Wikipedio iowiki https://io.wikipedia.org/wiki/Frontispico MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Specala Debato Uzanto Uzanto Debato Wikipedio Wikipedio Debato Arkivo Arkivo Debato MediaWiki MediaWiki Debato Shablono Shablono Debato Helpo Helpo Debato Kategorio Kategorio Debato TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 986 1130855 1106239 2026-08-29T06:42:57Z Martin Macha 2111 29446 /* */ 1130855 wikitext text/x-wiki {{Landi | Nomo = Norvegia | Lokala_nomo = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg | Flago = Flag of Norway.svg | Blazono = Coat of Arms of Norway.svg | Imajo_mapo = Europe-Norway.svg | Chefurbo = [[Oslo]] | Habitanti_chefurbo = {{formatnum:634463}} (2018) | Precipua_urbo = [[Oslo]] | Oficala_lingui = [[Norvegiana linguo|Norvegiana]] | Guvernerio = [[Monarkio]] | Nomo_listo_chefo_stato = Listo pri monarki di Norvegia | Titulo_chefo_stato = Rejo | Chefo_di_stato = [[Haakon Magnus di Norvegia|Haakon la 8ma]] | Nomo_listo_chefo_guverno= Listo pri chefministri di Norvegia | Titulo_chefo_guverno = Chefministro | chefo_guverno = [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) | Surfaco = {{formatnum:385207}}<ref name="kart_2019">{{Extera ligilo|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|titulo=Arealstatistics for Norway 2019|editero=Kartverket, mapping directory for Norway|publikigita ye=2019|vidita ye=23ma di marto 2019}}</ref> | Rango_surfaco = 67 | Surfaco_aquo = 6 | Habitanti = {{formatnum:5627400}}<ref name="ssbf" /> | Rango_habitanti = 120 | Yaro = 2026 | Denseso di habitantaro = 14,6 | Reto_kodexo = .no | Nomo_himno = ''Ja, vi elsker dette landet''<br />[[Arkivo:Norway (National Anthem).ogg]] | Pekunio = [[Krona di Norvegia]] }} '''Norvegia''' esas lando jacanta an nordal [[Europa]]. Ol havas kom vicini [[Rusia]] e [[Finlando]] nord-este, e [[Suedia]] este. Sude e weste jacas l'[[oceano]] [[Atlantiko]], e norde, l'[[Arktika oceano]]. == Historio == [[Arkivo:AltaRockCarvingsFences.jpg|thumb|280px|left|Prehistoriala pikturi en Alta.]] {{PA|Historio di Norvegia}} Arkeologiala restaji indikis ke populi ja vivis en la regiono di la nuna Norvegia depos {{formatnum:10000}} yari a.K. Li arivis ibe kande la situo di lua litoro posibligis navigar, peskar e chasar. Ca populi esis nomada, e habitis Magerøya cirkume 9.300 aK. Multa historiisti opinionas ke [[Skandinavia]]na populi originis de la nuna [[Germania]].<ref>http://hpgl.stanford.edu/publications/EJHG_2002_v10_521-529.pdf</ref> Til la komenco di la [[9ma yarcento]] multa mikra rejii existis em la nuna Norvegia. [[Harald la 1ma di Norvegia|Harald Hårfagre]] unionis li e divenis rejulo di Norvegia en [[872]]. Dum [[vikingo|Vikinga]] epoko (de la [[8ma yarcento|8ma]] til la [[11ma yarcento]]) eventis expanso a nova teritorii ed ekmigrado di habitanti. Vikingi koloniigis [[Islando]], [[Faero]], [[Grenlando]] e parto di [[Britania]], [[Irlando]] e [[Francia]]. Nuna [[Limerick]], [[Dublin]] e Waterford, en Irlando, fondesis dal Norvegiana Vikingi.<ref>RF Foster: "The Oxford History of Ireland", Oxford University Press, 1989</ref> [[Arkivo:Kalmar Union ca. 1400.svg|thumb|left|280px|[[Kalmar-Uniono]] cirkum la yaro 1400.]] Dum la 14ma e la 15ma yarcenti [[Dania]], [[Suedia]] e Norvegia [[monarkio|monarkii]] unionesis e formacis [[Kalmar-Uniono]]. Suedia abandonis l'uniono en [[1523]], ma Norvegia restis en ol til [[1814]]. Norvegia nedependanteskis de [[Dania]] ye la [[17ma di mayo]] [[1814]] e nominis Dana princo [[Christian Fredrik]] kom rejulo. Ica fakto esis motivo por Sueda-Norvegiana milito. Norvegia ne povis vinkar la milito, ed aceptis l'uniono kun Suedia. Norvegia nedependanteskis de [[Suedia]] ye la [[7ma di junio]] [[1905]]. Dum l'[[Unesma mondomilito]] la lando restis neutra, ma dum la [[Duesma mondomilito]] [[nacional-socialista Germania]] invadis ol, en [[1940]]. [[Vidkun Quisling]] instalis guvernerio qua kunlaboris kun Germani, ma parto di la habitantaro ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto e sabot-agadi kontre la Germani. En [[1945]] Germani vinkesis, e Vidkun Quisling arestesis ye la [[9ma di mayo]] [[1945]] e mortigesis ye la [[24ma di oktobro]] sam yaro. [[Arkivo:Kong Haakons hjemkomst, 7. juni 1945, Oslos ordfører ønsker kongefamilien velkommen hjem, Oslo Museum, OB.F12570p - Crop.jpg|thumb|320px|left|[[Einar Gerhardsen]] salutas retroiro di [[Haakom la 7ma di Norvegia|Haakom la 7ma]] a Norvegia, ye la [[7ma di junio]] [[1945]].]] [[Einar Gerhardsen]] divenis l'unesma chefministro di la lando pos la milito, e guvernis de la [[25ma di junio]] [[1945]] til la [[9ma di novembro]] [[1951]]. Il adoptis [[John Maynard Keynes|Keynesana]] teorii por rikonstruktar l'ekonomio. En [[1969]], [[petrolo]] deskovresis en Norvegiana litoro. En [[1973]] la lando fondis sua propra petrolo-kompanio, Statoil. En du plebiciti - [[1972]] e [[1994]] - Norvegiana populo manifestis deziro pri ne enirar l'[[Europana Uniono]], quankam la lando aceptis partoprenar en la komuna merkato ed en la [[konkordo Schengen]]. En [[1981]] la lando elektis lua unesma chefministrino: [[Gro Harlem Brundtland]], qua guvernis de februaro til novembro ta yaro. En 1986, pos la renunco di [[Kåre Willoch]] el itere divenis chefministro, til 1989. Dum la yari 1990a, Norvegia pagis komplete lua extera debo. Anke dum la yari 1990a kelka granda entraprezi publika privatigesis, exemple Statoil, Telenor e Kongsberg. En 2001, Norvegia decidis sendar trupi por luktar che [[milito en Afganistan]], ed en 2003 ol sendis trupi por invadar [[Irak]]. En 2011, neonaziisto [[Anders Behring Breivik]] invadis kampeyo di yuni che insulo Utøya e pafis kontre personi, mortiganta 77 individui. To esis la maxim serioza masakro facita da singla individuo en la historio.<ref>{{Extera ligilo |titulo=The Top 5 Worst Gun Massacres by an Individual |url=https://top5ofanything.com/list/db8a4490/Worst-Gun-Massacres-by-an-Individual |editero=top5ofanything.com}}</ref> == Politiko == [[Arkivo:Det_Kongelige_Slott_85500_1.jpg|thumb|320px|Rejala palaco en [[Oslo]].]] [[Arkivo:Storting Spring 2016.JPG|thumb|320px|left|Parlamento (''Storting'') di Norvegia.]] Segun lua [[konstituco]], adoptita ye la [[16ma di mayo]] [[1814]], Norvegia esas [[konstitucala monarkio]]. Rejulo [[Harald la 5ma di Norvegia|Harald la 5ma]] esas la [[chefo di stato]] pos [[1991]], e lua povi esas nur reprezentiva e ceremoniala. La [[chefministro]] - nun [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) - esas la [[chefo di guvernerio]]. En [[1913]] la lando aprobis lego qua darfis [[muliero|mulieri]] votar. La parlamento (''Stortinget'') havas unika chambro kun 169 membri qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ja [[judiciala povo]] kompozesas da supra korto kun 19 membri, regional apelo-korti, urbala e komunala korti, e konsilantari por koncilio<ref>[http://www.norway.org/aboutnorway/society/political/judiciary/ "The Judiciary"] www.norway.org</ref>. == Geografio == [[Arkivo:Norway-map.png|thumb|280px|Norvegia kun lua precipua urbi.]] [[Arkivo:GaldhøpiggenFromFannaråki.jpg|thumb|left|320px|Monto Galdhøpiggen, la maxim alta di Norvegia.]] Granda parto di Norvegiana teritorio esas montoza e kovrata da [[glaciero|glacieri]], e lua peizajo modifikesis dum yarmili pro [[glacial erodo]]. Lua nerekta [[litoro]] havas centi di [[fyordo|fyordi]] e mili di insuleti. Ol havas {{formatnum:2542}} km di sika frontieri kun [[Suedia]], [[Finlando]] e [[Rusia]] este, e {{formatnum:25148}} km di litoro en la kontinento ({{formatnum:83281}} km kande on inkluzas la insuli, e {{formatnum:92260}} km inkluzite [[Svalbard]] e [[Jan Mayen]]). Lua maxim alta monto esas ''Galdhøpiggen'', kun {{formatnum:2469}} m di [[altitudo]]. La sudo di Norvegia havas plu varma klimato e recevas plua [[pluvo|pluvi]] kam la nordo. Dum [[somero]] en sudo, la regioni di [[fyordo|fyordi]] e vali doplanda recevas min [[vento|venti]] e havas la maxim alta mezvalora temperaturi (17°C en Oslofjord). Sud-weste e sude, la lando recevas multa [[pluvo-quanto]], qua superiras 3.500 mm omnayare. Dum la [[printempo]] la diferi di temperaturi inter la nordo e la sudo di la lando esas maxima. [[Arkivo:Fredrikstad BridgeacrossGlomma01.JPG|320px|left|thumb|Fluvio Glomma proxim Fredrikstad.]] La maxim multa fluvii di Norvegia esas kurta, pro la relevo di la lando. Lua precipua [[fluvio]] esas ''Glomma'', longa de 601 km. Existas multa aquofali, di qui la maxim alta esas ''Kjelfossen'' (alta de 840 m) e ''Søndre Mardalsfoss'' (alta de 705 m). Norvegia havas richa [[biodiverseso]]: en la lando existas 450 speci di [[ucelo|uceli]], 90 speci di [[mamifero|mamiferi]], cirkume 16.000 di insekti, e 2.800 speci di vaskulala planti, di qui 13 esas endemika. La naturala [[vejetantaro]] varias segun la [[latitudo]]: ordinare existas min multa diferanta speci di [[arboro|arbori]] kam la regioni [[Nord-Amerika]]na en la sama latitudo. To eventas por esar nefacila la disperso di arborala semini de la sudo di Europa vers Norvegia: la riveri en Norvegia ordinare fluas norde til sude, e la montari formacas barieri por la venti e por la disperso di semini. [[Tundro]] kovras 32% de la surfaco di la lando, nome norde, ed en montoza regioni. == Ekonomio == [[Arkivo:Norway treemap.png|thumb|280px|L'exportaci di Norvegia en 2012.]] [[Arkivo:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|thumb|left|280px|[[Petrolo|Petrolala]] platformo en [[Norda Maro]].]] {{PA|Ekonomio di Norvegia}} Norvegia havas la duesma maxim granda [[TNP]] per persono di [[Europa]], dop [[Luxemburgia]]. La lando havas vasta jaceyi di [[petrolo]], [[naturala gaso]], minerali, abundanta [[ligno]], fishi, [[aquo]] ed hidroelektral energio. L'exportaci di petrolo e [[naturala gaso]] reprezentas 20% de la TNP. Lua [[ekonomio]] mixas moderna privata sektoro e [[libera merkato]] kun statala entraprezi e sistemo di publika sekureso sociala. La guvernerio administras la sektori di [[petrolo]], hidroelektrala energio, la produktado di [[aluminio]], la maxim granda banko de la lando e la maxim granda telekomunikala entraprezo, ''Telenor''. En du plebiciti - [[1972]] e [[1994]] - la habitantaro di Norvegia refuzis membreskar l'[[Europana Uniono]]. Tamen, la lando partoprenas en la komuna merkato ed en la [[konkordo Schengen]] kun EU, e formacas l'[[Europana konkordo pri libera merkato]] - EFTA - kun [[Suisia]], [[Islando]] e [[Liechtenstein]]. == Demografio == [[Arkivo:Voksen skoles musikkorps est 1958 IMG 4971.JPG|thumb|320px|left|Studianti celebras la Dio di la Konstituco en Oslo.]] [[Arkivo:Norske_Målgreiner.png|thumb|250px|Dialekti di la Norvegiana linguo.]] Segun statistiki de 2026, Norvegia havis {{formatnum:5627400}} habitanti.<ref name="ssbf">{{Extera ligilo|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|titulo=Population, 2026-01-01|editero=Statistics Norway|publikigita ye=2026-02-25|vidita ye=2026-02-25|idiomo=en}}</ref> La maxim multa (83,2%) esas Norvegi, inkluzite cirkume 60.000 Sami. Altra Europani esis 8,3%, ed altra populi esis 8,5%.<ref name=CIA>{{Extera ligilo|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/|titulo=Europe::Norway|editero=CIA |vidita ye=17ma di februaro 2019}}</ref> Oficala inquesto publikigita en 2012 montris ke 86% de la habitantaro havis adminime 1 genitoro naskinta en Norvegia.<ref name="ssb.no">{{Extera ligilo|url=http://web.archive.org/web/20130206040422/http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/tab-2012-04-26-04-en.html |titulo=Persons with immigrant background by immigration category, country background and gender.|publikigita ye=1ma di januaro 2012 (korektita ye la 30ma di aprilo 2012)|editero=ssb.no }}</ref> Plua kam 710.000 personi (14% de la habitantaro)<ref name="refereA">{{Extera ligilo|skriptisto= Questions about immigrant-related statistics |url=http://www.ssb.no/en/innvandring-og-innvandrere/nokkeltall |titulo=Key figures Immigration and immigrants - SSB |editero=Ssb.no |publikigita ye=20ma di junio 2013 |vidita ye=15ma di februaro 2018}}</ref> esas enmigranti e lia decendanti. De la enmigranti, 39% havas Ocidental origino (Australiani, altra Europani...), e 61% havas Aziana od Afrikana origino ([[Maroko|Marokani]], [[Pakistan]]ani, edc.). [[Norvegiana linguo]] oficale skribesas per du formi: la tradicionala ''Bokmål'' e la moderna ''Nynorsk'', kreita en 1929. Cirkume 85% til 90% ek la Norvegiani preferas skribar per ''Bokmål''. Ne existas unika pronunco por la Norvegiana linguo, ed existas multa dialekti en la lando. Minoritati parolas la lingui Sami e la linguo Kver, qua judikesas kom dialekto de la Finlandana linguo. Eduko en Norvegia esas obligata por omna pueri de 6 til 15 yari. Segun statistiki de 2015, 100% de la habitantaro savas lektar e skribar<ref>{{extera ligilo|url=https://www.indexmundi.com/norway/literacy.html|titulo=Norway Literacy|editero=Index Mundi|idiomo={{en}}|vidita ye=30ma di agosto 2023}}</ref>. Norvegia havas 10 universitati e 24 fakultati publika, ed anke privata fakultati. Publika instrukto esas gratuita por civitani de [[Europana Uniono]], de EEA o Suisiani, ma altri mustas pagar instrukto-honorarii qui povas variar de 80 mil til 400 mil ''kroner'' po yaro<ref name=":0">{{extera ligilo |publikigita ye=30ma di januaro 2023 |titulo=Tuition Fees In Norway: Detailed Guide For 2023 – The Norway Guide |url=https://thenorwayguide.com/tuition-fees-in-norway/ |editero=thenorwayguide.com |idiomo={{en}}}}</ref>. Segun [[religio]], la maxim multa habitanti esas [[Luteranismo|Luterani]]: 71,5%. Katoliki Romana esis 2,8%, altra Kristani esis 3,9%, Mohamedani esis 2,8%, altri esis 2%, e 7,6% ne informis pri religio segun statistiki de 2016<ref name=CIA/>. {{10 maxim grand urbi | regiono= Norvegia | dato= 2013 | nomo1 = Oslo | hab1 = 925228 | nomo2 = Bergen | hab2 = 247731 | nomo3 = Trondheim | hab3 = 169972 | nomo4 = Stavanger | hab4 = 132102 | nomo5 = Drammen | hab5 = 110503 | nomo6 = Fredrikstad | hab6 = 78428 | nomo7 = Skien | hab7 = 63952 | nomo8 = Kristiansand | hab8 = 58662 | nomo9 = Sarpsborg | hab9 = 54192 | nomo10 = Tønsberg | hab10 = 49735 | imajo1 = Downtown Oslo Norway skyline.png | imajo2 = Fløyen view on Bergen edit.jpg | fonto= Statistiki Norvegia<ref>[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/beftett/aar/2014-07-01?fane=tabell&sort=nummer&tabell=186162 Statistics Norway]</ref> }} == Kulturo == [[Arkivo:Edvard Munch 1921.jpg|thumb|280px|[[Edvard Munch]], la maxim konocata Norvegiana piktisto.]] [[Arkivo:Frits_Thaulow_at_work.jpg|thumb|280px|left|[[Frits Thaulow]]]] L'expresionista [[Edvard Munch]] esas la maxim bone konocata Nederlandana piktisto en tota mondo. [[Johan Christian Dahl]], konocata kom J. C. Dahl (1788-1857), judikesas kom "la patro di la pikturo di peizaji en Norvegia". [[Frits Thaulow]] esas la precipua piktisto de Norvegian [[Impresionismo]], dum ke [[Christian Krohg]] esis la precipua de Norvegiana realismo. Norvegiana [[literaturo]] developis multe dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti, kande aparis [[romantikismo]] e nacionalismo. L'Ora Epoko en Norvegian arti e literaturo eventis dum la 19ma yarcento: l'autori [[Henrik Ibsen]], [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Alexander Kielland]] e [[Jonas Lie]] esis la maxim importanta de ta epoko. Dum la [[20ma yarcento]] tri Norvegiani ganis la [[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Nobel-premio pri literaturo]]: [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Sigrid Undset]] e [[Knut Hamsun]]. [[Arkivo:Mayhem_at_Primavera_Sound.jpg|thumb|left|280px|[[Mayhem]], bando Norvegiana di jenro ''black metal''.]] Pri [[muziko]], tri importanta nomi dum romantika periodo esis [[Edvard Grieg]], [[Rikard Nordraak]] e [[Johan Svendsen]]. La lando anke havas forta tradiciono pri folklorala muziko. La maxim remarkinda nomi en folklorala muziko esas la violinisti Andrea Een, Olav Jørgen Hegge, Vidar Lande, Susanne Lundeng e Annbjørg Lien, e la kantisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg e Odd Nordstoga. Pri moderna muziko, la subjenro ''black metal'' de [[heavy metal]] developesis multe en Norvegia, exemple la bandi [[Mayhem]], Burzum, Darkthrone, Immortal, Emperor, Gorgoroth e Satyricon, qui divenis mondale konocita. La [[cinemo]] Norvegiana obtenis internaciona agnosko. La dokumentala filmo ''Kon-Tiki'' (1950) ganis [[Oscar-premio]] de Usan akademio. Altra filmi indikesis por la premio, ma faliis ganar. [[Knut Erik Jensen]] esas un ek la maxim konocata Norvegiana filmifisti. Pos la [[yari 1990a]] l'industrio cinemala en Norvegia kreskis, e nun produktesas cirkume 20 notinda filmi omnayare. La lando anke uzesas multafoye kom loko por filmuri por produkteri de Hollywood e de altra loki, exemple la ceni pri la glaciala planeto ''Hoth'' de la cinematografuro ''The Empire Strikes Back'' (1980) filmesis en la glaciero Hardangerjøkulen. Kelka ceni de la filmi '' Die Another Day'', ''The Golden Compass'', ''Spies Like Us'' e ''Heroes of Telemark'' e de la televiziono-serii ''Lilyhammer'' e ''Vikings'' anke cinematografesis en Norvegia. La maxim populara [[sporto|sporti]] en Norvegia esas [[futbalo]], biatlo, [[skio]], [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]], e [[handbalo]]. == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:Norvegia|*]] 52cqmd335rsvumesvzk368pib4u61po 1130856 1130855 2026-08-29T06:43:59Z Martin Macha 2111 29446 /* Politiko */ 1130856 wikitext text/x-wiki {{Landi | Nomo = Norvegia | Lokala_nomo = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg | Flago = Flag of Norway.svg | Blazono = Coat of Arms of Norway.svg | Imajo_mapo = Europe-Norway.svg | Chefurbo = [[Oslo]] | Habitanti_chefurbo = {{formatnum:634463}} (2018) | Precipua_urbo = [[Oslo]] | Oficala_lingui = [[Norvegiana linguo|Norvegiana]] | Guvernerio = [[Monarkio]] | Nomo_listo_chefo_stato = Listo pri monarki di Norvegia | Titulo_chefo_stato = Rejo | Chefo_di_stato = [[Haakon Magnus di Norvegia|Haakon la 8ma]] | Nomo_listo_chefo_guverno= Listo pri chefministri di Norvegia | Titulo_chefo_guverno = Chefministro | chefo_guverno = [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) | Surfaco = {{formatnum:385207}}<ref name="kart_2019">{{Extera ligilo|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|titulo=Arealstatistics for Norway 2019|editero=Kartverket, mapping directory for Norway|publikigita ye=2019|vidita ye=23ma di marto 2019}}</ref> | Rango_surfaco = 67 | Surfaco_aquo = 6 | Habitanti = {{formatnum:5627400}}<ref name="ssbf" /> | Rango_habitanti = 120 | Yaro = 2026 | Denseso di habitantaro = 14,6 | Reto_kodexo = .no | Nomo_himno = ''Ja, vi elsker dette landet''<br />[[Arkivo:Norway (National Anthem).ogg]] | Pekunio = [[Krona di Norvegia]] }} '''Norvegia''' esas lando jacanta an nordal [[Europa]]. Ol havas kom vicini [[Rusia]] e [[Finlando]] nord-este, e [[Suedia]] este. Sude e weste jacas l'[[oceano]] [[Atlantiko]], e norde, l'[[Arktika oceano]]. == Historio == [[Arkivo:AltaRockCarvingsFences.jpg|thumb|280px|left|Prehistoriala pikturi en Alta.]] {{PA|Historio di Norvegia}} Arkeologiala restaji indikis ke populi ja vivis en la regiono di la nuna Norvegia depos {{formatnum:10000}} yari a.K. Li arivis ibe kande la situo di lua litoro posibligis navigar, peskar e chasar. Ca populi esis nomada, e habitis Magerøya cirkume 9.300 aK. Multa historiisti opinionas ke [[Skandinavia]]na populi originis de la nuna [[Germania]].<ref>http://hpgl.stanford.edu/publications/EJHG_2002_v10_521-529.pdf</ref> Til la komenco di la [[9ma yarcento]] multa mikra rejii existis em la nuna Norvegia. [[Harald la 1ma di Norvegia|Harald Hårfagre]] unionis li e divenis rejulo di Norvegia en [[872]]. Dum [[vikingo|Vikinga]] epoko (de la [[8ma yarcento|8ma]] til la [[11ma yarcento]]) eventis expanso a nova teritorii ed ekmigrado di habitanti. Vikingi koloniigis [[Islando]], [[Faero]], [[Grenlando]] e parto di [[Britania]], [[Irlando]] e [[Francia]]. Nuna [[Limerick]], [[Dublin]] e Waterford, en Irlando, fondesis dal Norvegiana Vikingi.<ref>RF Foster: "The Oxford History of Ireland", Oxford University Press, 1989</ref> [[Arkivo:Kalmar Union ca. 1400.svg|thumb|left|280px|[[Kalmar-Uniono]] cirkum la yaro 1400.]] Dum la 14ma e la 15ma yarcenti [[Dania]], [[Suedia]] e Norvegia [[monarkio|monarkii]] unionesis e formacis [[Kalmar-Uniono]]. Suedia abandonis l'uniono en [[1523]], ma Norvegia restis en ol til [[1814]]. Norvegia nedependanteskis de [[Dania]] ye la [[17ma di mayo]] [[1814]] e nominis Dana princo [[Christian Fredrik]] kom rejulo. Ica fakto esis motivo por Sueda-Norvegiana milito. Norvegia ne povis vinkar la milito, ed aceptis l'uniono kun Suedia. Norvegia nedependanteskis de [[Suedia]] ye la [[7ma di junio]] [[1905]]. Dum l'[[Unesma mondomilito]] la lando restis neutra, ma dum la [[Duesma mondomilito]] [[nacional-socialista Germania]] invadis ol, en [[1940]]. [[Vidkun Quisling]] instalis guvernerio qua kunlaboris kun Germani, ma parto di la habitantaro ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto e sabot-agadi kontre la Germani. En [[1945]] Germani vinkesis, e Vidkun Quisling arestesis ye la [[9ma di mayo]] [[1945]] e mortigesis ye la [[24ma di oktobro]] sam yaro. [[Arkivo:Kong Haakons hjemkomst, 7. juni 1945, Oslos ordfører ønsker kongefamilien velkommen hjem, Oslo Museum, OB.F12570p - Crop.jpg|thumb|320px|left|[[Einar Gerhardsen]] salutas retroiro di [[Haakom la 7ma di Norvegia|Haakom la 7ma]] a Norvegia, ye la [[7ma di junio]] [[1945]].]] [[Einar Gerhardsen]] divenis l'unesma chefministro di la lando pos la milito, e guvernis de la [[25ma di junio]] [[1945]] til la [[9ma di novembro]] [[1951]]. Il adoptis [[John Maynard Keynes|Keynesana]] teorii por rikonstruktar l'ekonomio. En [[1969]], [[petrolo]] deskovresis en Norvegiana litoro. En [[1973]] la lando fondis sua propra petrolo-kompanio, Statoil. En du plebiciti - [[1972]] e [[1994]] - Norvegiana populo manifestis deziro pri ne enirar l'[[Europana Uniono]], quankam la lando aceptis partoprenar en la komuna merkato ed en la [[konkordo Schengen]]. En [[1981]] la lando elektis lua unesma chefministrino: [[Gro Harlem Brundtland]], qua guvernis de februaro til novembro ta yaro. En 1986, pos la renunco di [[Kåre Willoch]] el itere divenis chefministro, til 1989. Dum la yari 1990a, Norvegia pagis komplete lua extera debo. Anke dum la yari 1990a kelka granda entraprezi publika privatigesis, exemple Statoil, Telenor e Kongsberg. En 2001, Norvegia decidis sendar trupi por luktar che [[milito en Afganistan]], ed en 2003 ol sendis trupi por invadar [[Irak]]. En 2011, neonaziisto [[Anders Behring Breivik]] invadis kampeyo di yuni che insulo Utøya e pafis kontre personi, mortiganta 77 individui. To esis la maxim serioza masakro facita da singla individuo en la historio.<ref>{{Extera ligilo |titulo=The Top 5 Worst Gun Massacres by an Individual |url=https://top5ofanything.com/list/db8a4490/Worst-Gun-Massacres-by-an-Individual |editero=top5ofanything.com}}</ref> == Politiko == [[Arkivo:Det_Kongelige_Slott_85500_1.jpg|thumb|320px|Rejala palaco en [[Oslo]].]] [[Arkivo:Storting Spring 2016.JPG|thumb|320px|left|Parlamento (''Storting'') di Norvegia.]] Segun lua [[konstituco]], adoptita ye la [[16ma di mayo]] [[1814]], Norvegia esas [[konstitucala monarkio]]. Rejulo [[Haakon Magnus di Norvegia|Haakon la 8ma]] esas la [[chefo di stato]] pos [[2026]], e lua povi esas nur reprezentiva e ceremoniala. La [[chefministro]] - nun [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) - esas la [[chefo di guvernerio]]. En [[1913]] la lando aprobis lego qua darfis [[muliero|mulieri]] votar. La parlamento (''Stortinget'') havas unika chambro kun 169 membri qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ja [[judiciala povo]] kompozesas da supra korto kun 19 membri, regional apelo-korti, urbala e komunala korti, e konsilantari por koncilio<ref>[http://www.norway.org/aboutnorway/society/political/judiciary/ "The Judiciary"] www.norway.org</ref>. == Geografio == [[Arkivo:Norway-map.png|thumb|280px|Norvegia kun lua precipua urbi.]] [[Arkivo:GaldhøpiggenFromFannaråki.jpg|thumb|left|320px|Monto Galdhøpiggen, la maxim alta di Norvegia.]] Granda parto di Norvegiana teritorio esas montoza e kovrata da [[glaciero|glacieri]], e lua peizajo modifikesis dum yarmili pro [[glacial erodo]]. Lua nerekta [[litoro]] havas centi di [[fyordo|fyordi]] e mili di insuleti. Ol havas {{formatnum:2542}} km di sika frontieri kun [[Suedia]], [[Finlando]] e [[Rusia]] este, e {{formatnum:25148}} km di litoro en la kontinento ({{formatnum:83281}} km kande on inkluzas la insuli, e {{formatnum:92260}} km inkluzite [[Svalbard]] e [[Jan Mayen]]). Lua maxim alta monto esas ''Galdhøpiggen'', kun {{formatnum:2469}} m di [[altitudo]]. La sudo di Norvegia havas plu varma klimato e recevas plua [[pluvo|pluvi]] kam la nordo. Dum [[somero]] en sudo, la regioni di [[fyordo|fyordi]] e vali doplanda recevas min [[vento|venti]] e havas la maxim alta mezvalora temperaturi (17°C en Oslofjord). Sud-weste e sude, la lando recevas multa [[pluvo-quanto]], qua superiras 3.500 mm omnayare. Dum la [[printempo]] la diferi di temperaturi inter la nordo e la sudo di la lando esas maxima. [[Arkivo:Fredrikstad BridgeacrossGlomma01.JPG|320px|left|thumb|Fluvio Glomma proxim Fredrikstad.]] La maxim multa fluvii di Norvegia esas kurta, pro la relevo di la lando. Lua precipua [[fluvio]] esas ''Glomma'', longa de 601 km. Existas multa aquofali, di qui la maxim alta esas ''Kjelfossen'' (alta de 840 m) e ''Søndre Mardalsfoss'' (alta de 705 m). Norvegia havas richa [[biodiverseso]]: en la lando existas 450 speci di [[ucelo|uceli]], 90 speci di [[mamifero|mamiferi]], cirkume 16.000 di insekti, e 2.800 speci di vaskulala planti, di qui 13 esas endemika. La naturala [[vejetantaro]] varias segun la [[latitudo]]: ordinare existas min multa diferanta speci di [[arboro|arbori]] kam la regioni [[Nord-Amerika]]na en la sama latitudo. To eventas por esar nefacila la disperso di arborala semini de la sudo di Europa vers Norvegia: la riveri en Norvegia ordinare fluas norde til sude, e la montari formacas barieri por la venti e por la disperso di semini. [[Tundro]] kovras 32% de la surfaco di la lando, nome norde, ed en montoza regioni. == Ekonomio == [[Arkivo:Norway treemap.png|thumb|280px|L'exportaci di Norvegia en 2012.]] [[Arkivo:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|thumb|left|280px|[[Petrolo|Petrolala]] platformo en [[Norda Maro]].]] {{PA|Ekonomio di Norvegia}} Norvegia havas la duesma maxim granda [[TNP]] per persono di [[Europa]], dop [[Luxemburgia]]. La lando havas vasta jaceyi di [[petrolo]], [[naturala gaso]], minerali, abundanta [[ligno]], fishi, [[aquo]] ed hidroelektral energio. L'exportaci di petrolo e [[naturala gaso]] reprezentas 20% de la TNP. Lua [[ekonomio]] mixas moderna privata sektoro e [[libera merkato]] kun statala entraprezi e sistemo di publika sekureso sociala. La guvernerio administras la sektori di [[petrolo]], hidroelektrala energio, la produktado di [[aluminio]], la maxim granda banko de la lando e la maxim granda telekomunikala entraprezo, ''Telenor''. En du plebiciti - [[1972]] e [[1994]] - la habitantaro di Norvegia refuzis membreskar l'[[Europana Uniono]]. Tamen, la lando partoprenas en la komuna merkato ed en la [[konkordo Schengen]] kun EU, e formacas l'[[Europana konkordo pri libera merkato]] - EFTA - kun [[Suisia]], [[Islando]] e [[Liechtenstein]]. == Demografio == [[Arkivo:Voksen skoles musikkorps est 1958 IMG 4971.JPG|thumb|320px|left|Studianti celebras la Dio di la Konstituco en Oslo.]] [[Arkivo:Norske_Målgreiner.png|thumb|250px|Dialekti di la Norvegiana linguo.]] Segun statistiki de 2026, Norvegia havis {{formatnum:5627400}} habitanti.<ref name="ssbf">{{Extera ligilo|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|titulo=Population, 2026-01-01|editero=Statistics Norway|publikigita ye=2026-02-25|vidita ye=2026-02-25|idiomo=en}}</ref> La maxim multa (83,2%) esas Norvegi, inkluzite cirkume 60.000 Sami. Altra Europani esis 8,3%, ed altra populi esis 8,5%.<ref name=CIA>{{Extera ligilo|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/|titulo=Europe::Norway|editero=CIA |vidita ye=17ma di februaro 2019}}</ref> Oficala inquesto publikigita en 2012 montris ke 86% de la habitantaro havis adminime 1 genitoro naskinta en Norvegia.<ref name="ssb.no">{{Extera ligilo|url=http://web.archive.org/web/20130206040422/http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/tab-2012-04-26-04-en.html |titulo=Persons with immigrant background by immigration category, country background and gender.|publikigita ye=1ma di januaro 2012 (korektita ye la 30ma di aprilo 2012)|editero=ssb.no }}</ref> Plua kam 710.000 personi (14% de la habitantaro)<ref name="refereA">{{Extera ligilo|skriptisto= Questions about immigrant-related statistics |url=http://www.ssb.no/en/innvandring-og-innvandrere/nokkeltall |titulo=Key figures Immigration and immigrants - SSB |editero=Ssb.no |publikigita ye=20ma di junio 2013 |vidita ye=15ma di februaro 2018}}</ref> esas enmigranti e lia decendanti. De la enmigranti, 39% havas Ocidental origino (Australiani, altra Europani...), e 61% havas Aziana od Afrikana origino ([[Maroko|Marokani]], [[Pakistan]]ani, edc.). [[Norvegiana linguo]] oficale skribesas per du formi: la tradicionala ''Bokmål'' e la moderna ''Nynorsk'', kreita en 1929. Cirkume 85% til 90% ek la Norvegiani preferas skribar per ''Bokmål''. Ne existas unika pronunco por la Norvegiana linguo, ed existas multa dialekti en la lando. Minoritati parolas la lingui Sami e la linguo Kver, qua judikesas kom dialekto de la Finlandana linguo. Eduko en Norvegia esas obligata por omna pueri de 6 til 15 yari. Segun statistiki de 2015, 100% de la habitantaro savas lektar e skribar<ref>{{extera ligilo|url=https://www.indexmundi.com/norway/literacy.html|titulo=Norway Literacy|editero=Index Mundi|idiomo={{en}}|vidita ye=30ma di agosto 2023}}</ref>. Norvegia havas 10 universitati e 24 fakultati publika, ed anke privata fakultati. Publika instrukto esas gratuita por civitani de [[Europana Uniono]], de EEA o Suisiani, ma altri mustas pagar instrukto-honorarii qui povas variar de 80 mil til 400 mil ''kroner'' po yaro<ref name=":0">{{extera ligilo |publikigita ye=30ma di januaro 2023 |titulo=Tuition Fees In Norway: Detailed Guide For 2023 – The Norway Guide |url=https://thenorwayguide.com/tuition-fees-in-norway/ |editero=thenorwayguide.com |idiomo={{en}}}}</ref>. Segun [[religio]], la maxim multa habitanti esas [[Luteranismo|Luterani]]: 71,5%. Katoliki Romana esis 2,8%, altra Kristani esis 3,9%, Mohamedani esis 2,8%, altri esis 2%, e 7,6% ne informis pri religio segun statistiki de 2016<ref name=CIA/>. {{10 maxim grand urbi | regiono= Norvegia | dato= 2013 | nomo1 = Oslo | hab1 = 925228 | nomo2 = Bergen | hab2 = 247731 | nomo3 = Trondheim | hab3 = 169972 | nomo4 = Stavanger | hab4 = 132102 | nomo5 = Drammen | hab5 = 110503 | nomo6 = Fredrikstad | hab6 = 78428 | nomo7 = Skien | hab7 = 63952 | nomo8 = Kristiansand | hab8 = 58662 | nomo9 = Sarpsborg | hab9 = 54192 | nomo10 = Tønsberg | hab10 = 49735 | imajo1 = Downtown Oslo Norway skyline.png | imajo2 = Fløyen view on Bergen edit.jpg | fonto= Statistiki Norvegia<ref>[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/beftett/aar/2014-07-01?fane=tabell&sort=nummer&tabell=186162 Statistics Norway]</ref> }} == Kulturo == [[Arkivo:Edvard Munch 1921.jpg|thumb|280px|[[Edvard Munch]], la maxim konocata Norvegiana piktisto.]] [[Arkivo:Frits_Thaulow_at_work.jpg|thumb|280px|left|[[Frits Thaulow]]]] L'expresionista [[Edvard Munch]] esas la maxim bone konocata Nederlandana piktisto en tota mondo. [[Johan Christian Dahl]], konocata kom J. C. Dahl (1788-1857), judikesas kom "la patro di la pikturo di peizaji en Norvegia". [[Frits Thaulow]] esas la precipua piktisto de Norvegian [[Impresionismo]], dum ke [[Christian Krohg]] esis la precipua de Norvegiana realismo. Norvegiana [[literaturo]] developis multe dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti, kande aparis [[romantikismo]] e nacionalismo. L'Ora Epoko en Norvegian arti e literaturo eventis dum la 19ma yarcento: l'autori [[Henrik Ibsen]], [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Alexander Kielland]] e [[Jonas Lie]] esis la maxim importanta de ta epoko. Dum la [[20ma yarcento]] tri Norvegiani ganis la [[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Nobel-premio pri literaturo]]: [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Sigrid Undset]] e [[Knut Hamsun]]. [[Arkivo:Mayhem_at_Primavera_Sound.jpg|thumb|left|280px|[[Mayhem]], bando Norvegiana di jenro ''black metal''.]] Pri [[muziko]], tri importanta nomi dum romantika periodo esis [[Edvard Grieg]], [[Rikard Nordraak]] e [[Johan Svendsen]]. La lando anke havas forta tradiciono pri folklorala muziko. La maxim remarkinda nomi en folklorala muziko esas la violinisti Andrea Een, Olav Jørgen Hegge, Vidar Lande, Susanne Lundeng e Annbjørg Lien, e la kantisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg e Odd Nordstoga. Pri moderna muziko, la subjenro ''black metal'' de [[heavy metal]] developesis multe en Norvegia, exemple la bandi [[Mayhem]], Burzum, Darkthrone, Immortal, Emperor, Gorgoroth e Satyricon, qui divenis mondale konocita. La [[cinemo]] Norvegiana obtenis internaciona agnosko. La dokumentala filmo ''Kon-Tiki'' (1950) ganis [[Oscar-premio]] de Usan akademio. Altra filmi indikesis por la premio, ma faliis ganar. [[Knut Erik Jensen]] esas un ek la maxim konocata Norvegiana filmifisti. Pos la [[yari 1990a]] l'industrio cinemala en Norvegia kreskis, e nun produktesas cirkume 20 notinda filmi omnayare. La lando anke uzesas multafoye kom loko por filmuri por produkteri de Hollywood e de altra loki, exemple la ceni pri la glaciala planeto ''Hoth'' de la cinematografuro ''The Empire Strikes Back'' (1980) filmesis en la glaciero Hardangerjøkulen. Kelka ceni de la filmi '' Die Another Day'', ''The Golden Compass'', ''Spies Like Us'' e ''Heroes of Telemark'' e de la televiziono-serii ''Lilyhammer'' e ''Vikings'' anke cinematografesis en Norvegia. La maxim populara [[sporto|sporti]] en Norvegia esas [[futbalo]], biatlo, [[skio]], [[hokeo sur glacio|hokeo* sur glacio]], e [[handbalo]]. == Referi == {{reflist}} [[Kategorio:Norvegia|*]] gbte0rqbpka6ghlueas1rje91kk0esf 0 35333 1130857 849335 2026-08-29T11:04:53Z Joao Xavier 110 revizo ed augmento di texto + imajo 1130857 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Epikouros_BM_1843.jpg|thumb|250px|Romana skulto pri [[Epikuro]].]] '''Epikurismo''' esas filozofiala skolo fondita en [[Athina]] en 307 a.K.. Lua bazo esis docadi da [[Epikuro]], [[filozofo]] de [[Antiqua Grekia]]. Segun Epikuro, la materio esis la fundamental esenco di la [[naturo]], do omna kozi, inkluzite la [[mento]] e la [[koncio]], originas de material interagi e dependas de fizikala procesi, inkluzite ti qui eventas interne homala [[cerebro]] e [[nervaro]]. Ta konceptajo nomizesas [[materialismo]]. Epikuro anke kredis ke l'universo konsistis ek fundamentala nedividebla kompozanti, nomizita [[atomo|atomi]]. Epikurismo esas formo di [[hedonismo]], e deklaras ke [[plezuro]] esas sua precipua skopo. Tamen, sua konceptajo ke la manko di [[doloro]] e [[timo]] esas la maxima plezuro, e sua advoko pri simpla vivo, establisas la difero inter ol e l'ordinara kompreno pri [[hedonismo]]. Komence, epikurismo defiis [[platonismo]], pose lua precipua opozanto esis filozofiala skolo konocata kom [[stoikismo]], fondita ye 301 a.K. Epikurismo florifis dum la fino di [[Helenismo|Helenala epoko]] e dum l'[[Romana republiko|epoko Romana]], e multa komunitati Epikurista establisesis en Antiokia, [[Alexandria]], [[Rodos]] e [[Herculaneum]]. [[Kategorio:Filozofio]] kymgip17soc8i3v2zl3q8k6zy4vkmc3 1130858 1130857 2026-08-29T11:05:49Z Joao Xavier 110 1130858 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Epikouros_BM_1843.jpg|thumb|250px|Romana skulto pri [[Epikuro]].]] '''Epikurismo''' esas filozofiala skolo fondita en [[Athina]] en 307 a.K.. Lua bazo esis docadi da [[Epikuro]], [[filozofo]] de [[Antiqua Grekia]]. Segun Epikuro, la materio esis la fundamental esenco di la [[naturo]], do omna kozi, inkluzite la [[mento]] e la [[koncio]], originas de material interagi e dependas de fizikala procesi, inkluzite ti qui eventas interne homala [[cerebro]] e [[nervaro]]. Ta konceptajo nomizesas [[materialismo]]. Epikuro anke kredis ke l'universo konsistis ek fundamentala nedividebla kompozanti, nomizita [[atomo|atomi]]. Epikurismo esas formo di [[hedonismo]], e deklaras ke [[plezuro]] esas sua precipua skopo. Tamen, sua konceptajo ke la manko di [[doloro]] e timo esas la maxima plezuro, e sua advoko pri simpla vivo, establisas la difero inter ol e l'ordinara kompreno pri [[hedonismo]]. Komence, epikurismo defiis [[platonismo]], pose lua precipua opozanto esis filozofiala skolo konocata kom [[stoikismo]], fondita ye 301 a.K. Epikurismo florifis dum la fino di [[Helenismo|Helenala epoko]] e dum l'[[Romana republiko|epoko Romana]], e multa komunitati Epikurista establisesis en Antiokia, [[Alexandria]], [[insulo Rodos]] e [[Herculaneum]]. [[Kategorio:Filozofio]] 8hi1t9m53soub3a68h027e29jumpl4o 0 41008 1130824 1130813 2026-08-28T13:04:16Z Joao Xavier 110 +texto, referi 1130824 wikitext text/x-wiki {{21ma yarcento}} La yaro '''2026''' (MMXXVI per Romala algarismi) esas ordinara yaro komencinta ye [[jovdio]] segun [[Gregoriala kalendario]]. Ol esas la 26ma yaro di la triesma yarmilo, la 26ma yaro di la 21ma yarcento, e la 7ma yaro di la [[yari 2020a]]. Che [[Chiniana horoskopo]], 2026 esas la Yaro di la [[Kavalo]]. == Klimato ed ambiento == L'unesma trimestro dil yaro komencis kun alta temperaturi: segun klimatal organizuro ''Copernicus Climate Change Service (C3S)'', januaro 2026 esis la 5ma maxim varma januaro de la historio,<ref name=WMO>{{extera ligilo|url=https://wmo.int/media/news/extreme-heat-cold-precipitation-and-fires-mark-start-of-2026|titulo=Extreme heat, cold, precipitation and fires mark the start of 2026|editero=World Meteorological Organization |idiomo={{en}}|publikigita ye=10ma di februaro 2026}}</ref>, kun mezavalora temperaturo di 12,95 °C, 0,51°C plu alta kam la mezavalora temperaturo kalkulita inter 1991 e 2020. En sudala misfero, temperaturi atingis 49.5°C en Ceduna, [[Australia]], nova rekordo por ta loko<ref name=WMO/>. Samatempe, eventis forta ondi di koldeso en norda misfero, violentoza pluvegi en sudal [[Afrika]] e forta kaloro ed incendii asociita a li en Australia, Chili e Patagonia. Ye la 4ma di januaro, rara [[tornado]] frapis Frattocchie, regiono [[Lazio]], [[Italia]]. Ye la 6ma di januaro, tempestovento ''Goretti'' formacesis, ed ye la 8ma di januaro ol frapis insuli Scilly per venti qui atingis 160 km/h, e [[Kornwal]] per venti qui atingis 198 km/h. Mili di personi restis sen elektro. De la 22ma di januaro til la 8ma di februaro, serio di forta tempesti (Harry, Ingrid, Joseph, Kristin, Leonardo, Marta) frapis [[Iberia]], [[Italia]] ed [[Unionita Rejio]], per venti qui atingis 200 km/horo, ed efektigis inundadi e domaji en substrukturi. Entote 16 personi mortis e plua kam 500 vundesis. Ye la fino di januaro, tempesto ''Kristin'' frapis [[Portugal]] per venti qui atingis 202 km/h, qui renversis arbori, domi ed altra strukturi, e blokusis chosei. Inter 800 mil e 1 milion personi restis tempale sen elektro<ref>{{extera ligilo|url=https://www.bbc.com/news/articles/c205yl3kvzmo|titulo=At least five killed after Storm Kristin hits Portugal |editero=BBC|idiomo={{en}}|publikigita ye=28ma di januaro 2026}}</ref>. En la lando, domaji atingis 5,33 miliard Euri<ref>{{extera ligilo |url=https://eco.sapo.pt/2026/04/28/estado-assume-31-mil-milhoes-de-euros-do-prejuizo-total-de-533-mil-milhoes-provocado-pelas-tempestades/ |titulo=Estado assume 3,1 mil milhões de euros do prejuízo total de 5,33 mil milhões provocado pelas tempestades|editero=Sapo |idiomo={{pt}} |publikigita ye=28ma di aprilo 2026}}</ref>. Ank en januaro, Europa frapesis per forta koldeso-ondi, la maxim forta depos 2010. Samatempe, temperaturi en [[Arktiko]] superiris historiala averajo. En parti de central Azia, Japonia ed estala Rusia, januaro 2026 esis plu humida kam historiala mezavaloro. En februaro, tempesti ''Leonardo'' e ''Marta'' efektigis plusa inundadi e teroglitadi en Portugal e Hispania. Adminime 19 personi mortis e 35 mil habiteyi domajesis. En januaro e februaro, [[Indonezia]] frapesis per pluvegi qui efektigis inundadi e teroglitadi. Ye la 24ma di januaro, tempesti efektigis granda teroglitado en West-Bandung, qua produktis plua kam 80 morti<ref>{{extera ligilo|titulo=Longsor Cisarua, 80 jenazah berhasil diidentifikasi|url=https://kalteng.antaranews.com/berita/807986/longsor-cisarua-80-jenazah-berhasil-diidentifikasi|editero=Antara Kalteng |idiomo={{id}}|publikigita ye=10ma di februaro 2026}}</ref>. En februaro, inundadi anke frapis Nord-Kalimantan. Indonezia e Filipini anke frapesis da ciklono ''Penha''. De la 3ma til la 7ma di februaro, tempesti asociita ad ol frapis Norda Mindanao e Visayas, e produktis 12 morti e 25,5 milion dolari en domaji. Dum l'unesma trimestro di 2026, nenormala pluvegi qui komencabis en decembro afektis cirkume 1,9 milion personi en sudal Afrika, de qui cirkume 723 mil nur en [[Mozambik]]<ref>{{extera ligilo|url=https://reliefweb.int/report/mozambique/southern-africa-floods-and-cyclones-impact-snapshot-february-2026 |titulo=Southern Africa: Floods and Cyclones Impact Snapshot (February 2026)|editero=Reliefweb|idiomo={{en}}|publikigita ye=26ma di februaro 2026}}</ref>. Cirkume 440 mil hektari di kultivita tereni afektesis, bestii mortis e domeyi destruktesis. En [[Malawi]], pluvegi superiris 285 mm en singla dio, ed efektigis inundadi e destrukto di kultivi. En [[Madagaskar]], du tropikala cikloni frapis la lando: ''Fytia'' ye la 31ma di januaro, e ''Gezani'' ye la 10ma di februaro. Le du afektis plua kam 681 mil personi e produktis 71 morti<ref>{{extera ligilo|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-humanitarian-snapshot-january-march-2026|titulo=Madagascar: Humanitarian Snapshot (January to March 2026)|editero=Reliefweb|idiomo={{en}}|publikigita ye=30ma di aprilo 2026}}</ref>. Altralatere, en [[Angola]] eventis forta [[sikeso]] qua afektis kultivi e pastureyi. En [[Kanada]] ed en [[Usa]] eventis forta glacio-tempesto inter la 22ma e la 30ma di januaro, qua interuptis transporti e la furniso di elektro. Ye komenco di februaro, Freeport, en [[Bahama]], enrejistris la maxim basa temperaturo de sua historio. Altralatere, forta kaloro-ondi e basa humideso atmosferala favoris incendiegi che regioni Biobío e Ñuble, en [[Chili]], [[Sud-Amerika]]. Til la komenco di februaro, 21 personi mortabis e plua kam 330 vundabis pro incendii qui brulis plua kam 34 mil hektari e destruktis plua kam 4100 domi en la lando. Ank en [[Arjentinia]], nome en [[Patagonia]], incendii afektis forestala e kultivala regioni. En [[Brazilia]], pluvegi frapis stato [[Minas Gerais]], nome municipi [[Juiz de Fora]] ed [[Ubá]] ye la fino di februaro e komenco di marto. Lokala autoritatozi informis 70 morti, 5 desaparinti e granda destrukto en imobli e vehili, en chosei, e riski pri teroglitadi. En [[Peru]], efekti di ''[[El Ninyo]]'' en la rivo produktis inundadi e teroglitadi, 58 morti e destrukto di chosei e plantacerii. Ank enrejistresis pluvegi en [[Kolumbia]]. De la 10ma til la 24ma di marto enrejistresis serio di tempesti en [[Havayi]]. Dum ta periodo, [[Maui]] recevis entote {{formatnum:1395}} mm di pluvi, preske rekordo historiala. Ye la sudo di [[Oceania]], [[Australia]] enrejistris du kaloro-ondi en januaro. Serio di incendii qui komencis en [[stato Victoria]] ye la 7ma di januaro brulis plua kam 300 mil hektari, destruktis plua kam 300 strukturi ed efektigis 1 morto. Ye la 17ma di marto, tropikala ciklono ''Narelle'' formacesis sur [[Koralia maro]] e translojis su adnorde, kun forta venti, pluvegi, inundadi ed interupto di transporti e furniso di elektro. En [[Antarktika]], l'extenso di glacio-kovrajo sur l'oceano esis cirkume 5 milion km² dum l'unesma trimestro dil yaro. To signifikis diminutado per 8% di la kovrajo kompare la mezavaloro kalkulita inter 1991 e 2020. En februaro, glacio-kovrajo esis cirkume 2,58 milion km², cirkume 260 mil km² min granda kam la mezavaloro kalkulita inter 1991 e 2020. Aprilo 2026 esis la 4ma maxim varma aprilo de la historio, kontre ke mayo e junio 2026 esis la 2ma maxim varma mayo e junio de la historio. Komencinta ye la fino di aprilo, kaloro-ondo atingis la nordo e centro di [[India]], [[Pakistan]], [[Bangladesh]] e vicina arei. En India, che stati [[Telangana]] ed [[Uttar Pradesh]], forta kaloro-ondo en mayo atingis 48°C, e produktis plua kam 100 morti en 3 dii<ref>{{extera ligilo|titulo=Onda de calor na Índia mata mais de 100 pessoas em três dias|url=https://climainfo.org.br/2026/05/27/onda-de-calor-na-india-mata-mais-de-100-pessoas-em-tres-dias/|editero=Clima Info|idiomo={{pt}}|publikigita ye=27ma di mayo 2026}}</ref>. De la 15ma til la 29ma di aprilo, [[tifono]] ''Sinlaku'' frapis [[Norda Mariani]], [[Guam]], [[Saipan]] e [[Tinian]], per venti qui atingis 150 [[milio|milii]] po horo. Ank en aprilo, violentoza pluvegi efektigis inundadi, nome en [[Luanda]], [[Benguela]] ed altra regioni rivala, qui efektigis inundadi e teroglitadi. Adminime 45 personi mortis en la lando<ref>{{extera ligilo|titulo=Mortes causadas pelas chuvas expõem fragilidades em Angola|url=https://www.dw.com/pt-002/mortes-causadas-pelas-chuvas-exp%C3%B5em-fragilidades-em-angola/a-76722401 |editero=DW|idiomo={{pt}}|publikigita ye=9ma di aprilo 2026}}</ref>. En Central Amerika, pluvegi efektigis inundadi e teroglitadi en [[Haiti]], qui produktis adminime 12 morti. En Sud-Amerika eventis samatempe inundadi en [[Equador]] inter la 15ma e la 16ma di aprilo qui produktis adminime 15 morti e domajis cirkume 28 mil domi e, samatempe, parti de [[Kolumbia]] e [[Venezuela]] subisis sikeso. En [[Usa]], serio di severa tempesti frapis la lando de la fino di aprilo til la komenco di mayo. De la 23ma til la 28ma di aprilo, Nacionala Servado pri Meteorologio (''National Weather Service'') enrejistris plua kam 1100 severa tempesti en la lando, de qui plua kam 500 kun forta venti, plua kam 500 kun [[greluno]], e plua kam 80 tornadi<ref>{{extera ligilo|url=https://weather.com/storms/tornado/news/2026-04-27-severe-weather-midwest-mississippi-valley-south-tornadoes-hail|titulo=Severe Weather Outbreak Spawns Damaging Tornadoes, Hail, Winds In Plains, Midwest, South|editero=The Weather Channel |idiomo={{en}}|publikigita ye=30ma di aprilo 2026}}</ref>. Tempesti frapis precipue Oklahoma, Texas, Kansas, Missouri, Arkansas, Tennessee, Kentucky, Mississippi, Alabama, [[Georgia]], ed altra stati de la centro e la sudo di Usa. Ank en aprilo, [[sikeso]] frapis parto di la sudo, la Granda Plataji e la westo di Usa. Ye la 21ma di aprilo 62,78% de Usana teritorio subisis kelka nivelo di sikeso. Arei di [[Oklahoma]], [[Kolorado]], la nordo di [[Texas]] e [[Nova-Mexikia]], [[Utah]], [[Nevada]], [[Idaho]] ed [[Oregon]] subisis severa sikeso, ma anke arei de [[Florida]] til [[Virginia]] anke subisis severa sikeso<ref>{{extera ligilo|url=https://edition.cnn.com/2026/04/23/weather/us-drought-worst-in-decades-wildfires-climate|titulo=Worst spring drought on record grips US, fueling wildfires and water worries|editero=CNN Weather|idiomo={{en}}|publikigita ye=23ma di aprilo 2026}}</ref>. En mayo, forta venti dissemis fairegi tra la Granda Plataji. Inter aprilo e junio eventis forta tempesti en Italia, Grekia, Turkia, [[Israel]] ed altra arei che estala Mediteraneo. En Israel, violentoza inundado frapis Bat Yam e produktis 1 morto. En aprilo ank eventis tornadi en Italia, Grekia e Turkia. Anke dum aprilo e mayo, [[sikeso]] frapis diversa regioni di Afrika, nome la sudo di [[Madagaskar]], [[Somalia]], la sudo di [[Etiopia]] e [[Kenia]], la sudo e la westo di Angola, [[Sud-Sudan]], [[Centrafrika]] e parto di [[Demokratial Republiko Kongo]]. En Madagaskar eventis granda perdaji en agrokultivo e [[famino]]. Che [[Oceania]], tropikala [[ciklono]] ''Maila'' frapis [[Insuli Salomon]] e [[Papua-Nova-Guinea]] ye la komenco di aprilo, ed efektigis inundadi, teroglitadi, destrukto di chosei, ponti e domi, afektis plua kam 83 mil personi, e produktis 34 morti<ref>{{extera ligilo|url=https://reliefweb.int/report/papua-new-guinea/papua-new-guinea-cyclone-maila-2026-dref-operation-mdrpg013|titulo=Papua New Guinea: Cyclone Maila 2026 - DREF Operation (MDRPG013)|editero=Reliefweb|idiomo={{en}}|publikigita ye=10ma di aprilo 2026}}</ref>. Ye la 22ma di mayo komencis forta kaloro-ondo qua krevis rekordi di temperaturi en [[Austria]], [[Belgia]], [[Chekia]], [[Dania]], [[Francia]], [[Germania]], [[Hispania]], [[Hungaria]], [[Italia]], [[Nederlando]], [[Polonia]], [[Rumania]], [[Slovakia]], [[Slovenia]] ed [[Unionita Rejio]]. Dun kelka dii en westala Francia, [[Anglia]] e [[Wals]], la mezavalora diala temperaturi superiris per 10°C la lokala historiala averajo. En aprilo e mayo, pluvegi e granda defrosto efektigis inundadi en [[Kazakstan]], [[Kirgizistan]], [[Uzbekistan]] e [[Tajikistan]]. Ye la 13ma di mayo, forta tempesti frapis [[Uttar Pradesh]], portanta forta venti, fulmini e tornadi. Segun oficala statistiki, 96 personi mortis e plusa 72 homi vundesis. Domi, arbori e linei por transmisar elektro destruktesis. Junio 2026 esis la maxim varma enrejisrita en la historio di westal Europa: la mezavalora temperaturo atingis 20,74 °C, esanta 3,05 °C plu alta kam la mezavaloro di temperaturi inter 1991 e 2020<ref>{{extera ligilo|url=https://wmo.int/media/news/western-europe-has-hottest-june-record|titulo=Western Europe has hottest June on record|editero=World Meteorological Organization|idiomo={{en}}|publikigita ye=9ma di julio 2026}}</ref>. De la 17ma til la 21ma di junio, forta kaloro-ondo atingis Francia, Hispania, Portugal, Italia, Germania, Belgia, Nederlando, Unionita Rejio, Austria, Suisia, Grekia ed altra landi de [[Balkani]]. Kaloro, atmosferala sikeso, basa humideso di la sulo e forta venti anticipis la sezono di fairegi. Samatempe en Afrika, pluvegi efektigis granda inundadi en landi vicina a [[gulfo di Guinea]] 20ma til la 22ma di junio, nome en [[Ivora Rivo]], [[Ghana]], [[Togo]] e [[Nigeria]]<ref name=prev>{{extera ligilo|url=https://www.preventionweb.net/news/climate-change-and-urban-pressures-intensify-flood-risk-gulf-guinea-coast|titulo=Climate change and urban pressures intensify flood risk on the Gulf of Guinea coast|editero=UNDRR|idiomo={{en}}|publikigita ye=17ma di julio 2026}}</ref>. En Ghana, la pluvo-quanto esis la maxim granda depos 1995, ed adminime 34 personi mortis<ref name=prev/>. [[Uragano|Uraganala]] sezono komencis oficale ye la 1ma di junio en [[Atlantiko]]. L'unesma tempesto, ''Arthur'', formacesis ye la 17ma di junio. Che [[Pacifiko]], l'unesma tropikala sturmo, ''Amanda'', formacesis ye la 2ma di junio. Che Pacifiko, tempesto ''Boris'' efektigis 100 milion dolari en domaji e produktis 4 morti. Ank en junio, enrejistresis nenormala temperaturi en [[Antarktika]]: che meteorologiala staciono ''Esperanza'', sur Antarktikala peninsulo, enrejistresis 15,4 °C, la maxim alta ja enrejistrita por monato junio, kun nenormala fuzo di glacio por l'epoko<ref name=phys>{{extera ligilo |titulo=Antarctic Peninsula sees record high June temperatures|url=https://phys.org/news/2026-06-antarctic-peninsula-high-june-temperatures.html |editero=Phys.Org|idiomo={{en}}|publikigita ye=12ma di junio 2026}}</ref>. De aprilo til junio ta yaro, la glacio-kovrajo sur Antarktikal oceano restis infre la mezavalori enrejistrita dum antea yari por la sama trimestro. Julio 2026 ank esis multe varma monato: la temperaturi di la tero superiris per 1,18 °C la mezavalora temperaturi enrejistrita dum la 20ma yarcento por ta monato, simile a temperaturi enrejistrita en julio 2024. Nova kaloro-ondo frapis granda parto di westala, centrala e sudala Europa. En Iberia, Italia ed altra regioni apud Mediteraneo, ofte temperaturi superiris 40 °C. La maxim alta temperaturo enrejistresis en Noto, [[Sicilia]]: 46,5 °C ye la 22ma di julio. De la 3ma til la 9ma di julio diversa fairegi frapis [[provinco Almería]], en Hispania. Un ek l'incendii produktis adminime 13 morti. De la 22ma til la 30ma di julio, forestala incendii en [[Hispania]], [[Portugal]] e [[Francia]] koaktas plua kam 300 mil personi abandonar lia domi. Franca e Hispana autoritatozi deklaras ke to esas la maxim dizastroza incendii depos multa yardeki<ref>{{extera ligilo|titulo=Europe is burning: How bad could this wildfire crisis get?|editero=Euro News|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/28/europe-is-burning-how-bad-could-this-wildfire-crisis-get|idiomo={{en}}|publikigita ye=28ma di julio 2026}}</ref>. Ye la komenco di la monato, tropikala tempesto ''Maysak'' frapis la sudo di Popul-Republiko Chinia, nome provinco Nanning. La rupto di aquobarilo plumaleskis la situaciono, e 39 morti enrejistresis. Pluvegi ed inundadi anke frapis [[Vietnam]], la sudo ed esto di Popul-Republiko Chinia e Sud-Korea. Anke dum la komenco di la monato, pluvegi frapis [[Ivora Rivo]] e [[Ghana]]. Samatempe en [[Uganda]], [[sikeso]] destruktis plantacerii e produktis adminime 16 morti por [[famino]]. Ye la fino di julio, cirkume 98 mil hektari destruktabis en Francia pro fairegi, e plua kam 40 mil hektari destruktabis en Italia de la komenco dil yaro. On kalkulis ke agrokultivala perdaji atingis 2 miliard Euri en Europa, inkluzite la morto di bestii. En [[Nord-Amerika]], pluvegi atingis Usana stati [[Texas]], [[Arizona]] ed [[Utah]] e produktis adminime 8 morti. Ye la sama monato, incendiegi destruktis foresti en la westo e la nord-westo di Usa, pro sikeso en la vejetantaro produktita da forta kaloro-ondo. On kalkulis ke ye la 17ma di julio, 1,51 milion hektari di vejetantaro destruktabis pro fairegi. De la 14ma til la 21ma di julio, [[Kanada]] ed [[Usa]] konfrontis incendiego, granda nubi di fumo, kaloro e severa tempesti. Julio 2026 esis la maxim varma julio de la historio di Nord-Amerika. Samatempe, enrejistresis la maxim varma julio depos 2023 en [[Australia]], e la pluvo-quanto en la lando esis 39,2% min granda kam la mezavalora pluvo-quanto enrejistrita de 1961 til 1990. La 27ma di agosto, 2026 grandega slam-ondo mortigis 469 homi en [[Nepal]]<ref>{{extera ligilo|titulo=Après les inondations au Népal et au Tibet, des habitants sidérés par la violence de la catastrophe et sous la menace d’une deuxième vague meurtrière|idiomo={{fr}}|publikigita ye=28ma di marto 2026 |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2026/08/28/inondations-au-nepal-et-au-tibet-apres-la-vague-meurtriere-des-habitants-sideres-par-la-violence-de-la-catastrophe_6758842_3244.html|editero=Le Monde}}</ref>. == Eventi == * [[1ma di januaro]] - [[Bulgaria]] adoptas [[Euro]] kom monetaro, divenanta la 21ma stato che [[Eurozono]].<ref>{{extera ligilo|titulo=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/|editero=Europana Konsilistaro|idiomo={{en}}|publikigita ye=8ma di julio 2025}}</ref> * 1ma di januaro - Explozo ed incendio en drinkerio che urbo Crans-Montana, kantono [[Valais]], [[Suisia]], produktas plua kam 40 morti e plua kam 100 plusa homi vundita<ref>{{extera ligilo|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say|titulo=About 40 killed and 100 injured in fire at bar in Swiss ski resort of Crans-Montana|editero=The Guardian|idiomo={{en}}|publikigita ye=1ma di januaro 2026}}</ref>. * [[2ma di januaro]] - [[Sud-Korea]]na korto lansas komiso por aresto di ex-prezidanto [[Yoon Suk Yeol]] pos akuzaji pri abuzi dum lua dekreto di militala judicio en 2024. * [[3ma di januaro]] - [[Usa]] lansas diversa aeral ataki kontre [[Venezuela]] e forkaptas prezidanto [[Nicolás Maduro]]<ref>{{extera ligilo |titulo=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|editero=Reuters|idiomo={{en}}|publikigita ye=3ma di januaro 2026}}</ref>. * 3ma di januaro - La chef-urbo di [[Equatorala Guinea]] transferesas de [[Malabo]] a [[Ciudad de la Paz]].<ref>{{extera ligilo|titulo=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|editero=Le Monde|idiomo={{en}}|publikigita ye=4ma di januaro 2026}}</ref> * [[5ma di januaro]] - Adminime 14 personi mortas dum rapida inundadi che insuli Siau Tagulandang Biaro, Nordala Sulawesi, [[Indonezia]]. * [[7ma di januaro]] - En [[Minneapolis]], [[Minnesota]], 37-yar-evanta Renée Good mortigesas da policisto del Agenterio pri Kontrolo di Enmigro e Dogani (Angle: ''Immigration and Customs Enforcement'', abreviita ICE). La mortigo efektigos revolto e protesti en Minneapolis ed altra Usana urbi<ref>{{extera ligilo|url=https://edition.cnn.com/us/live-news/minnesota-fraud-state-reps-testify-01-07-26|titulo=ICE shooting in Minneapolis|editero=CNN|idiomo={{en}}|publikigita ye=8ma di januaro 2026}}</ref>. * [[8ma di januaro]] - [[Iran]]ana guvernerio blokusas aceso ad [[Interreto]] en tota la lando, por impedar l'organizo di protesti. * [[9ma di januaro]] - Kontrato pri [[libera komerco]] inter [[Europana Uniono]] e [[Mercosur]] signatesas, pos 25-yara diskuto. La kontrato, signatita da 21 ek la 27 membri de EU, kreos la maxim granda areo di libera komerco de la mondo. * [[12ma di januaro]] - [[Irakli Garibashvili]], ex-chefministro di [[Gruzia]], deklaras su kulpinta pri pekunio-lavado e kondamnesas a 5-yara enkarcerigo. * [[13ma di januaro]] - Teroglitado pos hori di pluvego en [[Norda Kivu]], [[Demokratial Republiko Kongo]], produktas 13 morti e 30 plusa homi desaparinta. * [[22ma di januaro]] - [[Usa]] oficale abandonas [[Mondal Organizuro pri Saneso]]. * [[24ma di januaro]] - Adminime 70 personi mortas e 10 plusa homi desaparas pro teroglitadi en West Java, [[Indonezia]].<ref>{{extera ligilo |titulo=Update Longsor Cisarua: 70 Kantong Jenazah Dievakuasi, 10 Masih Dicari|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20260131192802-20-1323204/update-longsor-cisarua-70-kantong-jenazah-dievakuasi-10-masih-dicari/|editero=CNN Indonezia|idiomo={{id}}|publikigita ye=31ma di januaro 2026}}</ref> * [[30ma di januaro]] - Plua kam 3 milion pagini kun informi pri sexuala deliktanto [[Jeffrey Epstein]] liberigesas por publika konoco. * [[8ma di februaro]] - En [[Portugal]], socialisto [[António José Seguro]] vinkas prezidantal elekto kontre dextrano André Ventura. * [[17ma di februaro]] - En [[Peru]], prezidanto [[José Enrique Jerí Oré]] censuresas da Peruana kongreso e revokesas de la povo. Kongresano [[José María Balcázar]] indikesas kom prezidanto di la lando. * [[26ma di februaro]] - Guvernerio di [[Pakistan]] deklaras milito kontre [[talibano|talibani]] en [[Afganistan]]. * [[28ma di februaro]] - Israel ed Usa aer-atakas Iran, komenco di [[Milito di Iran 2026|milito di Iran]]. * [[1ma di marto]] - En [[Sud-Sudan]], adminime 169 personi mortigesas e 50 plusa homi vundesas kande membri de Uneso-Stato atakas komtio Abiemnom. * [[6ma di marto|6ma]] til la [[15ma di marto]] - [[Vintrala Olimpiala Ludi]] eventas en [[Cortina D'Ampezzo]], [[Italia]]. * [[10ma di marto]] - En [[Sudan]], atako per [[senpilotist aviacilo]] kontre kamiono transportanta personi a funeralo produktas 40 morti. * [[15ma di marto]] - Nova [[konstituco]] di [[Kazakstan]] aprobesas per referovoto, kande 90% de la votanti votas yes. * [[1ma di aprilo]] - [[NASA]] lansas misiono [[Artemis II]], qua eniras [[Luno|Lunal]] orbito unesmafoye pos 53 yari. * [[7ma di aprilo]] - [[Usa]] ed [[Iran]] konkordas pri du-semana [[pafo-ceso]] dum la [[Milito di Iran 2026|milito di Iran]]. * [[8ma di aprilo]] - [[Israel]] lansas serio di aeral ataki en sudal [[Libano]], kun skopo destruktar substrukturi de [[Hezbollah]]. Plua kam 300 personi mortas e plua kam 1100 plusa homi vundesas. * [[10ma di aprilo]] - La kruo di [[Artemis II]] sucese retrovenas a [[Tero]]. * [[12ma di aprilo]] - Eventas parlamental elekti en [[Hungaria]], e partiso ''Fidesz'' de chefministro [[Viktor Orbán]] perdas la majoritato pos 16 yari. [[Péter Magyar]], de partiso ''Tisza'' asumos la povo ye la 9ma di mayo. * [[13ma di aprilo]] - [[Papo Leo la 14ma]] komencas vizito a [[Aljeria]]. * [[15ma di aprilo]] - En Onikişubat, [[Turkia]], studianto evanta 14 yari eniras skolo pafante, e mortigas 10 personi<ref>{{extera ligilo|titulo=Ataque em escola na Turquia chega a 10 mortos após menina de 11 anos não resistir|url=https://oglobo.globo.com/mundo/noticia/2026/05/04/ataque-em-escola-na-turquia-chega-a-10-mortos-apos-menina-de-11-anos-nao-resistir.ghtml|editero=O Globo|idiomo={{pt}}|publikigita ye=4ma di mayo 2026}}</ref>. * [[18ma di aprilo]] - [[Papo Leo la 14ma]] komencas vizito a [[Angola]]. * [[19ma di aprilo]] - Eventas parlamental elekti en [[Bulgaria]], e koalisuro ''Progresivna Bŭlgariya'' obtenas majoritato. Ex-prezidanto [[Rumen Radev]] divenos chefministro di la lando. * [[20ma di aprilo]] - En [[Mexikia]], pafado che piramidi di Teotihuacán produktas du morti e 13 plusa homi vundita<ref>{{extera ligilo|titulo=Tiroteio nas pirâmides de Teotihuacán resulta em morte de turista e 13 feridos|url=https://portalmie.com/atualidade/2026/04/tiroteio-nas-piramides-de-teotihuacan-resulta-em-morte-de-turista-e-13-feridos/ |editero=Portal Mie Notícias|idiomo={{pt}}|publikigita ye=22ma di aprilo 2026}}</ref>. * [[25ma di aprilo]] - Bombal atako kontre autobuso en [[Cauca]], [[Kolumbia]] produktas 20 morti e 36 plusa homi vundita<ref>{{extera ligilo|titulo=Death toll in Colombia highway bus bomb attack rises to 20|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgx5kyyj8do|editero=BBC|idiomo={{en}}|publikigita ye=26ma di aprilo 2026}}</ref>. * [[30ma di aprilo]] - [[Nigeria]]na trupi mortigas adminime 18 membri de [[Boko Haram]] che stato Borno. * [[1ma di mayo]] - [[Unionita Araba Emirii]] abandonas [[ONEP]]. * [[2ma di mayo]] - Adminime 11 personi mortas pos inundadi e terglitadi en diversa regioni di [[Kenia]]. * [[8ma di mayo]] - Dextrana politikistino [[Laura Fernández Delgado]] divenas prezidantino di [[Kosta Rika]]. * [[12ma di mayo]] - En [[Bahama]], partiso ''Progressive Liberal Party'' de chefministro [[Philip Edward Davis]] vinkas l'elekti. * [[22ma di mayo]] - Explozo en mineyo di karbono che provinco Shanxi, [[Popul-Republiko Chinia]] produktas adminime 82 morti<ref>{{extera ligilo|url= https://www.bbc.com/news/articles/c5y0ve18qlko|titulo=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|editero=BBC|idiomo={{en}}|publikigita ye=24ma di mayo 2026}}</ref>. * [[7ma di junio]] - [[Ter-tremo]] kun forteso 7.8 che [[skalo di Richter]] frapas [[Filipini]], produktanta 107 morti e 1319 plusa homi vundita. * [[10ma di junio]] - En [[Barcelona]], eventas ceremonio en qua [[papo Leo la 14ma]] sakrigas la Turmo di Iesu Kristo, la maxim alta de la [[kirko Sagrada Família]] exakte 100 yari pos la morto di [[Antoni Gaudí]], l'arkiteto qua projetis ol<ref>{{extera ligilo|url=https://mundoincrivelbr.com.br/es-ES/blog/sagrada-familia-torre-jesus-centenario-gaudi|titulo="La Sagrada Familia Bendecida: La Consagración de la Torre de Jesús en el Centenario de Gaudí" |editero=Mundo Increíble|idiomo={{es}}|publikigita ye=10ma di junio 2026}}</ref>. * [[12ma di junio]] - La richeso di [[Elon Musk]] superiras 1 bilion [[Dolaro di Usa|Usana dolari]]. * [[21ma di junio]] - En duesma balotado, dextrano [[Abelardo de la Espriella]] vinkas prezidantal elekto en [[Kolumbia]]. * [[24ma di junio]] - Du [[Ter-tremo|ter-tremi]] kun forteso 7.2 e 7.5 che [[skalo di Richter]] frapas [[Caracas]], [[Venezuela]], produktanta plua kam 920 morti, 3360 vunditi e mili di desaparinti<ref>{{extera ligilo|url=https://www.dw.com/es/cifra-de-muertos-por-terremotos-en-venezuela-aumenta-a-920/live-77719281|titulo=Cifra de muertos por terremotos en Venezuela aumenta a 920|editero=DW|idiomo={{es}}|publikigita ye=26ma di junio 2026}}</ref>. * [[1ma di julio]] - [[Papo Leo la 14ma]] exkomunikas la tota membri de Sacerdotala Kunfrataro di Santa Pius la 10ma, tradicionalista grupo fondita da [[Marcel Lefebvre]]. * [[12ma di julio]] - Fairo che drinkerio ''Rong Beer Na Lat Phrao'', en [[Bangkok]], [[Tailando]], produktas 39 morti e plua kam 70 plusa homi vundita. * [[20ma di julio]] - [[Andy Burnham]] asumas kom chefministro di [[Unionita Rejio]], pos renunco da [[Keir Starmer]]. * [[28ma di julio]] - [[Ter-tremo]] kun forteso 7.1 che [[skalo di Richter]] frapas prefektio Kumamoto, produktanta adminime 30 morti e plua kam 60 plusa homi vundita. * 28ma di julio - [[Keiko Fujimori]] asumas kom prezidanto di [[Peru]]. * [[30ma di julio]] - 60.000 Migranti de [[Maroko]] traruptas la frontiero di [[Hispania]] che urbo [[Ceuta]]<ref>https://www.lemonde.fr/afrique/article/2026/08/07/ceuta-bastion-multiculturel-fragile-a-l-epreuve-d-une-crise-migratoire-sans-precedent_6740461_3212.html?lmd_medium=al&lmd_campaign=envoye-par-appli&lmd_creation=android&lmd_source=default</ref>. * [[10ma di agosto]] - [[Ter-tremo]] kun forteso 7.4 che [[skalo di Richter]] frapas provinco Chocó, en [[Kolumbia]], produktanta adminime 265 morti e cirkume 500 plusa homi desaparinta<ref>{{extera ligilo|url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2026/08/12/numero-de-mortos-por-terremoto-na-colombia-chega-a-265-diz-presidente.ghtml|titulo=Número de mortos por terremoto na Colômbia chega a 265, diz presidente; quase 500 estão desaparecidos|editero=G1|idiomo={{pt}}|publikigita ye=12ma di agosto 2026}}</ref>. * [[15ma di agosto]] - [[Ter-tremo]] kun forteso 7.7 che [[skalo di Richter]] frapas [[insulo Flores]] en [[Indonezia]], produktanta adminime 38 morti.<ref>{{extera ligilo|url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2026/08/15/terremoto-indonesia-mortos.ghtm|titulo=Terremoto de magnitude 7,7 atinge a costa da Indonésia e deixa 38 mortos|editero=UOL|idiomo={{pt}}|publikigita ye=15ma di agosto 2026}}</ref> * [[18ma di agosto]] - En [[Centrafrika]], adminime 100 personi mortas pos teroglitado che nelegala [[oro|ora]] mineyo Zamboye<ref>{{extera ligilo |url=https://www.rte.ie/news/world/2026/0819/1588552-gold-mine-collapse/|titulo=Gold mine collapse kills at least 100 people in Central African Republic |editero=RTÉ|idiomo={{en}}|publikigita ye=19ma di agosto 2026}}</ref>. * [[19ma di agosto]] - Adminime 52 personi mortas pos kulbuto di batelo transportanta laboristi en Goronyo, stato Sokoto, [[Nigeria]].<ref>{{extera ligilo |url=https://lagostelevision.com/52-bodies-buried-after-sokoto-boat-accident/|titulo=52 bodies buried after Sokoto boat accident|editero=Lagos Television |idiomo={{en}}|publikigita ye=20ma di agosto 2026}}</ref> * [[26ma di agosto]] - Rapida inundado en [[Nepal]] e [[Tibet]] produktas adminime 110 morti e 650 desaparinti<ref>{{extera ligilo|titulo=Flash flood on Nepal-Tibet border kills more than 150, with hundreds of tourists missing|url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t|editero=BBC News|idiomo={{en}} |publikigita ye=26ma di agosto 2026}}</ref>. Raporti informas ke la posibla kauzo por l'inundado esus krulo di [[glaciero]], qua tranis rokegi qui obstruktis komplete rivero Bhote Koshi, formacanta barilo. La rupto di la barilo divenis la kauzo dil inundadego<ref>{{extera ligilo|titulo=Colapso de geleira pode ser causa de inundação no Nepal, dizem cientistas|url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2026/08/26/cientistas-apontam-avalanche-de-gelo-como-gatilho-de-enchente-no-nepal.ghtm|editero=UOL|idiomo={{pt}}|publikigita ye=26ma di agosto 2026}}</ref>. ==[[Sporto]]== * [[11ma di junio]] til la [[19ma di julio]] - Unesmafoye en la historio, [[Mondala Kupo di Futbalo]] eventas en 3 landi de [[Nord-Amerika]]: [[Usa]], [[Kanada]] e [[Mexikia]]. [[Hispania]] divenas championo duesmafoye en sua historio. == Naski == == Morti == * [[3ma di januaro]] - [[Eva Schloss]], Austrian-Britaniana skriptisto (n. 1929) [[Arkivo:Astrid_Roemer_(1988).png|thumb|130px|[[Astrid Roemer]]]] * [[8ma di januaro]] - [[Astrid Roemer]], Nederlandana/Surinamana skriptisto e poeto (n. 1947) * [[10ma di januaro]] - [[Erich von Däniken]], Suisa skriptisto (n. 1935)<ref>{{citez jurnalo od edituro|titulo=Schweizer Autor und Publizist Erich von Däniken ist gestorben |url=https://www.tagesanzeiger.ch/erich-von-daeniken-ist-gestorben-440874260050 |editero=Tages Anzeiger |idiomo={{de}}|publikigita ye=11ma di januaro 2026}}</ref> * [[13ma di januaro]] - [[Claudette Colvin]], Usana homala yuri-aktivisto (n. 1939) * [[13ma di januaro]] - [[George Vasiliou]], prezidanto di Chipro (n. 1931)<ref>{{Extera ligilo|url=https://www.naftemporiki.gr/kosmos/2058409/pethane-o-proin-proedros-tis-kyproy-giorgos-vasileioy/|titulo=Πέθανε ο πρώην πρόεδρος της Κύπρου, Γιώργος Βασιλείου|idiomo={{el}}|vidita ye= 2026-01-14 |publikigita ye=14ma di januaro 2026|editero=www.naftemporiki.gr}}</ref> * [[16ma di januaro]] - [[Luísa Dias Diogo]], chefa ministro di Mozambik (n. 1958)<ref>{{Extera ligilo|url=https://savana.co.mz/?p=9373|titulo=Morreu Luísa Diogo, antiga Primeira-Ministra de Moçambique - SAVANA|idiomo={{pt}}|editero=Savana|publikigita ye=16ma di januaro 2026|vidita ye=16ma di januaro 2026}}</ref> * [[19ma di januaro]] - [[Heidi Neussner]], Germana Idistino (n. 1929) * [[30ma di januaro]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadan-Usan aktoro (n. 1954) * [[11ma di februaro]] - [[Cees Nooteboom]], Nederlandana skriptisto (n. 1933) * [[11ma di februaro]] - [[James Van Der Beek]], Usan aktoro (n. 1977) [[Arkivo:Flickr - Josh Jensen - Robert Duvall (cropped).jpg|thumb|130px|[[Robert Duvall]]]] * [[15ma di februaro]] - [[Robert Duvall]], Usan aktoro (n. 1931) * [[17ma di februaro]] - [[Jesse Jackson]], Usana predikanto e politikisto (n. 1941) * [[18ma di februaro]] - [[Jan Timman]], Nederlandana shakoludisto (n. 1951) * [[18ma di februaro]] - [[Leyla Shahid]], Palestinana diplomacisto (1949) * [[19ma di februaro]] - [[Eric Dane]], Usana aktoro (n. 1972) * [[21ma di februaro]] - [[Koos Postema]], Nederlandana televizion-prizentisto e jurnalisto (n. 1932) * [[23ma di februaro]] - [[Éliane Radigue]], Franca kompozisto (n. 1932) * [[25ma di februaro]] - [[Ludwig Scotty]], prezidanto di Nauru (n. 1948)<ref>{{extera ligilo|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/587990/former-nauru-president-ludwig-scotty-dies-aged-77|titulo=Former Nauru President Ludwig Scotty dies aged 77|editero=RNZ|idiomo={{en}}|publikigita ye=26ma di februaro 2026}}</ref> [[Arkivo:Neil Sedaka - TopPop 1974 3 (cropped).png|thumb|130px|[[Neil Sedaka]]]] * [[27ma di februaro]] - [[Neil Sedaka]], Usana kantisto e kompozisto (n. 1939)<ref>{{extera ligilo|url=https://variety.com/2026/music/news/neil-sedaka-dead-singer-songwriter-breaking-up-is-hard-to-do-1236675098/|titulo=Neil Sedaka, Legendary Singer-Songwriter Behind ‘Breaking Up Is Hard to Do,’ ‘Bad Blood’ and ‘Love Will Keep Us Together,’ Dies at 86|editero=Variety|idiomo={{en}}|publikigita ye=27ma di februaro 2026}}</ref> * [[28ma di februaro]] - [[Ali Khamenei]], Iranana religioza duktisto (m. 1939) * [[1ma di marto]] - [[Davíð Oddsson]], chefministro di Islando (n. 1948)<ref>{{extera ligilo|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-02-david-oddsson-er-latinn-468372|titulo=Davíð Oddsson er látinn|idiomo={{is}}|publikigita ye=2ma di marto 2026|editero=RÚV}}</ref> * 1ma di marto - [[Clément Oubrerie]], Franca desegnisto di desegnita rakonti (n. 1966) * [[6ma di marto]] - [[Jan Lenferink]], Nederlandana televizion-prizentisto (n. 1945) * [[8ma di marto]] - [[Anthony James Leggett]], Britaniana fizikisto, Nobel-laureato (n. 1938) * [[10ma di marto]] - [[IJf Blokker]], Nederlandan aktoro e komediisto (n. 1930) * [[10ma di marto]] - [[Alfredo Bryce Echenique]], Peruana skriptisto (n. 1939) * [[11ma di marto]] - [[Michel Hulin]], Franciana filozofo e sociologo (n. 1936) * [[13ma di marto]] - [[Paul Ralph Ehrlich]], Usana biologo (n. 1932) [[Arkivo:Juergen Habermas 2011 3-Bildausschnitt.jpg|thumb|130px|[[Jürgen Habermas]]]] * [[14ma di marto]] - [[Jürgen Habermas]], Germana filozofo (n. 1929)<ref>{{extera ligilo|titulo=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96|url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5|editero=AP|idiomo={{en}}|publikigita ye=14ma di marto 2026}}</ref> * 14ma di marto - [[Christopher Albert Sims]], Usan ekonomikisto, Nobel-laureato (n. 1942) * [[19ma di marto]] - [[Umberto Bossi]], Italiana politikisto (n. 1941) * [[19ma di marto]] - [[Chuck Norris]], Usana aktoro (n. 1940)<ref>{{extera ligilo|url=https://g1.globo.com/pop-arte/tv-e-series/noticia/2026/03/20/chuck-norris-morre.ghtml |titulo=Chuck Norris, lenda dos filmes de ação e das artes marciais, morre aos 86 anos|editero=G1|idiomo={{pt}}|publikigita ye=20ma di marto 2026}}</ref> * [[20ma di marto]] - [[Isabelle Mergault]], Franciana komediisto e cinematografisto (n. 1958) * [[20ma di marto]] - [[Robert Mueller]], Usan advokato ed ex-direktisto di FBI (n. 1944) * [[22ma di marto]] - [[Hermann Huppen]], Belga desegnisto (n. 1938) [[Arkivo:Delanoe_Zenith_2008_02_27_n19.jpg|thumb|130px|[[Lionel Jospin]]]] * [[22ma di marto]] - [[Lionel Jospin]], Franciana politikisto (n. 1937) * [[26ma di marto]] - [[Epeli Nailatikau]], prezidanto di Fidji (n. 1941)<ref>{{Extera ligilo |url=https://www.fijivillage.com/news/former-president-ratu-epeli-nailatikau-passes-away-e15a3d/ |titulo=Former President Ratu Epeli Nailatikau passes away |editero= Fiji Village|idiomo={{en}}|publikigita ye=27ma di marto 2026 |vidita ye= 27ma di marto 2026}}</ref> * [[28ma di marto]] - [[Liamine Zéroual]], prezidanto di Aljeria (n. 1941)<ref>{{Extera ligilo|url=https://algerianewsgate.com/politics/zeroual-death-algeria/|titulo= El-Yamine Zeroual Death Algeria at 85|vidita ye= 28ma di marto 2026|publikigita ye=28ma di marto 2026|editero=algerianewsgate.com|idiomo={{en}}}}</ref> * [[30ma di marto]] - [[Chan Santokhi]], Surinamana prezidanto (n. 1959) * [[30ma di marto]] - [[Carlos Westendorp]], Hispaniana diplomacisto, politikisto (n. 1937) * [[9ma di aprilo]] - [[Afrika Bambaataa]], Usana muzikisto (n. 1957) * [[11ma di aprilo]] - [[Sonja Barend]], Nederlandana televizion-prizentisto (n. 1940) [[Arkivo:Moyalive.jpg|thumb|130px|[[Moya Brennan]]]] * [[13ma di aprilo]] - [[Moya Brennan]], Irlandana kantisto e harpisto (n. 1952) * [[13ma di aprilo]] - [[Cees Dam]], Nederlandan arkitekto (n. 1932) * [[17ma di aprilo]] - [[Nathalie Baye]], Francian aktoro (n. 1948) * 17ma di aprilo - [[Oscar Schmidt]], Braziliana basketbalisto (n. 1958)<ref>{{extera ligilo|url=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2026/04/17/oscar-schmidt-maior-idolo-do-basquete-brasileiro-morre-em-sp-aos-68-anos.ghtml|titulo=Oscar Schmidt, maior ídolo do basquete brasileiro, morre em SP aos 68 anos|editero=G1|idiomo={{pt}}|publikigita ye= 17ma di aprilo 2026}}</ref> * [[19ma di aprilo]] - [[Desmond Morris]], Britaniana zoologo, skriptisto, piktisto, tv-prizentisto (n.1928) * [[29ma di aprilo]] - [[Craig Venter]], Usana molekulala biologo (n. 1946) * [[30ma di aprilo]] - [[Georg Baselitz]], Germaniana piktisto e skultisto (n. 1938)<ref>{{extera ligilo|titulo=Maler und Bildhauer Georg Baselitz ist tot|url=https://www.welt.de/kultur/article69f364ce70b8657fbe528126/maler-und-bildhauer-georg-baselitz-ist-tot.html|editero=Die Welt|idiomo={{de}} |publikigita ye=30ma di aprilo 2026}}</ref> * [[1ma di mayo]] - [[Alex Zanardi]], Italian automobilisto (n. 1966)<ref>{{extera ligilo|url=https://elpais.com/deportes/formula-1/2026-05-02/muere-alex-zanardi-expiloto-de-formula-1-y-medallista-paralimpico.html|titulo=Muere Alex Zanardi, expiloto de Fórmula 1 y medallista paralímpico|editero=El País|idiomo={{es}}|publikigita ye=2ma di mayo 2026}}</ref> [[Arkivo:Ted Turner (headshot).jpg|thumb|130px|[[Ted Turner]]]] * [[6ma di mayo]] - [[Ted Turner]], Usana komunikilar-entraprezisto (n. 1938) * [[12ma di mayo]] - [[Nina Litvinova]], Rusiana zoologo, disidento ed aktivisto por homala yuri (n. 1945)<ref>https://nos.nl/artikel/2614460-russische-dissident-litvinova-80-pleegt-zelfmoord-in-moskou</ref> * [[15ma di mayo]] - [[Edmund Strother Phelps]], Usan ekonomikisto, Nobel-laureato (n. 1933) * [[18ma di mayo]] - [[Ofer Bronchtein]], Francian-Israelana pac-aktivisto (n. 1957) * [[29ma di mayo]] - [[Edgar Morin]], Franciana sociologo e filozofo (n. 1921) * [[4ma di junio]] - [[Marjane Satrapi]], Iranana desegnisto, cinematografisto (n. 1969) * [[30ma di junio]] - [[Victor Willis]] kunfondinto e kantisto di [[Village People]] (n. 1951) [[Arkivo:2016 Bonnie Tyler - by 2eight - DSC8487.jpg|thumb|130px|[[Bonnie Tyler]]]] * [[8ma di julio]] - [[Bonnie Tyler]], Walsana kantistino (n. 1951)<ref>{{extera ligilo|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cn8km15lm83o|titulo=Muere a los 75 años Bonnie Tyler, la voz que cautivó al mundo con el éxito "Total Eclipse of the Heart" en los 80|editero=BBC|idiomo={{es}}|publikigita ye=3ma di agosto 2026}}</ref> * [[11ma di julio]] - [[Peppino Di Capri]], Italiana kantisto (n. 1939)<ref>{{extera ligilo|url=https://g1.globo.com/pop-arte/noticia/2026/07/11/cantor-italiano-peppino-di-capri-morre-aos-86-anos.ghtml|titulo=Cantor italiano Peppino di Capri morre aos 86 anos|editero=G1|idiomo={{pt}}|publikigita ye=11ma di julio 2026}}</ref> * 11ma di julio - [[Susumu Tonegawa]], Japoniana biologiisto, Nobel-laureato (n. 1939) * [[26ma di julio]] - [[Betye Saar]], Usan artistino (n. 1926) * [[31ma di julio]] - [[Franco Baresi]], Italiana futbalisto (n. 1960) * 31ma di julio - [[Jerney Kaagman]], Nederlandana kantisto (n. 1947) * [[6ma di agosto]] - [[Peter Faber]], Nederlandan aktoro (n. 1943) * [[16ma di agosto]] - [[Hayden Panettiere]], Usan aktorino (n. 1989) * [[17ma di agosto]] - [[Laura Cardoso]], Brazilian aktorino (n. 1927)<ref>{{extera ligilo|titulo=Morre a atriz Laura Cardoso, aos 98 anos: 'Nossa grande estrela se despediu'|url=https://oglobo.globo.com/cultura/televisao/noticia/2026/08/18/morre-a-atriz-laura-cardoso-nossa-grande-estrela-se-despediu.ghtml|editero=G1|idiomo={{pt}}|publikigita ye=18ma di agosto 2026}}</ref> * [[18ma di agosto]] -[[Yvette Roudy]], Franca politikisto (n. 1929) * 18ma di agosto - [[Glória Menezes]], Brazilian aktorino (n. 1934)<ref>{{extera ligilo|titulo=Morre Glória Menezes, atriz que mudou a interpretação televisiva, aos 91 anos|url=https://www1.folha.uol.com.br/ilustrada/2026/08/morre-gloria-menezes-uma-das-grandes-atrizes-do-teatro-e-da-tv-aos-91-anos.shtml|editero=UOL|idiomo={{pt}}|publikigita ye=18ma di agosto 2026}}</ref> * [[22ma di agosto]] - [[Siim Kallas]], chefministro di Estonia (n. 1948)<ref>{{extera ligilo|url=https://rus.delfi.ee/statja/120605316/skonchalsya-siym-kallas|titulo=Скончался политик Сийм Каллас|publikigita da=Delfi.ru|idiomo={{ru}}|publikigita ye=22ma di agosto 2026}}</ref><ref>{{extera ligilo |titulo=Suri Siim Kallas|url=https://www.err.ee/1610116660/suri-siim-kallas|editero=ERR|idiomo={{et}}|publikigita ye=22ma di agosto 2026}}</ref> * [[25ma di agosto]] - [[Dolly Parton]], Usana kantisto (n. 1946)<ref>{{extera ligilo|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/dolly-parton-dead-country-music-1236680877/|titulo=Dolly Parton, Effervescent Queen of Country Music and Just About Everything Else, Dies at 80|editero=The Hollywood Reporter|idiomo={{en}}|publikigita ye=25ma di agosto 2026}}</ref> * [[28ma di agosto]] - Rejulo [[Harald la 5ma di Norvegia]] (n. 1937)<ref>{{extera ligilo|titulo=Rei Harald 5º morre aos 89 após 35 anos no trono da Noruega |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2026/08/28/rei-harald-morre-aos-89-apos-35-anos-no-trono-da-noruega.ghtm|editero= UOL|idiomo={{pt}}|publikigita ye=28ma di agosto 2026}}</ref> == Nobel-premiiziti == *[[Listo di Nobel-laureati pri fiziko|Fiziko]]: [[ *[[Listo di Nobel-laureati pri kemio|Kemio]]: [[ *[[Listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino|Fiziologio o Medicino]]: [[ *[[Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Literaturo]]: [[ *[[Listo di Nobel-laureati pri paco|Paco]]: [[ *[[Listo di Nobel-laureati pri ekonomiko|Ekonomiko]]: [[ {{referi}} [[Kategorio:Yari 2020a]] ipdrzcb16reh7nqou3hm110tsv8tmoq 0 54834 1130835 981824 2026-08-28T14:26:10Z Forstbirdo 3024 1130835 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. [[Kategorio:Botaniko]] tbfea3qzyr6fl47jo2g6ux14hl1w56a 1130836 1130835 2026-08-28T14:29:12Z Forstbirdo 3024 1130836 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] 3dwus94eajtr4t03cwu9tqyx2ky9xco 1130837 1130836 2026-08-28T14:55:43Z Forstbirdo 3024 1130837 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. La [[termino]] divenas ek la antiqua grekiana [[vorto|vorti]] ''δένδρον (dendron)'' "[[arboro]]" e ''λόγος'' (lógos) "[[cienco]]") {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] ttgm951wu6yf9yuyrp9tv8cgpq6jh6x 1130838 1130837 2026-08-28T15:02:00Z Forstbirdo 3024 1130838 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. La [[termino]] divenas ek la [[Antiqua Greka]] [[vorto|vorti]] ''δένδρον (dendron)'' "[[arboro]]" e ''λόγος'' (lógos) "[[cienco]]") {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] 40n82cxkfr0q0xjnfw9fq44xri8eyki 1130839 1130838 2026-08-28T15:35:59Z Forstbirdo 3024 1130839 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. La [[terminaro|termino]] divenas ek la [[Antiqua Greka]] [[vorto|vorti]] ''δένδρον (dendron)'' "[[arboro]]" e ''λόγος'' (lógos) "[[cienco]]") {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] f0sg901rqtdve3y3p2awjtjc855qwo6 1130840 1130839 2026-08-28T15:37:26Z Forstbirdo 3024 1130840 wikitext text/x-wiki Cienco pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. La [[terminaro|termino]] divenas ek la [[Antiqua Greka]] [[vorto|vorti]] ''δένδρον (dendron)'' "[[arboro]]" e ''λόγος'' (lógos) "vorto", "[[cienco]]") {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] a53lgllzy2992amnmgyvyldh8gyyvpt 1130841 1130840 2026-08-28T17:54:29Z Forstbirdo 3024 1130841 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Arbres-couleurs-1 - trees in colour - Public domain book illustration (visual explanation, informative drawing, plate) from Larousse du XXème siècle 1932.jpg|eta|320px|Ilustrajo pri diversa arbarala [[speco|speci]]]] '''Dendrologio''' esas [[cienco]] pri lignoza planti (arbori, arbusti e liani). La Greka filozofo e natur-exploristo Teofrasto de Eresus konsideresas kom fondinto di la dendrologio. La [[terminaro|termino]] divenas ek la [[Antiqua Greka]] [[vorto|vorti]] ''δένδρον (dendron)'' "[[arboro]]" e ''λόγος'' (lógos) "vorto", "cienco") {{Wikivortaro}} [[Kategorio:Botaniko]] 2y9c2ffzvz7w8doqyvj8trjn3okxhue 0 55326 1130832 1130578 2026-08-28T14:07:24Z Forstbirdo 3024 1130832 wikitext text/x-wiki [[Arkivo: Gymnospermae.jpg|eta|Exempli di gimnospermi]] '''Gimnospermi''' (de la Greka:, nuda semini) esas [[semino]]-planti ([[Fanerogamo|fanerogami]]) kun nekovrit [[ovulo|ovuli]], tale ke [[poleno]]-greni povas enirar che la [[mikropilo]]. Quale omna semino-planti la  gimnospermi seminifas, ma kontraste al [[angiospermi]] la gimnospermi ne havas [[pistilo]] od [[ovario]] e konseque anke ne ‘vera’ frukti. La gimnospermi subdividesas en 6 [[ordo (biologio)|ordi]]: ''Cycadales'' (o cikadali), ''Ginkgoales'' (o ginkgoali), ''Gnetales'' (o gnetali), ''Pinales'' (o [[pinali]]), ''Araucariales'' (o [[araukariali]] e ''Cupressales'' (o [[kupresali]]). Quale "[[koniferi]]" konsideresas pinali, araukariali e kupresali. {{Wikivortaro|gimnospermo}} == Extera ligili == * [https://www.conifers.org/zz/gymnosperms.php Gimnospermi en "The Gymnosperm Database"] [[Kategorio:Gimnospermi]] [[Kategorio:Fanerogami]] lyi8fsbfch1k0k5alro397lrk2wc81j 0 55327 1130833 1130577 2026-08-28T14:09:26Z Forstbirdo 3024 1130833 wikitext text/x-wiki '''Angiospermi''' esas [[fanerogami]] kun kovrita semini. Li karakterizesas da flori e la fakto ke li progenitas per [[semino|semini]] en [[frukto|frukti]]. Che angiospermi la semini trovesas en frukto. En kelka kazi ca frukti esas neremarkebla, tale quale la [[glano]], di qua la parieto di la frukto esas nur tre dina kovruro di la semino. En altra kazi la frukti esas tre remarkebla, tale quale che la [[tomato]]. {{Wikivortaro|angiospermo}} == Extera ligilo == * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-9949999999 Angiospermi en "World Flora Online"] [[Kategorio:Angiospermi]] [[Kategorio:Fanerogami]] mhthhwc2hqx2l9s53pg6ycs9jk0iboy 0 88966 1130828 1076471 2026-08-28T13:41:21Z Forstbirdo 3024 1130828 wikitext text/x-wiki {{Wikivortaro|taigo}} [[Arkivo:Taiga_ecoregion.png|thumb|320px|Regioni ube existas boreala foresto.]] [[Arkivo:Siberian_autumn_in_taiga..JPG|thumb|320px|left|Taigo en [[Siberia]].]] '''Taigo''' ([[Rusa linguo|Ruse]] тайга́) o '''boreala foresto''' esas [[biomo]] konsistanta ek [[foresto]] di [[konifero|koniferi]], nome [[pino|pini]], [[abieto|abieti]] e [[larico|larici]]. Ol esas la maxim vasta biomo di la [[Tero]]. En [[Nord-Amerika]] ol kovras granda parto di kontinental [[Alaska]], [[Kanada]] e la nordo di kontigua [[Usa]]na teritorio. En [[Eurazia]] ol kovras granda parto di [[Suedia]], [[Finlando]], la nordo di [[Rusia]] de [[Karelia]] weste, til Pacifiko, trairanta granda parto di [[Siberia]], granda parto di [[Norvegia]] ed [[Estonia]], parto di la litoro di [[Islando]], nordo di [[Kazakstan]], nordo di [[Mongolia]] e parto dil insulo [[Hokkaido]]. Boreala foresto en sua nuna formo esas kelke recenta. Ol originis cirkume 12 mil yari ante nun, kovranta parto dil anciena [[stepo]] en qua habitis [[mamuto|mamuti]]. Granda parto dil arei kovrata da boreala foresti esas basa tereni. La regiono inter [[tundro]] e taigo nomizesas "lineo di arbori". [[Kategorio:Biomi]] [[Kategorio:Foresti]] 2v85b5vfg6tdgl2qucisahmfw3pyy8f 1130829 1130828 2026-08-28T13:41:48Z Forstbirdo 3024 1130829 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Taiga_ecoregion.png|thumb|320px|Regioni ube existas boreala foresto.]] [[Arkivo:Siberian_autumn_in_taiga..JPG|thumb|320px|left|Taigo en [[Siberia]].]] '''Taigo''' ([[Rusa linguo|Ruse]] тайга́) o '''boreala foresto''' esas [[biomo]] konsistanta ek [[foresto]] di [[konifero|koniferi]], nome [[pino|pini]], [[abieto|abieti]] e [[larico|larici]]. Ol esas la maxim vasta biomo di la [[Tero]]. En [[Nord-Amerika]] ol kovras granda parto di kontinental [[Alaska]], [[Kanada]] e la nordo di kontigua [[Usa]]na teritorio. En [[Eurazia]] ol kovras granda parto di [[Suedia]], [[Finlando]], la nordo di [[Rusia]] de [[Karelia]] weste, til Pacifiko, trairanta granda parto di [[Siberia]], granda parto di [[Norvegia]] ed [[Estonia]], parto di la litoro di [[Islando]], nordo di [[Kazakstan]], nordo di [[Mongolia]] e parto dil insulo [[Hokkaido]]. Boreala foresto en sua nuna formo esas kelke recenta. Ol originis cirkume 12 mil yari ante nun, kovranta parto dil anciena [[stepo]] en qua habitis [[mamuto|mamuti]]. Granda parto dil arei kovrata da boreala foresti esas basa tereni. La regiono inter [[tundro]] e taigo nomizesas "lineo di arbori". {{Wikivortaro|taigo}} [[Kategorio:Biomi]] [[Kategorio:Foresti]] 6ouzyar0khmj6djwgj6orlg8rfry331 1130830 1130829 2026-08-28T13:44:51Z Forstbirdo 3024 1130830 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Taiga_ecoregion.png|thumb|320px|Regioni ube existas boreala foresto.]] [[Arkivo:Siberian_autumn_in_taiga..JPG|thumb|320px|left|Taigo en [[Siberia]].]] '''Taigo''' ([[Rusa linguo|Ruse]] тайга́) o '''boreala foresto''' esas [[biomo]] konsistanta ek [[foresto]] di [[koniferi]], nome [[pino|pini]], [[abieto|abieti]] e [[larico|larici]]. Ol esas la maxim vasta biomo di la [[Tero]]. En [[Nord-Amerika]] ol kovras granda parto di kontinental [[Alaska]], [[Kanada]] e la nordo di kontigua [[Usa]]na teritorio. En [[Eurazia]] ol kovras granda parto di [[Suedia]], [[Finlando]], la nordo di [[Rusia]] de [[Karelia]] weste, til Pacifiko, trairanta granda parto di [[Siberia]], granda parto di [[Norvegia]] ed [[Estonia]], parto di la litoro di [[Islando]], nordo di [[Kazakstan]], nordo di [[Mongolia]] e parto dil insulo [[Hokkaido]]. Boreala foresto en sua nuna formo esas kelke recenta. Ol originis cirkume 12 mil yari ante nun, kovranta parto dil anciena [[stepo]] en qua habitis [[mamuto|mamuti]]. Granda parto dil arei kovrata da boreala foresti esas basa tereni. La regiono inter [[tundro]] e taigo nomizesas "lineo di arbori". {{Wikivortaro|taigo}} [[Kategorio:Biomi]] [[Kategorio:Foresti]] bl8xjsdmjbe7r6kpfpefwwthain46or 0 116880 1130831 1130367 2026-08-28T13:50:34Z Forstbirdo 3024 1130831 wikitext text/x-wiki '''Koniferi''' o '''''Pinophyta''''' esas grupo di taxoni ek la [[vaskuloza planti]], [[subensemblo]] di la [[gimnospermi]]. Oli esas precipue perena, lignala [[arboro|arbori]] e [[arbusto|arbusti]], maxim ofte sempre verda, kun reguloza branchala modelo, genitadante per [[maskulo|maskula]] e femina [[strobilo|strobili]], ordinare sur la sama arboro. Esas tri koniferala [[ordo (biologio)|ordi]] : [[araukariali]], [[kupresali]] e [[pinali]]. La koniferala [[familio (biologio)|familii]] esas : ''Araucariaceae'' (o [[araukariacei]]), ''Cephalotaxaceae'' (o [[cefalotaxacei]]), ''Cupressaceae'' (o [[kupresacei]]), ''Pinaceae'' (o [[pinacei]]), ''Podocarpaceae'' (o [[podokarpacei]]), ''Sciadopityaceae'' (o [[sciadopitiacei]]) e ''Taxaceae'' (o [[taxacei]]). == Imaji pri strobili di koniferi == <gallery class="center" widths="250px" heights="250px" caption="Strobili"> Pinhas.jpg|''Arucaria angustifolia'', [[strobilo|strobili]] e [[semino|semini]] (araukariacei) Chinese plum yew in fruit.jpg|Folii e frukti di ''Cephalotaxus fortunei'', (cefalotaxacei) Juniperus communis Stara Planina.jpg|''Juniperus communis'', junipero-beri (kupresacei) Pinus coulteri MHNT Cone.jpg|Strobilo di ''Pinus coulteri'' (pinacei) Kankoreziai, 2006-06-10.JPG|''Picea abies'' Podocarpus lawrencei Mt. Field.jpg|''Podocarpus lawrencei'', frukto, (podokarpacei) Sciadopitys verticillata cones Rogów.jpg|''[[Sciadopitys verticillata]]'', strobili e foliaro sekigita (sciadopitiacei) Taxus baccata MHNT.jpg|''Taxus baccata'', nematura e matura "[[bero|beri]]" (taxacei) </gallery> {{Wikivortaro|konifero}} == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinophyta ''Pinophyta'' en "Wikispecies"] * [https://www.conifers.org/topics/fields.php ''Pinophyta'' en "The Gymnosperm Database"] * [http://www.botanydictionary.org/Pinophyta.html ''Pinophyta'' en "Dictionary of Botany"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4100003331 ''Pinophyta'' en "World Flora Online"] [[Kategorio:Gimnospermi]] r76mqzsd7eo1pinjvbljdwobvbgd5xj 0 120033 1130818 1130369 2026-08-28T12:44:20Z Unnotigkeit 47057 1130818 wikitext text/x-wiki {{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:green" |Prim-Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |Geografiala distributado: | Historiale en la sudo di [[Balkani]], [[Egea regiono]] e westala [[Anatolia]] (hipotezala) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |Quanto di parolanti: | 0 (mortinta linguo, rikonstruktita) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |Klasifikuro: | style="text-align: left;" | [[Indo-Europana linguaro]]<br/>[[Helenika lingui]]<br/>'''Prim-Greka linguo''' |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |Oficala stando: | Nula |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |Kodexi |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" |[[ISO 639]]-3 | ne havas (nekodexigita, ''mis'') |} [[Arkivo:Proto-Greek area reconstruction.png|thumb|300px|Hipotezala areo dil Prim-Greka linguo cirkum 2200–1900 aK.]] '''Prim-Greka linguo''' (anke '''Protogreka linguo''') esas la [[hipotezala linguo|hipotezala]] komuna [[ancestro]] di la [[Greka lingui|Greka lingui]], rikonstruktita per la [[komparativa metodo]] ek la [[Greka dialekti|Greka dialekti]] e la [[Mikenana linguo|Mikenana]] texti. Ol parolesis probable dum la [[Bronz-epoko]] en la sudo di la [[Balkani]], cirkume la [[3ma yarmilo aK|3ma]] e [[2ma yarmilo aK|2ma yarmilo aK]], ante la divido di la Greka linguaro en [[Ioniana]], [[Doriana]], [[Aeoliana]], [[Arkadiana-Kiprana]] ed altra varianti. == Historio == La existo di Prim-Greka linguo inferesis dum la [[19ma yarcento]], kande [[linguistikisto|linguistikisti]] komparis la Greka kun altra [[Indo-Europana linguaro|Indo-Europana]] lingui e rikonstruktis la komuna [[Indo-Europana]] fonetiko e gramatiko. La Greka montras klara aparteno a la Indo-Europana familio, ma ol havas traiti qui distingas ol de la altra branchi. La studio di la [[Mikenana linguo]] (atestita en [[Lineala B]] skriburo de la [[15ma yarcento aK|15ma]] til [[13ma yarcento aK|13ma]] yarcenti aK) furnisis importanta datumi por la rekonstrukto, pro ke ol esas la maxim anciena atestita formo di la Greka. On kredas ke la parolanti di Prim-Greka arivis en la sudo di [[Balkani]] dum la [[frua Bronz-epoko]] (cirkume [[2300 aK|2300]]–[[2000 aK]]), posible de la nordo, portante kun su la [[Indo-Europana]] linguo. Li asimilis o remplasis la antea [[Egea lingui]], qui posible esis ne-Indo-Europana (exemple la [[Minoana linguo]]). La divido di la Greka linguaro komencis dum la [[meza Bronz-epoko]], e dum la [[fer-epoko]] la precipua dialektala grupi ja existis. == Geografiala distributo == La Prim-Greka parolesis probable en la regiono qua nun esas [[Grekia]], la sudo di [[Albania]], la sudo di [[Nord-Makedonia]], e la westala rivo di [[Turkia]] ([[Anatolia]]). La [[Mikenana civilizuro]] (cirkume [[1600 aK|1600]]–[[1100 aK]]) uzis frua formo di la Greka en la [[Peloponezo]] e [[Kreta]]. La distribuado di la dialekti en la [[1ma yarmilo aK]] sugestas ke la parolanti di Prim-Greka expansis sude e sud-weste, okupante la peninsulo e la insuli. Pro la manko di skribita dokumenti, la exakta extenso esas necerta, ma on supozas ke ol okupis la basa tereni e la litoro di la [[Egea maro]], ube la [[Mikenana civilizuro]] developesis. == Karakterizivi == La Prim-Greka rekonstruktesas per la komparo di la Greka dialekti kun altra [[Indo-Europana lingui]]. Ol havas multa traiti qui distingas ol de la [[Prim Indo-Europana linguo]], inkluzite la developo di [[palatalizo]], la perdo di kelka [[laringali]], e la [[sonora aspiro|sonora aspiri]] → [[senvoca aspiro|senvoca aspiri]] chanjo. === Fonetiko === * La Prim-Greka perdis la [[Indo-Europana]] [[laringali]] (''h₁, h₂, h₃''), ma lia efekti restis en la [[vokali]] (exemple: ''h₂'' → ''a'', ''h₃'' → ''o''). * La [[labiovelari]] (''kʷ, gʷ, gʷʰ'') chanjesis a [[bilabiali]] (''p, b, pʰ'') en kelka pozicioni, o a [[dentali]] (''t, d, tʰ'') en altri, o a [[velari]] (''k, g, kʰ''). * La [[sonora aspiro|sonora aspiri]] (''bʰ, dʰ, gʰ'') divenis [[senvoca aspiro|senvoca aspiri]] (''pʰ, tʰ, kʰ''), qui pose developis a [[frikativi]] en la moderna Greka (''f, θ, x''). * La [[vokalo-sistemo]] esis richa, kun longa e kurta vokali, e la [[acento]] esis [[mobila acento|mobila]] e [[tonala acento|tonala]] (quale en la anciena Greka). === Gramatiko === La Prim-Greka havis [[fleksionala linguo|fleksionala]] gramatiko, simila a la [[Prim Indo-Europana linguo|Prim Indo-Europana]], ma kun kelka simpligo: * [[Deklinado]] di nomi kun kin [[kazi]]: [[nominativo]], [[genitivo]], [[dativo]], [[akuzativo]], [[vokativo]]. La [[lokativo]] e [[instrumentalo]] fuzis kun la [[dativo]] o perdis. * Tri [[gramatikala generi]]: maskula, femina, neutra. * Tri [[gramatikala nombri]]: singularo, pluralo, e [[dualo]] (qua desaparis en la maxim multa dialekti, ma existis en la [[Mikenana]] e kelka arkaika formi). * [[Verbo]]-sistemo kun tri [[tempi]] (prezento, aoristo, perfekto) e tri [[modi]] (indikativo, subjuntivo, imperativo), plu [[optativo]] en la klasika Greka. * La [[pronomi]] e [[partikuli]] esis simila a ti dil altra Indo-Europana lingui. === Vortaro === La vortaro di la Prim-Greka inkluzas multa heredita [[Indo-Europana]] radiki, ma ank [[pre-Greka]] [[substrato]], probable de la [[Egea lingui]] (exemple vorti por [[maro]], [[olivo]], [[vino]]). Multa Greka vorti havas neklara [[etimologio]], sugestante pruntaji de ne-Indo-Europana lingui. == Exempli di vorti (rikonstruktita) == La sequanta vorti esas rikonstruktita per la komparo di la Greka dialekti e la [[Mikenana]]: {| class="wikitable" ! Prim-Greka (rikonstruktita) !! Signifiko !! Anciena Greka !! Latina (por komparo) |- | *pā́tēr || patro || πατήρ (patḗr) || pater | *mā́tēr || matro || μήτηρ (mḗtēr) || mater | *wódr̥ || aquo || ὕδωρ (húdōr) || unda (ondo) | *édomai || me manjas || ἔδομαι (édomai) || edō (me manjas) | *déḱm̥ || dek || δέκα (déka) || decem | *h₁éḱwos || kavalo || ἵππος (híppos) || equus |} Noto: La formi esas hipotezala e rikonstruktita per la komparativa metodo. == Texti e monumenti == Ne existas skribita texti en la Prim-Greka. La linguo rikonstruktesas nur per la [[komparativa metodo]] ek la atestita Greka dialekti. La maxim anciena skribita formi di la Greka esas: * La [[Mikenana]] texti en [[Lineala B]] (cirkume [[1450 aK|1450]]–[[1200 aK]]), qui montras frua Greka dialekto. * La [[Homerala poemi|Homerala]] poemi ([[8ma yarcento aK]]), qui konservas arkaika traiti. Ti texti permisas rekonstruktar la antea etapo, qua esas la Prim-Greka. == Nuntempala stando == La Prim-Greka esas [[mortinta lingui|mortinta]] linguo, ma ol esas la bazo di la [[Greka lingui|Greka linguaro]], qua nun inkluzas la moderna [[Grekiana linguo|Grekiana]] e la [[Tsakona dialekto|Tsakona]] (la sola vivanta dialekto qua ne devenas de la [[Koiné]]). La studio di la Prim-Greka esas parto di la [[Indo-Europana linguistiko]] e kontributas a la kompreno di la prehistorio di la [[Balkani]] e la [[Egea regiono]]. == Referi == * Beekes, Robert S. P. ''Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction''. Amsterdam: John Benjamins, 1995. * Fortson, Benjamin W. ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. Oxford: Blackwell, 2004. * Sihler, Andrew L. ''New Comparative Grammar of Greek and Latin''. Oxford: Oxford University Press, 1995. * [https://www.ethnologue.com/language/mis Ethnologue: Uncodified languages (mis)]. == Extera ligili == * [https://www.indo-european.info/ Indo-European.info] – informo pri Indo-Europana lingui * [https://www.utexas.edu/cola/depts/lrc/iedocctr/ie.html Indo-European Documentation Center] – resursi * [https://www.palaeolexicon.com/ Palaeolexicon] – vortari di antiqua lingui {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Helenika lingui]] [[Kategorio:Mortinta lingui]] [[Kategorio:Rikonstruktita lingui]] [[Kategorio:Lingui di Grekia (historiale)]] [[Kategorio:Indo-Europana linguaro]] 7d99mc37fqmcd3x9jkyejk7goxhyv14 0 120220 1130834 1130705 2026-08-28T14:18:44Z Forstbirdo 3024 1130834 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:HK Kwun Tong 麗港公園 Laguna Park Tree evening sunset.JPG|eta|320px|Arborala krono]] La '''krono''' esas la supra parto de [[arboro]]. Ol esas portata de la [[trunko]], e komportas la [[brancho|branchi]] kun la [[folio|folii]]. {{Wikivortaro|krono}} [[Kategorio:Plantala morfologio]] kal5v2dbith75xku8qzmvhgi2nfb816 0 120250 1130842 1130811 2026-08-28T18:01:18Z Forstbirdo 3024 1130842 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Pinus sylvestris range-01.png|eta|320px|Loki ube naturale existas redpini (videz [[verda koloro]]).]] '''''Pinus sylvestris''''' o '''redpino''' esas [[koniferi|konifero]] originala ek granda parto di [[Eurazia]]. Ica [[arboro|arborala]] [[speco]] apartenas al la [[genero]] [[pino]] ek la [[familio (biologio)|familio]] [[pinacei]]. Ol inkluzas quin agnoskita [[subspeco|subspeci]]. == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinus_sylvestris Redpino che "Wikispecies"] * [https://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php Redpino che "The Gymnosperm Database"] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:263353-1 Redpino che "Plants of the World Online"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000481648 Redpino che "The World Flora Online"] [[Kategorio:Pino]] [[Kategorio:Forest-kultivado]] fa6x26y9lapqmkk78lbu1xzjarppgtz 1130843 1130842 2026-08-28T18:11:34Z Forstbirdo 3024 1130843 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Pinus sylvestris range-01.png|eta|320px|Loki ube naturale existas redpini (videz [[verda koloro]]).]] '''''Pinus sylvestris''''' o '''redpino''' esas [[koniferi|konifero]] originala ek granda parto di [[Eurazia]]. Ica [[arboro|arborala]] [[speco]] apartenas al la [[genero]] [[pino]] ek la [[familio (biologio)|familio]] [[pinacei]]. Ol inkluzas kin agnoskita [[subspeco|subspeci]]<ref>{{extera ligilo|url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|titulo=Pichpino che "The Gymnosperm Database"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref>: ==Referi== {{reflist}} == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinus_sylvestris Redpino che "Wikispecies"] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:263353-1 Redpino che "Plants of the World Online"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000481648 Redpino che "The World Flora Online"] [[Kategorio:Pino]] [[Kategorio:Forest-kultivado]] 4qcgl9rodsan4dp28xw31kbijvfys3m 1130844 1130843 2026-08-28T19:28:29Z Forstbirdo 3024 1130844 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Pinus sylvestris range-01.png|eta|320px|Loki ube naturale existas redpini (videz [[verda koloro]]).]] '''''Pinus sylvestris''''' o '''redpino''' esas [[koniferi|konifero]] originala ek granda parto di [[Eurazia]]. Ica [[arboro|arborala]] [[speco]] apartenas al la [[genero]] [[pino]] ek la [[familio (biologio)|familio]] [[pinacei]]. Ol inkluzas kin agnoskita [[subspeco|subspeci]]<ref>{{extera ligilo|url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|titulo=Pichpino che "The Gymnosperm Database"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref><ref>{{extera ligilo|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:263353-1|titulo=Pichpino che "Plants of the World Online"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref>: ''Pinus sylvestris'' var. ''elicinii''; ''P. sylvestris'' var. ''hamata''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''mongholica''; ''P. sylvestris'' var. ''sylvestris''. ==Referi== {{reflist}} == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinus_sylvestris Redpino che "Wikispecies"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000481648 Redpino che "The World Flora Online"] [[Kategorio:Pino]] [[Kategorio:Forest-kultivado]] i8klyzsvg5yk5n4theamd7opm8q0ix3 1130853 1130844 2026-08-29T06:29:37Z Forstbirdo 3024 1130853 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Pinus sylvestris range-01.png|eta|320px|Loki ube naturale existas redpini (videz [[verda koloro]]).]] '''''Pinus sylvestris''''' o '''redpino''' esas [[koniferi|konifero]] originala ek granda parto di [[Eurazia]]. Ica [[arboro|arborala]] [[speco]] apartenas al la [[genero]] [[pino]] ek la [[familio (biologio)|familio]] [[pinacei]]. Ol inkluzas kin agnoskita [[subspeco|subspeci]]<ref>{{extera ligilo|url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|titulo=Redpino che "The Gymnosperm Database"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref><ref>{{extera ligilo|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:263353-1|titulo=Redpino che "Plants of the World Online"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref>: ''Pinus sylvestris'' var. ''elicinii''; ''P. sylvestris'' var. ''hamata''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''mongholica''; ''P. sylvestris'' var. ''sylvestris''. ==Referi== {{reflist}} == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinus_sylvestris Redpino che "Wikispecies"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000481648 Redpino che "The World Flora Online"] [[Kategorio:Pino]] [[Kategorio:Forest-kultivado]] c5e3fuz79voglfi32wudeki24l71chl 1130854 1130853 2026-08-29T06:37:04Z Forstbirdo 3024 1130854 wikitext text/x-wiki [[Arkivo:Pinus sylvestris range-01.png|eta|320px|Loki ube naturale existas redpini (videz [[verda koloro]]).]] '''''Pinus sylvestris''''' o '''redpino''' esas [[koniferi|konifero]] originala ek granda parto di [[Eurazia]]. Ica [[arboro|arborala]] [[speco]] apartenas al la [[genero]] [[pino]] ek la [[familio (biologio)|familio]] [[pinacei]]. Ol inkluzas kin agnoskita [[subspeco|subspeci]]<ref>{{extera ligilo|url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|titulo=Redpino che "The Gymnosperm Database"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref><ref>{{extera ligilo|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:263353-1|titulo=Redpino che "Plants of the World Online"|idiomo={{en}}|vidita ye=28ma di agosto 2026}}</ref>: ''Pinus sylvestris'' var. ''elicinii''; ''P. sylvestris'' var. ''hamata''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''lapponica''; ''P. sylvestris'' var. ''mongholica''; ''P. sylvestris'' var. ''sylvestris''. ==Referi== {{reflist}} == Extera ligili == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Pinus_sylvestris Redpino che "Wikispecies"] * [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000481648 Redpino che "The World Flora Online"] * [https://www.britannica.com/plant/Scots-pine Redpino che "Britannica"] [[Kategorio:Pino]] [[Kategorio:Forest-kultivado]] admqdorm3k2t6vje1677rad9vq5z31e 0 120251 1130814 2026-08-28T12:25:49Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Informboxo |titulo = The Gentlemen |imajo = [[Arkivo:Джентльмены (сериал).jpg|250px]] |rubriko1 = Jenro |informo1 = [[Kriminala dramato]] |rubriko2 = Kreinto |informo2 = [[Guy Ritchie]] |rubriko3 = Bazita sur |informo3 = [[The Gentlemen (filmo)|The Gentlemen]] (filmo) |rubriko4 = Chefa aktori |informo4 = [[Theo James]], [[Kaya Scodelario]], [[Daniel Ings]], [[Joely Richardson]], [[Vinnie Jones]], [[Giancarlo Esposito]], [[Ray Winstone]] |rubriko5 = La...' 1130814 wikitext text/x-wiki {{Informboxo |titulo = The Gentlemen |imajo = [[Arkivo:Джентльмены (сериал).jpg|250px]] |rubriko1 = Jenro |informo1 = [[Kriminala dramato]] |rubriko2 = Kreinto |informo2 = [[Guy Ritchie]] |rubriko3 = Bazita sur |informo3 = [[The Gentlemen (filmo)|The Gentlemen]] (filmo) |rubriko4 = Chefa aktori |informo4 = [[Theo James]], [[Kaya Scodelario]], [[Daniel Ings]], [[Joely Richardson]], [[Vinnie Jones]], [[Giancarlo Esposito]], [[Ray Winstone]] |rubriko5 = Lando |informo5 = {{GBR}}, {{USA}} |rubriko6 = Sezoni |informo6 = 1 (plu 2 konfirmita) |rubriko7 = Epizodi |informo7 = 8 |rubriko8 = Exekutiva produktisto |informo8 = Guy Ritchie, Ivan Atkinson, Marn Davies, Bill Block |rubriko9 = Studio |informo9 = Moonage Pictures, Miramax Television |rubriko10 = Reto |informo10 = [[Netflix]] |rubriko11 = Unesma emiso |informo11 = 7ma di marto 2024 |rubriko12 = Lasta emiso |informo12 = nun }} '''The Gentlemen''' esas [[kriminala dramato|kriminala]] e [[komedio|komediala]] televizion-serio, [[spin-off]] di la samnoma filmo da [[Guy Ritchie]] (2019). La chefa roli pleesas da [[Theo James]], [[Kaya Scodelario]] e [[Daniel Ings]]. L'unesma sezono debutis ye la 7ma di marto 2024 che [[Netflix]]. Duesma sezono esas anuncita por la 3ma di septembro 2026. == Skizuro == Kapitano di la paco-trupi dil [[Unionita Nacioni]] Eddie Horniman retrovenas ad [[Anglia]] por adiar lua mortanta patro. Pos la morto, ilu neexpektite heredas la titulo di duko de Halstead e la luxoza familio-domeno, preterpazante lua plu olda fratulo Freddy. Aperas ke narkotik-kartelo uzis la domeno por kultivar [[kanabo]]. Eddie decidas okupar su pri ta afero, ma segun sua propra kondicioni. == Roluli == === Chefa kompozo === * [[Theo James]] – Edward "Eddie" Horniman, 10ma duko de Halstead, ex-oficiro di paco-trupi dil UN. * [[Kaya Scodelario]] – Susan "Susie" Glass, faktala chefo di krimino-sindikato di Bobby Glass, dum ke ilu esas en karcero. * [[Daniel Ings]] – lordo Frederick "Freddy" Horniman, plu olda fratulo di Eddie. * [[Joely Richardson]] – lady Sabrina Horniman, vidva dukino de Halstead, matro di Eddie, Freddy e Charlie. * Joshua McGuire – Peter Spencer-Forbes / "Sticky Pete", fraudero (en un o du epizodi). * [[Vinnie Jones]] – Geoff Seacombe, gardisto di la domeno, sekreta biologia patro di Charlie. * [[Edward Fox]] – Archibald Horniman, 9ma duko de Halstead, patro di la fratuli (en un o du epizodi). * [[Giancarlo Esposito]] – Stanley Johnston, Usana miliardero qua volas komprar la domeno. * [[Ray Winstone]] – Robert "Bobby" Glass, patro di Susie, en karcero chefo di narkotik-imperio. * [[Freddie Fox]] – Max Bassington, 9ma lordo Bassington, debutanta aktoro (en un o du epizodi). * Kristofer Hivju – Florian de Groot, Belga provizisto di marihuano ad kontinental Europa (en un o du epizodi). * Laurence O'Fuarain – J.P. Ward, chefo di "voyajanti" familio, qua vendas marihuano a Susie en Europa (en un o du epizodi). === Sekundara kompozo === * Stefan Fische – sioro Lawrence, butlero di la familio. * Jasmine Blackborow – Charlotte "Charlie" Horniman, juniora fratino di Eddie e Freddy. * Chanel Cresswell – Thomasina "Tammy" Horniman, spozino di Freddy. * Pearce Quigley – John "Evangelist" Dixon, chefo di Liverpoolana krimino-klano. * John McGrellis – Errol, vice-chefo di Liverpoolana klano. * Michael Vu – James "Jimmy" Chang, administristo di la marihuano-planto. * Harry Goodwins – Jack Glass, fratulo di Susie, profesionale boxisto. * Alexis Rodney – Emory Stevens, helpanto di Stanley Johnston. * Mason Antonio Fardou – Keith, korpo-gardisto di Susie. * Logan Dean – Patch, korpo-gardisto di Susie. * Gaia Weiss – princino Rosanna, komto de Tournai, 11ma en hered-ordino di Belga trono, amikino di Eddie. * Ruby Sear – Gabriela, muliero qua trompas Jimmy en choseo-kafeerio. * Max Beesley – Henry Collins, boxo-promotisto. === Invitita aktori === * Ranjit Krishnamma – Ahmed Iqbal, advokato di la familio. * Peter Serafinowicz – Tommy Dixon, fratulo di Evangelist, alta membro di Liverpoolana klano. * Josh Finan – Jethro, ekartisto di Liverpoolana klano. * Dar Salim – Felix, "purgisto" laboranta por Susie. * Cameron Cook – Tony Blair, chefo di bando di Kosovana Albaniani. * Martha Millan – Mercy Moreno, Filipinana komercisto di luxo-automobili, uzanta ol por transportar [[Kolumbia]]na kokaino. * John Thomson – Frank, jurnalisto qua extorsas la Bassington-i. * Leah McNamara – Kelly Ann Ward, filiino di J.P. Ward. * Guz Khan – Chucky Kubra, experta lavanto di pekunio. * Gary Beadle – Fat Rick, ex-kontisto qua laboras kun Henry e lavas pekunio per boxo-veturi. * Nigel Havers – lordo Whitecroft. == Epizodi == === Sezono 1 (2024) === Omna epizodi publikigesis ye la 7ma di marto 2024. 1. **Refined Aggression** – Eddie Horniman, oficiro di paco-trupi, retrovenas pro morto di patro. Ilu heredas la domeno, deskovras marihuano-farmeyo, e mustas solvar la debi di Freddy, quo rezultas en mortigo di Tommy Dixon. 2. **Tackle Tommy Woo Woo** – Pos mortigo di Tommy, Eddie e Susie mustas celar la korpo e preventar venjo. John Dixon venas serchar sua fratulo; Eddie inventas plano akuzar Jethro. Jethro esas helpata eskapar, ma Susie sekrete mortigas ilu. 3. **Where's My Weed At?** – Jimmy perdas kargajo di marihuano pro trompo da Gabriela. Susie ed Eddie mustas helpar "Tony Blair" (Kosovana chefo) per furtar Lamborghini kun kokaino. Konflikto kun Mercy, la posedanto, finas per morto di Blair e liberigo di Freddy. 4. **An Unsympathetic Gentleman** – Susie presas Eddie trovar altra farmeyo. Ilu kontaktas Max Bassington, qua esas sekreta naziisto. Pos konflikto kun jurnalisto Frank, Max koaktesas cedar tereno. Jimmy, amoroze, montras la farmeyo a Gabriela. 5. **I've Hundreds of Cousins** – Bobbi klarigas ke Eddie ne povas ekirar la afero. Florian de Groot demandas plu alta pago; la Ward-familio furtas generatori. Eddie propozas uzar la Ward-i por transporto, ma pekunio furtesas. De Groot konfesas esar komplico di Keith, qua revelas pri mortigo di Jethro. 6. **All Eventualities** – Eddie volas ekirar pos atingir financala limito. Susie dicas ke pekunio mustas unesme lavesar. Henry Collins propozas helpar, ma esas konkuranto. Pos boxo-eveno, Henry frakasas Jack Glass. Susie refuzas kunlaborar kun Henry. 7. **Not Without Danger** – Jack esas en komato. Eddie deskovras ke Johnston esas la chefo dop omna problemi. Ilu donas a Johnston falsa listo di farmeyi. Susie embuscas e vundas Henry, qua revelas la sekreta renkontri di Eddie kun Johnston. Susie telefonas a John Dixon pri la mortigo di Tommy. Charlotte retrovenas e saveskas pri la narkotik-afero. 8. **The Gospel According to Bobby Glass** – Jack vekas; Susie pardonas Eddie. Bobbi anuncas sua retreto e demandas ke Susie e Eddie selektas la maxim bona ofro por la imperio. Eddie kreas konsorcio ed eliminas omna rivali. Bobbi revelas ke la retreto esis testo; Johnston arestesas e unionas kun Bobbi en karcero. == Produktado e recevo == La projeto unesmafoye konoceskis en oktobro 2020. Netflix oficale aprobis la serio en novembro 2022; Theo James selektesis kom chefa aktoro. Guy Ritchie servis kom exekutiva produktisto e direktis du epizodi. L'unesma sezono recevis general pozitiva recevo. Sur Rotten Tomatoes ol havas aprobo-indexo di 75% kun mezvalora evaluo 7/10. Kritikisti laudis la humuro e la stilo di Ritchie, quankam uli trovis ol tro simila a lua antea verki. La serio nominesis por [[Golden Globe]] e [[Emmy]]-premii, inter altri. == Referi == {{Referi}} == Extera ligili == * [https://www.netflix.com/title/81437035 The Gentlemen] che Netflix * {{IMDb titulo|id=13239296|titulo=The Gentlemen}} [[Kategorio:Britaniana televizion-serii]] [[Kategorio:Usana televizion-serii]] [[Kategorio:Televizion-serii lansita en 2024]] [[Kategorio:Verki da Guy Ritchie]] 0xcgqp7cy9oef8p0iw13kkforep5bhj 0 120252 1130815 2026-08-28T12:35:46Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:#B8860B" | Antiqua Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Parolata en: | Antiqua Grekia, estala Mediteraneo, kolonii |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Quanto di parolanti: | 0 (extingita, ma uzata...' 1130815 wikitext text/x-wiki {{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:#B8860B" | Antiqua Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Parolata en: | Antiqua Grekia, estala Mediteraneo, kolonii |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Quanto di parolanti: | 0 (extingita, ma uzata kom liturgiala e ciencala linguo) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Periodo: | c. 9ma yarcento aK – 6ma yarcento pK (pose evolucionis a Bizancana Greka) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Subdividuro: | Ioniana, Doriana, Eoliana, Arkadiana-Kipriana, Atikana |- ! colspan="2" style="color:white; background-color:#B8860B" | Kodexi |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-2 | grc |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-3 | grc |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | {{#ifexist: File:AncientGreekDialects.png | [[Arkivo:AncientGreekDialects.png|{{{mapo_grandeso|200x200px}}}|{{{nomo|}}}]] | [[Arkivo:AncientGreekDialects.png|300px]] }} <center><small>{{{mapo_paroli|Distributado dil Antiqua Greka dialekti.}}}</small></center> |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | Videz anke: [[Greka linguo]] |} [[Arkivo:Homer Iliad beginning manuscript.jpg|thumb|300px|Manuskripto dil ''Iliado'' da Homero, skribita en Antiqua Greka.]] '''Antiqua Greka linguo''' ({{lang-grc|Ἑλληνική}}, ''Hellēnikḗ'') esas la formo di la [[Greka linguo]] parolata dum l'[[antiqua epoko]] en [[Grekia]] ed en multa kolonii cirkum la [[Mediteraneo]]. Ol esas membro di la [[Indo-Europana linguaro]], e havas centrala rolo en la historio di westala civilizeso, nome per lua richa [[literaturo]], [[filozofio]], [[cienco]] e [[religio]]. == Historio == L'Antiqua Greka developesis de la [[prim-Greka linguo]], qua posible arivis en la Balkani dum la 3ma yarmilo aK. La maxim anciena atesturi esas la [[Lineala skribo B|Lineala B]] tabeli de la [[Mikenana civilizeso]] (c. 1450–1200 aK), skribita en [[silabaro]]. Pos la [[Bronz-epokala krulo]], la skribo desaparis e riaparis kun l'[[alfabeto]] dum la 9ma yarcento aK. La linguo evolucionis tra plura periodi: * '''Mikenana Greka''' (c. 1600–1100 aK) – atestita en Lineala B. * '''Arkaitika Greka''' (c. 800–500 aK) – la linguo di [[Homero]], [[Hesiodos]] e la frua [[lirikisti]]. * '''Klasika Greka''' (c. 500–300 aK) – la linguo di [[Ateni]] (Atikana dialekto), di la [[tragediisti]], [[Sokrates]], [[Platon]] ed [[Aristoteles]]. * '''Hellenistika Greka''' o [[Koiné Greka]] (c. 300 aK – 500 pK) – komuna formo developita pos la konkii di [[Alexandros la Granda]], uzata en la [[Nova Testamento]] ed en la [[Estala Romana Imperio]]. == Dialekti == L'Antiqua Greka ne esis unika linguo, ma grupo de proxime relata dialekti. La precipua grupi esas: * '''Ioniana-Attikana''' – parolata en [[Ionia]], [[Egea insuli]] ed [[Atika]]; de ol venas la maxim multa klasika literaturo. * '''Doriana''' – parolata en [[Peloponezo]], [[Kreta]], [[Sicilia]] e sudo di [[Italia]]; la linguo di [[Sparta]] e di la [[koro]] en [[tragedio]]. * '''Eoliana''' – parolata en [[Tesalia]], [[Beotia]], [[Lesbos]]; la linguo di [[Sapfo]] e [[Alkeos]]. * '''Arkadiana-Kipriana''' – la maxim proxima a la Mikenana, parolata en [[Arkadia]] e [[Kipros]]. * '''Pamfiliana''' – parolata en [[Pamfilia]] (sudo di [[Turkia]]). La [[Atikana dialekto]] divenis la fundamento di la Klasika Greka literaturo e pose di la Koiné. == Skribo == L'Antiqua Greka alfabeto developesis de la [[Feniciana alfabeto]] dum la 9ma o 8ma yarcento aK. Ol introduktis la vokali, qua mankis en Feniciana skribo. L'alfabeto havas 24 literi, e dum la Klasika periodo existis plura lokala varianti, ante la adopto dil [[Ioniana alfabeto]] en [[Ateni]] en 403 aK, qua divenis la standardo. La [[Lineala B]] skribo, uzita en Mikenana epoko, esas silabaro e ne esas alfabetala; ol desaparis kun la krulo di la Mikenana kulturo. == Gramatiko == La Antiqua Greka esas tre [[flexionala linguo]]. Lua precipua traiti esas: * '''Tri generi''': maskula, femenina, neutra. * '''Kin kazi''': nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, vokativo (kun resti di lokativo ed instrumentalo). * '''Tri nombri''': singularo, dualo (rare uzata), pluralo. * '''Deklinado''': tri precipua deklinadi (1ma, 2ma, 3ma) kun multa varianti. * '''Verbi''': rikonjugado kun tri voci (aktiva, mediala, pasiva), quar modi (indikativo, subjuntivo, optativo, imperativo), e sep tempi (prezento, imperfecto, futuro, aoristo, perfekto, plusquamperfekto, futuro perfekto). La verbo havas richa sistemo di [[aspecto]] e [[tempo]]. La [[dualo]] numero trovesas precipue en la [[Atikana dialekto]] di la 5ma yarcento aK. == Influo == L'Antiqua Greka esas la linguo di fundamentala verki en [[filozofio]], [[cienco]], [[politiko]], [[teatro]] e [[historio]]. Autori quale [[Homero]], [[Platon]], [[Aristoteles]], [[Euklid]], [[Hipokrates]], [[Herodotos]] e [[Tucidides]] skribis en ca linguo. Lua influo sur la [[Latinida linguaro]] ed altra [[Europana lingui]] esas enorma, specale en la ciencala e teknikala vortaro. Multa termini en [[medicino]], [[biologio]], [[fiziko]], [[matematiko]] e [[filozofio]] esas de Greka origino. La Koiné Greka divenis la linguo di la [[Nova Testamento]] e di la frua [[Kristanismo]], e restas liturgiala linguo en kelka [[Estala Ortodoxa Eklezio|Estala Ortodoxa]] tradicioni. == Klasifiko == L'Antiqua Greka apartenas a la [[Greka linguaro|Greka branchi]] di la [[Indo-Europana linguaro]]. Ol esas la maxim bone dokumentita Indo-Europana linguo di l'antiqueso, e lua studio esas fundamentala por la [[komparativa linguistiko]]. == Referi == === En l'Angla === * Horrocks, Geoffrey. ''Greek: A History of the Language and its Speakers''. 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2010. ISBN 978-1-4051-3415-6 * Smyth, Herbert Weir. ''Greek Grammar''. Harvard University Press, 1956. ISBN 0-674-36250-0 * Beekes, Robert S. P. ''Etymological Dictionary of Greek''. Brill, 2010. ISBN 978-90-04-17418-4 === En la Franca === * Meillet, Antoine. ''Aperçu d'une histoire de la langue grecque''. Klincksieck, 2004. ISBN 2-252-03424-8 * Chantraine, Pierre. ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque''. Klincksieck, 1968–1980. === En la Germana === * Rix, Helmut. ''Historische Grammatik des Griechischen''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1992. ISBN 3-534-03840-1 * Schwyzer, Eduard. ''Griechische Grammatik''. C.H. Beck, 1939–1953. == Extera ligili == * [http://www.perseus.tufts.edu/ Perseus Digital Library] – granda kolekturo di Antiqua Greka texti * [http://stephanus.tlg.uci.edu/ Thesaurus Linguae Graecae] – digitala biblioteko di Greka literaturo * [https://www.greek-language.gr/ Greek Language Portal] – resursi pri Antiqua e Moderna Greka {{Antiqua Greka linguo}} [[Kategorio:Indo-Europana linguaro]] poui1glb7tigr35sbxptcum627mu2l8 1130816 1130815 2026-08-28T12:36:50Z Unnotigkeit 47057 1130816 wikitext text/x-wiki {{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:#B8860B" | Antiqua Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Parolata en: | Antiqua Grekia, estala Mediteraneo, kolonii |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Quanto di parolanti: | 0 (extingita, ma uzata kom liturgiala e ciencala linguo) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Periodo: | c. 9ma yarcento aK – 6ma yarcento pK (pose evolucionis a Bizancana Greka) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Subdividuro: | Ioniana, Doriana, Eoliana, Arkadiana-Kipriana, Atikana |- ! colspan="2" style="color:white; background-color:#B8860B" | Kodexi |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-2 | grc |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-3 | grc |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | {{#ifexist: File:AncientGreekDialects.png | [[Arkivo:AncientGreekDialects.png|{{{mapo_grandeso|200x200px}}}|{{{nomo|}}}]] | [[Arkivo:AncientGreekDialects.png|300px]] }} <center><small>{{{mapo_paroli|Distributado dil Antiqua Greka dialekti.}}}</small></center> |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | Videz anke: [[Greka linguo]] |} [[Arkivo:Homer Iliad beginning manuscript.jpg|thumb|300px|Manuskripto dil ''Iliado'' da Homero, skribita en Antiqua Greka.]] '''Antiqua Greka linguo''' ({{lang-grc|Ἑλληνική}}, ''Hellēnikḗ'') esas la formo di la [[Greka linguo]] parolata dum l'[[antiqua epoko]] en [[Grekia]] ed en multa kolonii cirkum la [[Mediteraneo]]. Ol esas membro di la [[Indo-Europana linguaro]], e havas centrala rolo en la historio di westala civilizeso, nome per lua richa [[literaturo]], [[filozofio]], [[cienco]] e [[religio]]. == Historio == L'Antiqua Greka developesis de la [[prim-Greka linguo]], qua posible arivis en la Balkani dum la 3ma yarmilo aK. La maxim anciena atesturi esas la [[Lineala skribo B|Lineala B]] tabeli de la [[Mikenana civilizeso]] (c. 1450–1200 aK), skribita en [[silabaro]]. Pos la [[Bronz-epokala krulo]], la skribo desaparis e riaparis kun l'[[alfabeto]] dum la 9ma yarcento aK. La linguo evolucionis tra plura periodi: * '''Mikenana Greka''' (c. 1600–1100 aK) – atestita en Lineala B. * '''Arkaitika Greka''' (c. 800–500 aK) – la linguo di [[Homero]], [[Hesiodos]] e la frua [[lirikisti]]. * '''Klasika Greka''' (c. 500–300 aK) – la linguo di [[Ateni]] (Atikana dialekto), di la [[tragediisti]], [[Sokrates]], [[Platon]] ed [[Aristoteles]]. * '''Hellenistika Greka''' o [[Koiné Greka]] (c. 300 aK – 500 pK) – komuna formo developita pos la konkii di [[Alexandros la Granda]], uzata en la [[Nova Testamento]] ed en la [[Estala Romana Imperio]]. == Dialekti == L'Antiqua Greka ne esis unika linguo, ma grupo de proxime relata dialekti. La precipua grupi esas: * '''Ioniana-Attikana''' – parolata en [[Ionia]], [[Egea insuli]] ed [[Atika]]; de ol venas la maxim multa klasika literaturo. * '''Doriana''' – parolata en [[Peloponezo]], [[Kreta]], [[Sicilia]] e sudo di [[Italia]]; la linguo di [[Sparta]] e di la [[koro]] en [[tragedio]]. * '''Eoliana''' – parolata en [[Tesalia]], [[Beotia]], [[Lesbos]]; la linguo di [[Sapfo]] e [[Alkeos]]. * '''Arkadiana-Kipriana''' – la maxim proxima a la Mikenana, parolata en [[Arkadia]] e [[Kipros]]. * '''Pamfiliana''' – parolata en [[Pamfilia]] (sudo di [[Turkia]]). La [[Atikana dialekto]] divenis la fundamento di la Klasika Greka literaturo e pose di la Koiné. == Skribo == L'Antiqua Greka alfabeto developesis de la [[Feniciana alfabeto]] dum la 9ma o 8ma yarcento aK. Ol introduktis la vokali, qua mankis en Feniciana skribo. L'alfabeto havas 24 literi, e dum la Klasika periodo existis plura lokala varianti, ante la adopto dil [[Ioniana alfabeto]] en [[Ateni]] en 403 aK, qua divenis la standardo. La [[Lineala B]] skribo, uzita en Mikenana epoko, esas silabaro e ne esas alfabetala; ol desaparis kun la krulo di la Mikenana kulturo. == Gramatiko == La Antiqua Greka esas tre [[flexionala linguo]]. Lua precipua traiti esas: * '''Tri generi''': maskula, femenina, neutra. * '''Kin kazi''': nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, vokativo (kun resti di lokativo ed instrumentalo). * '''Tri nombri''': singularo, dualo (rare uzata), pluralo. * '''Deklinado''': tri precipua deklinadi (1ma, 2ma, 3ma) kun multa varianti. * '''Verbi''': rikonjugado kun tri voci (aktiva, mediala, pasiva), quar modi (indikativo, subjuntivo, optativo, imperativo), e sep tempi (prezento, imperfecto, futuro, aoristo, perfekto, plusquamperfekto, futuro perfekto). La verbo havas richa sistemo di [[aspecto]] e [[tempo]]. La [[dualo]] numero trovesas precipue en la [[Atikana dialekto]] di la 5ma yarcento aK. == Influo == L'Antiqua Greka esas la linguo di fundamentala verki en [[filozofio]], [[cienco]], [[politiko]], [[teatro]] e [[historio]]. Autori quale [[Homero]], [[Platon]], [[Aristoteles]], [[Euklid]], [[Hipokrates]], [[Herodotos]] e [[Tucidides]] skribis en ca linguo. Lua influo sur la [[Latinida linguaro]] ed altra [[Europana lingui]] esas enorma, specale en la ciencala e teknikala vortaro. Multa termini en [[medicino]], [[biologio]], [[fiziko]], [[matematiko]] e [[filozofio]] esas de Greka origino. La Koiné Greka divenis la linguo di la [[Nova Testamento]] e di la frua [[Kristanismo]], e restas liturgiala linguo en kelka [[Estala Ortodoxa Eklezio|Estala Ortodoxa]] tradicioni. == Klasifiko == L'Antiqua Greka apartenas a la [[Greka linguaro|Greka branchi]] di la [[Indo-Europana linguaro]]. Ol esas la maxim bone dokumentita Indo-Europana linguo di l'antiqueso, e lua studio esas fundamentala por la [[komparativa linguistiko]]. == Referi == === En l'Angla === * Horrocks, Geoffrey. ''Greek: A History of the Language and its Speakers''. 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2010. ISBN 978-1-4051-3415-6 * Smyth, Herbert Weir. ''Greek Grammar''. Harvard University Press, 1956. ISBN 0-674-36250-0 * Beekes, Robert S. P. ''Etymological Dictionary of Greek''. Brill, 2010. ISBN 978-90-04-17418-4 === En la Franca === * Meillet, Antoine. ''Aperçu d'une histoire de la langue grecque''. Klincksieck, 2004. ISBN 2-252-03424-8 * Chantraine, Pierre. ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque''. Klincksieck, 1968–1980. === En la Germana === * Rix, Helmut. ''Historische Grammatik des Griechischen''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1992. ISBN 3-534-03840-1 * Schwyzer, Eduard. ''Griechische Grammatik''. C.H. Beck, 1939–1953. == Extera ligili == * [http://www.perseus.tufts.edu/ Perseus Digital Library] – granda kolekturo di Antiqua Greka texti * [http://stephanus.tlg.uci.edu/ Thesaurus Linguae Graecae] – digitala biblioteko di Greka literaturo * [https://www.greek-language.gr/ Greek Language Portal] – resursi pri Antiqua e Moderna Greka {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Indo-Europana linguaro]] b48udubljrjui6726x95bjvx8omavex 0 120253 1130817 2026-08-28T12:40:32Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:#8B0000" | Koinea Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Parolata en: | Estala Mediteraneo, Proxim Oriento, Nord-Afrika |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Quanto di parolanti: | 0 (historiala lingu...' 1130817 wikitext text/x-wiki {{Specala revizo}} {| align="right" style="width: 300px; margin: 0 0 0.5em 1.4em; clear: right; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" border=1 ! colspan="2" style="font-size:110%; color:white; background-color:#8B0000" | Koinea Greka linguo |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Parolata en: | Estala Mediteraneo, Proxim Oriento, Nord-Afrika |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Quanto di parolanti: | 0 (historiala linguo, ancestro di Moderna Greka) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Periodo: | c. 300 aK – 600 pK (pose evolucionis a Bizancana Greka) |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | Subdividuro: | Literaturala Koine, populala Koine |- ! colspan="2" style="color:white; background-color:#8B0000" | Kodexi |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-2 | grc |- | style="vertical-align: top; padding-left: 0.5em;" | ISO 639-3 | grc |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | {{#ifexist: File:Koine Greek map.png | [[Arkivo:Koine Greek map.png|{{{mapo_grandeso|200x200px}}}|{{{nomo|}}}]] | [[Arkivo:Koine Greek map.png|300px]] }} <center><small>{{{mapo_paroli|Distributado di Koinea Greka dum la Hellenistika periodo.}}}</small></center> |- | colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | Videz anke: [[Antiqua Greka linguo]], [[Moderna Greka linguo]] |} [[Arkivo:Codex Sinaiticus Matthew 6,4-32.JPG|thumb|300px|Pagino de [[Codex Sinaiticus]], manuskripto dil [[Nova Testamento]] en Koinea Greka.]] '''Koinea Greka linguo''' ({{lang-grc|ἡ κοινὴ διάλεκτος}}, ''hē koinḕ diálektos'', «la komuna dialekto»), ofte simple nomizita '''Koine''' (pronuncita /kɔɪˈneɪ/), esas la formo di la [[Greka linguo]] uzata de la fino dil 4ma yarcento aK til la 6ma yarcento pK. Ol developesis kom komuna linguo di la [[Hellenistika mondo]] pos la konkii di [[Alexandros la Granda]], e divenis la linguo di la [[Nova Testamento]], di la frua [[Kristana eklezio]], ed di multa ciencala e filozofiala verki di la [[Romana Imperio]]. == Historio == La Koine originis de la [[Atikana dialekto]] di la [[Antiqua Greka linguo|Antiqua Greka]], ma ol mixesis kun elementi de altra dialekti, nome la [[Ioniana]]. Pos la kampanii di Alexandros (334–323 aK), la Greka linguo expansis tra lua vasta imperio e divenis la ''lingua franca'' di la estala Mediteraneo e di la Proxim Oriento. Lua stando kom linguo di komerco, administrado e kulturo pluforteskis dum la [[Hellenistika rejii]] e pose sub la [[Romana Imperio]], ube la Greka esis la precipua linguo di la estala provinci. La Koine ne esis tote uniforma: existis literaturala varianto, qua imitis la klasika Atikana stilo, e populala varianto, qua evolucionis plu rapide vers la [[Moderna Greka linguo|Moderna Greka]]. La literaturala Koine esas la linguo di verki quale la [[Septuaginto]] (Greka traduko di la [[Juda Biblo]]) e la [[Nova Testamento]]. La populala Koine esas konocata per ne-literaturala papiri, ostraki ed epigrafuri. Pos la [[krizo]] dil 7ma yarcento, la Koine gradale transformesis aden la [[Bizancana Greka]] (Mezepokala Greka), qua fine duktis a la Moderna Greka. == Fonologio == La fonologio di Koine subisis profunda chanji kompare la Klasika Greka. La precipua tendenci esis: * '''Monoftongigo''' di diftongi: /ai/ → /e/, /oi/ → /y/, /ei/ → /i/. * '''Vokalo-konverto''' ([[iotacismo]]): multa vokali e diftongi tendencis a /i/. * '''Perdo di la spiritus asper''' (la sono /h/) e di la tonala acento, remplasita per dinamikala acento. * '''Frikativigo''' di sonora klusili (/b/, /d/, /g/ divenis /v/, /ð/, /ɣ/) e di aspirata klusili (/pʰ/, /tʰ/, /kʰ/ divenis /f/, /θ/, /x/). Ta evoluo esas bone dokumentita per erori en la papiri ed en la translitero di Greka vorti aden altra lingui (ex. Latina, Kopta, Gotika). == Gramatiko == Gramatikale, la Koine simpligis multa traiti di la Antiqua Greka: * '''Perdo di la dualo''': la duala nombro desaparis komplete. * '''Redukto di la kazi''': la dativo gradale remplasesis per ''εις'' + akuzativo o per la genitivo. * '''Regulozigo di verbi''': neregulala verbi tendencis a regulozigo, e la ''mi''-konjugado (ex. δίδωμι) remplasesis per la ''-ω'' konjugado. * '''Uzo di perifrazi''': formi quale ''θέλω ἵνα'' («me volas ke») remplasis la klasika optativo e la infinitivo en multa konstrukturi. * '''Simpligo di la participo-sistemo''' e di la tri voci (aktiva, mediala, pasiva), kun augmento di la pasiva perifrazi. La frazostrukturo divenis plu analitika, e la vort-ordino plu fixa (SVO). == Lexiko == La Koine absorbis multa vorti de altra lingui, nome de la [[Latina linguo|Latina]] (ex. κεντυρίων < centurio, λεγιών < legio) e de la [[Semida lingui]] tra la religiala literaturo (ex. ἀμήν < אָמֵן, σάββατον < שַׁבָּת). Multa Greka vorti en ta epoko aquiris nova signifiki, ofte influita da la [[Septuaginto]] e da la [[Nova Testamento]]. La Koine ank produktis multa ciencala e teknikala termini qui pose eniris la [[Latinida linguaro]] ed altra Europana lingui, nome en [[medicino]], [[astronomio]], [[matematiko]] e [[filozofio]]. == Skribo == La Koine uzis la [[Greka alfabeto]] kun la ''polita'' ortografio, inkluzite la [[spirito]] (asper e lenis) e la [[acenti]] (akut, grava, cirkonflexo). Tamen, en la praktiko, la skribo ne sempre reflektis la reala pronuncado, pro la fonologiala chanji deskriptita supre. La minuskula skribo developesis dum la Bizancana epoko, dum ke la Koine original esis skribita en [[mayuskula]] (unciala) literi. == Exempli == La maxim konocata texto en Koine esas la komenco dil [[Evangelio segun Ioannes]] (Joh 1:1): : Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος. : ''En archē ēn ho logos, kai ho logos ēn pros ton theon, kai theos ēn ho logos.'' : «En la komenco esis la Vorto, e la Vorto esis kun Deo, e Deo esis la Vorto.» La [[Patro nia|Nia Patro]] en Koinea Greka komencas: : Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· : ''Pater hēmōn ho en tois ouranois·'' : «Nia Patro, qua esas en la cieli.» == Influo == La Koine esas la linguo en qua skribesis la [[Nova Testamento]] e la [[Septuaginto]], e pro to ol havas enorma religiala e kulturala importo en [[Kristanismo]]. Ol esas la liturgiala linguo di la [[Estala Ortodoxa Eklezio]] e di kelka [[Estala katolika eklezii]]. Anke la [[Kopta linguo]] e la [[Gotika linguo]] influesis da la Koine tra la [[Biblo]] traduki. Cience, la Koine esas la fonto di multa Greka radiki qui formacas la internaciona ciencala vortaro (ex. βίος → biologio, δῆμος → demokratio, φιλοσοφία → filozofio). == Referi == === En l'Angla === * Horrocks, Geoffrey. ''Greek: A History of the Language and its Speakers''. 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2010. ISBN 978-1-4051-3415-6 * Moulton, James Hope. ''A Grammar of New Testament Greek''. T&T Clark, 1906–1963. * Blass, Friedrich, e Debrunner, Albert. ''A Greek Grammar of the New Testament and Other Early Christian Literature''. University of Chicago Press, 1961. === En la Franca === * Brixhe, Claude. ''Phonétique et phonologie du grec ancien''. Peeters, 1996. * Meillet, Antoine. ''Aperçu d'une histoire de la langue grecque''. Klincksieck, 2004. === En la Germana === * Debrunner, Albert. ''Geschichte der griechischen Sprache''. De Gruyter, 1954. * Blass, Friedrich. ''Grammatik des neutestamentlichen Griechisch''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1896. == Extera ligili == * [http://www.bible-researcher.com/koine.html Bible Researcher: The Greek Language of the New Testament] * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-word.asp Koine Greek Lexicon] – vortaro di la Koine * [http://www.textkit.com/ Textkit – Greek and Latin Learning Tools] – lernolibri por Antiqua e Koinea Greka {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Antiqua Greka linguo]] [[Kategorio:Greka linguaro]] [[Kategorio:Historiala lingui]] 0gtca381mv8zr7e8twtgt6kfhzd53gd 0 120254 1130819 2026-08-28T12:51:05Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Mezepokala Greka |Nomo_linguo = Μεσαιωνική Ελληνική (Βυζαντινή Ελληνική) |Parolata_en = [[Bizancana Imperio]] |Regioni_di_mondo = Estala [[Mediteraneo]], [[Anatolia]], [[Balkani]] |Tota_parolanti = 0 (historiala linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;Grekiana lingui<br />&nbsp;&nbsp;'''Mezepokala Greka''' |Ube_esas_oficala = [[Bizancana Imperio]] (historiale) |Akademio =...' 1130819 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Mezepokala Greka |Nomo_linguo = Μεσαιωνική Ελληνική (Βυζαντινή Ελληνική) |Parolata_en = [[Bizancana Imperio]] |Regioni_di_mondo = Estala [[Mediteraneo]], [[Anatolia]], [[Balkani]] |Tota_parolanti = 0 (historiala linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;Grekiana lingui<br />&nbsp;&nbsp;'''Mezepokala Greka''' |Ube_esas_oficala = [[Bizancana Imperio]] (historiale) |Akademio = |Iso1 = |Iso2 = grc |Iso3 = gkm |mapo = [[Arkivo:Byzantine Empire 1025 AD.png|300px]] |mapo_paroli = Bizancana Imperio cirkum yaro 1025, ube Mezepokala Greka esis la dominacanta linguo. |Videz_anke = [[Antiqua Greka linguo]], [[Koinea Greka linguo]], [[Moderna Greka linguo]] }} '''Mezepokala Greka''' (en Greka: Μεσαιωνική Ελληνική, ''Mesaionikí Ellinikí''), ank konocata kom '''Bizancana Greka''', esas la formo di la [[Greka linguo]] parolata ed skribata dum la [[Bizancana Imperio]], de cirkume la 6ma o 7ma yarcento pK til la [[falo di Konstantinopolo]] en 1453. Ol developesis direte de la [[Koinea Greka linguo|Koinea Greka]] e reprezentas la transitala etapo inter la [[Antiqua Greka linguo|Antiqua Greka]] e la [[Moderna Greka linguo|Moderna Greka]]. == Historio == La Mezepokala Greka komencis formacesar pos la divido di la [[Romana Imperio]] en 395 pK, kande la Greka divenis la oficala linguo di la Estala Romana Imperio, o Bizancana Imperio. Dum ta periodo, la linguo subisis profunda fonetikal, gramatikal e lexikal chanji, qui gradale distancis ol de la Klasika e Koinea formi. Distingesas du precipua registri: * '''Literaturala o arkaizanta Greka''' – imitis la [[Atikana dialekto]] e la klasika normi, uzata en oficala dokumenti, ekleziala texti e la maxim multa literaturo. Ta registro influesis forte da la [[Atikismo]], movado qua volis restaurar la pura antiqua linguo. * '''Populala Greka''' (''Dimotiki'') – la vivanta parolata linguo, qua evolucionis plu naturale e pose divenis la bazo di la [[Moderna Greka linguo|Moderna Greka]]. Ol esas bone atestita en populema literaturo, exemple la [[Digenis Akritas]] epiko e la poemi di [[Ptochoprodromos]]. La falo di Konstantinopolo en 1453 markas tradicionale la fino di la Mezepokala periodo; pos ta dato la linguo nomizesas Moderna Greka, quankam la transito esis gradala. == Fonologio == La fonetikal evoluciono di Mezepokala Greka establisis preske omna traiti di la moderna Greka pronuncado: * Perdo di la [[vokalo-quanto]] distingivo: la longa e kurta vokali fuzis. * [[Iotacismo]]: multa vokali e diftongi (η, υ, ει, οι, ῃ) konvergis a /i/. * La diftongi /ai/ → /e/, /oi/ → /i/, /ei/ → /i/. * La sonora klusili (β, δ, γ) divenis frikativi /v/, /ð/, /ɣ/, e la aspirata klusili (φ, θ, χ) restis o divenis frikativi /f/, /θ/, /x/. * La spiritus asper (h) desaparis komplete. * L'[[acento]] divenis dinamikala (expirala) vice tonala, quankam la ortografio duris skribar la tri acenti. == Gramatiko == Gramatikale, la Mezepokala Greka simpligis la flexionala sistemo di Antiqua Greka: * Perdo di la [[dualo]] numero. * Redukto di la [[kazi]]: la dativo gradale remplasesis per la genitivo o per la prepoziciono ''εις'' + akuzativo. La vokativo ofte fuzis kun la nominativo. * La [[infinitivo]] remplasesis per konstrukturi kun ''να'' + verbo (de la antiqua ''ἵνα''), qua esas la direta prekursoro di la Moderna Greka subjuntivo. * La [[optativo]] desaparis komplete de la parolata linguo. * La perfekta tempi remplasesis per perifrastika formi kun ''έχω'' («havar»). * La pasiva voco simpligesis e reanalizesis. La rezulto esis linguo plu analitika kam la Antiqua Greka, quankam restis richa flexionala sistemo en la nomi e verbi. == Lexiko == La lexiko di Mezepokala Greka absorbis multa pruntaji, precipue de la [[Latina linguo|Latina]] (ex. σπίτι < ''hospitium''), de la [[Slava lingui]] (en la Balkani), de la [[Turka linguo|Turka]] (pos la 11ma yarcento), e de la [[Venetiana linguo|Venetiana]] e [[Genovana linguo|Genovana]] en la lasta yarcenti. Multa anciena Greka vorti chanjis signifiko, ofte per metaforo o metonimio. Samtempe, la arkaizanta registro konservis la klasika lexiko, qua pose influis la kreo di la [[Katharevousa]] en la 19ma yarcento. == Skribo == La Mezepokala Greka skribesis per la [[Grek alfabeto]] en minuskula (kursiva) skribo, qua developesis dum la 9ma yarcento pK e divenis la standardo por la kopiado di manuskripti. Antee, la texti skribesis en mayuskula (unciala) literi. La ortografio restis konservema e reflektis la Antiqua Greka fonologio, quankam la pronuncado esis ja tre simila a la moderna. == Literaturo == La Mezepokala Greka literaturo esas vasta e diversa: * '''Ekleziala texti''': [[vivo di santi]], [[himno|himni]], [[prediko|prediki]], exemple la verki di [[Romanos la Melodiisto]] e [[Ioannes Damaskenos]]. * '''Historiografio''': [[Anna Komnena]], [[Michael Psellos]], [[Nikephoros Gregoras]]. * '''Epika poezio''': la [[Digenis Akritas]]-ciklo, qua mixas populema e literaturala elementi. * '''Satirala e didaktala poezio''': la poemi di [[Ptochoprodromos]], la [[Spaneas]]-poemo. * '''Romana populema literaturo''': versioni di [[Aleksandros-romano]], [[Apolonios de Tyros]] e l'[[Achilleis]]. La populema literaturo esas partikulare importanta por la linguistiko, nam ol reflektas la parolata Dimotiki. == Exempli == Famoza exempli di Mezepokala Greka: '''Ek la ''Digenis Akritas'' (populema registro):''' : Καλῶς ἦλθες, ἀφέντη μου, καλῶς ἦλθες, υἱέ μου. : ''Kalós ílthes, afénti mou, kalós ílthes, yié mou.'' : «Bonvenez, sinioro mea, bonvenez, filio mea.» '''Ek la kroniko di [[Ioannes Malalas]] (populema historiografio):''' : Ὁ δὲ βασιλεὺς ἐκέλευσε γενέσθαι εἰρήνην. : ''O dhe vasiléfs ekélefse yenésthe irínin.'' : «La rejo imperis ke pazeso eventez.» Ta frazi montras la simpligo di la verbo-sistemo e la proximeso a la Moderna Greka. == Influo e heredo == La Mezepokala Greka esas la direta ancestro di la [[Moderna Greka linguo|Moderna Greka]] e di la [[Tsakona dialekto]], qua konservas traiti del antiqua [[Doriana dialekto]]. Ol influis forte la [[Slava lingui]] (nome la [[Bulgara]], [[Serbiana]], [[Rusiana]]) per la ekleziala vortaro, e la [[Turka linguo|Turka]] per kulturala kontakto. La Greka texto di la [[Septuaginto]] e la [[Nova Testamento]] kontinue kopiesis e lektesis dum ta periodo, fixante la [[Biblo]]-Greka tradiciono. == Referi == * Horrocks, Geoffrey. ''Greek: A History of the Language and its Speakers''. 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2010. ISBN 978-1-4051-3415-6 * Browning, Robert. ''Medieval and Modern Greek''. Cambridge University Press, 1983. ISBN 0-521-23488-3 * Holton, David, e Horrocks, Geoffrey (eds.). ''The Greek Language in the Byzantine Empire''. Cambridge University Press, 2017. ISBN 978-1-107-18229-1 == Extera ligili == * [http://www.greek-language.gr/greekLang/medieval_greek/ Portal por la Greka linguo – Mezepokala Greka] (en Greka) * [https://www.byzantium.ac.uk/ Byzantine Studies Resources] * [https://www.perseus.tufts.edu/ Perseus Digital Library] – texti en Antiqua e Mezepokala Greka {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Greka linguaro]] [[Kategorio:Historiala lingui]] pv4cefm1c8z7btjx7ecykszgs7cxe0s 0 120255 1130820 2026-08-28T12:53:37Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Moderna Greka |Nomo_linguo = Νέα Ελληνικά |Parolata_en = [[Grekia]], [[Chipro]], e diasporo en multa landi |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]], estala [[Mediteraneo]] |Tota_parolanti = 13,5 milion (1ma linguo), 15 milion totale |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;Grekiana lingui<br />&nbsp;&nbsp;Atika-Ioniana grupo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Moderna Greka''' |Ube_esas_oficala = [[Grekia]], [[Chipro]]...' 1130820 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Moderna Greka |Nomo_linguo = Νέα Ελληνικά |Parolata_en = [[Grekia]], [[Chipro]], e diasporo en multa landi |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]], estala [[Mediteraneo]] |Tota_parolanti = 13,5 milion (1ma linguo), 15 milion totale |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;Grekiana lingui<br />&nbsp;&nbsp;Atika-Ioniana grupo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Moderna Greka''' |Ube_esas_oficala = [[Grekia]], [[Chipro]], [[Europana Uniono]], e minoritato en [[Albania]], [[Italia]], [[Turkia]] |Akademio = Centro por la Greka Linguo (Κέντρον Ελληνικής Γλώσσας) |Iso1 = el |Iso2 = gre |Iso3 = ell |mapo = [[Arkivo:Idioma Griego.PNG|300px]] |mapo_paroli = Regiono ube la Moderna Greka esas parolata kom precipua linguo. |Videz_anke = [[Antiqua Greka linguo]], [[Koinea Greka linguo]], [[Mezepokala Greka linguo]] }} '''Moderna Greka''' (en la Greka: Νέα Ελληνικά, ''Néa Elliniká'' o simple Ελληνικά, ''Elliniká'') esas la nuntempa formo di la [[Greka linguo]], parolata precipue en [[Grekia]] ed [[Chipro]], ed en la Greka diasporo tra la mondo. Ol esas la oficala linguo di Grekia e Chipro, ed un ek la 24 oficala lingui di la [[Europana Uniono]]. Ol developesis de la [[Koinea Greka linguo|Koinea Greka]] tra la [[Mezepokala Greka linguo|Bizancana Greka]], e lua moderna normo formacesis dum la 19ma e 20ma yarcenti. == Historio == La moderna Greka linguo esas la rezulto di longa evoluciono de la Antiqua Greka tra la Koinea e Bizancana periodi. Pos la [[falo di Konstantinopolo]] (1453) e la kreado di la moderna Greka stato (1830), la linguo developesis en du precipua formi: * '''[[Katharevousa]]''' – purigita, arkaizanta formo, kreita dum la 19ma yarcento por restaurar la klasika Greka, uzata en oficala dokumenti, edukado e literaturo. * '''[[Dimotiki]]''' – la populema, naturale evolucioninta parolata linguo, uzata en la omnadia vivo e en la maxim multa literaturo. Ca [[diglosio]] duris til 1976, kande la Dimotiki divenis la oficala linguo di Grekia. Nuntempe, la moderna normo esas bazita sur la Dimotiki, ma kun kelka elementi de Katharevousa. == Fonologio == La Moderna Greka havas kin vokali: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/. La konsonantaro inkluzas sonora e senvoca frikativi, e la sono /θ/ e /ð/. La [[acento]] esas dinamikala (expirala) e fixita sur un ek la lasta tri silabi. Ortografio restas konservema, mantenanta multa literi qui ne plus distingesas en pronuncado (ex. ι, η, υ, ει, οι omna pronuncesas /i/). == Gramatiko == La Moderna Greka esas [[fleksionala linguo]], ma min komplikita kam la Antiqua Greka: * '''Tri generi''': maskula, femenina, neutra. * '''Quar kazi''': nominativo, genitivo, akuzativo, vokativo; la dativo desaparis, remplasita da genitivo o prepozicionala konstrukturi. * '''Deklinado''' di nomi e adjektivi simpligita. * '''Verbi''': havas tri voci (aktiva, mediala/pasiva, pasiva), quar modi (indikativo, subjuntivo, imperativo, participo), e sep tempi, ma multa formi esas perifrastika. * La [[infinitivo]] desaparis; vice uzas la partikulo ''να'' + subjuntivo. La vort-ordino esas generale SVO, ma flexebla. == Lexiko == La lexiko di Moderna Greka esas heredita de la Antiqua e Koinea Greka, kun granda nombro di pruntaji de la [[Latina linguo|Latina]], [[Turka linguo|Turka]], [[Venetiana linguo|Venetiana]], [[Franca linguo|Franca]], ed en la lasta yarcenti de la [[Angla linguo|Angla]]. Multa ciencala e teknikala termini kreesis de Greka radiki, exemple τηλέφωνο (telefono), υπολογιστής (komputero). == Skribo == La Moderna Greka skribesas per la [[Grek alfabeto]], kun 24 literi. Depos 1982, la ortografio uzas la ''monotonika sistemo'', kun unika acento (΄) vice la tri acenti dil antiqua ortografio. Antee, la ''politonika sistemo'' esis oficala. == Dialekti == Existas plura regionala dialekti, ma la moderna normo esas la [[Atinana]] pronuncado. Notinda dialekti inkluzas: * '''[[Cipriana Greka]]''' – parolata en Chipro, kun specifika traiti. * '''[[Kretana Greka]]''' – en Kreta. * '''[[Pontiana Greka]]''' – historiale en la sudo di Rusia e Turkia. * '''[[Tsakona]]''' – en Peloponezo, qua venas direkte de la Doriana Antiqua Greka, e kelkafoye konsideresas separata linguo. == Exempli == La [[Patro nia|Nia Patro]] en Moderna Greka: : Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· : ''Páter imón o en tis uranís·'' : «Nia Patro, qua esas en la cieli.» Kelka frazi: * Καλημέρα (kaliméra) – Bona matino * Ευχαριστώ (efharistó) – Danko * Τι κάνεις; (ti kánis?) – Quale vu standas? == Referi == * Holton, David, Mackridge, Peter, e Philippaki-Warburton, Irene. ''Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language''. Routledge, 1997. ISBN 0-415-10002-X * Horrocks, Geoffrey. ''Greek: A History of the Language and its Speakers''. 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2010. * Triantafyllidis, Manolis. ''Νεοελληνική Γραμματική'' (Gramatiko di Moderna Greka). Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 1941. == Extera ligili == * [http://www.greek-language.gr/ Portal por la Greka linguo] (en Greka ed Angla) * [https://www.lexilogos.com/english/greek_modern_dictionary.htm Lexilogos – Moderna Greka vortari] * [https://www.bbc.co.uk/languages/greek/ BBC Languages – Greek] {{EU-lingui}} {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Moderna Greka linguo| ]] [[Kategorio:Grekiana lingui]] [[Kategorio:Oficala lingui di Europana Uniono]] dfzp7qbjw1kg4xwx0ki9e4i26bdewgg 0 120256 1130821 2026-08-28T12:58:34Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Gheg |Nomo_linguo = Gegnisht |Parolata_en = Nordal [[Albania]], [[Kosovo]], westala [[Norda Macedonia]], sudo di [[Montenegro]], sudal [[Serbia]] |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 3,4 milioni (1ma linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;'''Gheg''' |Ube_esas_oficala = [[Kosovo]] (regionala) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = aln |mapo = [...' 1130821 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Gheg |Nomo_linguo = Gegnisht |Parolata_en = Nordal [[Albania]], [[Kosovo]], westala [[Norda Macedonia]], sudo di [[Montenegro]], sudal [[Serbia]] |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 3,4 milioni (1ma linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;'''Gheg''' |Ube_esas_oficala = [[Kosovo]] (regionala) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = aln |mapo = [[Arkivo:Albanian dialects.svg|300px]] |mapo_paroli = Distributado dil Gheg (blua) e Tosk (reda) dialekti en Albania e vicina landi. |Videz_anke = [[Albaniana linguo]] }} '''Gheg''' (anke '''Geg''', en la Gheg: ''Gegnisht'') esas un ek la du precipua [[dialekto|dialekti]] di la [[Albaniana linguo]], parolata precipue en la nordo di [[Albania]], en [[Kosovo]], westala [[Norda Macedonia]], sudo di [[Montenegro]] e sudal [[Serbia]]. L'altra precipua dialekto esas [[Tosk]]. La lineo di [[Shkumbin]] rivero tradicionale konsideresas la frontiero inter Gheg e Tosk. == Historio == La divido di Albaniana en Gheg e Tosk developesis dum la [[Mezepoko]], e la du dialekti restas reciproke komprenebla, ma kun klara fonetikala e gramatikala diferi. La Gheg dialekto konservis kelka arkaika traiti qui desaparis en la Tosk. Dum la [[Otoman Imperio]], la Gheg-parolanta regioni esis ofte plu montarala ed izolita, quo helpis konservar lokala traiti. La moderna normo di Albaniana (''Standard Albanian'') esas bazita precipue sur la Tosk dialekto, ma kun kelka Gheg elementi. Tamen, Gheg esas la dialekto di la [[Kosovo|Kosovana]] Albaniani e havas richa literaturo, nome en la nordo. == Fonologio == Gheg distingesas de Tosk per kelka fonetikala traiti: * La [[nazala vokali]] (ex. /õ/, /ẽ/) existas en Gheg ma mankas en Tosk. * La sono /n/ inter vokali en Tosk ofte divenas /r/ (rotacismo), quankam en Gheg ol restas /n/. Exemple: Tosk ''Shqipëri'' / Gheg ''Shqypni'' («Albania»). * Gheg konservas la finala -ë en multa vorti, dum ke en Tosk ol ofte mutas. * La diftongo ''ua'' en Tosk ofte esas ''ue'' en Gheg. ## Alfabeto La Gheg skribesas per la [[Latina alfabeto]] kun adjuntita literi, same kam la tota Albaniana linguo. Tamen, dum la 19ma e frua 20ma yarcento existis aparta Gheg alfabetal normi, exemple la [[Bashkimi]] alfabeto e la [[Agimi]] alfabeto. Nun la oficala Albaniana alfabeto uzesas en omna dialekti. ## Gramatiko Gramatikale, Gheg havas: * La [[infinitivo]] konstruktita per ''me + participo'', exemple ''me shkue'' («irar»), qua ne existas en la moderna Tosk normo. * La [[futuro]] formacesas per ''kam me + infinitivo'' vice la Tosk ''do të + subjuntivo''. * Ula pronomi e verbala dezinenci diferas. ## Dialekti Gheg subdividesas en plura subdialekti: * '''Nordwestala Gheg''' – en Montenegro e nordwestal Albania. * '''Nordestala Gheg''' – en Kosovo e Norda Macedonia. * '''Centrala Gheg''' – en Albania (regiono di Tirana e Diber). * '''Sudala Gheg''' – en la nordo di Albania, trans la Shkumbin. ## Literaturo La Gheg literaturo esas anciena e richa. Un ek la maxim anciena Albaniana skribita dokumenti, la ''[[Formula e pagëzimit]]'' (1462), esas en Gheg. Dum la [[Rilindja Kombëtare]] (Albaniana nacionala renasko) multa skriptisti, exemple [[Gjergj Fishta]], skribis en Gheg. Lua epiko ''[[Lahuta e Malcís]]'' esas konsiderata la nacionala poemo di Albaniani. ## Exempli Patro nia en Gheg: : ''Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» ## Referi * [https://www.ethnologue.com/language/aln Ethnologue – Gheg Albanian] * [https://www.britannica.com/topic/Gheg-dialect Encyclopedia Britannica – Gheg dialect] {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] i1jyacyom4dr48u1uippk1u9wpbw6fd 1130822 1130821 2026-08-28T13:01:01Z Unnotigkeit 47057 1130822 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Gheg |Nomo_linguo = Gegnisht |Parolata_en = Nordal [[Albania]], [[Kosovo]], westala [[Norda Macedonia]], sudo di [[Montenegro]], sudal [[Serbia]] |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 3,4 milioni (1ma linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;'''Gheg''' |Ube_esas_oficala = [[Kosovo]] (regionala) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = aln |mapo = [[Arkivo:Albanian dialects.svg|300px]] |mapo_paroli = Distributado dil Gheg (blua) e Tosk (reda) dialekti en Albania e vicina landi. |Videz_anke = [[Albaniana linguo]] }} '''Gheg''' (anke '''Geg''', en la Gheg: ''Gegnisht'') esas un ek la du precipua [[dialekto|dialekti]] di la [[Albaniana linguo]], parolata precipue en la nordo di [[Albania]], en [[Kosovo]], westala [[Norda Macedonia]], sudo di [[Montenegro]] e sudal [[Serbia]]. L'altra precipua dialekto esas [[Tosk]]. La lineo di [[Shkumbin]] rivero tradicionale konsideresas la frontiero inter Gheg e Tosk. == Historio == La divido di Albaniana en Gheg e Tosk developesis dum la [[Mezepoko]], e la du dialekti restas reciproke komprenebla, ma kun klara fonetikala e gramatikala diferi. La Gheg dialekto konservis kelka arkaika traiti qui desaparis en la Tosk. Dum la [[Otoman Imperio]], la Gheg-parolanta regioni esis ofte plu montarala ed izolita, quo helpis konservar lokala traiti. La moderna normo di Albaniana (''Standard Albanian'') esas bazita precipue sur la Tosk dialekto, ma kun kelka Gheg elementi. Tamen, Gheg esas la dialekto di la [[Kosovo|Kosovana]] Albaniani e havas richa literaturo, nome en la nordo. == Fonologio == Gheg distingesas de Tosk per kelka fonetikala traiti: * La [[nazala vokali]] (ex. /õ/, /ẽ/) existas en Gheg ma mankas en Tosk. * La sono /n/ inter vokali en Tosk ofte divenas /r/ (rotacismo), quankam en Gheg ol restas /n/. Exemple: Tosk ''Shqipëri'' / Gheg ''Shqypni'' («Albania»). * Gheg konservas la finala -ë en multa vorti, dum ke en Tosk ol ofte mutas. * La diftongo ''ua'' en Tosk ofte esas ''ue'' en Gheg. == Alfabeto == La Gheg skribesas per la [[Latina alfabeto]] kun adjuntita literi, same kam la tota Albaniana linguo. Tamen, dum la 19ma e frua 20ma yarcento existis aparta Gheg alfabetal normi, exemple la [[Bashkimi]] alfabeto e la [[Agimi]] alfabeto. Nun la oficala Albaniana alfabeto uzesas en omna dialekti. == Gramatiko == Gramatikale, Gheg havas: * La [[infinitivo]] konstruktita per ''me + participo'', exemple ''me shkue'' («irar»), qua ne existas en la moderna Tosk normo. * La [[futuro]] formacesas per ''kam me + infinitivo'' vice la Tosk ''do të + subjuntivo''. * Ula pronomi e verbala dezinenci diferas. == Dialekti == Gheg subdividesas en plura subdialekti: * '''Nordwestala Gheg''' – en Montenegro e nordwestal Albania. * '''Nordestala Gheg''' – en Kosovo e Norda Macedonia. * '''Centrala Gheg''' – en Albania (regiono di Tirana e Diber). * '''Sudala Gheg''' – en la nordo di Albania, trans la Shkumbin. == Literaturo == La Gheg literaturo esas anciena e richa. Un ek la maxim anciena Albaniana skribita dokumenti, la ''[[Formula e pagëzimit]]'' (1462), esas en Gheg. Dum la [[Rilindja Kombëtare]] (Albaniana nacionala renasko) multa skriptisti, exemple [[Gjergj Fishta]], skribis en Gheg. Lua epiko ''[[Lahuta e Malcís]]'' esas konsiderata la nacionala poemo di Albaniani. == Exempli == Patro nia en Gheg: : ''Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» == Referi == * [https://www.ethnologue.com/language/aln Ethnologue – Gheg Albanian] * [https://www.britannica.com/topic/Gheg-dialect Encyclopedia Britannica – Gheg dialect] {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] 2fuytq7pd1jpouxa069eqyv9v4atv4g 0 120257 1130823 2026-08-28T13:02:54Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Tosk |Nomo_linguo = Toskërisht |Parolata_en = Sudal [[Albania]], nord-westala [[Grekia]], sudal [[Italia]] (Arbëreshë), e diaspora tra la mondo |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 3 milion (1ma linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;'''Tosk''' |Ube_esas_oficala = [[Albania]] (bazo di la standarda linguo) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso...' 1130823 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Tosk |Nomo_linguo = Toskërisht |Parolata_en = Sudal [[Albania]], nord-westala [[Grekia]], sudal [[Italia]] (Arbëreshë), e diaspora tra la mondo |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 3 milion (1ma linguo) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;'''Tosk''' |Ube_esas_oficala = [[Albania]] (bazo di la standarda linguo) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = als |mapo = [[Arkivo:Albanian dialects.svg|300px]] |mapo_paroli = Distributado dil Tosk (reda) e Gheg (blua) dialekti en Albania e vicina landi. |Videz_anke = [[Albaniana linguo]] }} '''Tosk''' (en la Tosk: ''Toskërisht'') esas un ek la du precipua [[dialekto|dialekti]] di la [[Albaniana linguo]], parolata precipue en la sudo di [[Albania]], en nord-westala [[Grekia]], en sudal [[Italia]] (ube ol esas konocata kom [[Arbëreshë]]), e da l'Albaniana diasporo tra la mondo. L'altra precipua dialekto esas [[Gheg]]. La [[Shkumbin]] rivero esas la tradicionala frontiero inter Tosk e Gheg. == Historio == La divido di Albaniana en Gheg e Tosk developesis dum la [[Mezepoko]], probable pro geografiala ed historiala diferi. La Tosk dialekto subisis la [[rotacismo]] (chanjo di /n/ a /r/ inter vokali), qua esas un ek lua maxim distingiva traiti. Dum la [[Otoman Imperio]], la sudo di Albania havis plu forta kontakto kun Grekia e kun la [[Ortodoxa]] mondo, kontre ke la nordo restis plu katolika e tribuala. La moderna normo dil Albaniana linguo (''Standard Albanian'') kreesis en 1972 dum la [[Kongreso di Ortografio]] en [[Tirana]], e ol esas precipue bazita sur la Tosk dialekto, kun kelka elementi de Gheg. Pro to, la Tosk esas ofte konsiderata la "prestijala" dialekto, malgre ke la Gheg havas multa parolanti en Kosovo ed altra nordala regioni. == Fonologio == Tosk distingesas de Gheg per plura fonetikala traiti: * '''Rotacismo''': la sono /n/ inter vokali en Gheg ofte divenas /r/ en Tosk. Exemple: Gheg ''Shqypni'' → Tosk ''Shqipëri'' («Albania»); Gheg ''bana'' → Tosk ''bara'' («herbo»). * '''Manko di nazala vokali''': Tosk ne havas la nazaligita vokali qui existas en Gheg. * '''Perdo di finala -ë''': en multa vorti, la finala -ë esas plu freque elizita o reduktita en Tosk kam en Gheg. * '''Diftongo ''ua''''' en Tosk ofte korespondas a ''ue'' en Gheg. ## Alfabeto La Tosk skribesas per la [[Latina alfabeto]] kun la sama 36 literi kam la Gheg. Dum la 19ma e frua 20ma yarcento, la Tosk uzis diversa alfabeti, exemple l'[[alfabeto di Istanbul]] (1879) e l'[[alfabeto di Bashkimi]] (1899). Nun la oficala Albaniana alfabeto, adoptita en 1908, uzesas en omna dialekti. ## Gramatiko Gramatikale, Tosk havas: * La [[infinitivo]] ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun ''të''. * La [[futuro]] formacesas per ''do të + subjuntivo'' (ex. ''do të shkoj'', «me iros»), kontre ke Gheg uzas ''kam me + infinitivo''. * La [[participi]] e kelka pronomi havas diferi. ## Subdialekti Tosk subdividesas en plura subdialekti: * '''Nordala Tosk''' – en la regiono di [[Berat]], [[Fier]] e [[Vlorë]]. * '''Sudala Tosk''' – en [[Gjirokastër]], [[Sarandë]] e la Greka regiono [[Epirus]]. * '''Arbëreshë''' – parolata da la [[Arbëreshë]] en sudal [[Italia]]. * '''Arvanitika''' – parolata da la [[Arvanites]] en [[Grekia]]. * '''Cham''' – historiale en [[Epirus]], nun precipue en Albania e diasporo. ## Literaturo La Tosk literaturo esas richa, partikulare depos la 19ma yarcento. Importanta skriptisti qui uzis Tosk inkluzas [[Naim Frashëri]], [[Jeronim de Rada]] (Arbëreshë), e [[Ismail Kadare]], la maxim famoza moderna Albaniana skriptisto. Multa verki de la [[Rilindja Kombëtare]] (Nacionala Renasko) esis skribita en Tosk. ## Exempli Patro nia en Tosk: : ''Ati ynë që je në qiell, u shenjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» Komparo di vorti: {| class="wikitable" ! Gheg !! Tosk !! Signifiko |- | Shqypni || Shqipëri || Albania |- | bana || bara || herbo |- | me shkue || të shkoj || irar |} == Referi == * [https://www.ethnologue.com/language/als Ethnologue – Tosk Albanian] * [https://www.britannica.com/topic/Tosk-dialect Encyclopedia Britannica – Tosk dialect] {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] 509dt98dad5ef1dted7zztqd126d7me 0 120258 1130825 2026-08-28T13:06:01Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Arvanitika |Nomo_linguo = Arbërisht (αρbε̰ρίσ̈τ) |Parolata_en = [[Grekia]] (Atika, Beotia, sudala Evia, Peloponezo, insuli) |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 30 000–150 000 (evalui varias, precipue olda personi) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Arvanitika''' |Ube_esas_oficala = nula (minoritata linguo en...' 1130825 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Arvanitika |Nomo_linguo = Arbërisht (αρbε̰ρίσ̈τ) |Parolata_en = [[Grekia]] (Atika, Beotia, sudala Evia, Peloponezo, insuli) |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 30 000–150 000 (evalui varias, precipue olda personi) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Arvanitika''' |Ube_esas_oficala = nula (minoritata linguo en Grekia) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = aat |mapo = [[Arkivo:Albanian dialects.svg|300px]] |mapo_paroli = Loki en Grekia ube Arvanitika historiale parolesis (en reda, la Tosk-dialekti). |Videz_anke = [[Albaniana linguo]], [[Tosk]] }} '''Arvanitika''' (en Arvanitika: ''Arbërisht'', en Greka: αρβανίτικα) esas [[Albaniana linguo|Albaniana]] dialekto, plu precize varianto di la [[Tosk]]-grupo, parolata da la [[Arvanites]] en [[Grekia]]. Ol esas la linguo di la Arvanites, populo qua migris de Albania a Grekia dum la [[Mezepoko]], precipue inter la 13ma e 16ma yarcenti. La dialekto subisis forta influo de la [[Greka linguo]], e nun esas grave minacata. == Historio == La Arvanites arivis en Grekia dum la [[Otoman Imperio|Otoman]] periodo, fugante de la [[Balkani]]. Li establisis su en multa regioni di Grekia, nome en [[Atika]], [[Beotia]], la sudo di [[Evia]], la nordo di [[Peloponezo]] e kelka insuli. Dum yarcenti, li konservis sua linguo, ma pro la forta asimilo a la Greka socio, la linguo gradale perdis tereno. Nuntempe, la maxim multa Arvanites esas bilingua, e la linguo uzesas precipue da olda personi en rurala regioni. == Fonologio == Arvanitika havas fonologio simila a Tosk, ma kun forta Greka influo: * Perdo di la nazala vokali (qui existas en Gheg). * La sono /n/ inter vokali ofte divenas /r/ (rotacismo), exemple: ''Shqipëri'' > ''Shqipëri'' (sen chanjo), ma en kelka vorti: ''bana'' > ''bara''. * La diftongo ''ua'' konservata. * Multa vorti havas Greka [[fonetiko]], e la [[acento]] ofte sequas la Greka reguli. == Alfabeto == Tradicionale, Arvanitika skribesis per la [[Greka alfabeto]], ma nun ofte uzesas la [[Latina alfabeto]] kun Albaniana literi. Existis kelka lokala ortografii, ma nula oficala normo. La linguo esas precipue parolata, e la skribita formo esas rara. == Gramatiko == Gramatikale, Arvanitika esas tre simila a Tosk: * La [[infinitivo]] ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun ''të''. * La [[futuro]] formacesas per ''do të + subjuntivo''. * La kazi e la genro esas la sama kam en Tosk. * Tamen, pro la Greka influo, ula [[pronomi]] e [[prepozicioni]] adaptesis. == Vortaro == La lexiko di Arvanitika esas mixo de Albaniana e Greka elementi. Multa Greka vorti eniris la linguo dum la yarcenti, nome por koncepti de la administrado, religio e moderna vivo. Exempli: ''ekklisia'' (kirko, de Greka εκκλησία), ''dhaskal'' (instruktisto, de Greka δάσκαλος). == Exempli == Patro nia en Arvanitika (Latina translitero): : ''Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» Kelka vorti: * ''ujë'' – aquo * ''bukë'' – pano * ''zëmër'' – kordio == Literaturo == La literaturo en Arvanitika esas mikra. Existis kelka poemi e kansoni, ma la maxim multa kulturala produktado esas en Greka o en la standarda Albaniana. La linguo esas plu bone dokumentita en [[etnografio|etnografiala]] studi. == Referi == * [https://www.ethnologue.com/language/aat Ethnologue – Arvanitika] * [https://www.endangeredlanguages.com/lang/3868 Endangered Languages Project – Arvanitika] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/arva1236 Glottolog – Arvanitika] {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] [[Kategorio:Lingui di Grekia]] 1hdjz4xqcanzy8yhjw30temaw5yag0m 0 120259 1130826 2026-08-28T13:08:39Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Arbëresh |Nomo_linguo = Arbërisht |Parolata_en = Sudal [[Italia]] ([[Kalabria]], [[Sicilia]], [[Basilicata]], [[Puglia]], [[Kampania]], [[Abruci]]) |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 100 000 (evalui, multe bilingua) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Arbëresh''' |Ube_esas_oficala = minoritato en [[Italia]] (protekta...' 1130826 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Arbëresh |Nomo_linguo = Arbërisht |Parolata_en = Sudal [[Italia]] ([[Kalabria]], [[Sicilia]], [[Basilicata]], [[Puglia]], [[Kampania]], [[Abruci]]) |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 100 000 (evalui, multe bilingua) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Arbëresh''' |Ube_esas_oficala = minoritato en [[Italia]] (protektata) |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = aae |mapo = [[Arkivo:Arbëreshët në Itali.png|300px]] |mapo_paroli = Komoni ube l'Arbëresh parolesas en sudal Italia. |Videz_anke = [[Albaniana linguo]], [[Tosk]] }} '''Arbëresh''' (en Arbëresh: ''Arbërisht'') esas [[Albaniana linguo|Albaniana]] dialekto, plu precize varianto di la [[Tosk]]-grupo, parolata da la [[Arbëreshë]] en sudal [[Italia]]. Ol developesis pos la migrado di Albaniani ad Italia dum la [[15ma yarcento|15ma]] e [[16ma yarcento|16ma]] yarcenti, kande li fugis de la [[Otoman Imperio|Otoman]] okupado di [[Albania]]. La linguo konservas multa arkaika traiti di la mezepokala Albaniana, e pro lua izoleso ol evolucionis separate de la standarda Albaniana. == Historio == L'unesma granda ondo di Albaniana migranti arivis en sudal Italia inter [[1448]] e [[1468]], pos la morto di [[Skanderbeg]], kande multa Albaniana nobeli e soldati fugis de la Otomana invado. Li establisis su en montarala regioni di [[Kalabria]], [[Sicilia]], [[Basilicata]], [[Puglia]], [[Kampania]] ed [[Abruci]], ube li fondis vilaji qui duras existar. Dum la yarcenti, la Arbëreshë restis relative izolita, quo permisis la konservo di lua linguo e tradicioni. La linguo influesis da la [[Italiana linguo|Italiana]] e da lokala dialekti, ma konservis multa traiti del Albaniana di la 15ma yarcento. == Fonologio == Arbëresh havas fonologio simila a Tosk, ma kun kelka diferi: * La [[rotacismo]] (chanjo di /n/ a /r/) eventis en multa vorti, exemple: ''bana'' → ''bara'' («herbo»). * La sono /ë/ konservata, quankam en kelka dialekti ol chanjesis a /ə/ o /e/. * Kelka konsonanti influesis dal Italiana, exemple la palataligo di /k/ e /g/ ante /i/ e /e/. * La diftongo ''ua'' restas. == Alfabeto == Tradicionale, la Arbëresh skribesis per la [[Latina alfabeto]] kun kelka Italiana konvencioni. En la 19ma yarcento, kelka skriptisti kreis ortografii plu proxime ad Albaniana. Nun existas nula unika normo, e la linguo esas precipue parolata. Tamen, la Albaniana alfabeto ofte uzesas por skribar ol. == Gramatiko == Gramatikale, Arbëresh konservas multa traiti di la Tosk: * La [[infinitivo]] ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun ''të''. * La [[futuro]] formacesas per ''do të + subjuntivo''. * La kazi e la genro esas la sama kam en Tosk. * Tamen, pro la Italiana influo, kelka prepozicioni e pronomi adaptesis, e la vort-ordino ofte esas plu fixa. == Vortaro == La lexiko di Arbëresh mixas Albaniana radiki kun multa Italiana pruntaji. Exempli: ''shkollë'' (skolo, de Italiana ''scuola''), ''detyrë'' (devo, de Albaniana), ''komun'' (komono, de Italiana ''comune''). Multa vorti por moderna koncepti esas Italiana. == Dialekti == Arbëresh subdividesas en plura lokala varietati, segun la regiono: * '''Kalabriana Arbëresh''' – la maxim granda grupo. * '''Siciliana Arbëresh''' – en la provinco [[Palermo]]. * '''Pugliese Arbëresh''' – en [[Foggia]] e [[Taranto]]. * '''Basilicata Arbëresh''' – en [[Potenza]]. * '''Molisana Arbëresh''' – en [[Campobasso]]. ## Literaturo La literaturo en Arbëresh komencis developesar en la 18ma yarcento. Importanta skriptisti inkluzas [[Jeronim De Rada]], qua esis un ek la pioniri di la Albaniana nacionala renasko. Lua poemi, exemple ''Këngët e Milosaos'', esas skribita en Arbëresh. Altra notinda autoro esas [[Giuseppe Schirò]]. La literaturo Arbëresh kontributis a la formaco di la moderna Albaniana literaturo. ## Exempli Patro nia en Arbëresh: : ''Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» Kelka vorti: * ''ujë'' – aquo * ''bukë'' – pano * ''zëmër'' – kordio == Referi == * [https://www.ethnologue.com/language/aae Ethnologue – Arbëresh] * [https://www.endangeredlanguages.com/lang/962 Endangered Languages Project – Arbëresh] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/arbe1236 Glottolog – Arbëresh] {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] [[Kategorio:Lingui di Italia]] oiqrqvnrktt8qthy3wu4ltbhh0olvxm 0 120260 1130827 2026-08-28T13:12:28Z Unnotigkeit 47057 Pagino kreesis kun '{{Linguo |Nomo_en_Ido = Cham |Nomo_linguo = Çamërisht |Parolata_en = Historiale en [[Epirus]] (norde di [[Grekia]] e sudo di [[Albania]]), nun precipue en Albania e diasporo |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 10 000–50 000 (evalui, multe bilingua o shovinita) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Cham''' |Ube_esas_oficala = nula |Akademio =...' 1130827 wikitext text/x-wiki {{Linguo |Nomo_en_Ido = Cham |Nomo_linguo = Çamërisht |Parolata_en = Historiale en [[Epirus]] (norde di [[Grekia]] e sudo di [[Albania]]), nun precipue en Albania e diasporo |Regioni_di_mondo = Sudal [[Europa]] |Tota_parolanti = 10 000–50 000 (evalui, multe bilingua o shovinita) |Rango = |Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro]]<br />&nbsp;[[Albaniana linguo]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Tosk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Cham''' |Ube_esas_oficala = nula |Akademio = ne havas |Iso1 = |Iso2 = |Iso3 = |mapo = [[Arkivo:Albanian dialects.svg|300px]] |mapo_paroli = Loki ube la Cham-dialekto historiale parolesis (en sudo di Albania e nord-westo di Grekia). |Videz_anke = [[Albaniana linguo]], [[Tosk]] }} '''Cham''' (en la Cham: ''Çamërisht'', en Greka: τσαμωvικά) esas [[Albaniana linguo|Albaniana]] dialekto, plu precize varianto di la [[Tosk]]-grupo, parolata da la [[Cham]] populo en la regiono [[Epirus]], historiale dividita inter la sudo di [[Albania]] e la nord-westo di [[Grekia]]. La dialekto esas tre proxime relatita a la standarda Tosk, ma havas specifika fonetikala e lexikala traiti, ed ol subisis forta influo de la [[Greka linguo|Greka]]. Pos la [[Duesma Mondo-Milito]], la maxim multa Cham-i ekpulsesis de Grekia, e la dialekto nun esas minacata. == Historio == La Cham-i esas Albaniana populo qua habitis la regiono konocata kom ''Chameria'' (albane: Çamëria, greke: Τσαμουριά), qua inkluzas la sudo di Albania e la nord-westo di Grekia. La dialekto developesis en ta areo dum la [[Mezepoko]], e pro lua geografiala proximeso kun Grekia, ol recevis multa Greka influi. Pos la [[Grekiana nedependo-milito]] e pose la [[Balkana militi]], la regiono gradale divenis parto di Grekia. Dum la [[Duesma Mondo-Milito]], multa Cham-i kunlaboris kun la [[Naziista Germania|Naziista]] e [[Fashista Italia|Fashista]] okupanti, e pos la milito, la maxim multa Chami fugis o ekpulsesis a [[Albania]]. Nun, la dialekto parolesas precipue en Albania da refujinti e lia decendanti, ed en kelka rurala regioni di Grekia. == Fonologio == Cham esas parto di la Tosk-dialekto e havas la [[rotacismo]] (chanjo di /n/ a /r/) en kelka vorti, ma ne en omna. Ol konservas kelka arkaika traiti qui perdesis en la standarda Albaniana. Existas Greka influo en la pronuncado, exemple la palataligo di kelka konsonanti e la perdo di la nazala vokali. La diftongo ''ua'' restas. == Alfabeto == La Cham-dialekto skribesis historiale per la [[Greka alfabeto]] en Grekia, e per la [[Latina alfabeto]] en Albania. Nun, kande skribata, ol uzas la Albaniana alfabeto. Tamen, la linguo esas precipue parolata. == Gramatiko == Gramatikale, Cham esas tre simila a Tosk: * La [[infinitivo]] ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun ''të''. * La [[futuro]] formacesas per ''do të + subjuntivo''. * La kazi e la genro esas la sama. * Tamen, pro Greka influo, kelka prepozicioni e pronomi adaptesis, e la vort-ordino povas esar plu fixa. == Vortaro == La lexiko di Cham mixas Albaniana radiki kun multa Greka pruntaji, exemple vorti por administrado, religio e kulturo. Exempli: ''papa'' (sacerdoto, de Greka παπάς), ''shkollë'' (skolo, de Italiana tra Greka?). == Exempli == Patro nia en Cham (Latina translitero): : ''Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.'' : «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.» Kelka vorti: * ''ujë'' – aquo * ''bukë'' – pano * ''zëmër'' – kordio == Referi == * [https://www.endangeredlanguages.com/lang/1347 Endangered Languages Project – Cham Albanian] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/cham1316 Glottolog – Cham Albanian] * [https://www.ethnologue.com/language/als Ethnologue – Tosk Albanian] (Cham esas subdialekto di Tosk) {{Indo-Europana linguaro}} [[Kategorio:Albana linguo]] [[Kategorio:Dialekti]] [[Kategorio:Lingui di Grekia]] e8mw20szmkned78oog9uwvd7ysi1fxo 0 120261 1130845 2026-08-28T23:00:07Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Thomas Bock | Imajo = [[Arkivo:Thomas_Bock_by_Alfred_Bock.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{ENG}}/{[AUS}} | Naskodio = | Nask-urbo = Sutton Coldfield, [[Warwickshire]], [[Anglia]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Hobart]], [[Australia]] }} '''Thomas Bock''', n. ye la [[]] [[1790]] til la [[19ma di marto]] [[1855]], esis [[Australia|Australiana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu diven...' 1130845 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Thomas Bock | Imajo = [[Arkivo:Thomas_Bock_by_Alfred_Bock.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{ENG}}/{[AUS}} | Naskodio = | Nask-urbo = Sutton Coldfield, [[Warwickshire]], [[Anglia]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Hobart]], [[Australia]] }} '''Thomas Bock''', n. ye la [[]] [[1790]] til la [[19ma di marto]] [[1855]], esis [[Australia|Australiana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu divenis un ek l’unesma profesional artisti Australiana ed enrejistris precipue imaji pri koloniigisti. {{DEFAULTSORT:Bock, Thomas}} [[Kategorio:Australiana piktisti]] d5dbwufl5jvz37im495u98ymhehzi74 1130849 1130845 2026-08-28T23:10:13Z Joao Xavier 110 1130849 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Thomas Bock | Imajo = [[Arkivo:Thomas_Bock_by_Alfred_Bock.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{AUS}} | Naskodio = | Nask-urbo = Sutton Coldfield, [[Warwickshire]], [[Anglia]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Hobart]], [[Australia]] }} [[Arkivo:Truganini 10129062-3x4-700x933.jpg|thumb|250px|left|''Truganini'', aborijenino Australiana.]] '''Thomas Bock''', n. [[1790]] til la [[19ma di marto]] [[1855]], esis [[Australia|Australiana]] [[Pikto|piktisto]]. Naskinta en [[Anglia]], ilu judiciesis akuzita pri administro di drogo ad ilua amorantino, e kondamnesis a deporto ad Australia. Pos lua liberigo, ilu divenis un ek l'unesma profesional artisti Australiana, ed enrejistris precipue imaji pri koloniigisti ed aborijeni. {{DEFAULTSORT:Bock, Thomas}} [[Kategorio:Australiana piktisti]] e423tfvq8nhzqsvsebt8seeeisfwttr 0 120262 1130846 2026-08-28T23:00:18Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Isaak van den Blocke | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Königsberg]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Gdańsk]] }} '''Isaak van den Blocke''', n. ye la [[]] [[1574]] til la [[28ma di januaro]] [[1628]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu divenis konocata pro orniva pikturi en divers...' 1130846 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Isaak van den Blocke | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Königsberg]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Gdańsk]] }} '''Isaak van den Blocke''', n. ye la [[]] [[1574]] til la [[28ma di januaro]] [[1628]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu divenis konocata pro orniva pikturi en diversa oficala edifici e rezideyi di [[Gdańsk]]. {{DEFAULTSORT:Blocke, Isaac van den}} [[Kategorio:Poloniana piktisti]] 86poydav2qz01quqbglm71yf1b0c2a0 1130850 1130846 2026-08-28T23:13:44Z Joao Xavier 110 +imajo 1130850 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Isaak van den Blocke | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Königsberg]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Gdańsk]] }} [[Arkivo:Isaac van den Blocke - Let the children come to me.jpeg|thumb|320px|left|''Lasez pueri venar a me'', piktita inter 1611 e 1614.]] '''Isaak van den Blocke''', n. [[1574]] til la [[28ma di januaro]] [[1628]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]], decendanto di [[Flandria]]ni. Ilu divenis konocata pro orniva pikturi en diversa oficala edifici e rezideyi di [[Gdańsk]]. {{DEFAULTSORT:Blocke, Isaac van den}} [[Kategorio:Poloniana piktisti]] caoaqi8m0ltr5sk53j9fwdmd1pn2z1z 0 120263 1130847 2026-08-28T23:00:30Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Maxwell Bates | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{CAN}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Calgary]], [[Alberta]], [[Kanada]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Victoria, British Columbia]], [[Kanada]] }} '''Maxwell Bates''', n. ye la [[14ma di decembro]] [[1906]] til la [[4ma di septembro]] [[1980]], esis [[Kanada|Kanadana]] Pikto|piktisto...' 1130847 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Maxwell Bates | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{CAN}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Calgary]], [[Alberta]], [[Kanada]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Victoria, British Columbia]], [[Kanada]] }} '''Maxwell Bates''', n. ye la [[14ma di decembro]] [[1906]] til la [[4ma di septembro]] [[1980]], esis [[Kanada|Kanadana]] [[Pikto|piktisto]]. [[arkitekto]] ed [[Expresionismo|Expresionista]] [[pikto|piktisto]]. Ilu komencis piktar dum yuneso. Dum la komenco di lua adulta vivo, ilu laboris en l’entraprezo di arkitekturo di ilua patro. {{DEFAULTSORT:Bates, Maxwell}} [[Kategorio:Kanadana piktisti]] ptniliyaaeji4rnao4vt8w8whir7dog 1130848 1130847 2026-08-28T23:02:25Z Joao Xavier 110 1130848 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Maxwell Bates | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[arkitekto]], [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{CAN}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Calgary]], [[Alberta]], [[Kanada]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Victoria, British Columbia]], [[Kanada]] }} '''Maxwell Bates''', n. ye la [[14ma di decembro]] [[1906]] til la [[4ma di septembro]] [[1980]], esis [[Kanada]]n [[arkitekto]] ed [[Expresionismo|Expresionista]] [[pikto|piktisto]]. Ilu komencis piktar dum yuneso. Dum la komenco di lua adulta vivo, ilu laboris en l'entraprezo di arkitekturo di ilua patro. {{DEFAULTSORT:Bates, Maxwell}} [[Kategorio:Kanadana piktisti]] o2kix6lz8uqjooaz7cv0jpc7s5t2qp9 0 120264 1130851 2026-08-28T23:14:48Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Krzysztof Boguszewski | Imajo = [[Arkivo:Krzysztof_Boguszewski.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Polonia-Lituania]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Poznań]], [[Polonia-Lituania]] }} '''Krzysztof Boguszewski''', n. ye la [[]] [[1590]] til la [[12ma di februaro]] [[1635]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu facis granda pikt...' 1130851 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Krzysztof Boguszewski | Imajo = [[Arkivo:Krzysztof_Boguszewski.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Polonia-Lituania]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Poznań]], [[Polonia-Lituania]] }} '''Krzysztof Boguszewski''', n. ye la [[]] [[1590]] til la [[12ma di februaro]] [[1635]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu facis granda pikturi en kirki. {{DEFAULTSORT:Boguszewski, Krzysztof}} [[Kategorio:Poloniana piktisti]] liz1mbade0vg4dtdvlr218c19ma6uz2 1130852 1130851 2026-08-28T23:17:11Z Joao Xavier 110 +imajo 1130852 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Krzysztof Boguszewski | Imajo = [[Arkivo:Krzysztof_Boguszewski.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{POL}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Polonia-Lituania]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[Poznań]], [[Polonia-Lituania]] }} [[Arkivo:BoguszewskiKrzysztof-Wjazd św. Marcina do Amiens.jpg|thumb|250px|left|''Santa Martinus de Tours'', 1628.]] '''Krzysztof Boguszewski''', n. [[1590]] til la [[12ma di februaro]] [[1635]], esis [[Polonia|Poloniana]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu facis granda pikturi en kirki. {{DEFAULTSORT:Boguszewski, Krzysztof}} [[Kategorio:Poloniana piktisti]] 2i85pwc4jhqi00zesjx5v4iioxz4r3b 0 120265 1130859 2026-08-29T11:58:43Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Thomas Mann Baynes | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{ENG}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[London]], [[Anglia]] | Mort-dio = | Mort-urbo = }} '''Thomas Mann Baynes''', n. ye la [[]] [[1794]] til la [[1854]] o [[1876]], esis [[Anglia|Angla]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu piktis [[aquarelo|aquareli]] precipue pri peizaji, edifici ed exter...' 1130859 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Thomas Mann Baynes | Imajo = [[Arkivo:Replace this image male.svg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{ENG}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[London]], [[Anglia]] | Mort-dio = | Mort-urbo = }} '''Thomas Mann Baynes''', n. ye la [[]] [[1794]] til la [[1854]] o [[1876]], esis [[Anglia|Angla]] [[Pikto|piktisto]]. Ilu piktis [[aquarelo|aquareli]] precipue pri peizaji, edifici ed extera ceni. {{DEFAULTSORT:Baynes, Thomas Mann}} [[Kategorio:Angla piktisti]] abk1m5hog6dtzsns85fb2zvuw4j51ow 0 120266 1130860 2026-08-29T11:58:55Z Joao Xavier 110 Pagino kreesis kun '{{Biografio | Nomo = Romare Bearden | Imajo = [[Arkivo:Portrait of Romare Bearden LCCN2004662578.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{USA}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Charlotte, Nordal Karolina]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[New-York]] }} '''Romare Bearden''', n. ye la [[2ma di septembro]] [[1911]] til la [[12ma di marto]] [[1988]], esis [[Usa|Usana]] [[Pikto|piktisto]]. Il ank esis skriptist...' 1130860 wikitext text/x-wiki {{Biografio | Nomo = Romare Bearden | Imajo = [[Arkivo:Portrait of Romare Bearden LCCN2004662578.jpg|180px]] | Profesiono = [[Pikto|Piktisto]] | Shablono_lando = {{USA}} | Naskodio = | Nask-urbo = [[Charlotte, Nordal Karolina]] | Mort-dio = | Mort-urbo = [[New-York]] }} '''Romare Bearden''', n. ye la [[2ma di septembro]] [[1911]] til la [[12ma di marto]] [[1988]], esis [[Usa|Usana]] [[Pikto|piktisto]]. Il ank esis skriptisto e muzikala kompozisto. {{DEFAULTSORT:Bearden, Romare}} [[Kategorio:Usana piktisti]] 1bsyg9gaoedtup78sxgdamlsryoxer6