Wikipedio iowiki https://io.wikipedia.org/wiki/Frontispico MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Specala Debato Uzanto Uzanto Debato Wikipedio Wikipedio Debato Arkivo Arkivo Debato MediaWiki MediaWiki Debato Shablono Shablono Debato Helpo Helpo Debato Kategorio Kategorio Debato TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 797 1120175 1084745 2026-05-20T18:33:22Z ThWiki1910 31363 1120175 wikitext text/x-wiki {{revizo}} [[Arkivo:Egypt Hieroglyphe4.jpg|thumb|right|250px|[[Hieroglifo|Hieroglifi]], formo di skribar l'anciena Egiptiana linguo e un ek la maxim antiqua formo di skribo. L'unesma skribita dokumenti evas plu kam 5000 yari, ma parolata lingui posible originis dekmile yari ante nun.]] '''Linguo''' esas [[sistemo]], en qua audala [[signo|signi]] produktesas kun parol-[[organo|organi]]. Per linguala signi homo expresas sua pensi. Ca signi nomizesas linguala expresuri. Per helpo di skribo on povas igar linguala expresuri videbla, altre dicante, lektebla. En [[gesto-linguo]] linguala expresuri esas videbla, ma ne audebla. Linguo esas o ''naturala'' od ''artificala''. {{PA|lingui en la reto}} == Naturala lingui == La traito di [[naturala linguo]] esas: * Ol evolucionis dum yarmili en ula [[socio]] homala. * Ol esas primara, altre dicante matrala, linguo di ula individuo, quo adoptis, ne studiis, nomizata linguo dum sua infanteso. * On uzas la linguo en diversa eventi kom moyeno di [[komuniko]] e kom moyeno por komprenar od intelektar la [[mondo]]. Naturala lingui klasifesas: * segun linguala traiti e tipi aden [[tipologio linguala|tipologio]] * segun genezo aden [[linguaro|familii]] (historial-komparanta studio). == Artificala lingui == Specifika: * [[formala linguo|Formala lingui]], exemple, la lingui di programifo en [[informatiko]], exemple [[FORTRAN]], [[COBOL]], [[BASIC]]. * [[Bliss]] (maxim grafika) * Internaciona [[helpolinguo|helpolingui]]. Ofte esas quale la [[kemio|kemiala]] nomenklaturo, ube la [[signo]] nominanta omna [[korpo|korpi]] kompozata reprezentas ipse l'[[analiso]] di lua kompozeso. La maxim konocata esas: ** [[Volapük]] (1880) ** [[Esperanto]] (1887), havante la maxima quanto di membri. ** [[Idiom neutral]] (1902) ** [[Latino sine flexione]] (1903) ** [[Ido]] (1907) ** [[Occidental]] / [[Interlingue]] (1922) ** [[Novial]] (1928) ** [[Basic English]] (1932) ** [[Interlingua]] (1951) ** [[Glosa]] (1981) ** [[Románico]] (1991) ** [[Toki Pona|toki pona]] (2001) {{wikivortaro|linguo}} {{Commons|Language}} [[Kategorio:Linguo|*]] [[Kategorio:Homala komuniko]] [[Kategorio:Linguistiko]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] khz20ygy4abnvmeohbly4k7kv4rsvv2 0 833 1120113 1120060 2026-05-20T13:11:30Z ThWiki1910 31363 1120113 wikitext text/x-wiki {{specala revizo}} '''Historio''' esas la [[cienco]] qua studias pasinta eventi, tradicionale de la homaro. Ol uzas metodi propra de la Homala e Sociala Cienci, ma anke metodi de la cienci di la naturo, facanta multafoye interfacala studii.<ref>{{Citez jurnalo od edituro‎ |autoro=TUÑÓN DE LARA, Manuel|titulo=Por qué la Historia |publikigita ye=1985|editero=Barcelona : Aula Abierta Salvat| isbn=84-345-7814-X}}</ref> Ca studii apogesas maxim ofte en skribita dokumenti, ma ank en l'arto, teknologio, edc, de pasinta epoki. Ofte on uzas anke interviuvi, arkeologiala trovuri, fotografuri, arto-verki, edc. L'epoko ante l'aparo di skribo-sistemi nomesas [[prehistorio]]. On povas studiar historio de diversa vidopunti, exemple historio sociala, kulturala, ekonomikala, politikala, militala, edc. ==Etimologio == La vorto ''historio'' venas del anciena vorto Greka ''ἱστορία'', qua povas tradukesar kom "inquesto" od "informo", de la verbo ''ἱστορεῖν'' ("inquestar"). De lo naskis la Latina vorto ''historia''. Proto-Indo-Europana vorto esas ''*wid-tor-'' (de la radiko ''*weid-'', "savar, vidar"; * =hipotezala konstrukturo), anke en la Latina vorti kom "ideo" o "visiono", en la Germanala ''wit'', ''wise'' o ''wisdom'', la Sanskrita ''veda'', e la Slava ''videti'' o ''vedati'', en altra lingui di l'Indo-Europana familio. La vorto en Greka antiqua ''ἱστορία'' uzesis da Aristoteles ye lua ''Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι'' ('Historio dil animali'). La termino derivis de ''ἵστωρ'' ('testo, judicianto, saja homo'). On povas trovar diferanta uzi di ''ἵστωρ'' ye Homerala himni, Heraklitos, e.c. ==Divido di la prehistoriala e historiala tempo == {{Revizo}} <center> {| class="wikitable" border="2" cellpadding="1" cellspacing="1" bordercolor="#CD950C" align="center" width="80%" ! colspan=9 bgcolor="#FFFAF0" align="center" style="font-size: 140%;" | [[Prehistorio]] |- ! colspan=6 bgcolor="#FFE7BA" align="center" style="font-size: 120%;" | [[Petroepoko]] ! colspan=3 bgcolor="#FFEC8B" align="center" style="font-size: 120%;"| [[Metaloepoko]] |- ! colspan=3 bgcolor="#FFEC8B" align="center" | [[Paleolitiko|P a l e o l i t i k o]] ! colspan=2 bgcolor="#CDCDB4" align="center" | [[Mesolitiko]] ! rowspan=2 style="font-size: 90%;" bgcolor="#CAFF70" align="center" | [[Neolitiko|N e o- <br>l i t i k o]] | rowspan=2 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDAB9" align="center" | [[Kuproepoko]] | rowspan=2 style="font-size: 90%;" bgcolor="#C1FFC1" align="center" | [[Bronzoepoko]] | rowspan=2 style="font-size: 90%;" bgcolor="#DCDCDC" align="center" | [[Feroepoko]] |- | style="font-size: 90%;" bgcolor="#C1FFC1" align="center" | [[Frua paleolitiko]] | style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center" | [[Meza paleolitiko]] | style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDAB9" align="center" | [[Supra paleolitiko]] | style="font-size: 90%;" bgcolor="#EEE8AA" align="center" | [[Epipaleolitiko]] | style="font-size: 90%;" bgcolor="#C1FFC1" align="center" | [[Protoneolitiko]] |} {| class="wikitable" border="2" width="80%" cellpadding="2" cellspacing="2" bordercolor="#CD950C" align="center" |- | colspan="13" style="font-size: 140%;" bgcolor="#FFFAF0" align="center" |'''Historio <small>''(ocidentala)''</small>''' |- | rowspan="3" style="font-size: 120%;" bgcolor="#CDCDB4" align="center" | '''[[Protohistoria]]''' | colspan="2" style="font-size: 120%;" bgcolor="#FFEC8B" align="center" | '''[[Antiqueso]]''' | colspan="3" style="font-size: 120%;" bgcolor="#FFE7BA" align="center" | '''[[Mezepoko]]''' | rowspan="3" bgcolor="#CDCDB4" align="center" | <small>[[15ma yarcento|15ma<br />yarcento]]</small> | rowspan="2" colspan="2" style="font-size: 120%;" bgcolor="#FFEC8B" align="center" | '''[[Moderna ero]]''' | rowspan="3" bgcolor="#CDCDB4" align="center" | <small>[[18ma yarcento|18ma<br />yarcento]]</small> | rowspan="2" colspan="3" style="font-size: 120%;" bgcolor="#FFE7BA" align="center" | '''[[Nun-tempala ero|Nun-tempala<br />ero]]''' |- | rowspan="2" bgcolor="#CAFF70" align="center" | [[Klasika antiqueso]] | rowspan="2" bgcolor="#CDC673" align="center" | [[Posa antiqueso]] | rowspan="2" bgcolor="#CAFF70" align="center" | [[Mezepoko]] | colspan="2" bgcolor="#FFEC8B" align="center" | [[Baja Edad Media]] |- | bgcolor="#FFE7BA" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[Plena Edad Media]] | bgcolor="#CDC673" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[Krizo di la mezepoko]] | bgcolor="#CAFF70" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[16ma yarcento|16ma<br />yarcento]] | bgcolor="#CDC673" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[17ma yarcento|17ma<br />yarcento]] | bgcolor="#CAFF70" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[19ma yarcento|19ma<br />yarcento]] | bgcolor="#CDC673" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[20ma yarcento|20ma<br />yarcento]] | bgcolor="#CDCDB4" align="center" sytle="font-size: .90em" | [[21ma yarcento|21ma<br />yarcento]] |} </center> ==Historio segun regiono == {|class="wikitable" ! Afrika|| Amerika || Azia || Europa |- | [[Historio di Sudafrika|Sudafrika]] | [[Historio di Usa|Usa]]<br>[[Historio di Kanada|Kanada]]<br>[[Historio di Mexikia|Mexikia]]<br>[[Historio di Arjentinia|Arjentinia]]<br>[[Historio di Brazilia|Brazilia]]<br>[[Historio di Chili|Chili]] | [[Historio di Chinia|Chinia]]<br>[[Historio di Japonia|Japonia]]<br>[[Historio di India|India]] | [[Historio di Francia|Francia]]<br>[[Historio di Germania|Germania]]<br>[[Historio di Hispania|Hispania]]<br>[[Historio di Rusia|Rusia]]<br>[[Historio di Italia|Italia]]<br>[[Historio di Unionita Rejio|Unionita Rejio]] |} ==Historio de diversa vidopunti == * [[Kulturala historio]] * [[Religiala historio]] * ... ==Videz anke == * [[Arkeologio]] * [[Paleontologio]] * [[Yarcento|listo di yarcenti]] * [[Deskovristo|Deskovristi]] ==Referi == {{reflist}} {{wikivortaro|historio}} ==Extera ligili == * [http://www.literaturo.ido.li/novahorizonti.pdf Nova horizonti] {{Cienci}} [[Kategorio:Historio|*]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] sy05dn4jae3qdsluqxnc5lld9xe9t8i 0 836 1120212 1115769 2026-05-21T05:07:40Z CommonsDelinker 352 Replacing President_Ronald_Reagan_holding_"The_Gipper"_jersey_at_a_campaign_rally_in_Endicott,_New_York.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Holding_"The_Gipper"_Jersey_at_a_Campaign_Rally_in_Endicott_New_York_-_DPLA_-_50860bbaa18f97534b4644dd5784f932. 1120212 wikitext text/x-wiki {{21ma yarcento}} La [[yaro]] '''2004''' (MMIV per Romala algarismi) esis [[bisextila yaro]] komencinta ye [[jovdio]] segun [[Gregoriala kalendario]]. Ol esis la 4ma [[yaro]] di la triesma yarmilo, la 4ma yaro di la [[21ma yarcento]], e la 5ma yaro di la [[yari 2000a]]. == Eventi == === [[Kosmo]] === * [[4ma di januaro]] - Kosmosondilo ''[[Spirit]]'' decendas adsur [[Marso]]. * [[8ma di junio]] - [[Venuso]] preteriras inter [[Tero]] e [[Suno]]. * [[26ma di oktobro]] - [[Cassini-Huygens]] pasas cirkume 1.200 km di altitudo sur la surfaco di [[Titano]], la luno di [[Saturno]]. === [[Mondo]] === * [[10ma di aprilo]] - Mongoliana boxisto [[Dugarbaatarin Lhagva]] divenis mondala championo dil [[World Boxing Council|WBA]] * [[januaro]] - En norda misfero esas kolda: en [[Hong Kong]] atingesas koldeso-rekordo, cirkum [[Mediteraneo]] e [[Balkani]] falas nivo, en [[Nord-Amerika]] burasko mortigas homi, en [[Unionita Rejio]] esas "Arktika vetero". === [[Europa]] === * [[11ma di marto]] - En [[Madrid]], [[Hispania]], extremisti islamana relatanta ad al-Kaida explozas lokala treni, mortigas 191 personi e vundas cirkume 2.000 plusa homi. * [[1ma di mayo]] - [[Europana Uniono]] expansas su e recevas 10 nova membri: [[Chekia]], [[Chipro]], [[Estonia]], [[Hungaria]], [[Latvia]], [[Lituania]], [[Malta]], [[Polonia]], [[Slovakia]] e [[Slovenia]]. * [[9ma di mayo]] - Prezidanto di [[Chechenia]], [[Ahmed Kadirov]] mortas en bombo-explozo. * de [[22ma di mayo]] til [[24ma di mayo]] - Sucesoza internaciona Ido-renkontro en Bagnoles de l'Orne, [[Francia]]. La raporto esas lektebla che [[Kuriero Internaciona]] n°2/2004. * [[15ma di mayo]] - [[FIFA]] anuncas ke [[Sudafrika]] gastigos la [[Mondala Kupo di Futbalo 2010]]. * de [[16ma di julio]] til [[23ma di julio]] - Eventas Ido-konfero 2004, en [[Kiiv]], [[Ukraina]].<ref>{{Extera ligilo|url=http://www.europa.idolinguo.com/Ukraina/Idorenkontro2004/|titulo=Raporto pri l'internaciona Ido-konfero 2004 dum la tempo inter la 16esma e 23esma di julio 2004 en l' Ukrainana chefurbo Kiiv |idiomo={{io}}|vidita ye=16ma di aprilo 2016}}</ref> * [[13ma di agosto|13ma]] til la [[29ma di agosto]] - [[Olimpiala Ludi en Athina, 2004|Olimpiala Ludi]] eventas en [[Athina]], [[Grekia]]. * [[22ma di agosto]] - Verko da [[Edvard Munch]] ''La Krio'' furtesas de arto-muzeo, en [[Oslo]], [[Norvegia]]. * [[24ma di agosto]] - En [[Rusia]] du avioni kolizionegas poka minuti pos flugeskar del [[aeroportuo]] Domodedovo. On suspektas ke la kauzo esis suocid ataki da Checheniana teroristi. * [[2ma di novembro]] - Nederlandana filmifisto [[Theo van Gogh]] mortigesas en [[Amsterdam]]. * [[21ma di novembro]] - Duesma fazo di prezidantal elekto en [[Ukraina]]. Segun rezulto, [[Viktor Fyodorovich Yanukovich|Viktor Yanukovich]] vinkis, tamen suportanti dil opozanto [[Viktor Andriyovich Yushchenko|Viktor Yushchenko]] kontredicas ke l'elekti esis fraudoza. Yushchenkisti kunvenas en vasta demonstri. * [[22ma di novembro]] - En [[Ukraina]] komencas la nomizita ''[[Oranjea revoluciono]]'', kun protesti en [[Kiiv]] kontre [[elektala fraudo]]. * [[27ma di novembro]] - Parlamento di Ukraina anulas la rezulto di prezidantal elekto. * [[5ma di decembro]] - [[Ter-tremo]] dum la nokto de la 4ma til la 5ma decembro, en estal [[Francia]] e sudwestal [[Germania]] kun forteso 5.4 che la [[skalo di Richter]]. Nula viktimo e nula konstatita destrukturo. * [[14ma di decembro]] - [[Viadukto di Millau]], en [[Francia]], la maxim alta ponto del mondo, inauguresas. * [[26ma di decembro]] - En [[Ukraina]], prezidanto [[Viktor Andriyovich Yushchenko|Viktor Yushchenko]] (pro Ocidento) rielektesas, per 52 % de la voti, kontre ke [[Viktor Fyodorovich Yanukovich|Viktor Yanukovich]] (pro Rusia) recevas 44%. === [[Azia]] === * [[3ma di januaro]] - [[Aviono]] [[Boeing 737]] de ''Flash Airlines'' falas en [[Reda maro]] poka minuti pos flugeskar de [[Sharm el-Sheik]], [[Egiptia]]na urbo en [[Sinai|Sinai peninsulo]]. Tota 148 personi ennave mortas. * [[10ma di februaro]] - [[Terorismo|Terorist-atako]] per bombo en [[automobilo]] produktas 50 morti en [[Baghdad]], [[Irak]]. * [[5ma di julio]] - En [[Indonezia]], eventas l'unesma elekto por prezidanto. * [[1ma di septembro]] - [[Chechenia|Chechena]] teroristi prenas 1.000 o 1.500 gajo-homi, la maxim multa pueri, en skolo en [[Beslan]]. La teroristi demandas libereso por Checheniana rebeli en [[Ingushetia]] e la nedependo di Chechenia de [[Rusia]]. La kidnapo en skolo finos per explozi e kombato inter la teroristi e la specala korpi. Entote 335 personi mortos, di qui la duimo esos pueri.<ref>{{Extera ligilo|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_4652000/4652213.stm |titulo= 2004: Russian school siege ends in violence|vidita ye=9ma di agosto 2016|editero=BBC|idiomo= {{en}}}}</ref> * [[7ma di decembro]] - Unesma prezidanto di [[Afganistan]] pos [[Talibano|Talibana]] rejimo, [[Hamid Karzai]], juras. * [[26ma di decembro]] - Eventas [[ter-tremo]] en [[Indiana oceano]] kun forteso 9.0 segun [[skalo di Richter]], e hipocentro (centro di la ter-tremo) en profundeso di 10 km nordweste de [[Sumatra]]. En cirkuma arei rivala, plu kam {{formatnum:200000}} homi mortos (en [[Indonezia]] {{formatnum:160000}}) pro [[ondego|ondegi]] ([[cunamio|cunamii]]*). * [[31ma di decembro]] - [[Taipei 101]], lor la maxim alta [[cieloskrapero]] de la mondo til [[2010]], inaugureskas en [[Taipei]], [[Taiwan]]. === [[Afrika]] === * [[3ma di januaro]] - [[Aviono]] [[Boeing 737]] de kompanio ''Flash Airlines'' falas en [[Reda maro]] poka minuti pos flugeskar de [[Sharm el-Sheik]], [[Egiptia]]. Omna 148 personi ennave mortas. * [[8ma di aprilo]] - [[Konflikto di Darfur]] : [[Sudan]]ana guvernerio e du rebela grupi signatas humanala pakto. * [[16ma di mayo]] - Falias [[stato-stroko]] en [[Chad]] kontre prezidanto [[Idriss Déby Itno]]. === [[Nord-Amerika]] === * [[12ma di februaro]] - [[San Francisco]], [[Kalifornia]], permisas mariaji inter samasexua individui. * [[17ma di mayo]] - [[Usa]]na stato [[Massachusetts]] permisas mariaji inter samasexua individui. * [[3ma di septembro]] - [[Uragano]] ''Frances'' frapas [[Florida]] e produktas 10 morti. === [[Central Amerika]] === * [[29ma di februaro]] - [[Stato-stroko]] en [[Haiti]] revokas prezidanto [[Jean-Bertrand Aristide]], qua departas ad exilo. * [[13ma di agosto]] - [[Uragano]] ''Charley'' produktas 4 morti en [[Kuba]], 1 en [[Jamaika]] e 27 en [[Florida]]. * [[7ma di septembro]] - Uragano ''Ivan'' produktas 37 morti en [[Grenada]], 5 en [[Venezuela]] e 4 en [[Dominikana Republiko]]. * [[21ma di novembro]] - Eventas la maxim forta [[ter-tremo]] en la historio di [[Dominikia]], kun forteso 6,3 che [[skalo di Richter]]. Ol produktas 1 morto, 2 vunditi ed ondego.<ref>{{extera ligilo|http://dpsninc.org/index.php/stories/31-earthquake-tsunami-of-november-21-2004 |titulo=Earthquake & Tsunami of November 21, 2004|vidita ye=1ma di junio 2022|idiomo={{en}}}}</ref> === [[Sud-Amerika]] === * [[27ma di marto]] - Forta [[ciklono]], qua nomizesos ''Catarina'', frapas la litoro di [[Santa Catarina]], [[Brazilia]]. * [[11ma di januaro]] - En [[Chili]], 4.000 pari kisas l'unu l'altru pro la rekordo inkluzonta en la [[Guinness Mondala Rekordi|Libro dil rekordi di Guinness]]. * [[31ma di oktobro]] - Unesmafoye prezidanto de sinistra, [[Tabaré Vázquez]] vinkas prezidantal elekto en [[Uruguay]]. == Naski == * [[10ma di januaro]] - [[Sofia Raffaeli]], Itala gimnastikisto * [[16ma di februaro]] - [[Samuel Akere]], Nigera futbalisto * [[26ma di februaro]] - [[Bïbisara Erxanqızı Asawbayeva|Bïbisara Asawbayeva]], Kazakstanana shakoludistino * [[11ma di marto]] - [[Barbora Palicová]], Cheka tenisistino * [[13ma di marto]] - [[Coco Gauff]], Usana tenisistino * [[30ma di marto]] - [[Joëlle Steur]], Germana tenisistino * [[23ma di aprilo]] - [[Nahia Berecoechea]], Franca tenisistino * [[7ma di mayo]] - [[Ashlyn Krueger]], Usana tenisistino * [[11ma di junio]] - [[Katrina Scott]], Usana tenisistino * [[18ma di junio]] - [[Linda Klimovičová]], Cheka tenisistino * [[21ma di junio]] - [[Yelena Anatolyevna Gerasimova|Yelena Gerasimova]], Rusa gimnastikistino * [[24ma di junio]] - [[Erika Alexandrovna Andreyeva|Erika Andreyeva]], Rusa tenisistino * [[28ma di junio]] - [[Dominika Šalková]], Cheka tenisistino * [[30ma di julio]] - [[Rudik Yurikovich Makaryan|Rudik Makaryan]], Rusiana shakoludistulo [[Arkivo:Yana Vorona 2019 FIG Artistic Gymnastics JWCH (Martin Rulsch).jpg|thumb|130px|[[Yana Gennadyevna Vorona|Yana Vorona]]]] * [[14ma di agosto]] - [[Yana Gennadyevna Vorona|Yana Vorona]], Rusa gimnastikistino * [[17ma di agosto]] - [[Alexis Blokhina]], Usana tenisistino * [[30ma di agosto]] - [[Rachel Gailis]], Usana tenisistino * [[5ma di septembro]] - [[Robin Montgomery]], Usana tenisistino * [[5ma di oktobro]] - [[Reese Brantmeier]], Usana tenisistino * [[16ma di oktobro]] - [[Mia Mack]], Germana tenisistino * [[5ma di novembro]] - [[Leya Rafisovna Garifullina|Leya Garifullina]], Rusa shakoludistino * [[8ma di novembro]] - [[Eleana Yu]], Usana tenisistino * [[16ma di novembro]] - [[Julie Štruplová]], Cheka tenisistino * [[17ma di novembro]] - [[Linda Nosková]], Cheka tenisistino * [[22ma di decembro]] - [[Dion Gallapeni]], Kosovana futbalisto == Morti == * [[1ma di januaro]] - [[Mikko Juva]], Finlandana politikisto ed arkiepiskopo (n. 1918) * [[6ma di januaro]] - [[Pierre Charles]], chefministro di Dominika (n. 1954) * [[9ma di januaro]] - [[Norberto Bobbio]], Italiana filozofo<ref>{{Extera ligilo|url=https://www1.folha.uol.com.br/folha/mundo/ult94u67732.shtml |titulo= Filósofo Norberto Bobbio morre na Itália aos 94 anos|publikigita ye=9ma di januaro 2004 |editero=Folha de S.Paulo|vidita ye=25ma di agosto 2019|idiomo= {{pt}}}}</ref> (n. 1909) [[Arkivo:Kalevi_Sorsa.jpg|thumb|130px|[[Kalevi Sorsa]]]] * [[16ma di januaro]] - [[Kalevi Sorsa]], Finlandana politikisto (n. 1930) * [[28ma di januaro]] - [[Eeva Joenpelto]], Finlandana skriptisto (n. 1921) * [[14ma di februaro]] - [[Marco Pantani]], Italiana konkurso-biciklisto (n. 1970) * [[17ma di februaro]] - [[José López Portillo]], prezidanto di Mexikia (n. 1920)<ref>{{Extera ligilo|url=https://historia-biografia.com/jose-lopez-portillo/|titulo= Historia y biografía de José López Portillo|vidita ye= 12ma di aprilo 2020|idiomo={{es}}}}</ref> * [[26ma di februaro]] - [[Boris Trajkovski]], prezidanto di Norda Macedonia (n. 1956) * [[29ma di februaro]] - [[Harold Bernard St. John]], chefministro di Barbados (n. 1931) * [[4ma di marto]] - [[Claude Nougaro]], Franca kantisto (n. 1929) * [[15ma di marto]] - [[John Pople]], Angla kemiisto, Nobel-laureato (n. 1925) * [[20ma di marto]] - Rejino [[Juliana de Nederlando]] (n. 1909) * [[28ma di marto]] - [[Peter Ustinov]], Angla aktoro (n. 1921) * [[18ma di aprilo]] - [[Kamisese Mara]], ex-prezidanto e ex-chefministro di Fidji (n. 1920) * [[5ma di mayo]] - [[Thea Beckman]], Nederlandana skriptisto (n. [[1923]]) * [[9ma di mayo]] - [[Brenda Fassie]], Sudafrikana kantistino (n. 1964) * 9ma di mayo - [[Jan Hanzl]], Chekoslovakiana hokeisto (n. 1920) * 9ma di mayo - [[Ahmat Abdulhamidovich Kadirov|Ahmat Kadirov]], prezidanto di Chechenia (n. 1951) * [[26ma di mayo]] - [[Nikolai Stepanovich Chernih|Nikolai Chernih]], Rusa astronomo (n. 1931) * [[27ma di mayo]] - [[Werner Tübke]], Germana piktisto (n. 1929) [[Arkivo:President Ronald Reagan Holding "The Gipper" Jersey at a Campaign Rally in Endicott New York - DPLA - 50860bbaa18f97534b4644dd5784f932.jpg|thumb|130px|[[Ronald Reagan]]]] * [[5ma di junio]] - [[Ronald Reagan]], ex-aktoro e prezidanto di Usa (n. 1911) * [[10ma di junio]] - [[Ray Charles]], Usana muzikisto (n. 1930)<ref>{{Extera ligilo|url=https://www.britannica.com/biography/Ray-Charles |titulo= Ray Charles{{!}}Biography & Songs |editero=Encyclopaedia Britannica|vidita ye=1ma di aprilo 2020|idiomo={{en}}}}</ref> * 10ma di junio - [[Xenofon Zolotas]], chefministro di Grekia (n. 1904) * [[16ma di junio]] - [[Thanom Kittikachorn]], chefministro di Tailando (n. 1911) * [[17ma di junio]] - [[Sara Lidman]], Sueda skriptisto (n. 1923) * [[19ma di junio]] - [[Oscar Bento Ribas]], Angolana skriptisto (n. 1909) * [[21ma di junio]] - [[Leonel Brizola]], Braziliana politikisto (n. 1922)<ref>{{Extera ligilo|titulo=Biografia de Leonel Brizola - eBiografia |url=https://www.ebiografia.com/leonel_brizola/|vidita ye=11ma di aprilo 2020|idiomo={{pt}}}}</ref> * [[25ma di junio]] - [[Carlos Alberto Lacoste]], prezidanto di Arjentinia (n. 1929) * 25ma di junio - [[Fred Ramdat Misier]], prezidanto di Surinam (n. 1926) [[Arkivo:Marlon brando waterfront 1.jpg|130px|thumb|[[Marlon Brando]]]] * [[1ma di julio]] - [[Marlon Brando]], Usan aktoro (n. 1924) * [[2ma di julio]] - [[Sophia de Mello Breyner Andresen]], Portugalana skriptisto (n. 1919) * [[5ma di julio]] - [[Hugh Shearer]], chefministro di Jamaika (n. 1923) * [[6ma di julio]] - [[Thomas Klestil]], prezidanto di Austria (n. 1932) * [[10ma di julio]] - [[Maria de Lourdes Pintasilgo]], chefministro di Portugal (n. 1930) * [[19ma di julio]] - [[Zenko Suzuki]], chefministro di Japonia (n. 1911) * [[21ma di julio]] - [[Edward B. Lewis]], Usana genetikisto, Nobel-laureato (n. 1918) * [[28ma di julio]] - [[Francis Crick]], Usana ciencisto, Nobel-laureato pri fiziologio o medicino<ref>{{Extera ligilo|titulo=Francis Crick, DNA pioneer and English gentleman, dies|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/francis-crick-dna-pioneer-and-english-gentleman-dies-7907236.html|vidita ye=25ma di agosto 2019|editero=The Independent|idiomo={{en}}}}</ref> (n. 1916) * [[1ma di agosto]] - [[Philip Abelson]], Usana fizikisto (n. 1913) * [[2ma di agosto]] - [[Henri Cartier-Bresson]], Franca fotografisto (n. 1908)<ref>{{extera ligilo|url=https://www.britannica.com/biography/Henri-Cartier-Bresson|titulo=Henri Cartier-Bresson{{!}}French photographer|editero=Encyclopaedia Britannica|idiomo={{en}}}}</ref> * 2ma di agosto - [[Heinrich Mark]], chefministro di Estonia en exilo (n. 1911) * [[3ma di agosto]] - [[Henri Cartier-Bresson]], Franca fotografisto (n. 1908) [[Arkivo:Rick James in Lifestyles of the Rich 1984.JPG|thumb|130px|[[Rick James]]]] * [[6ma di agosto]] - [[Rick James]], Usana kantisto e kompozisto (n. 1948)<ref>{{Extera ligilo|url=https://www.biography.com/musician/rick-james |titulo=Rick James - Singer - Biography|vidita ye=25ma di agosto 2019|idiomo={{en}}}}</ref> * [[12ma di agosto]] - [[Godfrey Newbold Hounsfield]], Britanian injenioro, Nobel-laureato pri fiziologio o medicino (n. 1912) * [[14ma di agosto]] - [[Czesław Miłosz]], Polona skriptisto, Nobel-laureato (n. 1911) * [[15ma di agosto]] - [[Sune Bergström]], Sueda biokemiisto, Nobel-laureato pri fiziologio o medicino (n. 1910) * [[16ma di agosto]] - [[Ivan Hlinka]], Chekoslovakiana hokeisto (n. 1950) * [[17ma di agosto]] - [[Kain Tapper]], Finlandana skultisto ed akademiano (n. 1930) * [[21ma di agosto]] - [[Viktor Vasilyevich Avilov|Viktor Avilov]], Rusa aktoro (n. 1953) * [[26ma di agosto]] - [[Laura Branigan]], Usana kantistino (n. 1952) * [[8ma di septembro]] - [[Frank Thomas (animisto)|Frank Thomas]], Usan animisto e muzikisto (n. 1912) * [[15ma di septembro]] - [[Johnny Ramone]], Usana gitaristo ([[The Ramones]]) (n. 1948) * 15ma di septembro - [[Daouda Malam Wanké]], prezidanto di Nijer (n. 1946 ?) * [[5ma di oktobro]] - [[Maurice Wilkins]], Britaniana ciencisto, Nobel-laureato pri fiziologio o medicino (n. 1916) * [[8ma di oktobro]] - [[Jacques Derrida]], Franca filozofo (n. 1930) * [[10ma di oktobro]] - [[Christopher Reeve]], Usan aktoro (n. 1952) * [[29ma di oktobro]] - [[Edward Oliver LeBlanc]], chefministro di Dominika (n. 1923) [[Arkivo:Yasser-arafat-1999-2.jpg|thumb|130px|[[Yasser Arafat]]]] * [[11ma di novembro]] - [[Yasser Arafat]], prezidanto di [[Palestinana stato]] (n. 1929) * [[13ma di novembro]] - [[Ol' Dirty Bastard]], Usana kantisto di ''rap'' e muzikala produktisto (n. 1968) * [[19ma di novembro]] - [[John Robert Vane]], Britaniana biokemiisto, Nobel-laureato (n. 1927) * [[11ma di decembro]] - [[Jozef Lenárt]], chefministro di Chekoslovakiana politikisto (n. 1923) * [[19ma di decembro]] - [[Herbert C. Brown]], Usana kemiisto, Nobel-laureato pri kemio (n. 1912) [[Arkivo:P. V. Narasimha Rao.JPG|thumb|130px|[[Pamulaparti Venkata Narasimha Rao|Narasimha Rao]]]] * [[23ma di decembro]] - [[Pamulaparti Venkata Narasimha Rao]], chefministro di India (n. 1921) * [[28ma di decembro]] - [[Susan Sontag]], Usana skriptisto (n. 1933) * [[29ma di decembro]] - [[Julius Axelrod]], Usana biokemiisto, Nobel-laureato (n. 1912) * [[30ma di decembro]] - [[Artie Shaw]], Usana jazo-muzikisto (n. 1910) * [[31ma di decembro]] - [[Gerard Debreu]], Franca ekonomikisto, Nobel-laureato (n. 1921) == Nobel-premiiziti == * [[Listo di Nobel-laureati pri fiziko|Fiziko]]: [[David J. Gross]], [[Hugh David Politzer]], [[Frank Wilczek]] * [[Listo di Nobel-laureati pri kemio|Kemio]]: [[Aaron Ciechanover]], [[Avram Hershko]], [[Irwin Rose]] * [[Listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino|Fiziologio o Medicino]]: [[Linda B. Buck]], [[Richard Axel]] * [[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Literaturo]]: [[Elfriede Jelinek]] * [[Listo di Nobel-laureati pri paco|Paco]]: [[Wangari Maathai]] * [[Listo di Nobel-laureati pri ekonomiko|Ekonomiko]]: [[Finn E. Kydland]], [[Edward C. Prescott]] == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:yari 2000a]] d0894wivf1de8fjq4qjd3q3d4yq66s2 0 1017 1120200 1064044 2026-05-20T20:24:12Z ThWiki1910 31363 1120200 wikitext text/x-wiki {{Por altra senco|altra termini nomizita 'Tempo'|[[Tempo (homonimo)]]}} [[Arkivo:Florence-Duomo-Clock.jpg|right|400px]] '''Tempo''' esas [[fiziko|fizikala]] [[konceptajo]] qua permisas ordinar listo di eventi, establisante lo pasinta, lo prezenta ed lo futura. La tempo mezuresas ye [[sekundo|sekundi]] segun l'internaciona sistemo pri [[mezuro|mezuri]]. Tale, ni povas savar quanta tempo pasas inter du eventi. Ni mezuras tempo segun anciena sistemo [[Babilonia]]na. Babiloniani dividis lumoza tempo di dio a 12 secioni. Un horo ne esis 60 minuti ma dekeduimo de lumoza tempo. La nombro esis 12 pro en stelo-cielo, segun Babiloniani, ank esis 12 animalo-figuri. Samamaniere tenebroza tempo di dio esis dividita a 12 secioni. Tale ni ganis dio dividinta a 24 hori. Anke [[yaro]] esas dividita a 12 secioni segun Babiloniana sistemo. Un horo havas 60 minuti pro 60 esis santa nombro por Babiloniani. Pro to ank un minuto havas 60 sekundi. Babiloniani ne bezonis dividar minuto, ma nun un minuto esas dividita a cent parti (e tale, a plu mikra parti segun decimalo-sistemo). L'utensilo por mezurar la tempo nomesas ''[[horlojo]]''. Li kustumale uzesas dum l'ordinara vivo. Por plu preciza mezuri, existas altra artifico nomesanta ''kronometro'', qua uzesas por [[sporto|sportala]] eventi e [[cienco|ciencala]] experimenti, exemple. Per plu fizikala termini, la tempo esas la disto inter eventi alonge la quaresma axo di [[koordinata sistemo]] en [[spaco-tempo]]. {{wikivortaro|tempo}} [[Kategorio:Tempo|*]] [[Kategorio:Konceptaji en estetiko]] [[Kategorio:Konceptaji en epistemologio]] [[Kategorio:Konceptaji en metafiziko]] [[Kategorio:Konceptaji en filozofio di mento]] [[Kategorio:Konceptaji en filozofio di cienco]] [[Kategorio:Ontologio]] [[Kategorio:Percepto]] [[Kategorio:Fizikala fenomeni]] [[Kategorio:Realeso]] [[Kategorio:Skalara fizikala quantesi]] [[Kategorio:Spacotempo]] [[Kategorio:SI-quantesi]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 2q8yldkt5ok025fozoph3fh6colxk70 0 1099 1120183 1089542 2026-05-20T19:38:24Z ThWiki1910 31363 1120183 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Abacus 6.png|thumb|250px|right|[[Abako]], simpla instrumento por kalkuli uzata de antiqua epoki.]] '''Matematiko''' (de la [[Greka linguo|Greka]] μάθημα, ''máthēma'', "konoco", "studio", "lernado") inkluzas la studio di quantesi (teorio pri nombri), strukturo ([[algebro]]), spaco ([[geometrio]]) e [[kalkulo]]. Ol havas nula defino generale aceptata. Matematikisti serchas ed uzas modeli por formulizar nova konjekti. Li verifikas la vereso o falseso di ca modeli per matematikala probi. La bazo di pura matematiko es l'abstrakta studio di quanteso, e tale inkluzas la teorio pri nombri ([[aritmetiko]]) e lua plu ampla realigo ([[algebro]]). La temi deskriptata kolektive kom [[geometrio]] subdividesas en [[analitikala geometrio]], [[euklidana geometrio]], [[ne-euklidana geometrio]], [[trigonometrio]] e kelkafoye [[topologio]]. La temi deskriptata kolektive kom analizo (partikulare [[kalkulo]] e kelka aspekti di analitikala geometrio e [[vektor-analizo]]). En moderna matematiko, multa de ca subjekti traktesas segun la termini di [[ensemblo-teorio]]. Aplikata matematiko koncernas l'apliki di ca abstrakta cienco. Ol partale asociesas kun [[fiziko]] ed [[injeniorarto]]. Specala temi inkluzita es [[booleana algebro]] (apliko di ensemblo-teorio a [[logiko]] - videz [[George Boole|Boole, George]]); [[ludo-teorio]]; [[informo-teorio]]; [[probableso]]; [[statistiko]]; e vektor-analizo. :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,\!</math> || <math>-2, -1, 0, 1, 2\,\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[Naturala nombro|Naturala nombri]]|| Integra nombri || Racionala nombri || Vera nombri || Komplexa nombri |} ---- {{wikivortaro}} '''Kelka notora matematikisti en la historio:''' * [[Euklid]] * [[Pitagoro]] * [[George Boole]] * [[Georg Cantor]] * [[Kurt Godel]] * [[Leonhard Euler]] * [[Benoit Mandelbrot]] * [[Blaise Pascal]] {{Matematiko}} {{Cienci}} [[Kategorio:Matematiko|*]] [[Kategorio:Formala cienci]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] ftvqkz0pgdinnrmw2744ob0sn146g35 0 1156 1120189 992568 2026-05-20T19:57:08Z ThWiki1910 31363 1120189 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Le Penseur by Rodin (Kunsthalle Bielefeld) 2014-04-10.JPG|right|320px]] '''Filozofio''' (del [[Greka linguo|Greka]] ''philo'' 'amo', ''sofia'' 'sajeso', ''philosophos'' 'savemo') esas sistemo di [[doktrino]] od opiniono pri la naturo e signifiko di homala experienco konsiderata entote. Ol forsan plu bone aplikesas al kritikal evaluo di omna klami di savo - inkluzante lia propra ed omna presupozi pri lia propra naturo e tasko. Tradicionale, filozofi traktas quar precipua temi: [[logiko]], [[metafiziko]], [[epistemologio]] ed axiologio inkluzante [[estetiko]]. En la moderna epoko, filozofi emfazas sua kritikala rolo do en [[socio]]. Maxim multa nun enfokigas '''specala faki''': * Kulturo * Estetiko * Etiko * Mento * Historio * Savo-teorio * Metafiziko * Politiko * Yuro * Socio * Linguo * Cienco '''Ocidentala filozio''': * Presokratala filozofio * Antiqua filozofio * Mezepokala filozofio * Renesanco-filozofio * Moderna filozofio * Posmodera filozofio * Hodiala filozofio '''Orientala filozofio:''' * Arabiana filozofio * Chiniana filozofio ** Taoismo ** Konfucianismo * Indiana filozofio ** Hinduismo ** Budhismo * Japoniana filozofio * Zoroastrismo '''Religiala filozofio''': * Kristana filozofio * Juda filozofio * Islamana filozofio == Videz anke == * en cirklo di filozofio: [[realismo]], [[racionalismo]], [[empirikismo]], [[pozitivismo]], [[logikala pozitivismo]], [[materialismo]], [[pragmatismo]], [[fenomenologio]], [[existantalismo]], [[ontologio]]. * relatanta cienci: [[linguistiko]], [[psikologio]] == Famoza filozofi == * [[Sokrates]] * [[Platon]] * [[Aristoteles]] * [[Santa Augustinus]] * [[Emil Cioran]] * [[René Descartes]] * [[Immanuel Kant]] * [[Friedrich Hegel|Hegel]] * [[Roman Ingarden]] * [[Søren Kierkegaard]] * [[Alfred Tarski]] * [[Auguste Comte]] * [[Karl Marx]] * [[Karl Popper]] * [[Ludwig Wittgenstein]] * [[Rudolf Carnap]] * [[Jean-Paul Sartre]] * [[Georg Henrik von Wright]] * [[Henri Laborit]] {{wikivortaro|filozofio}} [[Kategorio:Filozofio|*]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] iyrcwqgcv8sf9mc7jl6frwxxjo72cgl 0 1487 1120191 1016933 2026-05-20T20:00:32Z ThWiki1910 31363 1120191 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Religionsmajoritaries.png|thumb|320px|Precipua religii, segun landi]] [[Arkivo:ReligijneSymbole.svg|thumb|left|Diversa simboli religiala]] '''Religio''' esas kulturala sistemo di konduti e praktiki, vidopunti pri la mondo, l'[[etiko]] e la social organizuro qui relatas [[homaro]] a la supernaturajo, trancendanteso, e spirital elementi. Tamen, ne existas singla erudita opiniono pri "quo precize konstitucas ula religio".<ref>{{Citez jurnalo od edituro |autoro=John Morreall, Tamara Sonn|titulo=50 Great Myths of Religion |chapitro=Myth 1: All Societies Have Religions |publikigita ye=2013 |editero=Wiley-Blackwell|isbn=9780470673508 |pagini=12-17}}</ref> Multa religii anke havas naraci, simboli e sakra historii qui intencas explikar la senco di la vivo, o l'origino di la vivo o dil [[universo]]. Segun lia kredajo pri la kosmo e homala naturo, ula individuo povas adoptar specifika [[moralo]], [[etiko]], religiala normo e vivostilo. Existas, segun kelka statistiki, cirkume 4.200 religii praktikata en la mondo, e sennombra plusa altra religii extingita.<ref>{{extera ligilo|titulo=Un planeta con 4.200 religiones vivas e incalculables creencias ya extinguidas |editorial=Materia|publikigita ye=25ma di decembro 2013|url=https://web.archive.org/web/20140822045451/http://esmateria.com/2013/12/25/un-planeta-con-4-200-religiones-vivas-e-incalculables-creencias-ya-extinguidas/}}</ref> Religio esas fenomeno qua existas en omna kulturi, de la [[prehistorio]] til num. Dum [[Paleolitiko]] e dum granda parto di la historio di la homaro, religio uzesis por komprenar ed explikar la naturala fenomeni, e probar influar li.<ref name=Livro>{{Citez jurnalo od edituro|titulo=O Livro das Religiões (tradukita del Angla ''The religions book'')|editero=Editora Globo S.A.|publikigita ye=2013 |autoro=Bruno Alxander (tradukero a la Portugalana))}}</ref> Fenomeni naturala, exemple la [[klimato]], [[sezono|sezoni]], la vivo, la morto, la kreado, la vivo pos la morto, e la strukturo dil [[kosmo]] esis subjekti por religiala expliki, qui mencionis [[deo|dei]] qui kontrolis ica fenomeni, o mencionis loko nevidebla por la homi ma habitata da deaji e mistika enti.<ref name= Livro/> La religio esis la formo por mantenar komuniko, per rituali e pregi, kun ica deaji, ed ica religiala praktiki helpis mantenar la kohero interne la sociala grupi, plufortigar la hierarkio e krear senco pri identeso koletiva.<ref name= Livro/> == Referi == {{reflist}} {{wikivortaro|religio}} [[Kategorio:Religio|*]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 9yqtgp2qdgj09qcp63ad85kmsyd0idy 0 2475 1120203 862320 2026-05-20T20:36:41Z ThWiki1910 31363 1120203 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Extended universe logarithmic illustration (English annotated).png|right|400px]] '''Universo''' esas la klozita sistemo di omno existanta ed eventanta. En [[kosmologio]] onu aplikas la termino a nia universo, nam onu konceptas, ke povas existar antea e posa universi. == Grand explozo == Segun ula teorio di la universo granda explozo eventis ye la komenco di la universo. Lor ca granda explozo, radiado inundis la universo. La restajo di ca radiado, quo relatas temperaturo 3K (3 gradi super absoluta zero), ankore existas. Esis supozata, ke ca radiado esas tro febla por troveso. Usana fizikisti [[Arno Penzias]] e [[Robert Woodrow Wilson]] esis konstruktanta povoza mikra-onda recevilo, di qua la skopo esis radio-astronomiala observadi. Ye [[1 di junio]] [[1965]] ili remarkis, ke la recevilo registrigas konfuza febla signalo, venante same de omna direcioni, quon li ne povis komprenar, ma fondala radiado de la origino di la universo esis trovata. Pos akademiala debato esis agnoskata, ke la signalo relatas la restajo di la granda explozo. Ca teorio pri la origino di la universo tale esis plu kredebla. {{wikivortaro|universo}} [[Kategorio:Universo|*]] [[Kategorio:Astronomiala dinamikala sistemi]] [[Kategorio:Konceptaji en astronomio]] [[Kategorio:Ambienti]] [[Kategorio:Fizikala kosmologio]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] dpghp63e7m0f2arp6ea5zfdinu64ttx 14 3239 1120167 949872 2026-05-20T15:30:08Z ThWiki1910 31363 1120167 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philosophy}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] m0wnaz0e5r6qdsk1tq34mmnosibh9qn 0 3609 1120194 1059215 2026-05-20T20:06:41Z ThWiki1910 31363 1120194 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Spirit_Rover_Model.jpg|thumb|320px|[[Roboto]] ''Spirit'' enkorpigas diversa rafinita teknologii developita recente por l'exploro di [[Marso]].]] [[Arkivo:Néolithique_0001.jpg|thumb|320px|left|Diversa utensili ek petro developita dum [[neolitiko]].]] '''Teknologio''' esas l'apliko di koncepta konoci por atingar praktika skopi. Teknologiala produkturi referas la produkturi obtenita de ca esforco, inkluzanta tushebla utensili, instrumenti e mashini, o netushebla produkturi, exemple [[softwaro]]. En la tota mondo, teknologial avanci rezultis signifikiva chanji en la socii. La maxim anciena teknologio konocata esis la kreo di [[petro|petra]] utensili dum la [[prehistorio]], e pose la kontrolo di [[fairo]] - qua stimulis la kresko di homala [[cerebro]] e la developo di parolado dum [[glacial epoko]]. L'invento di la [[roto]] dum [[bronz-epoko]] posibligis la kreo di plu komplexa mashini. Altra inventuri plu recenta, exemple imprimo-tekniki, [[telefono]] ed [[interreto]] eliminis barili a la komuniko ed enduktis tale nomizita "ekonomio di la konoco". Kustumale, parolesas pri teknologio pos la [[18ma yarcento]], kande [[tekniko]] (empirikala habileso) ligesis a [[cienco|ciencala teorii]]. Multa omnadiala problemi, traktesis ciencale, konseque kreesis nova inventi por faciligar homala vivo. Ica maniero por afrontar la problemi esis plu efikiva e produktis plu bona rezulti kam ante. La teknologio anke avancis paralele la konstanta [[progreso]] di [[cienco]]. {{specala revizo}} Dum la 18ma yarcento la teknologio developesis cirkum [[vaporomashino]], ma nun existas multa branchi. Un di la maxim importanta parto di la teknologio nuntempe esas l'[[elektroniko]]. == Listo di teknologii == * [[Energio]] ** [[Teknologii pri vaporo]] ** [[Teknologii pri elektro]] ** [[Generatori di energio]] ** [[Motoro|Motori]] ** [[Transporto di energio|Transporto]] ** [[Aeronautiko]] * [[Elektroniko]] ** [[komputero]] ** [[Komunikado]] {{wikivortaro|teknologio}} [[Kategorio:Teknologio|*]] [[Kategorio:Teknologiala sistemi]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 7qv6ddtmn85vhaf0acua9imdd3tyihk 0 4255 1120192 1107234 2026-05-20T20:03:04Z ThWiki1910 31363 1120192 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:La Science Jules Blanchard.jpg|thumb|280px|''Alegorio pri cienco'' da [[Jules Blanchard]], jacanta sur placo avan l'urbodomo di Paris.]] '''Cienco''' (de la [[Latina linguo|Latina]] ''scientia'', "konoco") esas, en sua primara senco, "la sumo di konoci". Plu precize, ol esas la sistematal esforco por konstruktar ed organizar [[savo]] pri l'[[universo]] en expliki e previdadi probebla.<ref name="Heilbron">{{Citez jurnalo od edituro‎ |surnomo=Heilbron |nomo=J.L. |titulo=The Oxford Companion to the History of Modern Science |editero= Oxford University Press |publikigita ye=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |loko=New York |pagini=vii-x |chapitro=Prefaco|idiomo={{en}}|citajo=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions.}}</ref> La skopo di cienco esas komprenar ed explikar la mondo e sua fenomeni, havanta kom fundamento la konoco, kun skopo establisar previdadi ed aplikebla uzi di ca konoco. Cienco aceptas kritiki, ambe a la konoci aquirita ed a la metodi uzita. La permananta questionado di lua konoci e metodi facesas da [[epistemiologio]], qua esas fako di [[filozofio]]. La konoco kreita da cienco esas bazo por diversa teknikala developi, qui multafoye produktas importanta efekti en la socio ed en la historio. Cienco konsistas ek grupo di certena faki, singla ek li relatanta certena parto di ciencala konoco. Exemple [[matematiko]], [[fiziko]], [[kemio]], [[biologio]], [[mekaniko]], [[optiko]], [[astronomio]], [[arkeologio]], edc. Ca kategoriizo nek esas fixa, nek esas unika, e ca faki povas subdividesar en subfaki. Singla fako o subfako ank esas specifika cienco. La vorto ''cienco'' esas plurasenca, kovranta precipue tri senci: # konoco di certena kozi, qui utilesas por developar la vivo o l'aferi, # ensemblo di konoci aquirita per studio o praktiko, # hierarkiigo, organizo e sintezo di konoci per generala principi. == Historio == {{PA|Historio di la cienco}} [[Arkivo:Pangea animation 03.gif|thumb|320px|left|Animo montras la movado di kontinenti pos la krulo di ''Pangea'', milioni di yari ante nun.]] La vorto '''cienco''' originis de Latina vorto ''scientia'' (Antiqua Greka ''epistemē'') signifikanta "konoco, kompreno". ''Scientia'' originis de verbo ''scire'' ("savar"). Cienci developesis da diversa civilizuri. Historiale, ol esas ligata a [[filozofio]]. Moderna cienco originis en [[Antiqua Egiptia]] e [[Mezopotamia]], cirkume 3000 aK til cirkume 1200 aK, kande developesis la fundamenti di [[matematiko]], [[astronomio]] e [[medicino]]. [[Babilonia]]ni ja uzis naturala produkturi kemiala por fabrikar [[ceramiko]], [[fayenco]], [[vitro]], [[sapono]], [[metalo|metali]], [[gipso]], e krear materii aquoespruva. Depos la 3ma yarmilo aK, Egiptiani developis decimala sistemo por kalkulado, solvis praktikala problemi uzinta [[geometrio]] e developis [[kaldendario]] {{Specala revizo}} {{Bezonas tradukuro}} {{riskribota}} === Filozofiala studio di naturo === [[Arkivo:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|170px|Aristoteles, 384 aK til 322 aK, - un ek la frua figuri di developado di ciencala metodo<ref>"[http://www.pbs.org/saf/1307/features/knows.htm The Origins of Science]". ''Scientific American Frontiers''.</ref>.]] Ante l'invento o la deskovro di koncepto di "naturo" da filozofi ante [[Sokrates]], la sama vorti uzesis por deskriptar la naturala "voyo" en qua planto kreskas, e la "voyo" en qua, exemple, ula tribuo adoras partikulara deo. Por ta kauzo esas alegita ta homi esis l'unesma filozofi en la strikta senco, ed anke l'unesma populo a klare dicernar "naturo" e "konvenciono". Cienco esis do distingita kam la konoco di naturo, e la kauzi qua esas vera por omna komunitato, e la namo di la specaligita persequo di tala savo e filozofio — la rejio dil unesma filozofo-fizikisti. To esas precipua spekulanti o teoristi, partikulare interestita en astronomio. Kontree, esforcanta uzar konoco di naturo por imitar naturo (artifico or teknologio, Grekia technē) esis vidita per klasika ciencisti kom plu apta intereso por basa klaso artizani. Parmenides, filozofo qua inter la 6ma e la 5ma yarcento aK, establisis preciza distingo inter formala (eon) ed empirikala cienco ("doxa"). Quankam ta laboro peri physeos esas poemo, povas judikesar epistemologiala esayo, verketo pri metodo en naturala cienco. Parmenides "ἐὸν" povas referar a formala sistemo, kalkulo qua povas deskriptar naturo plu preciza kam naturala lingui. "Fizis" povas signifikar lo sama kam ἐὸν. Importanta punto decidigiva en la historio di frua filozofiala cienco esis la debatebla ma sucesanta atento da Sokrates por aplikar filozofio a la studio di homala temi, inkluzite homala naturo, la naturo di politika komunitati, e homala konoco. Il kritikis l'anciena tipo di studio di fiziko kom pure teoriala e mankanta en su kritikala. Il esis partikulare koncernita ke kelka anciena fizikisti judikis la naturo kom ne havanta logikal ordeno ed organizo, explikanta kozi simpla quale movado e materio. [[Sokrates]] aplikis [[filozofio]] por studiar homala temi, inkluzite homala naturo, politiko ed homala konoco. Ante Sokrates, la studio pri homala temi esis fako de la [[mitologio]] e tradiciono, e pro lua diferanta konceptaji, Sokrates judiciesis e kondamnesis a mortopuniso. [[Aristoteles]] pose kreis min debatebla sistemala programo di la filozofio di Sokrates, qua havis bazo homala ed esis teleologiala. Il refuzis multa konkluzi di frua ciencisti. Exemple, segun lua konceptajo pri fiziko, la suno cirkumiras la Tero. Por lu, omna kozi havas formala kauzi e finala kauzo e rolo en la racionala kosmala ordeno. Movado e chanjo deskripteis kom l'aktualigo di potenciali ja en kauzi, segun a tipo di kauzi. Dum ke la Sokratani insistas ke filozofio mustas uzesar por konsiderar la praktikala questiono di la maxim bona voyo por vivar por homo (studio Aristoteles dividita en etiko e politikala filozofio), lu ne argumentas por irgo tipi di aplikita cienco. === Filozofiala revoluciono a homala kozi === === Mezepokala cienco === [[Arkivo:Alhazen, the Persian.gif|thumb|left|250px|Ibn al-Haytham (Alhazen), 965-1039 Irak. Mohamedana erudito judikata kom "patro di moderna ciencala metologio" pro sua emfazo pri experimental inquesto e riproduktebleso di la rezulti.]] [[Arkivo:Brain, G Reisch.png|thumb|250px|''De potentiis anime sensitive'', Gregor Reisch (1504) ''[[Margarita philosophica]]'' Mezepokala cienco debatis ventrikulo di cerebro kom la loko di nia komuna raciono, ube la formi di nia sensala sistemi intermixas.]] Dum Tarda Antiqueso e frua Mezepoko, uzesis Aristotelal aprocho a inquesti pri naturala fenomeni. Kelka antiqua konoco esis perdita, o kelkakaze konservita en obskureso, dum la falado di roman imperio e periodala politikala lukti. Tamen, ordinara faki di cienco, nomizita "naturala filozofio", e granda parto ek l'ordinara konoco de antiqua mondo restis prezervita tra la verki di frua latina enciklopedii, exemple Isidore de Sevilla. Ank en Bizancana Imperio, multa ciencala texti en la Greka prezervesis en siriac tradukuri facita da grupi, exemple Nestoriani e monofiziti. Multo di to esis tradukita posa en araba sub Kalifato, dum qua multa tipi di klasika lerno esis prezervita ed kelkakaze plubonigita. La hemo di sajeso, establisesis en Abbasid-ero Bagdad, Irak. Esas konsiderita esabar importanta intelektala centro, dum Islamala orea epoko, ube Mohamedani lernanti quale al-Kindi ed Ibn Sahl en Bagdad, ed Ibn al-Haytham en Kairo, prosperis de la 9ma til la 13ma yarcenti, til Mongol spolias Bagdad. Ibn al-Haytham, konocita pose en Westo kom ''Alhazen'', remplasis Aristotelala vidopunto per emfazanta experimentala datumi e riproduktebleso di la rezulti. Dum la fino di la Mezepoko, la demando pri tradukuri augmentis, exemple tradukuri de la Greka, Araba e Hebrea facita da tradukisti en [[Toledo, Hispania]]. Prezervita texti da Aristoteles, [[Ptolomeo]] ed Euklid prizesis da katolika lernanti. En Europa, ''De Aspectibus de Alhazen'' direte influis [[Roger Bacon]] (13ma yarcento) en Angla, qua argumentis por plu experimentala cienco, quale demonstrita da Alhazen. Lor fino di la Mezepoko, la fuzo di Katolikismo kun Aristotelismo konocata kom ''Skolastikismo'' prosperis en westal Europa, qua divenis nova geografiala centro por cienco, ma omna aspekti di skolastikismo kritikesis dum la 15ma e 16ma yarcenti. === Renesanco, e la komenco di la moderna cienco === [[Arkivo:1543,Visalius'OpticChiasma.jpg|thumb|left|Galen (129 til c.216) notis l'optikala kiasmo esas X-formo. (Graburo de Vesalius, 1543).]] [[Arkivo:Thesaurus opticus Titelblatt.jpg|thumb|right|Avana pagino di 1572a latina Opticae Thesaurus (optikala kaserio), qua inkluzis libro di optiko di Alhazen, prizentanta propago di lumo, pluv-arki, parabola speguli, distortita imaji pro refrakto en aquo, e perpesktivo.]] Mezepokala cienco adoptas la vidopunti di helena civilizeso di Sokrates, Plato ed Aristoteles, kom montrita da lasta verko di Alhazen. Libro en qua lu havas rezumita cienco di optiko de la du libri di Euklid e Ptolemeus, a quan me adjuntis la nocioni di l'unesma diskurso qua mankis libro da Ptolemeus de katalogo di Ibn Abi Usaibia, quale nominita en (Smith 2001),p.xv Alhazen konkluzante refutas teorio di vidado da Ptolemeus. [[Arkivo:Dürer - Man Drawing a Lute.jpg|thumb|center|250px|Uzo di [[optiko]] da Dürer (1525).]] Ma Alhacen retenis ontologio di Aristoteles; Roger Bacon, Witelo, e John Peckham omna konstruktis skolastika ontologio de libro di optiko di Alhazen, kauzala kateno komencit kun sensado, percepto, e laste perceto di amo di individuo ed universala formi di Aristoteles. Ta modelo di vidado divenis konocata kom perspektivismo, qua esis explotita e studiita da l'artisti di Renesanco. A. Mark Smith indikas ke la perspektivo teoriala pri vidado "esas remarkinde spariva, racionala e koheriva". e pivotagas en tri di quar kauzi di Aristoteles, formala, materiala, e finala. Quankam Alhacem konocis ke ceno imaginita tra aperturo esas inversigita, il argumentas ke vidado esas pri percepto. To esis subversita da Kepler, qua modelita l'okulo kun aquo-plenigita vitrosfero, kun aperturo avane di to por modelar l'enireyo pupilo. Il trovas ke la tota lumo de singla punto di la ceno esis imajita a singla punto en posa di vitrosfero. L'optikala kateno finas en la retino dopa di okulo e l'imajo esas reversita. Kopernikus formulizis heliocentrala modelo di sunala sistemo dessimila la heliocentrala modelo di Almagest di Ptolemeus. [[Arkivo:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|left|upright|Galileo judikesas kom un ek la patri di moderna cienco.<ref>"Galileo and the Birth of Modern Science, by Stephen Hawking, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref>]] Kopernikus formulizis heliocentrala modelo di sunala sistemo dessimila la geocentrala modelo di Almagest di Ptolemeus. Galileo novigis l'uzo di experimento e matematiko. Quankam lua persekuto komencis pos papo Urban 8ma benedikis Galileo por skribar kopernikala sistemo. Galileo uzis argumenti de la papo e metas lo en la voko di la stulto en la verko "Dialogo koncernanta la du precipua mondala sistemi" qua produktas granda ofenso a lu. En nordal Europa, la nova teknologio di imprimomashino uzesis larje por editar multa argumenti inkluzite kelka qua diferas de eklezio dogmato. René Descartes e Francis Bacon publikigis filozofiala argumenti por nova tipo di nearistotala cienco. Descartes argumentis ke matematiko mustas uzesar por studiar naturo, kom Bacon emfazis l'importo di experimento super kontemplado. Bacon questionis Aristotelala koncepti di formala kauzo e finala kauzo, ed avancigis l'ideo ke cienco devas studiar la legi di 'simpla' naturi, tale ke kaloro, prefere ke supozita esas ula specifika naturo, o 'formala kauzo', di omna komplexa tipo di kozo. Ta nova moderna cienco komencas judikesar kom deskriptanta 'legi di naturo'. La nuna aprocho a studii en naturo judikabas kom "mekanikala". Bacon ank argumentis ke la skopo di cienco mustas esar precipue developar inventuri por plubonigar homala vivo. === Racion-epoko === Dum la 17 e 18ma yarcenti la publikigo di la idei da Bacon e Descartes pri modernigo, duktis a rapida ciencala developo e sucesoza developo di nova tipo di naturala cienco, matematikala, metodoze experimentala ed intence noviganto. Newton e Leibniz sucesis en developo nova fiziko, nuna referita a newtoniana fiziko, qua povas konfirmesar per experimento ed explikita uzanta matematiko. Leibniz anke inkluzis termini de Aristotelala fiziko, ma anke uzis li kun nova signifiki, exemple "energio" e "potencialo" (moderna versioni di "energeia e potentia" da [[Aristoteles]]). Quale Bacon, il asumis ke diversa tipi di kauzi omni agas segun la sama generala legi di naturo, kun ne specala formala o finala kauzi por omna tipo di kauzo. Dum ta periodo, la vorto "cienco" gradope komencis uzesar plu freque por referar ula formo pri quale persequar konoco, nome la konoco pri naturo — e lua signifiko proximigis del anciena termino "naturala filozofio". === 19ma yarcento === [[Arkivo:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|right|upright=0.80|Charles Darwin en 1854, epoko kande ilu skribis “Pri Origino di Speci”.]] [[Biologio]] evolucionis dum la 19ma yarcento kun l'aparo di [[genetiko]], la developo di [[fiziologio]] e la teorio pri evoluciono da [[Charles Darwin]]. Kande Darwin publikigis ''Pri Origino di Speci'', ilu konstatis ke modifikuri en la decendanti - pose konocata kom "mutaci" - explikis l'evoluciono di speci. Lua teorio pri naturala selektado explikis quale speci originis, ma ca teorio aceptesis erste ye la sequanta yarcento. John Dalton developis l'ideo di atomi. La legi di termodinamiko e la teorio pri elektromagnetismo anke establisesis dum la 19ma yarcento, kande aparis nova questioni qui ne esis facile explikita uzanta la Legi di Newton. La fenomeno qua povas posibligar l'analizo di atomo deskovresis dum la lasta yardeko dil [[19ma yarcento]]. la deskovro do X-rayi inspiris la deskovro di radioaktiveso. Dum la sequanta yaro deskovresis l'unesma subatomala partikulo, l'[[elektrono]]. [[Arkivo:Candle-light-animated.gif|thumb|left|upright=0.80|[[Michael Faraday]] studiis [[kombusto]] e kemiala reakti.]] === De la 20ma yarcento til nun === La ''[[Teorio di relativeso]]'' da Einstein e la developo di [[quantika mekaniko]] remplasis la Fiziko di Newton per nova fiziko kontenanta du parti, qui deskriptas diversa tipi di eventi en naturo. Dum l'unesma duimo dil 20ma yarcento, la developo di artificala dungo posibligis l'augmento di habitantaro en tota mondo. Samatempe, la strukturo di [[atomo]] e lua nukleo explikesis, e divenis posibla uzar l'"atomala povo" (nukleara povo). Pluse, la granda uzo di ciencala novaji, stimulita da militi dum ta yarcento, rezultis la deskovro di [[antibiotiko|antibiotiki]], l'augmento di viv-expekto, revolucioni en transportado (automobili ed aeroplani), developo di fuzei, spacala konkurenco, e developo di nuklear armi — omni stimulis la developo di moderna ciencal inquesto. L'augmento di uzo di [[integrigita cirkuito|integrigita cirkuiti]] en la lasta quarimo di 20ma yarcento, kombinita kun komunikala sateliti, efektigis revoluciono en informo-teknologio, ed expanso dil [[Interreto]] e senfila informatiko, inkluzite [[posh-telefonilo|posh-telefonili]]. Plu recente, argumentesis ke la finala emo di la cienco esas deskovrar la senco di homi e nia naturo - exemple en lua libro ''Consilience'', EO Wilson dicas ke "la homala stando esas la maxim importanta extremajo di naturala cienci". == Ciencala komunitato == [[Ciencala komunitato]] esas grupo di interaganta ciencisti. Inkluzas multa subkomunitati laboranta pri specifika ciencala faki en specala institucuri; interfakala ed interinstitucala agadi ank esas signifikiva. === ciencala faki === ciencala faki esas ordinare dividita en du precipua grupi: naturala cienci, qua studias naturala fenomeni (inkluzite biologiala vivo), e sociala cienci, qua studias homala konduto e socii. Ta grupi esas empirikala cienci, qua signifikas la konoco devas esar apogita de observebla fenomeni e kapabla por esar probar por sua valideso per altra ciencisti laboranta sub la sama kondicioni. Esas anke relata faki qua esas grupita en interfakala aplikita cienci, tale ke injeniorarto e medicino. En sua kategorii esas specaligita ciencala faki qua povas inkluzar parti di altra ciencala faki ma ofte posedas lua propra nomenklaturo ed expertizo. Matematiko, qua klasifikesas kom formala cienco, havas amba similesi e diferi kun empirikala cienci (naturala e sociala cienci). Esas simula a empirikala cienci en qua lo involvas objektala, sorgema e sistemala studio di areo di konoco; lo esas diferanta nam sua metodo di verifikar sua komono, uzanta apriorie prefere kam empirikala metodi. La formala cienci, qua anke inkluzas statistiko e logiko, esas esenca a empirikala cienci. Majora avanci en formala cienco havas ofte duktas a majora avanci en empirikala cienci. La formala cienci esas esenca en la formaco di hipotezo, teorii, e legi, amba en deskovrado e deskripto quale kozo laboras (naturala cienco) e quale populo pensas ed agas (sociala cienci). Aparte de lua larja senco, la vorto "cienco" kelkafoye povas specale referas a fundamentala cienci (matematiko e naturala cienci) sola. Ciencala skoli o fakultati en multa institucuri esas separata de ta di medicino o injeniorarto, qua esas aplikita cienco. === Institucuri === Erudita societi por komunikado ed avanco di ciencala pensado ed experimentado existabas depos renesanco periodo. La maxim anciena survivanta institucuro esas italian accademia dei Lincei qua fondesis en 1660. Rispektiva nacionala akademii di cienco esis famoza institucuri qua existis en multa landi, komence la ''British Royal Society'' en 1660 e pose la Franciana ''Académie des Sciences'', en 1666. Internacionala ciencala institucuri, tale internaciona konsilantaro por cienco, havabas depos formacita pro stimular kunlaborar inter ciencala komunesi di diversa nacioni. Multa guvernerii havas dedikita agenterii pro apogar ciencala inquesto. Eminenta ciencala organizuri inkluzas, National Science Foundation en Usa, nacionala ciencala e teknikala inquesto konsilantaro en Arjentina, akademii di cienco en multa landi: "CSIRO" en Australia; ''Centre National de la Recherche Scientifique'' en Francia; ''Max Planck Society'' e ''Deutsche Forschungsgemeinschaft'' en [[Germania]]; ed en Hispania, CSIC. === Literaturo === Enorma ranga di ciencala literaturo esas editita. Ciencala jurnali komunikas e dokumentizas la rezulti di inquesto efektigas en universitati e diversa altra inquesto institucuri servanta kam arkivala registro di cienco. L'unesma ciencala jurnali, Journal des Savants sequita da Philosophical Transactions, komencas editar en 1665. Depos ta tempo la totala nombro di aktiva revui havas konstante kreskita. En 1981, uno evaluo por la nombro di ciencala e teknikala jurnali en edituro esis 11,500. United States National Library of Medicine currently indexas 5,516 jurnali qua kontenas artikli pri temi di vivanta cienci. Quankam la jurnali esis en 39 lingui, 91 per cent di indexita artikli esis editita en Angla. Maxim multa ciencala jurnali traktas singla ciencala fako ed editas la inquesto en ta feldo; ta inquesto esas kustume expresita en la formo di ciencala papero. Cienco divenas tante invadema en moderna socii ke esas ordinare necesa komunikar plenigi, informi ed ambicii di ciencisti a larja populo. == Rezonado ciencala == === Tipo formala pura === {{PA|logiko}} Segun [[Immanuel Kant]] formala logiko esas "cienco qua expozas detale e pruvas en strikta maniero, unike la formala reguli di omna pensaji". Matematiko e formala logiko kompozas ta tipo di rezonado. Ta klaso apogas su cetere sur du principii konstitucanta di formala sistemi: [[axiomo|axiomi]] e deduktema reguli tale ke la nociono di [[silogismo]], expresita da [[Aristoteles]] l'unesma<ref>[[Robert Blanché]] e Jacques Dubucs, ''La logiko et son histoire : d'Aristote à Bertrand Russell'', Paris, Armand Colin, 1996.</ref> e ligita a "deduktala rezonado" (on parolas anke de rezonado "hipotezala-deduktala"), qua il expozas en sua Topiki<ref>Aristote, ''Topiques'', Tome 1, Livre I-IV, texte traduit par J. Brunschwig, Les Belles Lettres, Paris, 1967.</ref> ed en sua traktato pri logiko: l'analytiki. Altra koncerno di la cienco esas quala modelo esas la maxim adequata ad ula realajo, to qua facesis sua pruvi, per tekniko note. La klefovorto di formala pura tipo qua esas la demonstro to ne povos derivar en la studiita sistemo irga propozo. En altra termini, ne koncernas propre dicita rezono pri l'objekto ma bona prefere metodo por traktar la fakti meze ciencala demonstri e koncernanta propozi e postulati. Do, on povas distingar du fundamentala faki: # la logiko de la naturala dedukto; # la logiko kombiniva. === Experimentado === [[Arkivo:Edison in his NJ laboratory 1901.jpg|thumb|220px|[[Thomas Edison]] en lua laboratorio (1901).]] Experimentado esas metodo ciencala qua konsistas probar per experienci iterita la valideso di hipotezo ed obtenar quantesala donaji posibliganta di purigar. Lo repozas sur protokoli experimentala permizanta normizar la demarsho. [[Fiziko]] e [[biologio]] repozas sur aktiva demarsho di ciencisto qua konstruktas e kontrolas experimentala preskriptanta parto iteranta certa aspekti di fenomeni naturala studiita. Maxim multa cienci uzas tale experimentala metodo, do la protokolo adaptesas a sua objekto e sua cienceso. Ordinare, experienco devas aportar precizesi quantifika* (o statistika) posibliganta refutar o trab-apogar la modelo. Ne sempre on povas mezurar la quanto di rezulti de l'experienci, note en la homala cienci. Do l'experienco mustas posibligar la refuto di la teoriala modeli. == Epistemologio: diskurso pri cienco == La historio di cienci e filozofio produktabas multa teorii pri la naturo e l'importo di ciencala fenomeno. Existas tale ensemblo di granda epistemogiala modeli qui asertas explikar la specifikeso di cienco. Dum la 20ma yarcento, konceptaji modifikesis dramatale. === Racionalismo === {{PA|Racionalismo}} [[Arkivo:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|250px|[[René Descartes]].]] Dum la 17ma yarcento, aparis epistemologiala tendenco qua divenis konocata kom [[Racionalismo]]. Segun quo, “irga konoco valida venas sive exkluzite, sive esence del uzo di raciono”. Kelk autori, exemple [[René Descartes|Descartes]] o [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] kreis la bazi de ca pensado. === Cienco e religio === Historiale, cienco e religio relatas l'una l'altra. En "L'elementa formi di religiala vivo" (1912), [[Émile Durkheim]] montras ke elementi de ciencala pensado, exemple [[logiko]] o la nocioni di tempo e spaco originis de religiala e mitologiala pensadi. === Ciencal inquesto === On nominas ciencala inquesto omna agadi por produktar e developar ciencala konoco, inkluzite por komanditar personi e moyeni bezonata por facar l'inquesto. En la maxim multa landi qui suportas ciencala inquesti, existas institucuri publika por furnisar la suporto bezonata. == Videz anke == * [[Historio di cienco]] == Referi == {{reflist}} {{Cienci}} {{wikivortaro|cienco}} [[Kategorio:Cienci|*]] [[Kategorio:Observo]] [[Kategorio:Inquesto]] [[Kategorio:Homal aktiveso]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] qxyl768ddmnquowavhde1hhwwwxigrn 0 6080 1120187 937819 2026-05-20T19:50:16Z ThWiki1910 31363 1120187 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Startrails above Gunung Bromo - Indonesia.jpg|right|400px]] '''Naturo''' esas [[polisemio|polisemiala]] vorto : la materio di kozo (to ke es, sua [[esenco (filozofio)|esenco]]) e la divenar di kozo en sua spontanala (libera di [[skopaleso|fino]]). == Naturo e [[deismo]] == En l’ordinara uzajo, la naturo es ofte deita tam ol manifestus volo. Ta populala konceptado havas prenita emfazo omna partikulara de ke ol es posibla di parlar publike pri [[ateismo]]. Nam, la Moderna epoko, sive pos Descartes, havas konquestas la penso-libereso do ni profitas ankore nun, ma ta partala emancipeso di homaro da yugo di religioza sekti ne havas per segun liberita la spiriti di superstico. Per klarigar ta reja konfuzo, on mustis di konstatar ke mem en la religii nomizita monoteista fundo di paganismo es ankore tre prezenta (exemple la santuareso di santi e stranja kustumi). La vorto di ''naturo'' asemblas do, anke paradoxe ke ta povas aparar, l’ensemblo di ''surnaturesa'' forci. '''Naturo''' es ofte deskriptita kom esita l’emblo di [[realo]], di [[esto|esti]] e di [[kozo|kozi]], qua konstitucas l’universo, la fizika mondo. La Naturo povas kontenar l’universo, la [[klimata fenomeno|klimata fenomeni]], la [[viva esto|viva esti]], la [[roko|roki]],... Per ulu, ol esus plu precize l’ensemblo di realo pos abstrakto di modifiki ad-portita per l’homaro, ol-mem qualifikita d’[[artifico|artifica]]. La naturo es en sua senco ta qua ne subisas aquirar formo di huma teknika skopaleso. Ta es en sua optikala le existas certa produkti qualifikita di « natura », lia produkto ne havas neceseso di produkti « inventita » per l'homaro (exemple [[frukto-suko]] esus nomizita « naturala » kande ol ne kontenas di [[konservanto]]. Ta dicerno sube-komprenas separo inter humaro e naturo kande pri l’intenco. {{wikivortaro|naturo}} [[Kategorio:Naturo|*]] [[Kategorio:Ambientala cienco]] [[Kategorio:Konceptaji pri ambient-sociala cienco]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] nlhc1e8u2vc5jflu1ypmylwn9mvmwjq 0 7653 1120204 1023315 2026-05-20T20:40:54Z ThWiki1910 31363 1120204 wikitext text/x-wiki {{klado}} [[Arkivo:Cobweb theory (convergent).svg|thumb|280px|Kurvi pri provizuro (blue) e demando (rede) segun kreskas o diminutas la preco di ula varo.]] '''Ekonomiko''' esas [[sociala cienco]] koncernata precipue pri quale socii uzas limitizita moyeni por produktar, distributar e konsumar vari e servadi.<ref name=mw>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/economics Merriam-Webster.com]</ref> Ekonomiko havas multa faki. La du precipua faki del ekonomiko esas [[mikroekonomiko]] e [[makroekonomiko]]. ''Ekonomiko'' diferas de [[ekonomio]], qua esas l'administrado financala di ula domo, societo o stato. == Altra faki == *[[Ekonomikala geografio]] *[[Financal ekonomiko]] *[[Urbal ekonomiko]] == Extera ligilo == * [https://web.archive.org/web/20060405192742/http://www2.vo.lu/homepages/spw/ido/bankala_relati.pdf Bankala relati duriva e barili neformala da Steve Walesch] == Referi == {{reflist}} {{Cienci}} {{Commonscat|Economics}} {{wikivortaro|ekonomiko}} [[Kategorio:Ekonomiko|*]] qp4fbbhpvotf5khwo4zp6l206ib7x67 1120205 1120204 2026-05-20T20:42:56Z ThWiki1910 31363 1120205 wikitext text/x-wiki {{klado}} [[Arkivo:Cobweb theory (convergent).svg|thumb|280px|Kurvi pri provizuro (blue) e demando (rede) segun kreskas o diminutas la preco di ula varo.]] '''Ekonomiko''' esas [[sociala cienco]] koncernata precipue pri quale socii uzas limitizita moyeni por produktar, distributar e konsumar vari e servadi.<ref name=mw>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/economics Ekonomiko che Merriam-Webster.com]</ref> Ekonomiko havas multa faki. La du precipua faki del ekonomiko esas [[mikroekonomiko]] e [[makroekonomiko]]. ''Ekonomiko'' diferas de [[ekonomio]], qua esas l'administrado financala di ula domo, societo o stato. == Altra faki == *[[Ekonomikala geografio]] *[[Financal ekonomiko]] *[[Urbal ekonomiko]] == Extera ligilo == * [https://web.archive.org/web/20060405192742/http://www2.vo.lu/homepages/spw/ido/bankala_relati.pdf Bankala relati duriva e barili neformala da Steve Walesch] == Referi == {{reflist}} {{wikivortaro|ekonomiko}} {{Commonscat|Economics}} {{Cienci}} [[Kategorio:Ekonomiko|*]] 6gudn5km6rj4jydtsp1zoptblqaszm2 0 7654 1120190 1014396 2026-05-20T19:59:20Z ThWiki1910 31363 1120190 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:24.09.2024 - Abertura do Debate Geral da 79ª Sessão da Assembleia Geral das Nações Unidas (54018866744).jpg|right|400px]] '''Politiko''' esas [[cienco]] qua obtenas quo, kande, e quale inter la guvernerio di lando e la homi qui lojas ibe. Personi qui guvernas lando nomesas [[politikisto|politikisti]]. Diferanta landi havas diferanta tituli por lia politikisti, p.e. [[prezidanto]], [[chefministro]], [[rejo]], e multa altri. <br /> Politiko inter landi nomesas [[diplomaco]]. ''Politiko'' povas definesar kom: * la generala kadro en qua socio o populo rejesas da sua chefo/i; * la strukturo e la funciado di socio: la agi, la equilibro, la developo interna o extera de ta socio, olua rilati interna e kun altra ensembli, e.c.; * la praktiko dil povo, t.e. la jero dil povo, la lukti rilate povo e reprezentiveso inter politikisti, e la diversa politika partisi. [[Kategorio:Politiko|*]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] i5z4i8ibf4qcd1jqkxyrowria1gd05n 0 10789 1120171 833516 2026-05-20T17:08:21Z ThWiki1910 31363 1120171 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:LIS SidebarPicture.png|right|400px]] '''Informo''' esas [[konoco|konoc]]-[[elemento]] traduktas per ensemblo di [[signalo|signali]] segun determinita kodexo, por esar traktita, komunicita e konservita. [[Kategorio:Informo|*]] [[Kategorio:Konceptaji en metafiziko]] [[Kategorio:Informala cienco]] [[Kategorio:Informo-teorio]] [[Kategorio:Komuniko]] [[Kategorio:Abstrakto]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] tkf8ari2oa4rw32z516d1oc0jfvi88e 14 10790 1120170 833519 2026-05-20T17:04:28Z ThWiki1910 31363 1120170 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Information}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] [[Kategorio:Abstrakto]] [[Kategorio:Homala komuniko]] axkg27qes6tp8edh9z9oqxpylynho6n 0 20973 1120207 1114390 2026-05-20T23:08:55Z Varlaam 4968 Mary May Simon ⇒ Louise Arbour 1120207 wikitext text/x-wiki {{Por altra senco|altra loki nomizita 'Kanada'|[[Kanada (homonimo)]]}} {{Landi | Nomo = Kanada | Lokala_nomo = Canada | Flago = Flag of Canada.svg | Blazono = Royal Coat of arms of Canada.svg | Imajo_mapo = Canada (orthographic projection).svg | Chefurbo = [[Ottawa]] | Habitanti_chefurbo = {{formatnum:812129}}<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D Population and dwelling counts, for census metropolitan areas and census agglomerations, 2006 and 2001 censuses - 100% data notepad]</ref> (2006) | Precipua_urbo = [[Toronto]] | Oficala_lingui = [[Angla linguo|Angla]] e [[Franca linguo|Franca]] | Guvernerio = [[Monarkio]] | Nomo_listo_chefo_stato = Britaniana komunitato | Titulo_chefo_stato = Rejino | Chefo_di_stato = [[Charles la 3ma di Unionita Rejio]] | Generala guvernisto = [[Louise Arbour]] | Nomo_listo_chefo_guverno= Listo pri chefministri di Kanada | Titulo_chefo_guverno = Chefministro | chefo_guverno = [[Mark Carney]] | Surfaco = {{formatnum:9984670}} | Rango_surfaco = 2 | Surfaco_aquo = 8,92 | Habitanti = {{formatnum:37694085}}<ref name=CIA/> | Rango_habitanti = 38 | Yaro = 2020 | Denseso di habitantaro = 3,92 | Reto_kodexo = .ca | Nomo_himno = ''O Canada'' | Pekunio = [[Dolaro di Kanada]] }} '''Kanada''' esas lando jacanta an [[Nord-Amerika]], konsistanta ek 10 provinci e 3 teritorii. Ol havas kom vicini [[Usa]] sude, [[Alaska]] (Usana stato) weste, [[Grenlando]] e [[Santa Pierre e Mikelon]] este. Norde jacas l'[[Arktika oceano]]. En [[2018]] la lando havis cirkume 37 milioni habitanti. Kanada esas la duesma maxim vasta lando de la mondo dop [[Rusia]], e lua komuna frontiero kun [[Usa]] esas la maxim longa terala frontiero de la mondo. == Historio == [[Arkivo:Langs_N.Amer.png|thumb|left|280px|Linguala regioni en Nordal Amerika ante l'arivo di Europani.]] {{PA|Historio di Kanada}} [[Arkeologio|Arkeologiala]] e [[genetiko|genetikala]] studii indikas ke homi ja habitis [[Yukon]] cirkume {{formatnum:26500}} yari ante nun, e sude de [[Ontario]] cirkume {{formatnum:9500}} yari ante nun<ref>https://web.archive.org/web/20110917042735/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf</ref>. On kalkulas ke existis 200 mil til 2 milioni indijeni en Kanada dum la [[15ma yarcento]]. L'unesma [[Europa]]ni qui arivis en la nuna Kanada esis [[vikingo|vikingi]]. Li establisis su en la regiono [[Newfoundland e Labrador|Newfoundland]] dum la [[yari 1000a]]<ref>[http://books.google.com/?id=m-4rb_GhQ5EC&lpg=PP1&dq=The%20Vinland%20sagas%3A%20the%20Norse%20discovery%20of%20America&pg=PA28#v=onepage&q Pálsson, Hermann (1965) (Digitized online by Google books). The Vinland sagas: the Norse discovery of America. Penguin Classics. p. 28. ISBN 0-14-044154-9]</ref> e, pos ke lia koloniigo faliis, li ne pluse probesis koloniigar la regiono. Erste en [[1497]], [[Italia]]n explorero [[Giovanni Caboto]] exploris la litoro por [[Anglia]]. [[Jacques Cartier]] exploris l'[[Atlantiko|Atlantika]] litoro di Kanada en [[1534]]. [[Samuel de Champlain]] arivis en [[1603]] e fondis [[Quebec]] en [[1608]]. En [[1610]] [[Unionita Rejio|Britaniani]] fondis lua unesma kolonii en la regiono, en Cupids e Ferryland<ref>{{Extera ligilo|url=http://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55|titulo= ''The Atlantic region to Confederation: a History''|autoro=Phillip Alfred Buckner; John G. Reid (1994)|editero=University of Toronto Press. pp. 55-56}}</ref>. La [[Dek e tri kolonii]] fondesis poka yari pose. [[Nova-Skotia]] divenis Britaniana teritorio en [[1713]] per la [[kontrato di Utrecht]]. [[Arkivo:Benjamin_West_005.jpg|thumb|280px|left|La morto di Benjamin West dum la [[batalio di Abraham-planaji]].]] En [[1759]] Britaniani vinkis [[Francia|Franci]] en la [[batalio di Abraham-planaji]]. Pos la [[Sep-yara milito]] Francia cedis granda parto di Kanada ad Unionita Rejio. Rejala proklamo en [[1763]] kreis la provinco Quebec, ed unionis l'insulo di Cape Breton a Nova-Skotia. Por preventar konflikti en Quebec, Britania aprobis l'Akto pri Quebec en [[1774]], qua expansis la teritorio di la provinco a la [[Granda Lagi]] e la valo dil [[fluvio Ohio]]. [[Franca linguo]] riestablisesis ibe. Ta agado iracigis la kolonigiisti di la [[Dek e tri kolonii]] ed stimulis anti-Britaniana sentimenti poka yari ante l'[[milito pri nedependo di Usa|Usana revoluciono]]. Per tale nomizita [[Paco di Paris]] signatita en [[1783]], la nedependo di la dek e tri kolonii agnoskesis, e teritorii sude de la Granda Lagi cedesis ad [[Usa]]. Dum la [[Milito di 1812]], Usa atakis Kanada, ma pos du yari patis. Pos diversa konferi, konstitucala akto en [[1867]] kreis Kanadana Kunfederuro nedependanta de Unionita Rejio ye la [[1ma di julio]] [[1867]]. Komence Kanada konsistis ek quar provinci: [[Ontario]], [[Quebec]], [[Nova-Skotia]] e [[New Brunswick]]. Pose Kanada asumis kontrolo di tale nomizita Tero di Rupert, e di Nord-Westala Teritorio. Britaniana Kolumbia ed insulo Vancouver unionesis a la kunfederuro en [[1871]] kontre ke [[insulo Prince Edward]] unionesis erste en [[1873]]. Por stimular l'expanso adweste, Kanadana guvernerio stimulis la konstrukturo di [[ferovoyo]] ''North Canadian Pacific'', qua kompleteskis en [[1915]] e ligis [[Québec]] a [[Britaniana Kolumbia]]. Unionita Rejio duris prenar kontrolo di Kanadan exeteral aferi. Konseque, kande [[Unesma mondomilito]] komencis, Kanada eniris la milito. Volontarii sendesis al westala fronto. De cirkume {{formatnum:625000}} soldati sendita, cirkume 60.000 perisis e 173.000 vundesis. En [[1939]] sub la guvernerio dil chefministro [[William Lyon Mackenzie King]] Kanada deklaris milito kontre Germania tri dii pos l'Unionita Rejio. Kanadana trupi esis multe importanta dum l'[[inkurso di Dieppe]] en [[1942]], dum la [[batalio di Normandia]] en [[1944]], ed anke protektis lora rejulo di [[Nederlando]] dum Germana okupo en ta lando. En [[1949]], Newfoundland (nuna [[Newfoundland e Labrador]]) unionesis a Kanada. En [[1982]], [[parlamento]] di Kanada aprobis ''Canada Act'', qua kompletigis la nedependo di Kanada del [[Unionita Rejio]]. En [[1999]], kreesis [[Nunavut]], la triesma teritorio di la lando. {{PA|Militala historio di Kanada}} == Politiko == [[Arkivo:Ottawa-parlement.jpg|320px|left|thumb|Parlamento di Kanada.]] [[Arkivo:Trudeau visit White House for USMCA (cropped).jpg|thumb|Chefministro [[Justin Trudeau]]]] {{PA|Generala guvernisto di Kanada}} Kanada esas [[demokratio]] kun duranta tradiciono di politikala libereso. Lua politikala sistemo esas [[parlamentarismo]], sub formo di [[konstitucala monarkio]]. La monarko di Kanada esas la [[rejo]] di [[Anglia]], qua esas nur [[chefo di stato]], e lua povo esas precipue simbolala. Lu nominas la [[Generala guvernisto di Kanada|generala guvernisto]] por reprezentar lu, konsilita da la [[chefministro]]. Malgre ke l'ofico di chefministro ne existas formale en la [[konstituco]] di Kanada, fakte lu esas la [[chefo di guvernerio]] di la lando. Ordinare lu esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato en la chambro di deputati (Chambro di la Komoni). La [[legifala povo]] konsistas ek [[parlamento]] kun du chambri. La Chambro di la Komoni ([[Angla linguo|Angle]] ''House of Commons''; [[Franca linguo|France]] ''Chambre des communes'') havas 308 membri, qui elektesas dal populo por admaxime 5 yari. Singla deputato reprezentas nura distrikto. La Senato (''Senate of Canada''/''Le Sénat du Canada'') havas 105 membri qui nominesas da la generala guvernisto. La maxima evo por senatani esas 75 yari. La nuna Kanadana [[konstituco]] (''Constitutional Act'') adoptesis en [[1982]]. Ol kontenas la ''Constitutional Act'' de [[1867]] e sequanta emendi. La [[Statuto di Westminster]] de 1931 donis kompleta autonomio a la lando. Simila ad [[Unionita Rejio]], kelka ne-skribita konvencioni anke judikesas kom parto di Kanadana konstituco, exemple l'existo di chefministro. De [[1871]] til [[1921]] Kanadana guvernerio anke signatis 11 pakti qui grantis yuri por aborijeni, exemple aceso a [[saneso-sistemo]] e dispenso di taxado, malgre l'existo di konflikti. == Geografio == [[Arkivo:Political map of Canada.png|thumb|280px|Politikala mapo di Kanada.]] [[Arkivo:Nunavut_tundra_-c.jpg|thumb|320px|left|[[Tundro]] kovras parto de la nordo di Kanada.]] {{PA|Geografio di Kanada}} Kanada okupas 41% di [[Nord-Amerika]]. Ol esas la duesma maxim vasta lando e havas la maxim granda [[litoro]] dil mondo, kun {{formatnum:243082}} km. Norde, la klimato esas [[Polala klimato|Polala]] e subpolala. En [[Vancouver]], sude de la lando ed apud la litoro la klimato esas oceanala. Centre de la lando ol esas kontinentala. En [[Montréal]], la mezavalora [[temperaturo]] en [[julio]] ([[somero]]) esas 22,3°C, ed en [[januaro]] ([[vintro]]) esas -8,9°C. La peizaji di Kanada varias de [[boreala foresto|boreala foresti]] sude til [[tundro]] e [[glaciero|glacieri]] an la nordo. Weste existas l'alta monti di la [[Rokoza montaro]]. Sud-weste, plana tereni (Kanadana plano) posibligas kultivi. La regiono proxim la [[Granda Lagi]] koncentras granda parto di la habitantaro. La maxim longa [[fluvio]] di Kanada esas [[fluvio Mackenzie|Mackenzie]], longa de 1738 kilometri, qua naskas en la [[Granda Lago Sklavo]]. Kande altra riveri qui debushas an la Granda Lago Sklavo inkluzesas, la tota extenso di Mackenzie amontas 4241 kilometri, e lua baseno amontas {{formatnum:1805200}} km².<ref>{{Extera ligilo|titulo=What is Canada's longest river?|url=https://smartwatermagazine.com/q-a/what-canadas-longest-river|vidita ye=17ma di novembro 2020}}</ref> == Ekonomio == {{PA|Ekonomio di Kanada}} [[Usa]] esas la maxim importanta [[ekonomio|ekonomiala]] partenero di Kanada. == Demografio == [[Arkivo:Graph Evolution Population Canada.png|thumb|320px|Demografiala evoluciono di Kanada, 1867 til 2007.]] [[Arkivo:Canadiens Francais Montage.jpg|thumb|left|220px|Kanadani kun Franca acendenti.]] Segun statistiki de ''The World Factbook'' por julio 2020, Kanada havis {{formatnum:37694085}} habitanti.<ref name=CIA>{{Extera ligilo|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |titulo=North America::Canada|editero=The World Factbook|vidita ye=29ma di agosto 2020}}</ref> La maxim multa (32,3%) esas Kanadani. Angli esas 18,3%, Skoti esas 13,9%, Franci esas 13,6%, Irlandani esas 13,4%, Germani esas 9,6%, Chiniani esas 5,1%, Italiani esas 4,6%, indijeni Nord-Amerikana esas 4,4%, estal Indiani esas 4,1%, e 56,1% apartenas ad altra etnii. La quanto superiras 100%, nam multa personi mencionis plu kam 1 rasala origino.<ref name=CIA/> La maxim multa habitanti rezidas proxim la frontiero kun [[USA]]. Kanada recevis granda quanto di enmigranti, precipue de [[Europa]]na landi (cirkume 23%), Chinia (3,5%) ed altri. L'oficala lingui de la lando esas [[Angla linguo|Angla]], parolata da 58,7%, e [[Franca linguo|Franca]], parolata da 22%. Punjabi parolesas da 1,4%, Italiana da 1,3%, Hispana da 1,3%, Germana da 1,3%, Kantonana da 1,2%, Tagalog da 1,2%, Araba da 1,1%, e 10,5% parolas altra lingui.<ref name=CIA/> La [[religio]] kun maxim granda nombro di adepti esas Katolikismo, por 39%. Protestanti esas 20,3%, Ortodoxa kristani esas 1,6%, altra kristani esas 6,3%, Mohamedani esas 3,2%, Hindui esas 1,5%, Sikh esas 1,4%, Buddhisti esas 1,1%, Judaisti 1%, e 0,6% praktikas altra religii. Sen religio esas 23,9%, segun dati de 2011. La maxim populoza urbo esas [[Toronto]], kun plu kam 5 milioni habitanti. Altra importanta urbi esas [[Montreal]] (plu kam 1,6 milion habitanti en 2006), [[Calgary]] (plu kam 900 mil habitanti) [[Ottawa]] (plu kam 800 mil habitanti), [[Edmonton]] (plu kam 700 mil habitanti), [[Vancouver]] (plu kam 570 mil habitanti) e [[Quebec-urbo]] (plu kam 400 mil habitanti). == Kulturo == [[Arkivo:Museum of Anthropology UBC 02.jpg|thumb|320px|Diversa [[totem]] che Universitato di British Columbia.]] La [[kulturo]] di Kanada recevis Angla, Franca ed aborijena influi. Dum mili di yari, aborijeni produktis variita exempleri pri vidal arti, nome [[totem]]. Katolika eklezio portis multa influi kulturala en regioni koloniigita da Franci, nome [[Kebekia]]. Pose, artisti kombinis influi Britaniana, Franca, aborijena ed Usana en lia labori. [[Arkivo:Profile of the painter Tom Thomson wearing a hat.jpg|thumb|left|220px|[[Tom Thomson]].]] La maxim famoza Kanadana piktisti esas [[Tom Thomson]] e tale nomizita "grupo di le sep". Pose, aparis piktisti kun foko idealista e nacionalista, qui komencis montrar lia pikturi publike dum la yari 1920a. Malgre nomizita "grupo di le sep", fakte 5 developis la precipua idei dil grupo: [[Lawren Harris]], [[Franklin Carmichael]], [[Alexander Young Jackson]], [[Arthur Lismer]] e [[James Edward Hervey MacDonald]]. Pri [[literaturo]] en l'Angla, importanta nomi esas [[Robertson Davies]], [[Michael Ondaatje]], [[Stephen Leacock]], Carol Shields, [[Alistair MacLeod]] e [[Margaret Atwood]]. En Franca linguo esas [[Philippe-Ignace-Francois Aubert de Gaspé]], [[Louis-Honoré Fréchette]], [[Gabrielle Roy]], [[Anne Hébert]], [[Antonine Maillet]], Nicole Brossard e [[Roch Carrier]]. En 2013, [[Alice Munro]] divenis l'unesma Kanadana skriptisto qua recevis la [[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Nobel-premio pri literaturo]]. Pos la [[17ma yarcento]] Kanada developis bona muzikala substrukturo, kun konservatorii, akademii, radio-stacioni, edc. Kompozisto [[Joseph Quesnel]] skribis unesma Kanadan [[opero]] en fino di la 18ma yarcento. [[Alexander Muir]] kompozis ''The Maple Leaf Forever'' en [[1867]] por celebrar Kanadana kunfederuro. Pri [[jazo]], importanta nomi esis [[Oscar Peterson]], [[Guy Lombardo]], e l'unesma Kanadana [[rock]]-idolo, [[Paul Anka]]. Inter l'artisti de la [[yari 1960a]], kantisto e kompozisto [[Neil Young]] eniris ''Rock And Roll Hall of Fame'' du foyi. En pop-kulturo, kelka notora nomi esas [[Céline Dion]], [[Nelly Furtado]], [[Avril Lavigne]] ed [[Alanis Morissette]]. === Frankofonio === Kanada esas membro dil organizuro internaciona pri [[Frankofonio]] e dil asemblajo parlamentala di la Frankofonio. Pluse, dil organizuro di municipi Franca-parolanta di New-Brunswick, di la federuro di municipi Kebekiana, dil uniono di municipi di [[Kebekia]], di la federuro Kanadana pri municipi quale Levis, Quebec, Sherbrooke, Gatineau, Montréal, Saguenay e Trois-Rivières esas membri di asociuro di Franca-parolanta urbestri. === Sporti === [[Arkivo:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|thumb|320px|Kanadana esquado pri [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]] celebras sua vinko dum la [[Vintrala Olimpiala Ludi]] di 2010.]] Kanada komencis praktikar organizita [[sporto|sporti]] dum la yari 1770a. Nun, la precipua profesionala sporti praktikata en la lando esas [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]], ''lacrosse'', [[basketbalo]], [[basbalo]] e diversa formi di pedbalono-sporti, nome [[Usana futbalo]] e [[futbalo]]. La nacionala sporti di Kanada esas hokeo* sur glacio e ''lacrosse''. [[Golfo]], [[futbalo]], [[basbalo]], [[teniso]], [[skio]], ''[[badmintono]]'', [[voleibalo]], [[biciklado]], [[natado]], [[kugloludo]], [[rugbio|rugbio*-uniono]], pirogo-remado, kavalk-arto, ''squash'' e lukti ank esas prizata ed ordinare praktikata da yuni ed amatori. La lando partoprenabas en preske omna [[Olimpiala ludi]] depos 1900. En 1976, ol gastigis l'[[Olimpiala Ludi en Montréal, 1976|la 21ma Somerala Olimpiala Ludi]], e kelkafoye anke la [[Vintrala Olimpiala Ludi]]. En 2026, kelka partii de la [[Mondala Kupo di Futbalo]] ank eventos en Kanada. == Videz anke == {{Commons|Kategorio:Canada|Kanada}} * [[Rejara jendarmaro di Kanada|Rejara jendarmaro]] * [[Senimposta sparokonto]] == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:Kanada| ]] fdevu8pmvkjj46u26n2gjae9dzmkxeb 1120208 1120207 2026-05-20T23:10:21Z Varlaam 4968 Extera ligili 1120208 wikitext text/x-wiki {{Por altra senco|altra loki nomizita 'Kanada'|[[Kanada (homonimo)]]}} {{Landi | Nomo = Kanada | Lokala_nomo = Canada | Flago = Flag of Canada.svg | Blazono = Royal Coat of arms of Canada.svg | Imajo_mapo = Canada (orthographic projection).svg | Chefurbo = [[Ottawa]] | Habitanti_chefurbo = {{formatnum:812129}}<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D Population and dwelling counts, for census metropolitan areas and census agglomerations, 2006 and 2001 censuses - 100% data notepad]</ref> (2006) | Precipua_urbo = [[Toronto]] | Oficala_lingui = [[Angla linguo|Angla]] e [[Franca linguo|Franca]] | Guvernerio = [[Monarkio]] | Nomo_listo_chefo_stato = Britaniana komunitato | Titulo_chefo_stato = Rejino | Chefo_di_stato = [[Charles la 3ma di Unionita Rejio]] | Generala guvernisto = [[Louise Arbour]] | Nomo_listo_chefo_guverno= Listo pri chefministri di Kanada | Titulo_chefo_guverno = Chefministro | chefo_guverno = [[Mark Carney]] | Surfaco = {{formatnum:9984670}} | Rango_surfaco = 2 | Surfaco_aquo = 8,92 | Habitanti = {{formatnum:37694085}}<ref name=CIA/> | Rango_habitanti = 38 | Yaro = 2020 | Denseso di habitantaro = 3,92 | Reto_kodexo = .ca | Nomo_himno = ''O Canada'' | Pekunio = [[Dolaro di Kanada]] }} '''Kanada''' esas lando jacanta an [[Nord-Amerika]], konsistanta ek 10 provinci e 3 teritorii. Ol havas kom vicini [[Usa]] sude, [[Alaska]] (Usana stato) weste, [[Grenlando]] e [[Santa Pierre e Mikelon]] este. Norde jacas l'[[Arktika oceano]]. En [[2018]] la lando havis cirkume 37 milioni habitanti. Kanada esas la duesma maxim vasta lando de la mondo dop [[Rusia]], e lua komuna frontiero kun [[Usa]] esas la maxim longa terala frontiero de la mondo. == Historio == [[Arkivo:Langs_N.Amer.png|thumb|left|280px|Linguala regioni en Nordal Amerika ante l'arivo di Europani.]] {{PA|Historio di Kanada}} [[Arkeologio|Arkeologiala]] e [[genetiko|genetikala]] studii indikas ke homi ja habitis [[Yukon]] cirkume {{formatnum:26500}} yari ante nun, e sude de [[Ontario]] cirkume {{formatnum:9500}} yari ante nun<ref>https://web.archive.org/web/20110917042735/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf</ref>. On kalkulas ke existis 200 mil til 2 milioni indijeni en Kanada dum la [[15ma yarcento]]. L'unesma [[Europa]]ni qui arivis en la nuna Kanada esis [[vikingo|vikingi]]. Li establisis su en la regiono [[Newfoundland e Labrador|Newfoundland]] dum la [[yari 1000a]]<ref>[http://books.google.com/?id=m-4rb_GhQ5EC&lpg=PP1&dq=The%20Vinland%20sagas%3A%20the%20Norse%20discovery%20of%20America&pg=PA28#v=onepage&q Pálsson, Hermann (1965) (Digitized online by Google books). The Vinland sagas: the Norse discovery of America. Penguin Classics. p. 28. ISBN 0-14-044154-9]</ref> e, pos ke lia koloniigo faliis, li ne pluse probesis koloniigar la regiono. Erste en [[1497]], [[Italia]]n explorero [[Giovanni Caboto]] exploris la litoro por [[Anglia]]. [[Jacques Cartier]] exploris l'[[Atlantiko|Atlantika]] litoro di Kanada en [[1534]]. [[Samuel de Champlain]] arivis en [[1603]] e fondis [[Quebec]] en [[1608]]. En [[1610]] [[Unionita Rejio|Britaniani]] fondis lua unesma kolonii en la regiono, en Cupids e Ferryland<ref>{{Extera ligilo|url=http://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55|titulo= ''The Atlantic region to Confederation: a History''|autoro=Phillip Alfred Buckner; John G. Reid (1994)|editero=University of Toronto Press. pp. 55-56}}</ref>. La [[Dek e tri kolonii]] fondesis poka yari pose. [[Nova-Skotia]] divenis Britaniana teritorio en [[1713]] per la [[kontrato di Utrecht]]. [[Arkivo:Benjamin_West_005.jpg|thumb|280px|left|La morto di Benjamin West dum la [[batalio di Abraham-planaji]].]] En [[1759]] Britaniani vinkis [[Francia|Franci]] en la [[batalio di Abraham-planaji]]. Pos la [[Sep-yara milito]] Francia cedis granda parto di Kanada ad Unionita Rejio. Rejala proklamo en [[1763]] kreis la provinco Quebec, ed unionis l'insulo di Cape Breton a Nova-Skotia. Por preventar konflikti en Quebec, Britania aprobis l'Akto pri Quebec en [[1774]], qua expansis la teritorio di la provinco a la [[Granda Lagi]] e la valo dil [[fluvio Ohio]]. [[Franca linguo]] riestablisesis ibe. Ta agado iracigis la kolonigiisti di la [[Dek e tri kolonii]] ed stimulis anti-Britaniana sentimenti poka yari ante l'[[milito pri nedependo di Usa|Usana revoluciono]]. Per tale nomizita [[Paco di Paris]] signatita en [[1783]], la nedependo di la dek e tri kolonii agnoskesis, e teritorii sude de la Granda Lagi cedesis ad [[Usa]]. Dum la [[Milito di 1812]], Usa atakis Kanada, ma pos du yari patis. Pos diversa konferi, konstitucala akto en [[1867]] kreis Kanadana Kunfederuro nedependanta de Unionita Rejio ye la [[1ma di julio]] [[1867]]. Komence Kanada konsistis ek quar provinci: [[Ontario]], [[Quebec]], [[Nova-Skotia]] e [[New Brunswick]]. Pose Kanada asumis kontrolo di tale nomizita Tero di Rupert, e di Nord-Westala Teritorio. Britaniana Kolumbia ed insulo Vancouver unionesis a la kunfederuro en [[1871]] kontre ke [[insulo Prince Edward]] unionesis erste en [[1873]]. Por stimular l'expanso adweste, Kanadana guvernerio stimulis la konstrukturo di [[ferovoyo]] ''North Canadian Pacific'', qua kompleteskis en [[1915]] e ligis [[Québec]] a [[Britaniana Kolumbia]]. Unionita Rejio duris prenar kontrolo di Kanadan exeteral aferi. Konseque, kande [[Unesma mondomilito]] komencis, Kanada eniris la milito. Volontarii sendesis al westala fronto. De cirkume {{formatnum:625000}} soldati sendita, cirkume 60.000 perisis e 173.000 vundesis. En [[1939]] sub la guvernerio dil chefministro [[William Lyon Mackenzie King]] Kanada deklaris milito kontre Germania tri dii pos l'Unionita Rejio. Kanadana trupi esis multe importanta dum l'[[inkurso di Dieppe]] en [[1942]], dum la [[batalio di Normandia]] en [[1944]], ed anke protektis lora rejulo di [[Nederlando]] dum Germana okupo en ta lando. En [[1949]], Newfoundland (nuna [[Newfoundland e Labrador]]) unionesis a Kanada. En [[1982]], [[parlamento]] di Kanada aprobis ''Canada Act'', qua kompletigis la nedependo di Kanada del [[Unionita Rejio]]. En [[1999]], kreesis [[Nunavut]], la triesma teritorio di la lando. {{PA|Militala historio di Kanada}} == Politiko == [[Arkivo:Ottawa-parlement.jpg|320px|left|thumb|Parlamento di Kanada.]] [[Arkivo:Trudeau visit White House for USMCA (cropped).jpg|thumb|Chefministro [[Justin Trudeau]]]] {{PA|Generala guvernisto di Kanada}} Kanada esas [[demokratio]] kun duranta tradiciono di politikala libereso. Lua politikala sistemo esas [[parlamentarismo]], sub formo di [[konstitucala monarkio]]. La monarko di Kanada esas la [[rejo]] di [[Anglia]], qua esas nur [[chefo di stato]], e lua povo esas precipue simbolala. Lu nominas la [[Generala guvernisto di Kanada|generala guvernisto]] por reprezentar lu, konsilita da la [[chefministro]]. Malgre ke l'ofico di chefministro ne existas formale en la [[konstituco]] di Kanada, fakte lu esas la [[chefo di guvernerio]] di la lando. Ordinare lu esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato en la chambro di deputati (Chambro di la Komoni). La [[legifala povo]] konsistas ek [[parlamento]] kun du chambri. La Chambro di la Komoni ([[Angla linguo|Angle]] ''House of Commons''; [[Franca linguo|France]] ''Chambre des communes'') havas 308 membri, qui elektesas dal populo por admaxime 5 yari. Singla deputato reprezentas nura distrikto. La Senato (''Senate of Canada''/''Le Sénat du Canada'') havas 105 membri qui nominesas da la generala guvernisto. La maxima evo por senatani esas 75 yari. La nuna Kanadana [[konstituco]] (''Constitutional Act'') adoptesis en [[1982]]. Ol kontenas la ''Constitutional Act'' de [[1867]] e sequanta emendi. La [[Statuto di Westminster]] de 1931 donis kompleta autonomio a la lando. Simila ad [[Unionita Rejio]], kelka ne-skribita konvencioni anke judikesas kom parto di Kanadana konstituco, exemple l'existo di chefministro. De [[1871]] til [[1921]] Kanadana guvernerio anke signatis 11 pakti qui grantis yuri por aborijeni, exemple aceso a [[saneso-sistemo]] e dispenso di taxado, malgre l'existo di konflikti. == Geografio == [[Arkivo:Political map of Canada.png|thumb|280px|Politikala mapo di Kanada.]] [[Arkivo:Nunavut_tundra_-c.jpg|thumb|320px|left|[[Tundro]] kovras parto de la nordo di Kanada.]] {{PA|Geografio di Kanada}} Kanada okupas 41% di [[Nord-Amerika]]. Ol esas la duesma maxim vasta lando e havas la maxim granda [[litoro]] dil mondo, kun {{formatnum:243082}} km. Norde, la klimato esas [[Polala klimato|Polala]] e subpolala. En [[Vancouver]], sude de la lando ed apud la litoro la klimato esas oceanala. Centre de la lando ol esas kontinentala. En [[Montréal]], la mezavalora [[temperaturo]] en [[julio]] ([[somero]]) esas 22,3°C, ed en [[januaro]] ([[vintro]]) esas -8,9°C. La peizaji di Kanada varias de [[boreala foresto|boreala foresti]] sude til [[tundro]] e [[glaciero|glacieri]] an la nordo. Weste existas l'alta monti di la [[Rokoza montaro]]. Sud-weste, plana tereni (Kanadana plano) posibligas kultivi. La regiono proxim la [[Granda Lagi]] koncentras granda parto di la habitantaro. La maxim longa [[fluvio]] di Kanada esas [[fluvio Mackenzie|Mackenzie]], longa de 1738 kilometri, qua naskas en la [[Granda Lago Sklavo]]. Kande altra riveri qui debushas an la Granda Lago Sklavo inkluzesas, la tota extenso di Mackenzie amontas 4241 kilometri, e lua baseno amontas {{formatnum:1805200}} km².<ref>{{Extera ligilo|titulo=What is Canada's longest river?|url=https://smartwatermagazine.com/q-a/what-canadas-longest-river|vidita ye=17ma di novembro 2020}}</ref> == Ekonomio == {{PA|Ekonomio di Kanada}} [[Usa]] esas la maxim importanta [[ekonomio|ekonomiala]] partenero di Kanada. == Demografio == [[Arkivo:Graph Evolution Population Canada.png|thumb|320px|Demografiala evoluciono di Kanada, 1867 til 2007.]] [[Arkivo:Canadiens Francais Montage.jpg|thumb|left|220px|Kanadani kun Franca acendenti.]] Segun statistiki de ''The World Factbook'' por julio 2020, Kanada havis {{formatnum:37694085}} habitanti.<ref name=CIA>{{Extera ligilo|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |titulo=North America::Canada|editero=The World Factbook|vidita ye=29ma di agosto 2020}}</ref> La maxim multa (32,3%) esas Kanadani. Angli esas 18,3%, Skoti esas 13,9%, Franci esas 13,6%, Irlandani esas 13,4%, Germani esas 9,6%, Chiniani esas 5,1%, Italiani esas 4,6%, indijeni Nord-Amerikana esas 4,4%, estal Indiani esas 4,1%, e 56,1% apartenas ad altra etnii. La quanto superiras 100%, nam multa personi mencionis plu kam 1 rasala origino.<ref name=CIA/> La maxim multa habitanti rezidas proxim la frontiero kun [[USA]]. Kanada recevis granda quanto di enmigranti, precipue de [[Europa]]na landi (cirkume 23%), Chinia (3,5%) ed altri. L'oficala lingui de la lando esas [[Angla linguo|Angla]], parolata da 58,7%, e [[Franca linguo|Franca]], parolata da 22%. Punjabi parolesas da 1,4%, Italiana da 1,3%, Hispana da 1,3%, Germana da 1,3%, Kantonana da 1,2%, Tagalog da 1,2%, Araba da 1,1%, e 10,5% parolas altra lingui.<ref name=CIA/> La [[religio]] kun maxim granda nombro di adepti esas Katolikismo, por 39%. Protestanti esas 20,3%, Ortodoxa kristani esas 1,6%, altra kristani esas 6,3%, Mohamedani esas 3,2%, Hindui esas 1,5%, Sikh esas 1,4%, Buddhisti esas 1,1%, Judaisti 1%, e 0,6% praktikas altra religii. Sen religio esas 23,9%, segun dati de 2011. La maxim populoza urbo esas [[Toronto]], kun plu kam 5 milioni habitanti. Altra importanta urbi esas [[Montreal]] (plu kam 1,6 milion habitanti en 2006), [[Calgary]] (plu kam 900 mil habitanti) [[Ottawa]] (plu kam 800 mil habitanti), [[Edmonton]] (plu kam 700 mil habitanti), [[Vancouver]] (plu kam 570 mil habitanti) e [[Quebec-urbo]] (plu kam 400 mil habitanti). == Kulturo == [[Arkivo:Museum of Anthropology UBC 02.jpg|thumb|320px|Diversa [[totem]] che Universitato di British Columbia.]] La [[kulturo]] di Kanada recevis Angla, Franca ed aborijena influi. Dum mili di yari, aborijeni produktis variita exempleri pri vidal arti, nome [[totem]]. Katolika eklezio portis multa influi kulturala en regioni koloniigita da Franci, nome [[Kebekia]]. Pose, artisti kombinis influi Britaniana, Franca, aborijena ed Usana en lia labori. [[Arkivo:Profile of the painter Tom Thomson wearing a hat.jpg|thumb|left|220px|[[Tom Thomson]].]] La maxim famoza Kanadana piktisti esas [[Tom Thomson]] e tale nomizita "grupo di le sep". Pose, aparis piktisti kun foko idealista e nacionalista, qui komencis montrar lia pikturi publike dum la yari 1920a. Malgre nomizita "grupo di le sep", fakte 5 developis la precipua idei dil grupo: [[Lawren Harris]], [[Franklin Carmichael]], [[Alexander Young Jackson]], [[Arthur Lismer]] e [[James Edward Hervey MacDonald]]. Pri [[literaturo]] en l'Angla, importanta nomi esas [[Robertson Davies]], [[Michael Ondaatje]], [[Stephen Leacock]], Carol Shields, [[Alistair MacLeod]] e [[Margaret Atwood]]. En Franca linguo esas [[Philippe-Ignace-Francois Aubert de Gaspé]], [[Louis-Honoré Fréchette]], [[Gabrielle Roy]], [[Anne Hébert]], [[Antonine Maillet]], Nicole Brossard e [[Roch Carrier]]. En 2013, [[Alice Munro]] divenis l'unesma Kanadana skriptisto qua recevis la [[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Nobel-premio pri literaturo]]. Pos la [[17ma yarcento]] Kanada developis bona muzikala substrukturo, kun konservatorii, akademii, radio-stacioni, edc. Kompozisto [[Joseph Quesnel]] skribis unesma Kanadan [[opero]] en fino di la 18ma yarcento. [[Alexander Muir]] kompozis ''The Maple Leaf Forever'' en [[1867]] por celebrar Kanadana kunfederuro. Pri [[jazo]], importanta nomi esis [[Oscar Peterson]], [[Guy Lombardo]], e l'unesma Kanadana [[rock]]-idolo, [[Paul Anka]]. Inter l'artisti de la [[yari 1960a]], kantisto e kompozisto [[Neil Young]] eniris ''Rock And Roll Hall of Fame'' du foyi. En pop-kulturo, kelka notora nomi esas [[Céline Dion]], [[Nelly Furtado]], [[Avril Lavigne]] ed [[Alanis Morissette]]. === Frankofonio === Kanada esas membro dil organizuro internaciona pri [[Frankofonio]] e dil asemblajo parlamentala di la Frankofonio. Pluse, dil organizuro di municipi Franca-parolanta di New-Brunswick, di la federuro di municipi Kebekiana, dil uniono di municipi di [[Kebekia]], di la federuro Kanadana pri municipi quale Levis, Quebec, Sherbrooke, Gatineau, Montréal, Saguenay e Trois-Rivières esas membri di asociuro di Franca-parolanta urbestri. === Sporti === [[Arkivo:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|thumb|320px|Kanadana esquado pri [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]] celebras sua vinko dum la [[Vintrala Olimpiala Ludi]] di 2010.]] Kanada komencis praktikar organizita [[sporto|sporti]] dum la yari 1770a. Nun, la precipua profesionala sporti praktikata en la lando esas [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]], ''lacrosse'', [[basketbalo]], [[basbalo]] e diversa formi di pedbalono-sporti, nome [[Usana futbalo]] e [[futbalo]]. La nacionala sporti di Kanada esas hokeo* sur glacio e ''lacrosse''. [[Golfo]], [[futbalo]], [[basbalo]], [[teniso]], [[skio]], ''[[badmintono]]'', [[voleibalo]], [[biciklado]], [[natado]], [[kugloludo]], [[rugbio|rugbio*-uniono]], pirogo-remado, kavalk-arto, ''squash'' e lukti ank esas prizata ed ordinare praktikata da yuni ed amatori. La lando partoprenabas en preske omna [[Olimpiala ludi]] depos 1900. En 1976, ol gastigis l'[[Olimpiala Ludi en Montréal, 1976|la 21ma Somerala Olimpiala Ludi]], e kelkafoye anke la [[Vintrala Olimpiala Ludi]]. En 2026, kelka partii de la [[Mondala Kupo di Futbalo]] ank eventos en Kanada. == Videz anke == * [[Rejara jendarmaro di Kanada|Rejara jendarmaro]] * [[Senimposta sparokonto]] == Referi == {{reflist}} == Extera ligili == {{Commons|Kategorio:Canada|Kanada}} [[Kategorio:Kanada| ]] cnvhg5kk38jubiev20rapa4w7pf25zv 0 21112 1120151 950129 2026-05-20T14:11:01Z ThWiki1910 31363 1120151 wikitext text/x-wiki {{specala revizo}}{{klado}} [[Arkivo:HF in der Rhön auf der Weide.jpg|thumb|Holstein]] La [[bovo|bovala]] raso '''Holstein''' esas maxim produktema di [[lakto]] por [[fromajo]] ed alta mameto kun regulala mam-pinto. Origine de norda [[Germania]] e perfektigita en [[Wisconsin]] ulo produktas 9000 litri per yaro kun 4% di grasa materio e 3,23% di proteini ma bezonas maxim bona nutrivi kun minerali e koldeta aero. [[Kategorio:Rasi di bovaro]] ssa4glqp9tczrq8hthprrxysuiwyo5s 14 24696 1120209 842722 2026-05-21T03:17:00Z ThWiki1910 31363 1120209 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Academic disciplines}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] ampdqzj8a0t446hdmocl606keaylwww 14 24878 1120178 842831 2026-05-20T18:43:35Z ThWiki1910 31363 1120178 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Life}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] s3gmqt1lx4xb6v87ovywzomgt1h0bh6 14 24890 1120166 855349 2026-05-20T14:47:12Z ThWiki1910 31363 1120166 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Beekeeping}} [[Kategorio:Domestikigit animali]] [[Kategorio:Agrokultivo segun tipo]] [[Kategorio:Abeli]] [[Kategorio:Hobii]] [[Kategorio:Insekt-edukado]] [[Kategorio:Insektala farmado]] [[Kategorio:Apikultivo]] 4din1uz2h260l2yqcc4eq42380af4if 14 25279 1120124 1066523 2026-05-20T13:28:14Z ThWiki1910 31363 1120124 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Museology}} [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)]] qd7raztpcxjgbbskfzt55h1bn8wgpo6 14 25280 1120098 1066519 2026-05-20T13:01:25Z ThWiki1910 31363 1120098 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Areala studiado segun anciena historio]] [[Kategorio:Klasik antiqueso]] [[Kategorio:Europana studii]] [[Kategorio:Faki di historio]] eln97l60ac34x4fpr7o2zig2proxdim 14 26627 1120112 843795 2026-05-20T13:10:24Z ThWiki1910 31363 1120112 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Language}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] [[Kategorio:Homala komuniko]] lkiakgwijonrkmstzse2vjaxreotew5 0 26638 1120152 953706 2026-05-20T14:11:17Z ThWiki1910 31363 1120152 wikitext text/x-wiki {{specala revizo}}{{klado}} [[Arkivo:Bos_taurus_indicus.jpg|thumb|250px|Zebuo.]] '''Zebuo''' es [[bovo]] kun unika gibo e kropumo, devenanta de sudal [[Azia]], nome [[India]]. [[Kategorio:Rasi di bovaro]] 60kzpvzwgmqnsue5lkcwcrftr8k2kq8 14 26639 1120153 843803 2026-05-20T14:11:38Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Bovaro rasi]] a [[Kategorio:Rasi di bovaro]] 843803 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cattle breeds}} [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Bovaro]] iext4uqhzr2j440cse2ql0sialru2ut 1120155 1120153 2026-05-20T14:11:57Z ThWiki1910 31363 1120155 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cattle breeds}} [[Kategorio:Bovaro]] [[Kategorio:Rasi di mamiferi|bovaro]] sbh2xan99xtkv70xokgjgw33vs0srp1 14 30188 1120090 855924 2026-05-20T12:25:49Z ThWiki1910 31363 1120090 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Classical music}} [[Kategorio:Klasikismo]] [[Kategorio:Muzikala jenri]] fdx20kddg3mq1d6k48g8x462mfv5clz 14 30189 1120091 981114 2026-05-20T12:26:26Z ThWiki1910 31363 Ridirektas a [[Kategorio:Klasikismo]] 1120091 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Klasikismo]] tnzq0sedxawlhs2a33tib4ypnd4rl3j 14 31235 1120143 1096786 2026-05-20T13:42:51Z ThWiki1910 31363 1120143 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Study of religion}} [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Religio ed edukado]] [[Kategorio:Religio e cienco]] [[Kategorio:Historiografio di religio]] nputymo8sqkd32dkp5dzss5uf0uuwg2 0 31336 1120193 862262 2026-05-20T20:05:13Z ThWiki1910 31363 1120193 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Crowd in nagpur (square).jpg|right|400px]] '''Socio''' esas ensemblo, duroza, ek homi qui vivas obedie di [[lego|legi]] komuna. ''Socio'' aludas anke ula sorti di animali qui vivas ensemble: [[abelo|abeli]], [[formiko|formiki]], edc. La opiniono pri bona socio dependas de la valori e de la kulturo. En ocidento la bazala valori di la socio cherpesabis de Antiquo, de Kristanismo e de racion-epoko. Kande on pensas la strukturi e la funcionomanieri di la socio, on mustas respondar inter altri questioni pri la povo-uzo, pri la yuri e devi homala ed anke pri la organizado di la sociala relati. Relate ekonomiko en omna socii on mustas ponderar la problemo di la pokeso, pro ke homi deziras preske senlimite vari, servi e libera tempo, ma la socio havas limitoza posiblesi realigar lia deziri. Sube kelka punti qui posible relatas a dezirinda socio homala: ;Stato yurala Individui e societi havas yurala sekureso. La tribunali esas nedependanta e la politikala decidado respektas la lego-dekretado. La ekonomikala agado esas desfacila, se on ne povas fidar la legi e protekto di la proprieto. ;Libereso individuala La libereso povas esas negativa (altre: libereso de ulo) o pozitiva (altre: libereso ad ulo). La [[homala yuri]] kontenas la yuro a vivo ed a personala netushebleso, la libereso di la vorti e la opinioni, la libereso di la religio e la libereso di la kunvenado. La homi mustas havar libereso a la edukado ed a la su-expresado. ;Demokratio Pro ke la demokratio funcionez, la divido di la povi en la socio mustas esar distinta ed on mustas surveyar la uzo di la povo. La egala yuro a votado donas a la omna statani la povo elektar la dezirata decidigeri e la povo chanjar la decidigeri per elekti. ;Efikiveso ekonomikala Kande la employeso e la produktiveso esas granda, anke la produkto po homo esas granda. La sociala krizi e la nestabila cirkonstanci desfaciligas la efikiva funcionado di la ekonomiko. ;Equitato sociala En la ocidento la komencopunto esas la egaleso inter la homi. Tamen pri la konteno e la realigo di la sociala equitato esas diferanta opinioni. ;Durebleso ekologiala La "verda" idei havas nune vasta suporto inter homi. La klimatala chanjo, la vundebleso di la medio e la limitala durebleso di la Tero centraligis la ekologiala pensado. {{wikivortaro|socio}} [[Kategorio:Socio|*]] [[Kategorio:Homaro]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] t0cd6ds3xgu9l7sav8a72dugbhrw0ej 0 33459 1120179 848164 2026-05-20T19:02:17Z ThWiki1910 31363 1120179 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Michelangelo shopping list.jpg|right|400px]] '''Listo''' esas serio di distint informaji kolektita e pozita en determinita formo por utileso, amuzivo od altra skopo. {{wikivortaro|listo}} [[Kategorio:Listi|*]] [[Kategorio:Informal administrado]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 0m2bdcnc8p4fv7amcqj87tg3iq95ry0 0 34294 1120188 848622 2026-05-20T19:54:14Z ThWiki1910 31363 1120188 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:12 years boy from Chanderi (3).jpg|right|300px]] '''Persono''' esas ento, tale [[homo]], qua havas certa kapablesi o qualesi konstitucanta [[personeso]], la preciza defino di qua esas la subjekto di multa kontroverso. {{wikivortaro|persono}} [[Kategorio:Personeso|*]] [[Kategorio:Konceptaji en sociala filozofio]] [[Kategorio:Homaro]] [[Kategorio:Metafiziko di mento]] [[Kategorio:Populo]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 5hsdu8qwmjacxvcr6zkvlv05ib9negf 0 35427 1120172 996745 2026-05-20T18:30:19Z ThWiki1910 31363 1120172 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Man-inside-note-head.jpg|right|350px]] '''Konoco''' o '''savo''' esas koncio di fakti, individui o situacioni, o praktikala talento. {{wikivortaro|konoco}} [[Kategorio:Konoco|*]] [[Kategorio:Konceptaji en epistemologio]] [[Kategorio:Konceptaji en filozofio di mento]] [[Kategorio:Inteligenteso]] [[Kategorio:Mentala kontenajo]] [[Kategorio:Vertui]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] hrps92df0bsckj72ep5kt3hrok4qzk6 1120173 1120172 2026-05-20T18:30:32Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Savo]] a [[Konoco]] 1120172 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Man-inside-note-head.jpg|right|350px]] '''Konoco''' o '''savo''' esas koncio di fakti, individui o situacioni, o praktikala talento. {{wikivortaro|konoco}} [[Kategorio:Konoco|*]] [[Kategorio:Konceptaji en epistemologio]] [[Kategorio:Konceptaji en filozofio di mento]] [[Kategorio:Inteligenteso]] [[Kategorio:Mentala kontenajo]] [[Kategorio:Vertui]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] hrps92df0bsckj72ep5kt3hrok4qzk6 0 39925 1120080 921773 2026-05-20T12:05:38Z ThWiki1910 31363 1120080 wikitext text/x-wiki {{riskribota}} '''Klasika studii''' (kelkafoye klasika civilizuro) esas la brancho di studio pri la homaro inkluzite [[Linguo|lingui]], [[literaturo]], [[filozofio]], [[historio]], [[arto]], [[arkeologio]] ed altra kulturo di antiqua Mediteranea mondo ([[Bronz-epoko]] proxim 3000 aK - tard antiqueso proxim 300-600) note l'[[antiqua Grekia]] ed [[antiqua Roma]] dum [[klasik antiqueso]] (de cirkume 600 aK til la yaro 600). Tradicionale, la studio di klasikaro (la periodo di literaturo) esis la precipua studio pri [[homaro]]. == Legacajo di klasika mondo == La klasika lingui di antiqua Mediteranea mondo influis omnu Europana lingui, grantita ad omna lernita vortaro di internaciona apliko. Tale, Latina kreskas de alta developita kulturala produkto dil "ora epoko" di la Latina literaturo por divenar l'internaciona linguo franca pri diplomaco, ciencala, filozofiala e religiala, til 17ma yarcento. Sucedante la klasika lingui duris, Latina evolvita en romanco lingui, ed antiqua Greka en moderna Greka e lua dialekti. En l'oficala linguo dil eklezio, restas vivanta legacajo di klasika mondo ad nuna mondo. [[Kategorio:Historio]] == Bibliografio == === Vortari === '''En l'Angliana''' * ''Biographical Dictionary of North American Classicists'' by Ward&nbsp;W. Briggs, Jr. (editor). Westport, CT: Greenwood Press, 1994 (hardcover, ISBN 0-313-24560-6). * ''Classical Scholarship: A Biographical Encyclopedia (Garland Reference Library of the Humanities)'' by Ward&nbsp;W. Briggs and William&nbsp;M. Calder&nbsp;III (editors). New York: Taylor & Francis, 1990 (hardcover, ISBN 0-8240-8448-9). * ''Dictionary of British Classicists, 1500–1960''. Bristol: Thoemmes Continuum, 2004 (ISBN 1-85506-997-0). * ''An Encyclopedia of the History of Classical Archaeology'', edited by Nancy Thomson de Grummond. Westport, CT: Greenwood Press, 1996 (hardcover, ISBN 0-313-22066-2; ISBN 0-313-30204-9 (A–K); ISBN 0-313-30205-7 (L–Z)). * ''Harper's Dictionary of Classical Literature and Antiquities'', ed. by Harry Thurston Peck. New York: Harper & Brothers, 1896; 2nd ed., 1897; New York: Cooper Square Publishers, 1965. * Medwid, Linda M. ''The Makers of Classical Archaeology: A Reference Work''. New York: Humanity Books, 2000 (hardcover, ISBN 1-57392-826-7). * ''The New Century Classical Handbook'', ed. by Catherine B. Avery. New York: Appleton-Century-Crofts, 1962. * ''The Oxford Classical Dictionary'', ed. by Simon Hornblower and Antony Spawforth, revised 3rd ed. Oxford: Clarendon Press, 2003 (ISBN 0-19-860641-9). * ''The Oxford Companion to Classical Literature'', ed. by M.C. Howatson. New York: Oxford University Press, 1989. [[Kategorio:Klasika studii|*]] [[Kategorio:Antiqua Grekia]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Antiqua Roma]] 7mcfnhv5s9k2lh1gqkg8z8avngro2ax 1120081 1120080 2026-05-20T12:06:37Z ThWiki1910 31363 1120081 wikitext text/x-wiki {{riskribota}} '''Klasika studii''' (kelkafoye klasika civilizuro) esas la brancho di studio pri la homaro inkluzite [[Linguo|lingui]], [[literaturo]], [[filozofio]], [[historio]], [[arto]], [[arkeologio]] ed altra kulturo di antiqua Mediteranea mondo ([[Bronz-epoko]] proxim 3000 aK - tard antiqueso proxim 300-600) note l'[[antiqua Grekia]] ed [[antiqua Roma]] dum [[klasik antiqueso]] (de cirkume 600 aK til la yaro 600). Tradicionale, la studio di klasikaro (la periodo di literaturo) esis la precipua studio pri [[homaro]]. == Legacajo di klasika mondo == La klasika lingui di antiqua Mediteranea mondo influis omnu Europana lingui, grantita ad omna lernita vortaro di internaciona apliko. Tale, Latina kreskas de alta developita kulturala produkto dil "ora epoko" di la Latina literaturo por divenar l'internaciona linguo franca pri diplomaco, ciencala, filozofiala e religiala, til 17ma yarcento. Sucedante la klasika lingui duris, Latina evolvita en romanco lingui, ed antiqua Greka en moderna Greka e lua dialekti. En l'oficala linguo dil eklezio, restas vivanta legacajo di klasika mondo ad nuna mondo. == Bibliografio == === Vortari === '''En l'Angliana''' * ''Biographical Dictionary of North American Classicists'' by Ward&nbsp;W. Briggs, Jr. (editor). Westport, CT: Greenwood Press, 1994 (hardcover, ISBN 0-313-24560-6). * ''Classical Scholarship: A Biographical Encyclopedia (Garland Reference Library of the Humanities)'' by Ward&nbsp;W. Briggs and William&nbsp;M. Calder&nbsp;III (editors). New York: Taylor & Francis, 1990 (hardcover, ISBN 0-8240-8448-9). * ''Dictionary of British Classicists, 1500–1960''. Bristol: Thoemmes Continuum, 2004 (ISBN 1-85506-997-0). * ''An Encyclopedia of the History of Classical Archaeology'', edited by Nancy Thomson de Grummond. Westport, CT: Greenwood Press, 1996 (hardcover, ISBN 0-313-22066-2; ISBN 0-313-30204-9 (A–K); ISBN 0-313-30205-7 (L–Z)). * ''Harper's Dictionary of Classical Literature and Antiquities'', ed. by Harry Thurston Peck. New York: Harper & Brothers, 1896; 2nd ed., 1897; New York: Cooper Square Publishers, 1965. * Medwid, Linda M. ''The Makers of Classical Archaeology: A Reference Work''. New York: Humanity Books, 2000 (hardcover, ISBN 1-57392-826-7). * ''The New Century Classical Handbook'', ed. by Catherine B. Avery. New York: Appleton-Century-Crofts, 1962. * ''The Oxford Classical Dictionary'', ed. by Simon Hornblower and Antony Spawforth, revised 3rd ed. Oxford: Clarendon Press, 2003 (ISBN 0-19-860641-9). * ''The Oxford Companion to Classical Literature'', ed. by M.C. Howatson. New York: Oxford University Press, 1989. [[Kategorio:Klasika studii|*]] [[Kategorio:Antiqua Grekia]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Antiqua Roma]] e32v2tictwu4ew0k2qsfrqh2jnrtjmg 0 39927 1120094 949369 2026-05-20T12:49:17Z ThWiki1910 31363 1120094 wikitext text/x-wiki {{revizo}} [[Arkivo:Parthenon from west.jpg|190px|thumbnail|right|La Parteno esas un ek la maxim ikonala simboli di klasika ero, donanta antiqua Grekia kulturo]] '''Klasik antiqueso''' (anke '''klasika epoko''') esas larja termino por longa periodo di kulturala historio centrizita en [[Mediteraneo]], qua inkluzas civilizesi di [[antiqua Grekia]] ed [[antiqua Roma]], ensemble konocita kom [[Greka-Romana mondo]]. Esas en la periodo en qua Grekiana e Romana socio prosperis e posedis granda influo omnaparte Europa, nordal Europa e Proxim Oriento. Konvencionale, on konsideras lua komenco kun frua enrejistrita Greka poezio da Homeros (8-7ma yarcento aK) e duras tra l'emerso di Kristanismo e la deklino di [[Romana imperio]] (5ma yarcento). Finas kun la dissolvado di klasika kulturo dum la klozeso di lasta antiqueso (300-600), kunfuzanta en frua mez-epoko (600-1000). Tale larja specimeno di historio e teritorio kovris multa disparata kulturi e periodi. "Klasika antiqueso" povas referar anke ad idealigita vidado inter lasta populi di qua esis, en la vorti di Edgar Allan Poe, "la glorio di qua esis Grekia, la grandiozeso di qua esis Roma!" La kulturo di antiqua Greki, kune kelka influi del antiqua Oriento, prevalorita omnaparte klasika antiqueso kom la bazo di arto, filozofio, socio, ed edukala idei. Ta idei esis prezervita ed imitita da Romani. Ta Greka-Romana kulturala fondado havabas imense influanta pri linguo, politiko, edukala sistemi, filozofio, cienco, arto ed arkitekturo di moderna mondo: de la transvivanta fragmenti di klasika antiqueso, vekigo movado esis gradope formacita de 14ma yarcento adavane qua divenas konocita en Europa kom renesanco, ed itere riaparo* dum diversa neoklasika rivivi dum 18 e 19ma yarcenti. [[Kategorio:Klasik antiqueso|*]] [[Kategorio:Historial eri]] [[Kategorio:Historio di Europa segun periodo]] [[Kategorio:Historio di Mediteraneo]] 9jwk44vc005ms1n0zcsr3rywr9m4zp7 0 39961 1120073 1120071 2026-05-20T11:59:41Z ThWiki1910 31363 1120073 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Head Platon Glyptothek Munich 548.jpg|190px|thumbnail|right|Platon, da Silanion]] '''Humanistala cienci'' esas akademiala diciplini qua studias homala kulturo, uzanta metodi qui esas precipue kritikala, o teoriala, e havas signifikiva historiala elemento - kom distingita de la precipue empirikala aprochi di naturala cienci. Humanistala cienci inkluzas antiqua e moderna [[lingui]], [[literaturo]], [[filozofio]], [[religio]], e vidala e vivanta arti quale [[muziko]] e [[teatro]]. Homala cienci esas anke kelkafoye egardita kom sociala studii inkluzas [[historio]], [[antropologio]], areo studii, komunikado studii, kulturala studii, lego e linguistiko. {{revizo}} Skolano en homala cienci esas kelkafoye deskriptita kom humanisti. Tamen, ta termino anke deskriptas la filozofala pozeso di humanismo, qua kelka "antihumanista" skolani en refuzo di studii pri homaro. Kelka sekundara skoli ofras klasika studii, maxim-multa-kaze konsistanta di Angla, literaturo, globala studii, ed arto. Humanistala diciplini quale [[historio]], [[kulturala antropologio]], e [[psikoanalizo]] studias subjekti qui importas ke l'experimentala metodo ne aplikas a—e vicee precipua uzas la komparativa metodo e komparativo serchado. [[Kategorio:Humanistala cienci|*]] [[Kategorio:Sep arti libera]] [[Kategorio:Socio]] [[Kategorio:Homaro]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] jg2j8d1lxjkbisd5a1uzk48j6v0wtr9 1120074 1120073 2026-05-20T12:00:31Z ThWiki1910 31363 1120074 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Head Platon Glyptothek Munich 548.jpg|190px|thumbnail|right|Platon, da Silanion]] '''Humanistala cienci''' esas akademiala diciplini qua studias homala kulturo, uzanta metodi qui esas precipue kritikala, o teoriala, e havas signifikiva historiala elemento - kom distingita de la precipue empirikala aprochi di naturala cienci. Humanistala cienci inkluzas antiqua e moderna [[lingui]], [[literaturo]], [[filozofio]], [[religio]], e vidala e vivanta arti quale [[muziko]] e [[teatro]]. Homala cienci esas anke kelkafoye egardita kom sociala studii inkluzas [[historio]], [[antropologio]], areo studii, komunikado studii, kulturala studii, lego e linguistiko. {{revizo}} Skolano en homala cienci esas kelkafoye deskriptita kom humanisti. Tamen, ta termino anke deskriptas la filozofala pozeso di humanismo, qua kelka "antihumanista" skolani en refuzo di studii pri homaro. Kelka sekundara skoli ofras klasika studii, maxim-multa-kaze konsistanta di Angla, literaturo, globala studii, ed arto. Humanistala diciplini quale [[historio]], [[kulturala antropologio]], e [[psikoanalizo]] studias subjekti qui importas ke l'experimentala metodo ne aplikas a—e vicee precipua uzas la komparativa metodo e komparativo serchado. [[Kategorio:Humanistala cienci|*]] [[Kategorio:Sep arti libera]] [[Kategorio:Socio]] [[Kategorio:Homaro]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 0g2oe6pcabf4im8juis9neewckfq07e 0 49416 1120176 1061593 2026-05-20T18:35:55Z ThWiki1910 31363 1120176 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|right|330px]] '''Yuro''' esas sistemo di reguli qui es kreita ed exekutebla da social o guvernal institucuri por regilar konduti, ed olua preciza defino es afero di debati dum longa stando. La termino olqua signifiko dependas de aspekto: * objektale – toteso di yuri ed obligesi por objekti yurala * subjektale – yuro por ulo, ex. yuro por vivar, yuro por laborar e c. [[Kategorio:Yuro|*]] [[Kategorio:Yusteso]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 5g9e1ijm4k373b8s0cghpp6f9lz3vq3 14 49896 1120145 950014 2026-05-20T13:53:34Z ThWiki1910 31363 1120145 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Domestikigit animali]] [[Kategorio:Vend-brutaro]] n1smdgtrjzibvuka7zfgl4u249l3od7 0 54747 1120180 1069302 2026-05-20T19:30:25Z ThWiki1910 31363 1120180 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:TheUsualIrishWayofDoingThings (cr).jpg|right|400px]] '''Amas-komunikili''' esas moyeni uzata por [[amas-komunikado]]. [[Kategorio:Amas-komunikili|*]] [[Kategorio:Komunikaji pri promoco e merkatigo]] [[Kategorio:Komuniko]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 09hrrzbqh2ruw2b04wk7k0xw0qp82dv 0 74111 1120197 1058118 2026-05-20T20:17:18Z Idisto 28999 1120197 wikitext text/x-wiki '''Memorial''' (en la Rusa: Мемориал; en l'Angla: ''International Volunteer Public Organization "MEMORIAL Historical, Educational, Human Rights And Charitable Society"'') esas organizuro por civila yuri en kelka olima [[Soviet-Uniono|Soviet-stati]]. L'organizuro fondesis la [[19ma di aprilo]] [[1992]] da [[disidento|disidenti]] [[Andrei Dmitriyevich Saharov|Andreyi Saharov]], [[Sergey Kovalev]] ed [[Arseni Roginski]]. Depos la 28a di decembro 2021 oficale interdiktesas dal Alta Korto di Rusia. En 2022 Memorial, ensemble kun [[Ales Byalyacki]] e l'Ukrainan organizuro [[Centro por Civila Liberesi]] obtenis la [[Nobel-premio|premio Nobel]] por la Paco, pro promocar la yuro kritikar autoritatozi e pro protektar la fundamentala civila yuri. La 27ma di februaro 2024 membro di Memorial [[Oleg Orlov]] pos proceso kondamnesis a karcero dum 2,5 yari. {{DEFAULTSORT:Memorial}} [[kategorio:Organizuri pri homala yuri]] [[kategorio:Nobel-premiiziti pri paco]] [[kategorio:historio di Rusia]] 7m115llvibcxscsu58c38qyn7323kim 14 83843 1120144 1066160 2026-05-20T13:44:37Z ThWiki1910 31363 1120144 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Medicinal edukado]] [[Kategorio:Medicino]] ktrtg17xsw9h1ww3l4xva8gh4eiw6lw 14 84021 1120168 1069299 2026-05-20T15:33:08Z ThWiki1910 31363 1120168 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Komunikala studiado]] [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Amas-komunikili]] [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:Faki di politikala cienco]] dotkb5r0ctyp0z1a6suldbsqoj2fr9e 14 84173 1120120 1066765 2026-05-20T13:23:41Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:GLAM]] a [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)]] 1066765 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Klasika studii]] [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:Kulturo]] 07hch1tbluk1u1bp2e5wgwbq3erkguy 1120122 1120120 2026-05-20T13:24:04Z ThWiki1910 31363 1120122 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:Kulturala heredo]] sme0cmf4gwjyftiar9tsx2flj1phcrq 0 84174 1120117 1066766 2026-05-20T13:23:04Z ThWiki1910 31363 1120117 wikitext text/x-wiki '''GLAM''' (abreviuro del [[Angla linguo|Angla]] vorti ''galleries, libraries, archives, museums'') esas institucuri publika e privata kolektanta [[Kulturala heredo|heredaji kulturala]]. [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)|*]] btfh83ynh5ewsqvxsbndvgapxfi967j 1120118 1120117 2026-05-20T13:23:12Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[GLAM]] a [[GLAM (kulturala heredo)]] 1120117 wikitext text/x-wiki '''GLAM''' (abreviuro del [[Angla linguo|Angla]] vorti ''galleries, libraries, archives, museums'') esas institucuri publika e privata kolektanta [[Kulturala heredo|heredaji kulturala]]. [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)|*]] btfh83ynh5ewsqvxsbndvgapxfi967j 1120123 1120118 2026-05-20T13:25:48Z ThWiki1910 31363 1120123 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Paris-Orsay-museum-inside-overview.jpeg|right|300px]] '''GLAM''' (abreviuro del [[Angla linguo|Angla]] vorti ''galleries, libraries, archives, museums'') esas institucuri publika e privata kolektanta [[Kulturala heredo|heredaji kulturala]]. [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)|*]] fbf7txfxhl91pc679hmxc86w4zkyn3q 14 84179 1120115 1066771 2026-05-20T13:19:28Z ThWiki1910 31363 1120115 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Arkeologio]] [[Kategorio:Kulturala historio]] [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Etnieso]] 9mx04ddy6ua51xb423ng1y1ekhzgmnz 14 84181 1120116 1066773 2026-05-20T13:22:20Z ThWiki1910 31363 1120116 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)]] 05lbw3t51no7nm1ft3pki9bt2jhf4tt 14 89818 1120107 1078473 2026-05-20T13:07:33Z ThWiki1910 31363 1120107 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Akademiala diciplini]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Yuro]] [[Kategorio:Legal etiko]] [[Kategorio:Filozofio di yuro]] [[Kategorio:Politikala cienco]] oiel36djh8v2lz5kl5fbhdk5petmych 14 91899 1120108 1081771 2026-05-20T13:08:12Z ThWiki1910 31363 1120108 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ambientala studiado]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] 1cov7uq8nn3fb0zg8fmm5u3suz6w024 1120110 1120108 2026-05-20T13:08:49Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Klasika studii pri ambiento]] a [[Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] 1120108 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ambientala studiado]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] 1cov7uq8nn3fb0zg8fmm5u3suz6w024 14 91900 1120109 1081772 2026-05-20T13:08:34Z ThWiki1910 31363 1120109 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] [[Kategorio:Ambient-sociala cienco]] [[Kategorio:Ekologiismo]] [[Kategorio:Aplikata filozofio]] hgwrciqgxk53dzeozl5t1muglq9fazj 14 93784 1120147 1085049 2026-05-20T14:08:08Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Animal-plumultigado]] a [[Kategorio:Rasagado]] 1085048 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Aplikata genetiko]] [[Kategorio:Genitado]] [[Kategorio:Domestikigo]] bii6p8ff8pfjx7iaqy9o78hhubma5eh 14 93790 1120146 1085055 2026-05-20T14:07:52Z ThWiki1910 31363 1120146 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Rasagado]] [[Kategorio:Evolucionala biologio]] [[Kategorio:Populala genetiko]] 6pb4kenu2jfq6sf2f98v7lnvl81llbp 14 95610 1120130 1090525 2026-05-20T13:30:52Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Okupeso pri klasika studii]] a [[Kategorio:Okupeso pri humanistala cienci]] 1090525 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Klasika studii]] [[Kategorio:Okupaji segun tipo]] nvg2mhwz0oza0nzipzfqve23xdwlv1m 1120132 1120130 2026-05-20T13:31:33Z ThWiki1910 31363 1120132 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Okupaji segun tipo|humanistala cienci]] 7ibt0g8efj6w49lt1zhg2nd129hxhns 14 95611 1120126 1088940 2026-05-20T13:29:47Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Akademiani pri klasika studii]] a [[Kategorio:Akademiani pri humanistala cienci]] 1088940 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Skolani ed akademiani segun subjekto]] [[Kategorio:Okupeso pri klasika studii]] 98x74hrl7koyx2nk5nj06mtjptqizyn 1120128 1120126 2026-05-20T13:30:06Z ThWiki1910 31363 1120128 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Skolani ed akademiani segun subjekto]] [[Kategorio:Okupeso pri humanistala cienci]] 9vnhe00mge1yfnkhy97pbtfzich6pxh 14 95612 1120125 1088941 2026-05-20T13:29:29Z ThWiki1910 31363 1120125 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Skolani ed akademiani segun subjekto]] [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Akademiani pri humanistala cienci]] gsnzqebsvsd3sv9dmz9b7lotvmazbpe 14 95979 1120106 1089850 2026-05-20T13:06:50Z ThWiki1910 31363 1120106 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kritikala teorio]] [[Kategorio:Feminismo]] [[Kategorio:Genro]] [[Kategorio:Homala cienci]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Interciencala faki di sociologio]] [[Kategorio:Genro e socio]] fg3g6uzkt26a6pyp8f744g46f5oyat5 14 96809 1120083 1091816 2026-05-20T12:14:17Z ThWiki1910 31363 1120083 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Azia segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Azia]] 1t31hbmwh3q6tqsd5jxts098pqt1wob 14 97111 1120100 1092234 2026-05-20T13:03:45Z ThWiki1910 31363 1120100 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Regionala geografio]] [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Kultural antropologio]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Regionala cienco]] 32u1n1zszh2vsswductmf8b81e4p86k 14 97112 1120105 1092235 2026-05-20T13:05:59Z ThWiki1910 31363 1120105 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kulturala studiado]] [[Kategorio:Etnieso]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Interciencala faki di sociologio]] bvpp2xtqzm47zw2e2zg3r71jaxjrsig 14 98658 1120129 1094919 2026-05-20T13:30:32Z ThWiki1910 31363 1120129 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Okupaji segun tipo]] [[Kategorio:Okupaji pri amas-komunikili]] [[Kategorio:Okupeso pri humanistala cienci]] [[Kategorio:Skribado]] ej0fkeacjc1b7zxqake947vh2qckfic 14 99441 1120138 1096347 2026-05-20T13:34:43Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Premii pri klasika studii]] a [[Kategorio:Premii pri humanistala cienci]] 1096347 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Premii segun subjekto|klasika]] [[Kategorio:Klasika studii]] rj4m79qc2mia64173otw2j3tmn33dka 1120140 1120138 2026-05-20T13:34:57Z ThWiki1910 31363 1120140 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Premii segun subjekto|klasika]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] 340zl5pp3lrcbphht056gc01byf12nf 14 99442 1120137 1096348 2026-05-20T13:34:28Z ThWiki1910 31363 1120137 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Premii segun subjekto|amas-komunikili]] [[Kategorio:Premii pri humanistala cienci|amas-komunikili]] [[Kategorio:Eventaji pri amas-komunikili]] datrmbmgzhilvqe6h73jqo3nb16p80l 14 101994 1120134 1100516 2026-05-20T13:32:32Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Organizuri pri klasika studii]] a [[Kategorio:Organizuri pri humanistala cienci]] 1100516 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Klasika studii]] [[Kategorio:Kultural organizuri]] hx12rb2s2hysm26yn21wmpvybjw8mpa 1120136 1120134 2026-05-20T13:32:49Z ThWiki1910 31363 1120136 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Humanistala cienci]] [[Kategorio:Kultural organizuri]] qadzlmppmibjww6cnz17nh5rywlcjug 14 101995 1120133 1100517 2026-05-20T13:32:18Z ThWiki1910 31363 1120133 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Arti|organizuri]] [[Kategorio:Organizuri pri humanistala cienci]] [[Kategorio:Kultural organizuri]] kt7wg9ouwaxgwycd7palzk0xu8tontx 0 102437 1120114 1101199 2026-05-20T13:12:11Z ThWiki1910 31363 1120114 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Bianlian.JPG|right|400px]] '''Artaji''' o '''kreiv artaji''' esas larja termino pri homala praktiki relatant a kreiv expresado, [[rakontado]] e [[Kulturo|kulturala]] partopreno. [[Kategorio:Arti]] [[Kategorio:Estetiko]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] hbmijicnyg1s32usxcl2hgnd0c9y4cx 14 102793 1120101 1102016 2026-05-20T13:04:38Z ThWiki1910 31363 1120101 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Edukado segun subjekto|klasika]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] 20d5fstj1hpreqv8cqozrutg6kpgdu9 1120103 1120101 2026-05-20T13:05:12Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Edukado pri klasika studii]] a [[Kategorio:Edukado pri humanistala cienci]] 1120101 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Edukado segun subjekto|klasika]] [[Kategorio:Humanistala cienci]] 20d5fstj1hpreqv8cqozrutg6kpgdu9 14 102797 1120102 1102020 2026-05-20T13:04:56Z ThWiki1910 31363 1120102 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Edukado segun subjekto]] [[Kategorio:Edukado pri humanistala cienci]] [[Kategorio:Aplikata linguistiko]] [[Kategorio:Du-lingual aquirajo]] gljiaebc18gwj5uorb3ub9dqroulc3a 14 104672 1120169 1104819 2026-05-20T15:35:38Z ThWiki1910 31363 1120169 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kolonialismo]] [[Kategorio:Anti-imperialismo]] [[Kategorio:Homala cienci]] [[Kategorio:Posmoderna teorio]] [[Kategorio:Pos-strukturalismo]] [[Kategorio:Sociala teorii]] 8s33lblsu5z0nevipgnpk5py09fpxo3 0 114031 1120182 1119955 2026-05-20T19:34:57Z Idisto 28999 1120182 wikitext text/x-wiki '''Nina Mihailovna Litvinova''' (n. [[Moskva]], ([[Soviet-Uniono]]), la [[9ma di agosto]] [[1945]] - [[Moskva]], la [[12ma di mayo]] [[2026]]) esis [[Rusia|Rusiana]] [[Zoologio|zoologiisto]], disidento ed aktivisto por [[homala yuri]]. El suportis politikal enkarcerigiti. Litvinova suocidis<ref>https://www.ilfattoquotidiano.it/2026/05/15/nina-litvinova-dissidente-russa-suicidio-guerra-ucraina-notizie/8387481/</ref> e trovesis mortinta sur strado en Moskva. En adiala letro el skribis "Me probis helpar li, ma mea povi exhaustesis. Die e nokte me sufras pro mea senpoveso." Litvinova esis la frato di disidento [[Pavel Litvinov]] e nepoto di soviet-oficisto [[Maxim Litvinov]]. ==<small>Referi</small>== {{DEFAULTSORT:Litvinova, Nina}} [[Kategorio:Rusian aktivisti por homala yuri]] [[Kategorio:Rusiana zoologiisti]] cfix9u2j7fstr1rriqsa82t55vtj1lr 14 114190 1120099 1120069 2026-05-20T13:02:02Z ThWiki1910 31363 1120099 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Humanities}} [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] [[Kategorio:Akademiala diciplini]] [[Kategorio:Socio]] 9tqauplrowbhlozbpaxwer2grgpjjtj 0 114192 1120075 1120072 2026-05-20T12:01:22Z ThWiki1910 31363 Eliminis ligilo a [[Humanistala cienci]] 1120075 wikitext text/x-wiki '''Homala cienci''' esas larja termino pri studiar di [[Filozofio|filozofiala, [[Biologio|biologiala]], [[Socio|sociala]], [[Yesteso|yustesal]] e [[Kulturo|kultural]] aspekti di [[Homo|homala]] vivo. [[Kategorio:Homala cienci|*]] i8lx94ke5dskeyrdkcap8a6ym7su9qp 1120076 1120075 2026-05-20T12:01:40Z ThWiki1910 31363 1120076 wikitext text/x-wiki '''Homala cienci''' esas larja termino pri studiar di [[Filozofio|filozofiala, [[Biologio|biologiala]], [[Socio|sociala]], [[Yusteso|yustesal]] e [[Kulturo|kultural]] aspekti di [[Homo|homala]] vivo. [[Kategorio:Homala cienci|*]] n87lxxbozvz5usx4ezmn0zgzgexd625 0 114193 1120077 2026-05-20T12:03:26Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio |Nomo = António Aurélio Gonçalves |Imajo = [[Arkivo:António_Aurélio_Gonçalves.jpg|180px]] |Profesiono =[[literaturo|skriptisto]] |Shablono_lando= {{CPV}} |Nask-urbo = [[Mindelo]], [[Kabo Verda]] |Mort-urbo = [[Mindelo]], [[Kabo Verda]] }} '''António Aurélio Gonçalves''', konocata kom '''Nhô Roque''', n. ye la [[25ma di septembro]] [[1901]] til la [[30ma di septembro]] [[1984]], esis [[Kabo-Verda|Kaboverdana]] [[literaturo|skriptisto]]....' 1120077 wikitext text/x-wiki {{Biografio |Nomo = António Aurélio Gonçalves |Imajo = [[Arkivo:António_Aurélio_Gonçalves.jpg|180px]] |Profesiono =[[literaturo|skriptisto]] |Shablono_lando= {{CPV}} |Nask-urbo = [[Mindelo]], [[Kabo Verda]] |Mort-urbo = [[Mindelo]], [[Kabo Verda]] }} '''António Aurélio Gonçalves''', konocata kom '''Nhô Roque''', n. ye la [[25ma di septembro]] [[1901]] til la [[30ma di septembro]] [[1984]], esis [[Kabo-Verda|Kaboverdana]] [[literaturo|skriptisto]]. Il esis docisto pri Historio e Filozofio che liceo Gil Eanes, en [[Mindelo]]. {{DEFAULTSORT:Goncalves, Antonio Aurelio}} [[Kategorio:Kaboverdana skriptisti]] jkvamcit0q3mmvzfsyr9fdk3973po6d 14 114194 1120078 2026-05-20T12:04:21Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Kaboverdani segun okupeso|Skriptisti]] [[Kategorio:Skriptisti]]' 1120078 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kaboverdani segun okupeso|Skriptisti]] [[Kategorio:Skriptisti]] st8mxlm190sa8bnw2dzlz9jwe3npijg 1120079 1120078 2026-05-20T12:04:42Z Joao Xavier 110 1120079 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kabo-Verdani segun okupeso|Skriptisti]] [[Kategorio:Skriptisti]] nw579miq4injmvx7nxi1l5r5z8506sh 14 114195 1120082 2026-05-20T12:13:21Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di Europa segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Europa]]' 1120082 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Europa segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Europa]] oobylll0vis70ahhwgva7t1avknlvug 14 114196 1120084 2026-05-20T12:14:44Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di Afrika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Afrika]]' 1120084 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Afrika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Afrika]] dh8zofz8obpjtc7i07s0o313rihs4ow 14 114197 1120085 2026-05-20T12:16:09Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di Oceania segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Oceania]]' 1120085 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Oceania segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Oceania]] i1xp63x9vz4kiwiwqbtio7m96d0w0hp 14 114198 1120086 2026-05-20T12:18:40Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di Nord-Amerika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Nord-Amerika]]' 1120086 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Nord-Amerika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Nord-Amerika]] i7hrz22ds2x4up1rkcq66jjdpclce00 14 114199 1120087 2026-05-20T12:20:05Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di Sud-Amerika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Sud-Amerika]]' 1120087 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di Sud-Amerika segun periodo]] [[Kategorio:Anciena historio segun kontinento|Sud-Amerika]] 7aff2at0ulp68bg7iv4j6h111u5h66e 14 114200 1120088 2026-05-20T12:22:34Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Kultural antropologio]] [[Kategorio:Kulturo segun regiono]]' 1120088 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kultural antropologio]] [[Kategorio:Kulturo segun regiono]] t17fwgoi7vsy05ueypz7hkgwx3eusv7 14 114201 1120089 2026-05-20T12:24:32Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Artala movementi]]' 1120089 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Artala movementi]] tedi9hofyhz47wca8dfszmciofaa0od 1120092 1120089 2026-05-20T12:26:40Z ThWiki1910 31363 1120092 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Classicism}} [[Kategorio:Artala movementi]] coa5vfh7osyuk16sg5nj0jnheq2hi5s 14 114202 1120093 2026-05-20T12:45:03Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Ancien Europa]] [[Kategorio:Klasikismo]] [[Kategorio:Historial eri]] [[Kategorio:Historio di Europa segun periodo]] [[Kategorio:Historio di Mediteraneo]] [[Kategorio:Westala kulturo]] [[Kategorio:Anciena historio segun regiono]]' 1120093 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ancien Europa]] [[Kategorio:Klasikismo]] [[Kategorio:Historial eri]] [[Kategorio:Historio di Europa segun periodo]] [[Kategorio:Historio di Mediteraneo]] [[Kategorio:Westala kulturo]] [[Kategorio:Anciena historio segun regiono]] 9tqsu8zxkl9pfy11gnu3dych6l9my93 0 114203 1120095 2026-05-20T12:50:08Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Arkivo:David-Oath of the Horatii-1784.jpg|right|400px]] '''Klasikismo''' en [[arto]] referas chefe ad alta egardo por [[klasik antiqueso]] en westala tradiciono kom normaro por emulesar. [[Kategorio:Klasikismo|*]] [[Kategorio:Artala movementi]] [[Kategorio:Movementi en estetiko]]' 1120095 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:David-Oath of the Horatii-1784.jpg|right|400px]] '''Klasikismo''' en [[arto]] referas chefe ad alta egardo por [[klasik antiqueso]] en westala tradiciono kom normaro por emulesar. [[Kategorio:Klasikismo|*]] [[Kategorio:Artala movementi]] [[Kategorio:Movementi en estetiko]] gj0k9bxzqmhy7ekwfadn71rf7yw2sii 14 114204 1120096 2026-05-20T12:59:34Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Areala studiado|periodo]] [[Kategorio:Arkeologiala faki]] [[Kategorio:Kategorii segun periodo]]' 1120096 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Areala studiado|periodo]] [[Kategorio:Arkeologiala faki]] [[Kategorio:Kategorii segun periodo]] i7oogjynzegfiecbyfdpb7mrtrakcgu 14 114205 1120097 2026-05-20T13:00:12Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Antiqueso]] [[Kategorio:Areala studiado segun periodo|anciena historio]]' 1120097 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Antiqueso]] [[Kategorio:Areala studiado segun periodo|anciena historio]] 0e57ktbl3flwh1vlc83yllp2jnrst5w 14 114206 1120104 2026-05-20T13:05:12Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Edukado pri klasika studii]] a [[Kategorio:Edukado pri humanistala cienci]] 1120104 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Edukado pri humanistala cienci]] 3b9vy5xb4myzdkv1vkzsgl14gmmin2f 14 114207 1120111 2026-05-20T13:08:49Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Klasika studii pri ambiento]] a [[Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] 1120111 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] 3u1p9nvpyib1y1f0a95mtc7wfpknnon 0 114208 1120119 2026-05-20T13:23:12Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[GLAM]] a [[GLAM (kulturala heredo)]] 1120119 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[GLAM (kulturala heredo)]] 97vjd84l5xg4qcdr8vbq98e5l6v2l9b 14 114209 1120121 2026-05-20T13:23:41Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:GLAM]] a [[Kategorio:GLAM (kulturala heredo)]] 1120121 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:GLAM (kulturala heredo)]] rbwj06fvjfhk4iy93zf39bc8z74r6xn 14 114210 1120127 2026-05-20T13:29:47Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Akademiani pri klasika studii]] a [[Kategorio:Akademiani pri humanistala cienci]] 1120127 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Akademiani pri humanistala cienci]] p85x1q3hqo5rmgux0piatz377pt4fuh 14 114211 1120131 2026-05-20T13:30:52Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Okupeso pri klasika studii]] a [[Kategorio:Okupeso pri humanistala cienci]] 1120131 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Okupeso pri humanistala cienci]] exejurtsi619qzp1k2vuban878hofig 14 114212 1120135 2026-05-20T13:32:32Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Organizuri pri klasika studii]] a [[Kategorio:Organizuri pri humanistala cienci]] 1120135 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Organizuri pri humanistala cienci]] j8vk17iahzggwuh6ts43t8fr7mn1ntt 14 114213 1120139 2026-05-20T13:34:43Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Premii pri klasika studii]] a [[Kategorio:Premii pri humanistala cienci]] 1120139 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Premii pri humanistala cienci]] 02v1qizkunmqv6f7it6lrptr4ki1yxw 14 114214 1120141 2026-05-20T13:37:51Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Religio e socio]] [[Kategorio:Edukado]]' 1120141 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Religio e socio]] [[Kategorio:Edukado]] 2k91ycsle705wt89uq92rkedx0a0d9e 14 114215 1120142 2026-05-20T13:41:25Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Historio di religio|historiografio]] [[Kategorio:Historiografio segun temo]]' 1120142 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Historio di religio|historiografio]] [[Kategorio:Historiografio segun temo]] kj7jm72z6rgnnacb97oarqwennsutda 14 114216 1120148 2026-05-20T14:08:08Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Animal-plumultigado]] a [[Kategorio:Rasagado]] 1120148 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Rasagado]] j19qrxil7d4att09vy7qjvws2esanl0 14 114217 1120149 2026-05-20T14:08:38Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Rasagado]] [[Kategorio:Domestikigit animali]]' 1120149 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Rasagado]] [[Kategorio:Domestikigit animali]] mw5hcrbirclifd6qlnxmaxf6gasyyhx 14 114218 1120150 2026-05-20T14:09:41Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Mamiferi e homi]] [[Kategorio:Rasi|mamiferi]]' 1120150 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Mamiferi e homi]] [[Kategorio:Rasi|mamiferi]] svqrmsugg0r57yz9n7jdwvr5hkwkn8j 14 114219 1120154 2026-05-20T14:11:38Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Kategorio:Bovaro rasi]] a [[Kategorio:Rasi di bovaro]] 1120154 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Rasi di bovaro]] 5jd2f7zrw3ts2lxjjclmx1z6u0hgrox 14 114220 1120156 2026-05-20T14:16:31Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Agrokultivo]]' 1120156 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Agrokultivo]] e6nmw837m9gh39nkmc6tp23jmjwyoak 14 114221 1120157 2026-05-20T14:21:17Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Interakto inter homo ed animalo]] [[Kategorio:Okupaji segun tipo]]' 1120157 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Interakto inter homo ed animalo]] [[Kategorio:Okupaji segun tipo]] n4ihh7lqfdwk7a596wb454t6z8ixy07 14 114222 1120158 2026-05-20T14:36:55Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Animali]]' 1120158 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Animali]] o7ly43q0m1enq1jict5divk7ds13bk3 14 114223 1120159 2026-05-20T14:37:42Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Senvertebri]] [[Kategorio:Interakto inter homo ed animalo]]' 1120159 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Senvertebri]] [[Kategorio:Interakto inter homo ed animalo]] iquzck7vo1tbukpfs9ommr1xpv0rcxu 14 114224 1120160 2026-05-20T14:38:14Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Artropodi]] [[Kategorio:Senvertebri e homi]]' 1120160 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Artropodi]] [[Kategorio:Senvertebri e homi]] nh0iguwlhcyjowmxibr0d6ubpbbnh1k 14 114225 1120161 2026-05-20T14:38:54Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Insekti]] [[Kategorio:Artropodi e homi]]' 1120161 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Insekti]] [[Kategorio:Artropodi e homi]] a61r0o8mkcivbr7wysuxx3uc4ykc7ra 14 114226 1120162 2026-05-20T14:39:41Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Insekti e homi]] [[Kategorio:Hobii]]' 1120162 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Insekti e homi]] [[Kategorio:Hobii]] 1wpd1hzsolzvc0m67qxvez1rqbm896i 14 114227 1120163 2026-05-20T14:41:02Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Okupaji o hobii pri insekti]] [[Kategorio:Okupaji pri animalala sorgo]]' 1120163 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Okupaji o hobii pri insekti]] [[Kategorio:Okupaji pri animalala sorgo]] b4czmpytpttbkfli8uglkbplclak4xi 14 114228 1120164 2026-05-20T14:44:24Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Insekti e homi]] [[Kategorio:Industriala sektoro]]' 1120164 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Insekti e homi]] [[Kategorio:Industriala sektoro]] mgwvrz8x3x7rxijj1j437f0ohjx9q5w 14 114229 1120165 2026-05-20T14:45:56Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Agrokultivo segun tipo]] [[Kategorio:Vend-brutaro]] [[Kategorio:Insekt-industrio]] [[Kategorio:Insekt-edukado]]' 1120165 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Agrokultivo segun tipo]] [[Kategorio:Vend-brutaro]] [[Kategorio:Insekt-industrio]] [[Kategorio:Insekt-edukado]] talh3ibeuy8bcditk8ilwq259xn6150 0 114230 1120174 2026-05-20T18:30:32Z ThWiki1910 31363 ThWiki1910 movis la pagino [[Savo]] a [[Konoco]] 1120174 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Konoco]] ls3s1qm6xyb6yy82kzlzajpwywahnpp 0 114231 1120177 2026-05-20T18:42:11Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Arkivo:GAIA by mearone.jpg|right|400px]] '''Vivo''' esas [[materio]] qua havas [[Biologio|biologiala procedi]] quale celulala signalifado e kapableso di sustenar su. [[Kategorio:Vivo|*]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]]' 1120177 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:GAIA by mearone.jpg|right|400px]] '''Vivo''' esas [[materio]] qua havas [[Biologio|biologiala procedi]] quale celulala signalifado e kapableso di sustenar su. [[Kategorio:Vivo|*]] [[Kategorio:Artikli pri precipua temi]] 79ob3c0u37njoz1fygqzi9pgapeay56 0 114232 1120181 2026-05-20T19:30:36Z Idisto 28999 Pagino kreesis kun '[[File:Strategy31 2010-01-31-3 Alexeyeva.jpg|eta|Lyudmila Alexeyeva dum manifesto Strategio-13 (2010)]] '''Lyudmila Mihailovna Alexeyeva''' (en la [[Rusa linguo|Rusiana]]: Людмила Михайловна Алексеева; n. [[Yevpatoriya]], la [[20ma di julio]] [[1927]] – m. [[Moskva]], la [[8ma di decembro]] [[2018]]) esis [[Rusia|Rusian]] aktivisto por [[homala yuri]]. El esis la prezidanto di la [[Helsinki Grupo di Moskva]] quan el - kun Andrei Dmitriyevic...' 1120181 wikitext text/x-wiki [[File:Strategy31 2010-01-31-3 Alexeyeva.jpg|eta|Lyudmila Alexeyeva dum manifesto Strategio-13 (2010)]] '''Lyudmila Mihailovna Alexeyeva''' (en la [[Rusa linguo|Rusiana]]: Людмила Михайловна Алексеева; n. [[Yevpatoriya]], la [[20ma di julio]] [[1927]] – m. [[Moskva]], la [[8ma di decembro]] [[2018]]) esis [[Rusia|Rusian]] aktivisto por [[homala yuri]]. El esis la prezidanto di la [[Helsinki Grupo di Moskva]] quan el - kun [[Andrei Dmitriyevich Saharov|Andreyi Saharov]] fondis en 1989. En 2000 el esis membro di la ''Rusiana Prezidantala Konsilistaro por la Civila Socio e Homala Yuri''. {{DEFAULTSORT:Alexeyeva, Lyudmila}} [[Kategorio:Rusian aktivisti por homala yuri]] g78go2zwd9s2wew45utrqtafbm74xod 1120195 1120181 2026-05-20T20:09:34Z Idisto 28999 1120195 wikitext text/x-wiki [[File:Strategy31 2010-01-31-3 Alexeyeva.jpg|eta|Lyudmila Alexeyeva dum manifesto Strategio-13 (2010)]] '''Lyudmila Mihailovna Alexeyeva''' (en la [[Rusa linguo|Rusiana]]: Людмила Михайловна Алексеева; n. [[Yevpatoriya]] ([[Soviet-Uniono]]), la [[20ma di julio]] [[1927]] – m. [[Moskva]], la [[8ma di decembro]] [[2018]]) esis [[Rusia|Rusian]] aktivisto por [[homala yuri]]. El esis la prezidanto di la [[Helsinki Grupo di Moskva]] quan el - kun [[Andrei Dmitriyevich Saharov|Andreyi Saharov]] fondis en 1989. En 2000 el esis membro di la ''Rusiana Prezidantala Konsilistaro por la Civila Socio e Homala Yuri''. Sub Stalin el pledis la liberigo di politikal enkarcerigiti en la Soviet-Uniono. Pos elua aktiveso dum la yari 60 e 70 el ekpulsesis la partiso e desemployesis del editerio ube el laboris, ma el kontinuigis skribar pri homala yuri por nelegala revuo, malgre plura minaci di morto e di enkarcerigeso. Alexeyeva exilesis ad Usa (1977) e laboris por la Helsinki Grupo di Moskva, de ube el advokis la Rusiana guvernerio ameliorar la situeso pri homala yuri en elua hemo-lando. Pos disfalo di la Soviet-Uniono el retrovenis en Rusia. Kande Vladimir Putin donis plaso ad el en la konsilistaro, el ne cesis esar kritikem e pledis la demokratio segun version ocidentala. El - kun Memorial - ganis la premio Saharov (2009). Dum ta sama yaro el arestesis pro manifestar por la defenso di artiklo 31 di la Rusiana konstituco, qua permisas pacoza manifesti. Alexeyeva restis aktiva til elua morto. {{DEFAULTSORT:Alexeyeva, Lyudmila}} [[Kategorio:Rusian aktivisti por homala yuri]] aprfyuab3pbae0cutaxbvb1w35smve9 1120196 1120195 2026-05-20T20:16:18Z Idisto 28999 1120196 wikitext text/x-wiki [[File:Strategy31 2010-01-31-3 Alexeyeva.jpg|eta|Lyudmila Alexeyeva dum manifesto Strategio-13 (2010)]] '''Lyudmila Mihailovna Alexeyeva''' (en la [[Rusa linguo|Rusiana]]: Людмила Михайловна Алексеева; n. [[Yevpatoriya]] ([[Soviet-Uniono]]), la [[20ma di julio]] [[1927]] – m. [[Moskva]], la [[8ma di decembro]] [[2018]]) esis [[Rusia|Rusian]] aktivisto por [[homala yuri]]. El esis la prezidanto di la [[Helsinki Grupo di Moskva]] quan el - kun [[Andrei Dmitriyevich Saharov|Andreyi Saharov]] fondis en 1989. En 2000 el esis membro di la ''Rusiana Prezidantala Konsilistaro por la Civila Socio e Homala Yuri''. Sub [[Stalin]] el pledis la liberigo di politikal enkarcerigiti en la Soviet-Uniono. Pos elua aktiveso dum la yari 60 e 70 el ekpulsesis la [[Komunista Partiso di Soviet-Uniono|partiso]] e desemployesis del editerio ube el laboris, ma el kontinuigis skribar pri homala yuri por nelegala revuo, malgre plura minaci di morto e di enkarcerigeso. Alexeyeva exilesis ad [[Usa]] (1977) e laboris por la Helsinki Grupo di Moskva, de ube el advokis la Rusiana guvernerio ameliorar la situeso pri homala yuri en elua hemo-lando. Pos disfalo di la Soviet-Uniono el retrovenis en [[Rusia]]. Kande [[Vladimir Putin]] donis plaso ad el en la konsilistaro, el ne cesis esar kritikem e pledis la [[demokratio]] segun version ocidentala. El - kun [[Memorial]] - ganis la [[Premio Saharov por Libereso di Penso|premio Saharov]] (2009). Dum ta sama yaro el arestesis pro manifestar por la defenso di artiklo 31 di la Rusiana konstituco, qua permisas pacoza manifesti. Alexeyeva restis aktiva til elua morto. {{DEFAULTSORT:Alexeyeva, Lyudmila}} [[Kategorio:Rusian aktivisti por homala yuri]] 2y2pma44kj7l8myndfo9yim6oo9ht9o 1120206 1120196 2026-05-20T22:22:18Z Idisto 28999 /* */ 1120206 wikitext text/x-wiki [[File:Strategy31 2010-01-31-3 Alexeyeva.jpg|eta|Lyudmila Alexeyeva dum manifesto Strategio-13 (2010)]] '''Lyudmila Mihailovna Alexeyeva''' (en la [[Rusa linguo|Rusiana]]: Людмила Михайловна Алексеева; n. [[Yevpatoriya]] ([[Soviet-Uniono]]), la [[20ma di julio]] [[1927]] – m. [[Moskva]], la [[8ma di decembro]] [[2018]]) esis [[Rusia|Rusian]] aktivisto por [[homala yuri]]. El esis la prezidanto di la [[Helsinki-Grupo di Moskva]] quan el - kun [[Andrei Dmitriyevich Saharov|Andreyi Saharov]] fondis en 1989. En 2000 el esis membro di la ''Rusiana Prezidantala Konsilistaro por la Civila Socio e Homala Yuri''. Sub [[Stalin]] el pledis la liberigo di politikal enkarcerigiti en la Soviet-Uniono. Pos elua aktiveso dum la yari 60 e 70 el ekpulsesis la [[Komunista Partiso di Soviet-Uniono|partiso]] e desemployesis del editerio ube el laboris, ma el kontinuigis skribar pri homala yuri por nelegala revuo, malgre plura minaci di morto e di enkarcerigeso. Alexeyeva exilesis ad [[Usa]] (1977) e laboris por la Helsinki-Grupo di Moskva, de ube el advokis la Rusiana guvernerio ameliorar la situeso pri homala yuri en elua hemo-lando. Pos disfalo di la Soviet-Uniono el retrovenis en [[Rusia]]. Kande [[Vladimir Putin]] donis plaso ad el en la konsilistaro, el ne cesis esar kritikem e pledis [[demokratio]] segun version ocidentala. El - kun [[Memorial]] - ganis la [[Premio Saharov por Libereso di Penso|premio Saharov]] (2009). Dum ta sama yaro el arestesis pro manifestar por la defenso di artiklo 31 di la Rusiana konstituco, qua permisas pacoza manifesti. Alexeyeva restis aktiva til elua morto. {{DEFAULTSORT:Alexeyeva, Lyudmila}} [[Kategorio:Rusian aktivisti por homala yuri]] f91hb3eyhkrzv5rg17hph6kaapv8cim 14 114233 1120184 2026-05-20T19:46:25Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Ciencala komuniko]] [[Kategorio:Ambiental edukado|komuniko]] [[Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] [[Kategorio:Ambient-sociala cienco|komuniko]] [[Kategorio:Ekologiismo]]' 1120184 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ciencala komuniko]] [[Kategorio:Ambiental edukado|komuniko]] [[Kategorio:Humanistala cienci pri ambiento]] [[Kategorio:Ambient-sociala cienco|komuniko]] [[Kategorio:Ekologiismo]] 9j6ntenv2aisugsa8i6cmhuncbk2d4v 14 114234 1120185 2026-05-20T19:47:13Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Ambiento|terminaro]] [[Kategorio:Ambientala komuniko|terminaro]] [[Kategorio:Ciencala terminaro]] [[Kategorio:Terminaro]]' 1120185 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ambiento|terminaro]] [[Kategorio:Ambientala komuniko|terminaro]] [[Kategorio:Ciencala terminaro]] [[Kategorio:Terminaro]] 8i9a1iq8is9fwbghl1n9hlqujcmnjfa 14 114235 1120186 2026-05-20T19:47:52Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Ambient-sociala cienco]] [[Kategorio:Ambientala terminaro]] [[Kategorio:Sociala konceptaji]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]]' 1120186 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Ambient-sociala cienco]] [[Kategorio:Ambientala terminaro]] [[Kategorio:Sociala konceptaji]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]] hvtyf133q94z0w37h66nsadxwtm29kz 14 114236 1120198 2026-05-20T20:18:50Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Filozofio di cienco]] [[Kategorio:Filozofiala konceptaji segun fako]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]]' 1120198 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Filozofio di cienco]] [[Kategorio:Filozofiala konceptaji segun fako]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]] ncgrqmbcil9rxzwuvo71wd6cc6exv4b 14 114237 1120199 2026-05-20T20:22:45Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Metrala sistemo]] [[Kategorio:Fizikala quantesi]]' 1120199 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Metrala sistemo]] [[Kategorio:Fizikala quantesi]] day6wqmmxtqqnyqh58ftkb95hjfwem6 14 114238 1120201 2026-05-20T20:31:07Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Astronomio]] [[Kategorio:Fundamentala fizikala konceptaji]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]]' 1120201 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Astronomio]] [[Kategorio:Fundamentala fizikala konceptaji]] [[Kategorio:Konceptaji en cienco segun fako]] hjtnxmeso05nnfrxl3r7z1wr6tzu0h5 14 114239 1120202 2026-05-20T20:34:04Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Dinamikala sistemi]] [[Kategorio:Astronomial objekti]] [[Kategorio:Cielala mekaniko]]' 1120202 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Dinamikala sistemi]] [[Kategorio:Astronomial objekti]] [[Kategorio:Cielala mekaniko]] rawctiakp8punj58dcrfn27ph3tktt5 0 114240 1120210 2026-05-21T03:24:07Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Arkivo:Drei Frauen am Pranger, China, Anonym, um 1875.jpg|right|400px]] '''Kriminologio'''{{vortostando|stando=-|yaro=2026}} esas interdiciplinala studii pri krimino ed eratika konduto. == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:Kriminologio|*]] [[Kategorio:Akademiala diciplini]] [[Kategorio:Kondutala cienci]] [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:Kriminala psikologio]] [[Kategorio:Kriminalistikala psikologio]] [[Kategorio:Interciencala faki di sociologio]] Kategorio...' 1120210 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Drei Frauen am Pranger, China, Anonym, um 1875.jpg|right|400px]] '''Kriminologio'''{{vortostando|stando=-|yaro=2026}} esas interdiciplinala studii pri krimino ed eratika konduto. == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:Kriminologio|*]] [[Kategorio:Akademiala diciplini]] [[Kategorio:Kondutala cienci]] [[Kategorio:Sociala cienci]] [[Kategorio:Kriminala psikologio]] [[Kategorio:Kriminalistikala psikologio]] [[Kategorio:Interciencala faki di sociologio]] [[Kategorio:Klasifiko pri precipua temi]] 355g5bjk5h0caa58z3rbqzbkylw1090 14 114241 1120211 2026-05-21T03:30:23Z ThWiki1910 31363 Pagino kreesis kun '[[Kategorio:Kriminologio]] [[Kategorio:Jurisprudenco]] [[Kategorio:Kriminala yusteso]] [[Kategorio:Aplikata cienci]]' 1120211 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kriminologio]] [[Kategorio:Jurisprudenco]] [[Kategorio:Kriminala yusteso]] [[Kategorio:Aplikata cienci]] jhml8fcghm1bjr9ynnt0ju1xi21283z