон Ингушетии |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]] |место = М. |издательство = Центробланк |издание = Справочно-энциклопедическое издание |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} {{Ингушетия}} == ТӀатовжамаш == {{Шолжа тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:Илдарха-ГӀала]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш]] 4ga9mnt3trc5pd700odolq3gil2mxg8 ГӀажарий-Юрт 0 1708 75274 74467 2026-10-16T00:13:59Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75274 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = ГӀажарий-Юрт | оригинальное название = {{lang-ru|Нестеровская}} | изображение = Река Асса в Нестеровской.jpg | описание изображения = ГӀажарий-Юрта доагӀа [[Эса]] | герб = | флаг = | lat_deg = 43.237976 | lon_deg = 45.049170 | CoordScale = 30000 | регион = Ингушетия | регион в таблице = Ингушетия | вид района = Муниципальни шахьар | район = Сунженский район | район в таблице = Сунженский район (Ингушетия){{!}}Шолжа | вид поселения = Юрт | поселение = Нестеровская | поселение в таблице = Нестеровская{{!}}ГӀажара-Юрт | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = 1861 шера | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = 114.62 | высота центра НП = 406<ref>{{cite web|url=http://www.latlong.ru|title=Определение высоты над уровнем моря по координатам|publisher=latlong.ru|accessdate=2018-07-11|lang=ru|archive-date=2018-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/ |date=2018-08-26 }}</ref> | климат = | население = 18 614<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref> | год переписи = 2025 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]], [[русские|эрсий]] | конфессиональный состав = [[ислам|бусалба]], [[православные|православхой]] | этнохороним = | часовой пояс = | почтовый индекс = 386250 | телефонный код = 87341 | цифровой идентификатор = 26230830001 | категория в Commons = | сайт = }} '''ГӀажарий-Юрт''', иштта '''ГӀажара-Юрт''' ({{lang-ru|Нестеровская}}) — [[ГӀалгӀай Мохк|ГӀалгӀай Мехка]] [[Шолжа шахьар]]а [[юрт]]. Мехка йоккхагӀйола [[юрта хьисапе моттиг]] я. ''Юрта хьисапе моттиг ГӀажарий-Юрт'' яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала юрт ''Гӏажарий-Юрт''<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref> е ''ГӀажара-Юрт''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}} аьнна язъеш я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Нестеровская''{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}} яхаш цӀи а йолаш, ''станица'' яха статус йолаш я ГӀажарий-Юрт{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}. == Географи == [[Файл:Река Асса в Нестеровской 2.jpg|мини|ГӀажарий-Юрта [[Асса (приток Сунжи)|Эсах]] даьккха сурт]] Юрт улл [[Эса|Эса́]] аьрда [[берд]]а тӀа шахьара [[центр|юкъ]] йолча [[Шолжа-Пхье]]нах 5 км къулбехьехьеи [[Магас]]ах 30 км [[гӀинбухе]]н-[[малхбоале]]хьеи (наькъашца дусташ хилча). ГӀажарий-Юртах къулбехьехьеи малхбузехьеи латта эрсий меттала ''[[Чёрные горы (Кавказ)|Ӏаьржа лоамаш]]'' оала лоамаш. Уж Ӏо мел долх [[орц]] да́гӀаш да лакхехьара [[альпийский луг|альпийски баьшка]] кхаччалца, цу орца тӀа я́гӀараш [[лиственные породы|гӀаш дола гаьнаш]] я. ГӀажарий-Юртах [[зӀилбухе]]хьа уллача [[орц]]ах эрсий меттала «балка Линева» оал. Юртах гӀинбухехьеи малхбоалехьеи юкъ-юкъе кагий гувнаш дола [[шаьраче|шаьра]] шинхиюкъ я:[[Шолж]]а́и [[Эса|Эса́и]] юкъе. Юртах зӀилбухен-малхбоалехьа, [[Берд-Юрт]]а йисте, Эса тӀа латташ болх беш йоаца [[Малые ГЭС Северного Кавказа#Ингушетия|ГЭС]], цох диса [[сунт]] йолаш я хӀанз а. Малхбузехьа юрта йисте Эса́и Шолжа́и юкъе даьккха [[хьарсам|хьа́рсам]] да. ГӀажарий-Юртах гӀинбухехьа {{табличка-ru|Р|217}} «[[Кавказ (автодорога)|Кавказ]]» яха [[Автомобильные дороги России федерального значения|федеральни машений никъ]] ба бодаш. ГаргагӀа йола [[нах баха моттиг|Нах ба́ха моттигаш]]: гӀинбухехьа — [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[Серноводское (Чечня)|Серноводски]], малхбоалехьа — [[Ах-Боарзе]], зӀилбухен-малбоалехьа — [[Берд-Юрт]]и [[ЧӀималх]]и, зӀилбухен-малхбузехьа — [[Алхасте]], гӀинбухен-малхбузехьа — [[Яндаре]]и [[Эбарг-Юрт]]и. == Тархьар == === Йиллар, цӀи === ГӀажарий юрт йиллай [[хьоашаланаькъан]] тайпан хиннача ''ГӀа́жар'' яхача [[къонахчо]]{{sfn|Жизнь национальностей|2002|loc=[https://www.google.be/books/edition/Zhiznʹ_nat͡sionalʹnosteĭ/PV4iAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Гажир-Юрт с. 89]}}. Из цӀи ''ГӀа́жара'' аьнна хилча, ''ГӀа́жарий-Юрт'' аьнна хул из<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref>, тӀаккха ''ГӀа́жар'' хилча, ''ГӀа́жара-Юрт'' хул{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}. ГӀалгӀай ГӀажарий-Юрта́ йисте 1842-ча шера [[инарал]] [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''Нестеровски'' яха [[чӀоагӀале]] йилла́ хиннай<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref> ГӀа́жарий-Юрт [[довхар|яйха́]], [[бохам|йохаяьчул]] тӀехьагӀа 1861-ча шера инарал [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''станица Нестеровская'' аьнна цӀи тиллай цох [[гӀазкхий|гӀазкхаша]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |title = Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 322. |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A1/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>, 1842-ча шера денз хиннача ''Нестеровски'' чӀоагӀален тӀара йоагӀилга а лоархӀаж<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref> 1843-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь [[Военное министерство Российской империи|тӀеман министр]] хиннача [[Чернышёв, Александр Иванович|А. И. Чернышёвс]] ший амара тӀа яздаьд: «Йо́хаяьча ''Гажир-Юрт'' яхача эйла йисте хьалъяьча чӀоагӀаленна [[Николай I|Паччахь императора́]] лакхехьара амар де лайра «Нестеровское» аьнна цӀи тилла». Эрсаша ''Гажир-Юрт'' 1840-гӀа шера долалуча хана яздаьча каьхаташ тӀа хьоахаеш хиннай «мутӀахьа боацача» [[Малая Чечня|ЗӀамигача Нохчичен]] лоамарой «мутӀахьа йолча [[оарстхой]] юрташта» тӀале́тар бахьан долаш, уж оарстхой юрташ шоаш [[Владикавказский военный округ|Бурон тӀеман округа́]] юкъе а йолаш [[наьсархой шахьар]]ах лоархӀаш хиннай эрсаша<ref>{{cite web|url=http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|title=М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское|author=|website=www.magas.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|archive-date=2019-02-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: РГВИА. Ф. 846. Оп. 16. Д. 6508 и РГВИА. Ф. 386. Оп. 1. Д. 2993. Карта [[Кавказский край|Кавказского края]]. Тифлис, 1842 г.</ref>. [[Кавказское линейное казачье войско|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] Шолжа тӀарча [[сур]]а тӀара «чарахьий» (шоаш лоӀаме болаш хьалбаьхка́ча наьха) 125 дезал ба́ха хоабаь хиннаб ГӀажарий-Юрта. Уж гӀазкхий гучахьа тӀеман гӀулакх дарах мукъабаьха́ хиннаб кхаь шера́ шоаш хайша́ча дӀатарлургболаш. Керда станица а Шолжа тӀарча сурах дӀалаьрхӀай. 1964-ча шера хиннача хьалах ГӀажарий-Юрта вахаш 841 саг хиннав (422 маӀа саги, 410 кхалсаги)<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: АКАК. Т. XII. Тифлис, 1904. C. 1223. Док. № 1100 и ЦГА РСО-А. Ф. 26. Оп. 1. Д. 33.</ref>. 1867-ча шера «Вознесенски» яхаш [[киназ]] детта́д гӀазкхаша, 1864-ча шера денз православхой приходах [[исповедная роспись|дари дарах йоазонаш]] кийчдеш хиннад<ref>[http://нэб.рф/catalog/000200_000018_RU_NLR_PER_B_2649727_1904_15/viewer/?page=9 Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 132.]</ref>. В 1875 году в Нестеровской числилось 1047 жителей. Поселение относилось к 4-му участку [[Владикавказский округ|Владикавказского округа]] [[Терская область|Терской области]]<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылкой на: ЦГА РСО-А. Ф. 11. Оп. 81. Д. 223. Л. 10—12.</ref>. ДӀахо нах бе́баш, 1874-ча шера 200 кови, ва́хаш 1094 саги, хьалъяь ишколи православхой [[киназ]]и хиннад юрта<ref>Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. [[Зейдлиц, Николай Карлович|Н. Зейдлицем]]. — 1879. — C. 445.</ref>. Юртахой [[Белое движение|КӀайча эскарагахь]] хилар бахьан долаш 1920-ча шера тов бетта [[Эржакинез]]а амарах гӀазкхий ГӀажарий-Юртара дӀакхолхабе лаьрхӀалга хабараш да хьадаьхка́, цхьабакъда из амар кхоачаш даь дале а, мел чӀоагӀа кхоачаш даьд ховш дац, цу тайпара политика дукхача гӀалгӀай а нохчий а лаьтташка дӀахьош-м хиннай [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема хана]] [[гӀазкхий|гӀазкхашца]]<ref>[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] О депортациях иранцев из Азербайджана и Казахстана // Восток. 1994. № 6. С. 50, со ссылкой на: ЦГА РСО. Ф. Р-36. Оп. 1. Д. 46. Л. 37.</ref><ref>[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]] {{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|title=У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)|author=|website=www.demoscope.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213623/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|archive-date=2015-09-23}}</ref>. ГӀажарий-Юрт [[Шолжа гӀазкхий округ]]а́ юкъе хиннай, хӀаьта 1929-ча шера округ вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа [[Чеченская автономная область|Нохчий автономни областа́]] юкъе яхай из<ref name="gi">{{cite web |author = |url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |deadlink = no |title = Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия |website = [[Грозный-Информ]] |date = 2013-04-10 |lang = ru |archive-url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |archive-date = 2024-05-26}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» |date = 1929-02-04 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241008121441/https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |date=2024-10-08 }}</ref>. 1934-ча шера Нохчий АОи, [[ГӀалгӀай АО]]и вӀашакхетар бахьан долаш ГӀажарий-Юрта станични советах лоархӀаш йола ГӀажарий-Юрт юкъе́яхай [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономни областа́]] (тӀехьагӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй цох)<ref name="gi" />. [[Великая Отечественная война|ШоллагӀча дунен тӀема]] хана [[Битва за Кавказ (1942—1943)|Кавказ хьайоаккхача]] хана ГӀажарий-Юрт фронта́ йистерча оаса тӀа хиннай, 1942—1943-ча шера [[Ӏа]]й юрта [[131-й истребительный авиационный полк|131-гӀа истребителий фе сур]] хиннад дислокаци я. 2004-ча шера ГӀажарий-Юрта юкъера ишкол хержа́ хиннай [[Абу Дзейт|Абу Зайт]] яхача террористо «запасной» аьнна, [[Террористический акт в Беслане|Берса́-Юртара № 1 йолча ишколера гӀулакх]] чакх ца доале аьнна<ref>{{cite web |author = |url = http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |archive-date = 2011-05-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110525144153/http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |title = Доклад комиссии Федерального собрания РФ по расследованию причин и обстоятельств совершения террористического акта в городе Беслане |lang = ru |website = |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = yes}}</ref>, амма из юкъагӀдиса́д. 2006-ча шера ГӀажарий-Юрта [[Русскоязычные|эрсий мотт бувцача на́ха́]] зуламаш деш моттигаш хиннай — цӀенош ле́тадеш. 2006—2008-ча шерашка цу тайпара хӀамаш йисте́ ядача кхыча юрташка а хиннад: [[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀалий]] тӀа, [[Илдарха-ГӀала|Илдарха-ГӀалий]] тӀа, [[Эбарг-Юрт]] а, кхычахьа а<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://srn.su/?p=1325 |title = Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204347/http://srn.su/?p=1325 |deadlink = no }}</ref>. Цу хӀаман кульминаци хиннай [[эрсий]] хьехархой цӀагӀарчарна тӀалатар, нах боабеш а, човнаш еш а моттигаш хиннай. ЧӀоагӀа бӀагалдаьнна хиннад уж хӀамаш<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |title = В Ингушетии убили русскую местную жительницу // Лента.ру, 10.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204741/https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |deadlink = no }}</ref>, уж бахьан долаш гӀазкхий юха а мехкара дӀаухаш моттигаш хиннай<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |title = В Ингушетии расстреляны русские специалисты: один убит, трое ранено // Kvkz.ru, 12.11.2007 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207193932/http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |deadlink = no }}</ref>. == Бахархой == {{ Население | Нестеровская }} {{ Население | Нестеровская | график }} ; Къамашцара лоаттам {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''Хьисап деш дӀаязбаь шу''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2010<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия |access-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar |date=2016-03-06 }}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2002<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2014-11-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105201321/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |deadlink = no}}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1979<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014057/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |deadlink = no}}</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1970<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014056/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |deadlink = no}}</ref>''' |- |'''[[гӀалгӀай]]''' |{{увеличение}}18 563 <br> (''84,62 %'') |{{увеличение}}13 821 <br> (''79,48 %'') |{{увеличение}}2 420 <br> (''39,39 %'') |1 464 <br> (''23,71 %'') |- |'''[[нохчий]]''' |{{уменьшение}}2 758 <br> (''12,57 %'') |{{увеличение}}2 816 <br> (''16,19 %'') |{{увеличение}}759 <br> (''12,35 %'') |384 <br> (''6,22 %'') |- |'''[[эрсий]]''' |{{уменьшение}}248 <br> (''1,13 %'') |{{уменьшение}}433 <br> (''2,49 %'') |{{уменьшение}}2 699 <br> (''43,93 %'') |3 945 <br> (''63,90 %'') |- |'''кхыбараш''' |368 <br> (''1,68 %'') |319 <br> (''1,83 %'') |266 <br> (''4,33 %'') |381 <br> (''6,17 %'') |- |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''берригаш''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''21 937 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''17 389 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 144 (100 %)''' |'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 174 (100 %)''' |} == Инфраструктура == {{Колонки|2}} * 4 юкъера юкъара дешар тела ишкоол (№ 1, 2, 3 и 4); * берий беш; * Товшхала цӀенош, библиотека а йолаш; * [[амбулатори]]; * 40 моттига́ лаьрхӀа йола даькъ тӀара [[дарбанче]]; * ФОК<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sunja-ri.ru/images/5734728389359.pdf |title = Программа комплексного развития социальной инфраструктуры сельского поселения Нестеровское Сунженского муниципального района Республики Ингушетия на 2017—2021 годы и на период до 2033 года |lang = ru |website = www.sunja-ri.ru |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {{колонки|конец}} == Оахкамаш == ГӀажара-Юрта [[боарз]]аш да [[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъаралах]] лоархӀаш дола. Цу тайпара [[сийленг]] ГӀалгӀай Мехка [[МагӀалбик]]е да долаш<ref name="Крупнов">[[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] Археологические памятники верховьев р. Терека и бассейна р. Сунжа // ТГИМ. М., 1948. С. 10.</ref>. ГӀажарий-Юртара боарза чу хи чура хьалбаьккхача кхерех хьалбаь [[гом]] болаш хиннаб. Боарза́ нийсса юкъе Боарза чу иштта корадаьд [[боарза]]х даь [[тӀаьск]]ий [[бухь|бовхьаш]] а, кхерех яь [[бур]]аш а, шаьра [[ступа|мохк]] а, [[диг|бур те́ха кхерах даь диги]], цӀе пудар чудола [[кхаба|кхабилги]]<ref>Отчёт Археологической Комиссии (ОАК) за 1891 г. СПб., 1893. С. 132.</ref>. Памятник датирован эпохой [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|средней бронзы]], точнее, второй половиной II тыс. до н. э<ref name="Крупнов"/>. == Юртаца бувзабенна нах == * [[Константинов, Леонид Сергеевич|Константинов Леонид]] — кхесторг-кемий эскадрильяй хьовда, [[зоврхо]], ГӀажара-Юрта лакхе сигала вийнав 2001-ча шера, [[Вторая чеченская война|ШоллагӀча нохчий тӀема]] хана, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай. * [[Исмаилов, Муслим Мусаевич|Муслим Исмаилов]] — нохчий милисхо, 2006-ча шера ГӀажарий-Юрта вийнав исламистий тоабан доакъашхошца лоташ, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == ; Дошлоргаш * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |lang = ru |url = https://docs.cntd.ru/document/895201294 |title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |access-date = 2018-02-27 |archive-date = 2018-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294 |deadlink = no |ref = ГӀалгӀай Мехка закон }} * * {{публикация|статья |заглавие = Жизнь национальностей |часть = ''Времен связующая нить'' |тип = Общественно-политический, литературно-художественный, илл. журнал |издание = Научно-информационное издание по проблемам региональной политики, истории и культуры народов многонациональной России |издательство = «Пресса» |место = Москва |ответственный = ред. [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Х. Х. Боков]] |год = 2002 |номер = I-II |ref = Жизнь национальностей }} {{Населённые пункты Сунженского района Ингушетии}} {{Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]] [[ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]] nxqz30cmht55zfcmo07xpj2qkdjhery Хетта Америкера Штаташ 0 15769 75279 66572 2026-10-16T00:39:11Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75279 wikitext text/x-wiki {{Паччахьалкхе | Русское название = Хетта Америкера Штаташ | Оригинальное название = {{lang-en|United States of America}} | Родительный падеж = США | Флаг = Flag of the United States (Pantone).svg | Герб = Greater coat of arms of the United States.svg | Вместо герба = Йоккха махьар | Девиз = {{lang|en|[[In God We Trust]]»}} (1956 шера денз)<br><small>«Даьлах тийша да»</small><br>«{{lang|la|[[E pluribus unum]]}}» (традиционни)<br><small>«Дуккхачарех — юкъара цаӀ</small> | Название гимна = {{lang-en2|The Star-Spangled Banner}} | Перевод названия гимна = Знамя, усыпанное звёздами | Государственный строй = [[федерация]] | Аудио = Star Spangled Banner instrumental.ogg | На карте = USA orthographic.svg | подпись к карте = Хетта Америкера Штаташ я Дунен карта тӀа | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 100 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | region = US | CoordScale = 20000000 }} '''Хетта Америкера Штаташ'''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|c=33, 326}} ({{lang-en|United States of America, USA}}) — [[ГӀинбухера Америка|ГӀинбухерча Америке]] улла [[Паччахьалкхе|паччахьалкхе]] я. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} == ТӀатовжамаш == 2syaehaeovqhi4jifal54w86ih7dsxl Товзан-Юрт 0 17006 75277 74708 2026-10-16T00:38:20Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75277 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = Товзан-Юрт | оригинальное название = {{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}} | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43|lat_min = 03|lat_sec = 23 | lon_deg = 44|lon_min = 52|lon_sec = 02 | CoordScale = 20000 | регион = Северная Осетия | вид района = ХӀирийче | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Комгаронское сельское поселение | поселение в таблице = Комгаронское сельское поселение{{!}}Товзан-Юрт | в регион = сверху | в район = снизу | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Туаев Олег Владимирович | дата основания = 1874 | первое упоминание = | прежние имена = эрсий меттала: <br>{{НП-ПН|1908|Аки-Юртовская|1920|Воронцово-Дашковская|1944|Таузен-Юрт}} | статус с = | площадь = 52,99 | климат = гӀаьххьа | высота центра НП = 730<ref>{{cite web|url=https://www.geonames.org/545855/komgaron.html|title=Комгарон}}</ref> | население = {{ Население | Комгарон | тс }} | год переписи = {{ Население | Комгарон | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Комгарон | ч }} / 52.99 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[православхой]] | этнохороним = товзанъюртахо, товзанъюртахой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = | телефонный код = 86738 | автомобильный код = 15 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Товзан-Юрт''', '''Товзан-Юхе'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}}) — [[ГӀалме шахьар]]е ула [[юрт]]. Таханара ''Комгарон'' шин даькъах латт — шин [[гӀалгӀай]] юртах: ''Товзан-Юртах'' шийхи, ''[[Шолжа-Юрт]]ахи''. «[[Комгаронское сельское поселение|Товзан-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни [[центр|юкъ]] я. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала юрт ''Товзан-Юрт''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} е ''Товзан-Юхе''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}<ref>{{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }}</ref> яхаш я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Комгарон'' яхаш я, хьалха гӀалгӀай меттала мо ''Таузен-Юрт'' яхаш хиннай ''село''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}. == Географи == Юрт улл [[ГӀалме шахьар]]а [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьарча даькъе, [[Шолж]]а аьтта берда тӀа, цох эрсий меттала ''Белая Речка'' яха кхетача моттига́ духьал. Юрт шахьара юкъ йолча [[Шолхи|Шолхех]] 12 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, [[Буро]]х малхбоалехьа 18 км гаьнеи. Товзан-Юртал малхбоалехьа [[Шолжа-Юрт]] улл, малхбузехьа — [[Ахкий-Юрт]]. Юрта йисте, зӀилбухехьа Къулбаседа Кавказерча РФ МВД чурча бӀун дешара юкъарче я. == Тархьар == 1874-ча шера [[Терская казачья линия|Тийрка гӀазкхий зӀанарера]] гӀазкхий Ӏохайшаб хӀанз юрт уллача ''Аки-Юртовская'' яхаш цӀи йолаш станица а йилла́<ref>Список населённых мест Терской области (по данным к 1 июля 1914 г.) Издание Терского Областного Статистического Комитета под редакцией Секретаря комитета С. П. Гортинского. Владикавказ, 1914.</ref>. 1908-ча шера гӀазкхаша къаьнара цӀи ''Воронцово-Дашковски'' яхачох хийцай<ref>{{книга |ссылка = https://books.google.ru/books?id=ydiWBgAAQBAJ&pg=PA112&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjOoZ2-0-3oAhWHxosKHR-RBB84HhDoATACegQIARAR#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE&f=false |заглавие = Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье Отделение I. От № 29944-31329 |год = 2013-03-15 |издательство = Directmedia |страниц = 1041 |isbn = 978-5-4460-7056-5}}</ref>. 1920-гӀа шераш долалуш кхыча юххьанца гӀалгӀай хиннача юрташкара мо гӀазкхий арабаьхаб, юрта́ Таузен-Юрт аьнна цӀи тиллай, тӀаккха гӀалгӀай Ӏохайшаб цига [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀай автономе областа́]] юкъе а яха́. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтачул]] тӀехьагӀа [[ХӀирий АССР]]а доалахь дӀа а енна ''Комгарон'' аьнна цӀи тиллай. 1973-ча шера Товзан-Юртах иштта [[Пограничное (Северная Осетия)|Шолжа-Юрт]] хьа а те́ха́ цхьа юрт хьаяьй царех. == Инфраструктура == * Товшхала цӀенош * Юкъера юкъара дешар тела ишкол * Лорий амбулатори == Бахархой == {{ Население | Комгарон }} {{ Население | Комгарон | график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |accessdate = 2019-11-27 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[хӀирий]] | 1499 | 96,8 % | | [[эрсий]] | 20 | 1,3 % | | кхыбараш / хьоахабаьбац | 30 | 1,9 % }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == ; Дошлоргаш * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{публикация|книга |заглавие = Русско-ингушский словарь: 40 000 слов |вид = |ответственный = Сост. [[Оздоев Ибрагим Абдураскиевич|Оздоев И. А.]]. Под. ред. [[Оздой Гире Фируза|Ф. Г. Оздоевой]], [[Куркъанаькъан Солсбика Ӏаламбик|А. С. Куркиева]] |место = М |издательство = Русский язык |год = 1980 |страниц = 832 |isbn = |тираж = |ref = Оздоев }} ; Ӏилман балхаш * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = | doi = | issn = | ref = Куркиев }} {{Пригородный район Северной Осетии}} [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]] 32b7yr6om5bf3h7ricowmeccffnp6oi Гадаборшакъонгий-Юрт 0 17740 75272 71715 2026-10-16T00:11:42Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75272 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = Гадаборшакъонгий-Юрт | оригинальное название = {{lang-ru|Гадаборшево}}, {{lang-ru2|Куртат}}<br>{{lang-os|Куырттат}} | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.092557 | lon_deg = 44.745659 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Куртатское сельское поселение | поселение в таблице = Куртатское сельское поселение{{!}}Гадаборшакъонгий-Юрта | в регион = справа | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Хазанаькъан Хьамзата ИбрахӀим | дата основания = | первое упоминание = 1861 шу | прежние имена = {{НП-ПН|1880|Промежуточная|1944|Гадаборшево}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 612 | климат = гӀаьххьа | население = {{ Население | Куртат | тс }} | год переписи = {{ Население | Куртат | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[бусалба]], [[православхой]] | этнохороним = | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 363101 | телефонный код = 86738 | цифровой идентификатор = 90240840001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Гадаборшакъонгий-Юрт''', е '''Гадаборша-Юрт''' ({{lang-ru|Куртат}}, {{lang-ru2|Гадаборшево}}, {{lang-os|Куырттат}}) — [[ГӀалме шахьар]]е ула [[юрт]]. «Гадаборшакъонгий-Юрта [[юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни [[юкъ]] я. == ЦӀи == Юрт [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] ''Гадаборшакъонгий-Юрт''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016}} (''Гадаборшкъонгий-Юрт''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}) яхаш я, иштта ''Гадаборша-Юрт'' (Гадаборш-Юрт{{sfn|Куркиев|2002}}) а оал. ЦӀи юрт йилла́ча [[Гадаборшанаькъан|гадаборшакъонгашца]] ювзаенна я. [[ХӀирий мотт|ХӀирий меттала]] юрт ''Куырттат'' яхаш я, [[Куртатинское ущелье|Куртатерча чӀожерча ]] [[Общества Осетии|хӀирий юкъарлон]] цӀерагӀа. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] цкъарчоа гӀалгӀай цӀерага хьежжа́ ''Гадаборшево'', е ''Гадаборш-Юрт'' яхаш хиннай, цул тӀехьагӀа ''Куртат''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}} аьнна яха йолаеннай{{sfn|Куркиев|2002}}. == Географи == Юрт ул [[ГӀалме шахьар]]а [[малхбоале]]хьа, [[ГӀалми|ГӀалме]] аьтта берда тӀа, шахьара юкъ йолча [[Шолхи|Шолхех]] [[гӀинбухе]]хьа 4 км гаьнеи [[Буро]]х гӀинбухен-малхбоалехьа 9 км гаьнеи. [[ЗӀилбухе]]хьа Гадаборшакъонгий-Юрта доазув да [[ГӀалгӀай-Юрт]]ацеи, [[Ир (село)|ЖӀайрхой-Юртацеи]], дӀахо [[Шолжа-Юрт]]ацеи, малхбузехьа да [[Дачное (Северная Осетия)|Яндакъонгий-Юртаца]], гӀинбухен-малхбузехьа да [[Донгарон|Цхьорой-Юртаца]]. == Тархьар == 1861-ча шера [[переселение|дӀакхолхабаьча]] [[тана тӀара гӀазкхий|та́на́ тӀарча гӀазкхаша]] [[ГӀалми|ГӀалме]] аьтта берда тӀа ''Промежуточная'' яха станица йилла. 1880-ча шера гӀазкхий [[Шолжа тӀара чӀоагӀалений зӀы|Шолжа тӀарча чӀоагӀалений зӀанара]] тӀа дӀакхолха а баь, станица [[гӀалгӀай|гӀалгӀашта]] йита хиннай. Цу хана цига хьахиннад ''хутор Гадаборшево'' оалаш дола [[хутор|отар]], цох Гадаборшакъонгий-Юрт хьахиннай 1890-ча шера эрсий меттала ''Гадаборш-Юрт'' (Гадаборшево) а оалаш<ref> Н.Яковлев. Ингуши. М.1925. С.7.</ref>. Из цӀи юрта я цига хайша́раш [[Гадаборш-ЦӀенге|Гадаборша-ЦӀенгара]] [[Гадаборшанаькъан|гадаборшакъонгаш]] хилар бахьан долаш{{ref+|Список населённых пунктов по Ингушской АО, составленный по материалам Всесоюзной переписи населения 1926 года. — Владикавказ, 1927. С. 8. {{sfn|Куркиев|2002}}}} 1944-ча шера [[депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай мехках а баьха]] [[Сталин]]а [[амар]]ца [[ЧИАССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] йохаяьча хана, 1944-ча шера маьтсела бетта 24-ча дийнахь № 621/1 йолча [[чӀоагӀам]]ца Гадаборшакъонгий-Юрт [[ХӀирий АССР]]а доалахь дӀаеннай ''Куртат'' аьнна цӀи а хувцаш. == Бахархой == {{ Население | Куртат }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбарах]]<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !Да́къа <br>(берригача бахархоех), % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 2 442 | align="right" | 76,7 % |- |[[хӀирий]] | align="right" | 705 | align="right" | 22,2 % |- |кхыбараш | align="right" | 36 | align="right" | 1,1 % |- |всего | align="right" | 3 183 | align="right" | 100 % |} == Достопримечательносташ == * 2007-ча шера хьалдетта [[маьждиг]] * [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталина́]] де́гӀа́ [[сийленг]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == ; Дошлоргаш * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], Б. А. Хайров. Отв. ред.: д. филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д. п. н. Т. В. Жеребило, д. филол. н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = [[Магас]], Нальчик |издательство = Тетраграф |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} ; Ӏилман балхаш * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_7971 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} {{Пригородный район Северной Осетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун гӀалаш]] jhxsdnpbx059gtjd9i7lv76a8fk8up3 Яндакъонгий-Юрт 0 17748 75280 74261 2026-10-16T00:41:17Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75280 wikitext text/x-wiki {{Значения|Дачное}} {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = Яндакъонгий-Юрт | оригинальное название = {{lang-os|Дачнæй}}<br>{{lang-ru|Дачное}} | изображение = Яндакъонгий-Юртара маьждиг.jpg | описание изображения = Юртара маьждиг | lat_deg = 43.085047 | lon_deg = 44.736861 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальный район | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Сельское поселение | поселение = Куртатское сельское поселение | поселение в таблице = Куртатское сельское поселение{{!}}Гадаборшакъонгий-Юрта | в регион = справа | C в район = снизу | в район = справа | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1890 шу | прежние имена = эрсий меттала<br>{{НП-ПН|1944|Яндиево}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 616 | климат = | население = {{ Население | Дачное (Северная Осетия) | тс }} | год переписи = {{ Население | Дачное (Северная Осетия) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба]]ш, [[православхой]] | этнохороним = | почтовый индекс = 363101 | телефонный код = 86731 | цифровой идентификатор = 90240840002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Яндакъонгий-Юрт''' ({{lang-os|Дачнæй}}, {{lang-ru|Дачное}}<ref>А. Куркиев. О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии // Литературная Ингушетия, 2002, № 2. С. 102—108</ref>) — [[ГӀалме шахьар]]е ула юрт. [[Куртатское сельское поселение|Юрта хьисапе моттиг Гадаборашакъонгий-Юрт]] яхача муниципальни кхоллама́ юкъе йодаш я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт ''Яндакъонгий-Юрт''{{sfn|Куркиев|2002}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} (''Яндкъонгий-Юрт'' {{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}) яхаш я. [[Янданаькъан]] фунах нах ба из йилла́р, цудухьа я цун ишта цӀи{{дехьавалар|тархьар}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Дачное'' яхаш я юрт{{sfn|Куркиев|2002}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}, [[хӀирий мотт|хӀирий меттала]] а цунна тарра ''Дачнæй'' яхаш я из. Хьалха эрсий меттала гӀалгӀай меттала долчоа тара ''Яндиево''{{sfn|Куркиев|2002}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} яхаш хиннай из. == Географи == Юрт ул [[ГӀалми|ГӀалме]] аьтта берда тӀа. Шахьара юкъ йола [[Шолхи]] [[зӀилбухе]]хьа улл 3 км гаьна, [[Буро]] — зӀилбухен-[[малхбузе]]хьа 5 км гаьна. ГаргагӀа я́дача юртех я малхбоалехьа ула [[Гадаборшакъонгий-Юрт]]и, зӀилбухен-малбузехьара [[Шолхи]]и, зӀилбухехьа ула [[ГӀалгӀай-Юрт]]и, гӀинбухен-малхбузехьа ула [[Цхьорой-Юрт]]и. == Тархьар == Яндакъонгий-Юрт 1890-ча шера юрт аьнна хьал долаш хьаяьй хьалха хиннача Янданаькъан отарах. Юрт йиллараш [[янданаькъан]] ба{{sfn|Куркиев|2002}}. 1944-ча шера [[депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай мехках а баьха]], [[Сибаре]]гӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] йоха а яь дӀаяккхай Сталина амарца. 1944-ча шера маьтсела 22-ча дийнахьарча № 621/1 йолча чӀоагӀамца Яндакъонгий-Юрт [[ХӀирий АССР]]ах дӀатехай, тӀаккха цун цӀи ''Дачное'' яхачоа дӀахийцай. 1992-ча шера чӀоагӀа зе хиннад юртарча на́ха ду [[Осетино-ингушский конфликт|хӀираша гӀалгӀашта оттадаьча хатаре]]. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !Да́къа <br>массаболча бахароех, % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 3 339 | align="right" | 86,7 % |- |[[хӀирий]] | align="right" | 495 | align="right" | 12,9 % |- |кхыбараш | align="right" | 17 | align="right" | 0,4 % |- |берригаш | align="right" | 3 851 | align="right" | 100 % |} == Сийленгаш == 2017-ча шера цӀихеза [[оазархо]]и юртара саги волча [[Янданаькъан Хамарзий Жамалда]]йна хетадаь дола накхага кхаччалца дола сийленг оттадаьд. == ЦӀихеза юртахой == * Юрта дукхача хана ваха а вахаш байташ язъеш къахьегаш хиннав [[Яндиев, Джемалдин Хамурзаевич|Янданаькъан Жамалда]]. * Юрта хьалкхийнав боксёр — [[Котиев, Ахмед Якубович|Котанаькъан Ахьмад]]<ref>{{cite web|author=М. Ханиев.|title=Чемпион из Дачного|url=http://www.ingush.ru/serdalo41_4.asp|publisher=[[Сердало]]|date=2004-12-10|accessdate=2013-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919143752/http://ingush.ru/serdalo41_4.asp|archivedate=2013-09-19|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130919143752/http://ingush.ru/serdalo41_4.asp |date=2013-09-19 }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == ; Дошлоргаш * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], Б. А. Хайров. Отв. ред.: д. филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д. п. н. Т. В. Жеребило, д. филол. н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = [[Магас]], Нальчик |издательство = Тетраграф |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} ; Ӏилман балхаш * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_7971 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ономастикон Ингушетии |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |издание = Справочно-энциклопедическое издание |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} {{ГӀалме шахьар}} {{ГӀалме тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] j6c4ges3h7b76icxh8h3a8jn2ydvlc6 Гарма аре 0 18570 75273 74814 2026-10-16T00:13:09Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75273 wikitext text/x-wiki [[File:Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара.webm|мини|справа|400px|Гарма ареи [[ГӀалми|ГӀалме]] атагӀеи [[ТӀой-Юрт]]ара]] '''Гарма аре''' {{дехьавалар|цӀи}} — [[Тийрк]]еи [[ГӀалми|ГӀалмеи]] шинхиюкъ{{дехьавалар|географи}}. Гарма аре [[гӀалгӀай тархьар]]е чӀоагӀа лоадам болаш да́къа дӀалоацаш хиннай ширача замалахь денз: [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха]]наши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а, цу ара гӀалгӀа́ща яхкар бахьан долаш{{дехьавалар|тархьар}} == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] арен цӀи тайп-тайпара язъеш нийслу — ''Гарма аре'' яздарал совгӀа{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016}} иштта язду: ''Гарм-аре''{{ref+|Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас. 2002, с. 124 {{sfn|Дударов|2011|с=148, 206}}}}, ''Гарман-аре''{{sfn|Дударов|2011|с=148}}, ''Гарма-Аре''{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. ЦӀи йоагӀаш я йоах «гарма» яхача [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай дешах]] – никъ хьеха бӀоагӀа ({{lang-ru|столб-ориентир}} яхаш маӀан долча{{ref+|Сулейманов А.С. «Топонимия Чечено-Ингушетии», Грозный, 1976, ч. 2, с. 69{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}). [[Ислам ГӀалгӀайче|Им дилалехь]] гӀалгӀаша Гарма-ха яха цӀи а лелаяьй «Гарма арен хаьхо» яха маӀан долаш йолаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] аре «Гарамоновское поле» аьнна хьоахаяь йолаш я XIX-ча бӀаьшера{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}. == Географи == Гарма аре улл [[ГӀалми|ГӀалмени]], [[Тийрк|Тийрка́]] юкъе{{sfn|Дударов|2011|с=148}}{{sfn|Гандаур-Эги|2020}}, йоккха шаьра аре йола атагӀе я из [[Буро]]х [[гӀинбухе]]хьа улла. Гарма аре ул Наьсара аренах малхбузехьа, Чура лаьтта оалача моттига да́къа а долаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. == Тархьар == Ширача замалахьа денз, лоадам болаш хиннай Гарма аре гӀалгӀай вахаре, [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха (лорадар)|ханаши]], иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а Гарма а́ра гӀалгӀа́ша яхкар бахьан долаш{{sfn|Дударов|2011|с=148}}. Гарма аре {{iw3|кобанская эпоха|къобана заман}} чухьа тӀехьа нах бахаш хиннай. ГӀалгӀай хьабаьнна моттиг, гӀалгӀай вахар дуаш хинна лаьтта лоархӀ ер. Гарма аренца дувзаденна дукха шира оаламаш да гӀалгӀай. Дукха боарзаш доахк укх метте гӀалгӀай наьрт-орхустхоех болча багахбуцаме бувцаш болча турпалий тӀехьа, цу багахбувцамера дукха оаламаш а укх лаьттанца дувзаденна да{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Моалойи АстагӀча Темареи укх лаьтташа бохам лоаттабаьчул тӀехьагӀа, XV-ча бӀаьшера гӀалгӀай низагӀа юхабаьхкаб укхаза, цхьабакъда XVI-гӀа бӀаьшерен шоллагӀча даькъера денз гӀаьбартий ӀотӀабаьхкаб укх лаьтташка, Эрсий паччахьаца уж бартагӀа бахарах низ болашагӀа хиннаб уж, цудухьа цхьабола гӀалгӀай [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] чутоӀабаьб цар, вожаш «эзди» а оалаш хьал а долаш царца цхьана ба́ха хайша́б. Оаламаша дувцачох, дуккха гӀалгӀай тайпаш лоам Ӏоховшалехьа Гарма ареи ЙоалхотӀена йистеи да́хаш хиннад{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Гарма аре хьоахаеш я Наьрт-Наьсар, Наьрт-Орхустхо, Лоаман-Ха яхача турпалех болча оалам чу цар из лораяьй яхаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Иштта XIX-ча бӀаьшера Д. Шанаевс «Истара тӀа» (Бычачья лопатка) яхача оалама тӀа хьоахаеш я из аре, доашхамашка [[Ах-Боарзе]]ра ''Ачхоевски'' чӀоагӀаленга кхаччалца дола лаьтта да из аьнна а яздаьд{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга | автор = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев | часть = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке | тираж = 1000 | ref = Дударов }} * {{публикация |1 = книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = Тетраграф |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{публикация|статья | автор = Гандаур-Эги М. Х | часть = Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек | часть ссылка = https://ghalghay.com/2020/12/09/gandaur/ | заглавие = Вестник Археологического центра | ссылка = | вид = | ответственный = | издание = Вестник Археологического центра | издательство = [[Кеп (издательство)|Кеп]] | тип = | год = 2012 | выпуск = 4 | страниц = 197 | страницы = 57—123 | язык = ru | ref = Гандаур-Эги }} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]] [[ОагӀат:ХӀирийчен географи]] 8e8n6voer7b3biz4mavsgjdx5dydqb0