Vikipedija isvwiki https://isv.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Special Besěda Koristnik Besěda s koristnikom Vikipedija Besěda Vikipedije Fajl Besěda o fajlu MediaWiki Besěda o MediaWiki Šablon Besěda o šablonu Pomoč Besěda o pomoči Kategorija Besěda o kategoriji TimedText TimedText talk Modul Besěda modula Event Event talk 0 2696 47556 35997 2026-09-21T17:54:21Z Nyuhn 1032 Картка 47556 wikitext text/x-wiki {{Рєка |назва = Кубан |национална назва = {{Jezyky|ru|Кубань}} |изображенје = |подпис = |должина = 39 |плошча слива = 175 |басен = |разход воды = 425 |мєсто мєрјенја = Краснодар |изток = |мєстоположенје изтока = |высота изтока = 1342 |координаты изтока = |устје = |мєстоположенје устьја = град [[Темрюк]] |высота устьја = 0 |координаты устьја = |наклон рєкы = |држава = |регион = }} '''Куба́н''' ({{Jezyky|ru|Кубань|krc|Къобан|kbd|Псыжь|ady|Псыжъ|abq|Къвбина}|nog|Кобан|grc|‛Ύπανις}}) јест [[рєка]] в [[Росија|Росији]] ктора протєкаје на [[Северны Кавказ|Северном Кавказу]], она начинаје се в горах [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесије]] на сєверозападных и југозападных спадах [[Ељбрус]]а. == Географија == Должина рєкы јест 870 км. Кубан протєкаје прєз [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесију]], [[Ставропољскы крај]], [[Краснодарскы крај]] и [[Адыгеја|Републику Адыгеју]]. При стеченје в [[Азовско морје]] рєка створи делту рєки величиноју около 4300 км². == Хисторија == Пред десетками тысечами лєтами на мєсту нынєшњеј [[Делта Кубани|делты]] је был огромны залив Азовского морја, кторы был од [[Таманскы полуостров|Таманского полуострова]] до нынєшњего [[Приморско-Ахтарск]]а прємо до [[Краснодар]]а. == Внєшње линкы == {{Prěvod|ru|Кубань (река)}} [[Kategorija:Росија]] [[Kategorija:Рєкы]] mmvgs0bsqtr0fobwivcge4w9fbshwgg 47557 47556 2026-09-21T17:56:15Z Nyuhn 1032 47557 wikitext text/x-wiki {{Рєка |назва = Кубан |национална назва = {{Jezyky|ru|Кубань}} |изображенје = Abin river.JPG |подпис = Кубан повыше [[Лабинск]]а |должина = 39 |плошча слива = 175 |басен = |разход воды = 425 |мєсто мєрјенја = Краснодар |изток = |мєстоположенје изтока = |высота изтока = 1342 |координаты изтока = |устје = |мєстоположенје устьја = град [[Темрюк]] |высота устьја = 0 |координаты устьја = |наклон рєкы = |држава = |регион = }} '''Куба́н''' ({{Jezyky|ru|Кубань|krc|Къобан|kbd|Псыжь|ady|Псыжъ|abq|Къвбина}|nog|Кобан|grc|‛Ύπανις}}) јест [[рєка]] в [[Росија|Росији]] ктора протєкаје на [[Северны Кавказ|Северном Кавказу]], она начинаје се в горах [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесије]] на сєверозападных и југозападных спадах [[Ељбрус]]а. == Географија == Должина рєкы јест 870 км. Кубан протєкаје прєз [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесију]], [[Ставропољскы крај]], [[Краснодарскы крај]] и [[Адыгеја|Републику Адыгеју]]. При стеченје в [[Азовско морје]] рєка створи делту рєки величиноју около 4300 км². == Хисторија == Пред десетками тысечами лєтами на мєсту нынєшњеј [[Делта Кубани|делты]] је был огромны залив Азовского морја, кторы был од [[Таманскы полуостров|Таманского полуострова]] до нынєшњего [[Приморско-Ахтарск]]а прємо до [[Краснодар]]а. == Внєшње линкы == {{Prěvod|ru|Кубань (река)}} [[Kategorija:Росија]] [[Kategorija:Рєкы]] r05r1zkriz4vrk8ghf6pfts43d1d5i3 47558 47557 2026-09-21T17:57:17Z Nyuhn 1032 47558 wikitext text/x-wiki {{Рєка |назва = Кубан |национална назва = {{Jezyky|ru|Кубань}} |изображенје = Abin river.JPG |подпис = Кубан повыше [[Лабинск]]а |должина = 870 |плошча слива = 57900 |басен = |разход воды = 425 |мєсто мєрјенја = Краснодар |изток = |мєстоположенје изтока = |высота изтока = 1342 |координаты изтока = |устје = |мєстоположенје устьја = град [[Темрюк]] |высота устьја = 0 |координаты устьја = |наклон рєкы = |држава = |регион = }} '''Куба́н''' ({{Jezyky|ru|Кубань|krc|Къобан|kbd|Псыжь|ady|Псыжъ|abq|Къвбина}|nog|Кобан|grc|‛Ύπανις}}) јест [[рєка]] в [[Росија|Росији]] ктора протєкаје на [[Северны Кавказ|Северном Кавказу]], она начинаје се в горах [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесије]] на сєверозападных и југозападных спадах [[Ељбрус]]а. == Географија == Должина рєкы јест 870 км. Кубан протєкаје прєз [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесију]], [[Ставропољскы крај]], [[Краснодарскы крај]] и [[Адыгеја|Републику Адыгеју]]. При стеченје в [[Азовско морје]] рєка створи делту рєки величиноју около 4300 км². == Хисторија == Пред десетками тысечами лєтами на мєсту нынєшњеј [[Делта Кубани|делты]] је был огромны залив Азовского морја, кторы был од [[Таманскы полуостров|Таманского полуострова]] до нынєшњего [[Приморско-Ахтарск]]а прємо до [[Краснодар]]а. == Внєшње линкы == {{Prěvod|ru|Кубань (река)}} [[Kategorija:Росија]] [[Kategorija:Рєкы]] 7wipfevcpqwhksy3tsak8mqiirfoktl 47560 47558 2026-09-21T18:11:44Z Nyuhn 1032 47560 wikitext text/x-wiki {{Рєка |назва = Кубан |национална назва = {{Jezyky|ru|Кубань}} |изображенје = Abin river.JPG |подпис = Кубан повыше [[Лабинск]]а |должина = 870 |плошча слива = 57900 |басен = |разход воды = 425 |мєсто мєрјенја = Краснодар |изток = |мєстоположенје изтока = |высота изтока = 1342 |координаты изтока = |устје = |мєстоположенје устја = град [[Темрюк]] |высота устја = 0 |координаты устја = |наклон рєкы = |држава = |регион = }} '''Куба́н''' ({{Jezyky|ru|Кубань|krc|Къобан|kbd|Псыжь|ady|Псыжъ|abq|Къвбина}|nog|Кобан|grc|‛Ύπανις}}) јест [[рєка]] в [[Росија|Росији]] ктора протєкаје на [[Северны Кавказ|Северном Кавказу]], она начинаје се в горах [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесије]] на сєверозападных и југозападных спадах [[Ељбрус]]а. == Географија == Должина рєкы јест 870 км. Кубан протєкаје прєз [[Карачајево-Черкесија|Карачајево-Черкесију]], [[Ставропољскы крај]], [[Краснодарскы крај]] и [[Адыгеја|Републику Адыгеју]]. При стеченје в [[Азовско морје]] рєка створи делту рєки величиноју около 4300 км². == Хисторија == Пред десетками тысечами лєтами на мєсту нынєшњеј [[Делта Кубани|делты]] је был огромны залив Азовского морја, кторы был од [[Таманскы полуостров|Таманского полуострова]] до нынєшњего [[Приморско-Ахтарск]]а прємо до [[Краснодар]]а. == Внєшње линкы == {{Prěvod|ru|Кубань (река)}} [[Kategorija:Росија]] [[Kategorija:Рєкы]] 1t6w161l10ni3xdudgz7btm4os07258 2 2830 47551 47524 2026-09-21T16:47:43Z Huntster 1033 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Tilcayo tiger cat (side profile).jpg]] → [[File:Margay tiger cat (side profile).jpg]] 47551 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v [[Bolivija|Boliviji]]]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovih]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Holotip|Holotipovy ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jej byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljem: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovih]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimiologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym polnogenomnoj molekularno-filogenetičnoj analizy, evolučna linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovih, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncili, i toliko genetično izslědovanje jest oidtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno od dvoh živih prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutzm životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Примечания == {{примечания|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} bhyt6t5vyos08afvype1sfpqc1guaab 3 4521 47564 38958 2026-09-22T06:01:29Z Huntster 1033 /* Tilkajo */ nova sekcija 47564 wikitext text/x-wiki == Welcome to the Interslavic Wikipedia == Hi, Ilja isv, and also a ping to other active contributors from the Interslavic test wiki in the Incubator: @[[Koristnik:IJzeren Jan|IJzeren Jan]], @[[Koristnik:LiMr|LiMr]], @[[Koristnik:GlěbDyndar|GlěbDyndar]], @[[Koristnik:Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]], @[[Koristnik:Мурад 97|Мурад 97]], @[[Koristnik:Panslavist|Panslavist]], @[[Koristnik:Medžuslovjanin|Medžuslovjanin]], @[[Koristnik:TutČas|TutČas]], @[[Koristnik:Marcoorio|Marcoorio]], @[[Koristnik:Ferpaks|Ferpaks]], @[[Koristnik:SzymonV|SzymonV]]. I am happy to be able to welcome you officially to the Interslavic Wikipedia! The wiki was created yesterday, and I have now finished importing all the content from the Incubator. Thank you all very much for all the hard work you have put down so far to make this a reality! Since this wiki is brand new, there may be some hiccups at the start, such as the statistics in [[Special:Statistics]] (and, by extension, numbers shown from magic words like <syntaxhighlight inline lang="wikitext">{{NUMBEROFPAGES}}</syntaxhighlight>) being incorrect. This should solve itself within a day or two. Wikidata support is not yet enabled, but that too will come within a couple of days; when it does, I will run [[User:JhsBot|my bot]] to migrate interwiki links from using the [[:Template:INTERWIKI|INTERWIKI]] template to instead using Wikidata natively. Also, adminship does not transfer from the Incubator to here; in order to get local administrators, you need to start a discussion in the village pump (which is presumably [[Wikipedia:Krčma]]) where you hold elections; once about a week has passed, and there is consensus for one or more (preferrably more) admins, you can request that they get temporary admins rights on [[m:Steward requests/Permissions]]. This process needs to be repeated every few months for a while, because stewards don't grant permanent adminship on small wikis. If you have any problems or need any help, please feel free to reach out to me! I can't solve everything, but I am usually good at finding the people who can. Again, thank you all very much for your efforts, and best of luck to the Interslavic Wikipedia! 🎉 [[Koristnik:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]] ([[Besěda s koristnikom:Jon Harald Søby|besěda]]) 16:08, 24 junij 2026 (UTC) == Šablon:Kartka element == Zdravo, @[[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]]! Prošu, mogl bysi pozrěti na [[:Šablon:Kartka element]]? Něčto tamo ne jest v poredku. Napriklad v članku [[Azot]]. Čestno govoreči, te složene šablony sut trohu povyše mojego informatičnogo znanja! Srdečno, {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 20:10, 4 julij 2026 (CEST) :Pozdrav, Jane, da, ja uže jesm viděl tam problemy po prěnesenju do domeny, v naslědnyh 3-4 dnjah budu iskati rěšenje [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 20:45, 4 julij 2026 (CEST) ::Dobro, super! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 23:04, 4 julij 2026 (CEST) :::Glavny problem jesm izpravil. Bylo to naslědkom obnovjenja skripta InfoboxImage, čto jesm provědl nedavno, ale to bylo uže potrěbno sdělati. Jestli budut ješče někake problemy s obrazkami v Kartkah, dejte prosim vědeti, imaju na to lěk 😎. Hvala [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:14, 5 julij 2026 (CEST) ::::Hvala! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 11:53, 5 julij 2026 (CEST) :::::Izpravil i menše problemy, vsečto jest krasno s hemijeju tutčas 😎 [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:08, 10 julij 2026 (CEST) == [[Tilkajo]] == Regarding the infobox image, it is of a Margay, not a Tilcayo. This is per one of the discovery paper's authors, Nogales-Ascarrunz. [[Koristnik:Huntster|Huntster]] ([[Besěda s koristnikom:Huntster|besěda]]) 08:01, 22 septembr 2026 (CEST) be12afu6361r28j1e6dsuobesb7wrrp 47565 47564 2026-09-22T06:13:34Z Ilja isv 10 /* Tilkajo */ Odgovor 47565 wikitext text/x-wiki == Welcome to the Interslavic Wikipedia == Hi, Ilja isv, and also a ping to other active contributors from the Interslavic test wiki in the Incubator: @[[Koristnik:IJzeren Jan|IJzeren Jan]], @[[Koristnik:LiMr|LiMr]], @[[Koristnik:GlěbDyndar|GlěbDyndar]], @[[Koristnik:Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]], @[[Koristnik:Мурад 97|Мурад 97]], @[[Koristnik:Panslavist|Panslavist]], @[[Koristnik:Medžuslovjanin|Medžuslovjanin]], @[[Koristnik:TutČas|TutČas]], @[[Koristnik:Marcoorio|Marcoorio]], @[[Koristnik:Ferpaks|Ferpaks]], @[[Koristnik:SzymonV|SzymonV]]. I am happy to be able to welcome you officially to the Interslavic Wikipedia! The wiki was created yesterday, and I have now finished importing all the content from the Incubator. Thank you all very much for all the hard work you have put down so far to make this a reality! Since this wiki is brand new, there may be some hiccups at the start, such as the statistics in [[Special:Statistics]] (and, by extension, numbers shown from magic words like <syntaxhighlight inline lang="wikitext">{{NUMBEROFPAGES}}</syntaxhighlight>) being incorrect. This should solve itself within a day or two. Wikidata support is not yet enabled, but that too will come within a couple of days; when it does, I will run [[User:JhsBot|my bot]] to migrate interwiki links from using the [[:Template:INTERWIKI|INTERWIKI]] template to instead using Wikidata natively. Also, adminship does not transfer from the Incubator to here; in order to get local administrators, you need to start a discussion in the village pump (which is presumably [[Wikipedia:Krčma]]) where you hold elections; once about a week has passed, and there is consensus for one or more (preferrably more) admins, you can request that they get temporary admins rights on [[m:Steward requests/Permissions]]. This process needs to be repeated every few months for a while, because stewards don't grant permanent adminship on small wikis. If you have any problems or need any help, please feel free to reach out to me! I can't solve everything, but I am usually good at finding the people who can. Again, thank you all very much for your efforts, and best of luck to the Interslavic Wikipedia! 🎉 [[Koristnik:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]] ([[Besěda s koristnikom:Jon Harald Søby|besěda]]) 16:08, 24 junij 2026 (UTC) == Šablon:Kartka element == Zdravo, @[[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]]! Prošu, mogl bysi pozrěti na [[:Šablon:Kartka element]]? Něčto tamo ne jest v poredku. Napriklad v članku [[Azot]]. Čestno govoreči, te složene šablony sut trohu povyše mojego informatičnogo znanja! Srdečno, {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 20:10, 4 julij 2026 (CEST) :Pozdrav, Jane, da, ja uže jesm viděl tam problemy po prěnesenju do domeny, v naslědnyh 3-4 dnjah budu iskati rěšenje [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 20:45, 4 julij 2026 (CEST) ::Dobro, super! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 23:04, 4 julij 2026 (CEST) :::Glavny problem jesm izpravil. Bylo to naslědkom obnovjenja skripta InfoboxImage, čto jesm provědl nedavno, ale to bylo uže potrěbno sdělati. Jestli budut ješče někake problemy s obrazkami v Kartkah, dejte prosim vědeti, imaju na to lěk 😎. Hvala [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:14, 5 julij 2026 (CEST) ::::Hvala! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 11:53, 5 julij 2026 (CEST) :::::Izpravil i menše problemy, vsečto jest krasno s hemijeju tutčas 😎 [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:08, 10 julij 2026 (CEST) == [[Tilkajo]] == Regarding the infobox image, it is of a Margay, not a Tilcayo. This is per one of the discovery paper's authors, Nogales-Ascarrunz. [[Koristnik:Huntster|Huntster]] ([[Besěda s koristnikom:Huntster|besěda]]) 08:01, 22 septembr 2026 (CEST) :Thank you, corrected. This was also this way on Russian Wiki, maybe they need to know, too. [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:13, 22 septembr 2026 (CEST) dw4h3g97rjk9oiushz5wor3xttzbznt 47566 47565 2026-09-22T06:16:51Z Ilja isv 10 /* Tilkajo */ 47566 wikitext text/x-wiki == Welcome to the Interslavic Wikipedia == Hi, Ilja isv, and also a ping to other active contributors from the Interslavic test wiki in the Incubator: @[[Koristnik:IJzeren Jan|IJzeren Jan]], @[[Koristnik:LiMr|LiMr]], @[[Koristnik:GlěbDyndar|GlěbDyndar]], @[[Koristnik:Flamme-Bleue|Flamme-Bleue]], @[[Koristnik:Мурад 97|Мурад 97]], @[[Koristnik:Panslavist|Panslavist]], @[[Koristnik:Medžuslovjanin|Medžuslovjanin]], @[[Koristnik:TutČas|TutČas]], @[[Koristnik:Marcoorio|Marcoorio]], @[[Koristnik:Ferpaks|Ferpaks]], @[[Koristnik:SzymonV|SzymonV]]. I am happy to be able to welcome you officially to the Interslavic Wikipedia! The wiki was created yesterday, and I have now finished importing all the content from the Incubator. Thank you all very much for all the hard work you have put down so far to make this a reality! Since this wiki is brand new, there may be some hiccups at the start, such as the statistics in [[Special:Statistics]] (and, by extension, numbers shown from magic words like <syntaxhighlight inline lang="wikitext">{{NUMBEROFPAGES}}</syntaxhighlight>) being incorrect. This should solve itself within a day or two. Wikidata support is not yet enabled, but that too will come within a couple of days; when it does, I will run [[User:JhsBot|my bot]] to migrate interwiki links from using the [[:Template:INTERWIKI|INTERWIKI]] template to instead using Wikidata natively. Also, adminship does not transfer from the Incubator to here; in order to get local administrators, you need to start a discussion in the village pump (which is presumably [[Wikipedia:Krčma]]) where you hold elections; once about a week has passed, and there is consensus for one or more (preferrably more) admins, you can request that they get temporary admins rights on [[m:Steward requests/Permissions]]. This process needs to be repeated every few months for a while, because stewards don't grant permanent adminship on small wikis. If you have any problems or need any help, please feel free to reach out to me! I can't solve everything, but I am usually good at finding the people who can. Again, thank you all very much for your efforts, and best of luck to the Interslavic Wikipedia! 🎉 [[Koristnik:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]] ([[Besěda s koristnikom:Jon Harald Søby|besěda]]) 16:08, 24 junij 2026 (UTC) == Šablon:Kartka element == Zdravo, @[[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]]! Prošu, mogl bysi pozrěti na [[:Šablon:Kartka element]]? Něčto tamo ne jest v poredku. Napriklad v članku [[Azot]]. Čestno govoreči, te složene šablony sut trohu povyše mojego informatičnogo znanja! Srdečno, {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 20:10, 4 julij 2026 (CEST) :Pozdrav, Jane, da, ja uže jesm viděl tam problemy po prěnesenju do domeny, v naslědnyh 3-4 dnjah budu iskati rěšenje [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 20:45, 4 julij 2026 (CEST) ::Dobro, super! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 23:04, 4 julij 2026 (CEST) :::Glavny problem jesm izpravil. Bylo to naslědkom obnovjenja skripta InfoboxImage, čto jesm provědl nedavno, ale to bylo uže potrěbno sdělati. Jestli budut ješče někake problemy s obrazkami v Kartkah, dejte prosim vědeti, imaju na to lěk 😎. Hvala [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:14, 5 julij 2026 (CEST) ::::Hvala! {{User:IJzeren Jan/Podpis}} 11:53, 5 julij 2026 (CEST) :::::Izpravil i menše problemy, vsečto jest krasno s hemijeju tutčas 😎 [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:08, 10 julij 2026 (CEST) == [[Tilkajo]] == Regarding the infobox image, it is of a Margay, not a Tilcayo. This is per one of the discovery paper's authors, Nogales-Ascarrunz. [[Koristnik:Huntster|Huntster]] ([[Besěda s koristnikom:Huntster|besěda]]) 08:01, 22 septembr 2026 (CEST) :Thank you, corrected. [[Koristnik:Ilja isv|Ilja isv]] ([[Besěda s koristnikom:Ilja isv|besěda]]) 08:13, 22 septembr 2026 (CEST) qfmcwvim97dhkawru25k0s8xai5ofpk 0 6024 47570 47489 2026-09-22T07:10:56Z Ilja isv 10 /* Publikacije */ 47570 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristi mnoge slova koje su več "medžunarodne", tak jako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus, art, matc}} "šibica", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tutun". === Složene slova === Kako mnoge druge [[konlangy|konstruovane języky]], Uropi koristi mnoge [[Složenica|složenice]], ili kombinujući dva korjena, ili koristeći [[prefixy]] i [[suffixy]]. Medźu prvimi, su slědujuće priměry: {{lang|en|lucitòr}} "svetilnik" iz {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, iz {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "spavacy vreć" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože su mnoge priměry složenic stvorenyh s prefixy ili suffixy: na pr. s {{lang|en|davo}} "dati", {{lang|en|disdavo}} "razděliti" może być stvoreny; s {{lang|en|tel}} "cil, naměra", {{lang|en|atelo}} "skončiti v, doći do", może być stvoreny; s {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "ven", {{lang|en|usbreko}} "izbiti", może być stvoreny; s {{lang|en|apel}} "jabłko", {{lang|en|aplar}} "jabłon" i {{lang|en|aplaria}} "jabłkovy sad", mogu być stvorene. V većini slučajev, te složenice otkryvaju korjeny i tako značenje složenice. Však, nektory od tyh složenic, čak i ako slěduju [[etymologija|etymologiju]] ekvivalentnyh slov v živih evropskyh językih, imaju više nejasny, radije metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "poštovati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "uhvatiti, zgrabiti unutra", znači "razuměti" (podsěća na "zgrabiti (koncept)"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektory moderny [[Indo-evropske języky|indo-evropske języky]], Uropi ima vrlo ograničenu [[deklinacija|deklinaciju]] s samo dvěma [[Gramatičny padež|padežima]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Uropi [[imenica|imenice]] su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na [[konsonant]], te koje se končaju na ''-a'' i te koje se končaju na drugu [[vokala|vokalu]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] tb1vk1wz0x94qatyybqkpbcqkr542fk 47571 47570 2026-09-22T07:16:02Z Ilja isv 10 /* Medžunarodne slova */ 47571 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristaje mnoge slova koje sut uže "medžunarodne", kako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus}} "avtobus", {{Lang|en|art}} "umětnost", {{Lang|en|matc}} "matč", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tabak". === Složene slova === Kako mnoge druge [[konlangy|konstruovane języky]], Uropi koristi mnoge [[Složenica|složenice]], ili kombinujući dva korjena, ili koristeći [[prefixy]] i [[suffixy]]. Medźu prvimi, su slědujuće priměry: {{lang|en|lucitòr}} "svetilnik" iz {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, iz {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "spavacy vreć" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože su mnoge priměry složenic stvorenyh s prefixy ili suffixy: na pr. s {{lang|en|davo}} "dati", {{lang|en|disdavo}} "razděliti" może być stvoreny; s {{lang|en|tel}} "cil, naměra", {{lang|en|atelo}} "skončiti v, doći do", może być stvoreny; s {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "ven", {{lang|en|usbreko}} "izbiti", może być stvoreny; s {{lang|en|apel}} "jabłko", {{lang|en|aplar}} "jabłon" i {{lang|en|aplaria}} "jabłkovy sad", mogu być stvorene. V većini slučajev, te složenice otkryvaju korjeny i tako značenje složenice. Však, nektory od tyh složenic, čak i ako slěduju [[etymologija|etymologiju]] ekvivalentnyh slov v živih evropskyh językih, imaju više nejasny, radije metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "poštovati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "uhvatiti, zgrabiti unutra", znači "razuměti" (podsěća na "zgrabiti (koncept)"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektory moderny [[Indo-evropske języky|indo-evropske języky]], Uropi ima vrlo ograničenu [[deklinacija|deklinaciju]] s samo dvěma [[Gramatičny padež|padežima]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Uropi [[imenica|imenice]] su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na [[konsonant]], te koje se končaju na ''-a'' i te koje se končaju na drugu [[vokala|vokalu]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] szbc9mgiuantwg2sc8cpjg565hzg479 47572 47571 2026-09-22T07:36:08Z Ilja isv 10 /* Složene slova */ 47572 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristaje mnoge slova koje sut uže "medžunarodne", kako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus}} "avtobus", {{Lang|en|art}} "umětnost", {{Lang|en|matc}} "matč", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tabak". === Složene slova === Kako mnoge druge [[umětne jezyky]], Uropi koristaje mnogo [[Složene slova|složenyh slov]], či kombinujuči dva korena, ili koristajuči [[Prefiks|prefiksy]] i [[Sufiks|sufiksy]]. Medžu prvimi, sut naslědne priměry: {{lang|en|lucitòr}} "majak" od {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, od {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "torba do spanja" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože sut mnoge priměry složenyh slov, stvorjenyh s prefiksami ili sufiksami: napriměr, iz {{lang|en|davo}} "davati" može byti stvorjeno {{lang|en|disdavo}} "razprěděliti"; iz {{lang|en|tel}} "cělj, naměr" - {{lang|en|atelo}} "skončiti v, dojdti do"; iz {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "von" - {{lang|en|usbreko}} "izlomiti"; iz {{lang|en|apel}} "jabloko" - {{lang|en|aplar}} "jablanj" i {{lang|en|aplaria}} "jabločny sad". V većini slučajev, te složenice otkryvaju korjeny i tako značenje složenice. Však, nektory od tyh složenic, čak i ako slěduju [[etymologija|etymologiju]] ekvivalentnyh slov v živih evropskyh językih, imaju više nejasny, radije metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "poštovati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "uhvatiti, zgrabiti unutra", znači "razuměti" (podsěća na "zgrabiti (koncept)"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektory moderny [[Indo-evropske języky|indo-evropske języky]], Uropi ima vrlo ograničenu [[deklinacija|deklinaciju]] s samo dvěma [[Gramatičny padež|padežima]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Uropi [[imenica|imenice]] su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na [[konsonant]], te koje se končaju na ''-a'' i te koje se končaju na drugu [[vokala|vokalu]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] 6mj8usuyq2xlxkdam5bkpea2mq7rj51 47573 47572 2026-09-22T07:53:19Z Ilja isv 10 /* Složene slova */ 47573 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristaje mnoge slova koje sut uže "medžunarodne", kako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus}} "avtobus", {{Lang|en|art}} "umětnost", {{Lang|en|matc}} "matč", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tabak". === Složene slova === Kako mnoge druge [[umětne jezyky]], Uropi koristaje mnogo [[Složene slova|složenyh slov]], či kombinujuči dva korena, ili koristajuči [[Prefiks|prefiksy]] i [[Sufiks|sufiksy]]. Medžu prvimi, sut naslědne priměry: {{lang|en|lucitòr}} "majak" od {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, od {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "torba do spanja" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože sut mnoge priměry složenyh slov, stvorjenyh s prefiksami ili sufiksami: napriměr, iz {{lang|en|davo}} "davati" može byti stvorjeno {{lang|en|disdavo}} "razprěděliti"; iz {{lang|en|tel}} "cělj, naměr" - {{lang|en|atelo}} "skončiti v, dojdti do"; iz {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "von" - {{lang|en|usbreko}} "izlomiti"; iz {{lang|en|apel}} "jabloko" - {{lang|en|aplar}} "jablanj" i {{lang|en|aplaria}} "jabločny sad". V večinstvu slučajev, v složenyh slovah poznavajut se korene i tako značenje slova. Jednakože, nektore složene slova, daže i ako oni slědujut [[Etimologija|etimologije]] ekvivalentnyh slov v živih evropejskyh jezykih, imajut vyše zatměny, dost metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "čtiti, uvažati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "uhvatiti, zgrabiti unutra", znači "razuměti" (podsěća na "zgrabiti (koncept)"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektory moderny [[Indo-evropske języky|indo-evropske języky]], Uropi ima vrlo ograničenu [[deklinacija|deklinaciju]] s samo dvěma [[Gramatičny padež|padežima]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Uropi [[imenica|imenice]] su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na [[konsonant]], te koje se končaju na ''-a'' i te koje se končaju na drugu [[vokala|vokalu]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] 5upxfk6shtv0w6840eblqkn0zyotack 47575 47573 2026-09-22T09:24:31Z Ilja isv 10 /* Složene slova */ 47575 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristaje mnoge slova koje sut uže "medžunarodne", kako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus}} "avtobus", {{Lang|en|art}} "umětnost", {{Lang|en|matc}} "matč", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tabak". === Složene slova === Kako mnoge druge [[umětne jezyky]], Uropi koristaje mnogo [[Složene slova|složenyh slov]], či kombinujuči dva korena, ili koristajuči [[Prefiks|prefiksy]] i [[Sufiks|sufiksy]]. Medžu prvimi, sut naslědne priměry: {{lang|en|lucitòr}} "majak" od {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, od {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "torba do spanja" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože sut mnoge priměry složenyh slov, stvorjenyh s prefiksami ili sufiksami: napriměr, iz {{lang|en|davo}} "davati" može byti stvorjeno {{lang|en|disdavo}} "razprěděliti"; iz {{lang|en|tel}} "cělj, naměr" - {{lang|en|atelo}} "skončiti v, dojdti do"; iz {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "von" - {{lang|en|usbreko}} "izlomiti"; iz {{lang|en|apel}} "jabloko" - {{lang|en|aplar}} "jablanj" i {{lang|en|aplaria}} "jabločny sad". V večinstvu slučajev, v složenyh slovah poznavajut se korene i tako značenje slova. Jednakože, nektore složene slova, daže i ako oni slědujut [[Etimologija|etimologijeju]] ekvivalentnyh slov v živyh evropejskyh jezykah, imajut vyše zatměnny, dost metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "čtiti, uvažati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "shvatiti izvnutra", znači "razuměti" (referencija na "shvatiti ideju"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektory moderny [[Indo-evropske języky|indo-evropske języky]], Uropi ima vrlo ograničenu [[deklinacija|deklinaciju]] s samo dvěma [[Gramatičny padež|padežima]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Uropi [[imenica|imenice]] su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na [[konsonant]], te koje se končaju na ''-a'' i te koje se končaju na drugu [[vokala|vokalu]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] 5d3xeecgetae0rmd2y4yg0u2w8125ru 47576 47575 2026-09-22T09:31:50Z Ilja isv 10 /* Gramatika */ 47576 wikitext text/x-wiki {{Pravopis}} {{Kartka jezyk |name=Uropi |image=Flag of Uropi.svg |imagescale=0.7 |creator={{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} |setting=[[Medžunarodny pomoćny język]] |speakers= |fam2=[[Medžunarodny pomoćny język]] |fam3=[[A posteriori język]] |fam4=[naturalisticky planovany język] |posteriori=bazovany na [[Indo-evropske języky|Indo-evropskyh językih]] |agency= {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} <br/>[http://uropi.free.fr/index1.html Oficijalna stranica] |iso3= |iso3comment=nema |glotto= |ietf = [https://www.kreativekorp.com/clcr/ art-x-uropi] }} '''Uropi''' je [[konstruovany język]], ktory byl stvoren {{-|Joëlom Landais|Жоэљом Ланде}}, francuzskym učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sintezoju evropejskyh jezykov, izključno osnovanoj na jih občyh [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskyh korenah]], i imajučej cěljem byti koristanoj kako [[medžunarodny pomočny jezyk]] v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti. Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovosbor prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše 10,000 slov). Uropi se stal znajemy v Evropě na početku 1990-h.<ref>Долгополов, Николай, «''Мы снова говорим на разных языках''» in ''Комсомольская Правда'', April 29, 1990</ref><ref>Hrabovský, Jiří, «''Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?''» in ''Svět v Obrazech'', November 29, 1990</ref> ==Stvoritelj== [[File:UK2.jpg|thumb|left|{{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}}, {{lang|en|Uropi Kreator}}, stvoritelj pomocnogo jezyka Uropi.]] Po studiju jezykov na [[Orleansky universitet|Orleanskom universitetu]], potom na [[Universitet Pariža|Sorboně]] i na [[École normale supérieure (Pariž)|{{Lang|fr|École Normale Supérieure}}]] v Parižu, {{-|Joël Landais|Жоэљ Ланде}} dobyl diplom [[Agrégation (diplom)|{{Lang|fr|Agrégation}}]] v anglijskom jezyku. On govori [[Francuzsky jezyk|francuzsky]], anglijsky, [[Italijansky jezyk|italijansky]], [[Špansky jezyk|špansky]] i [[Němečsky jezyk|němečsky]], i imaje dobro poznanje sovrěmennogo [[Grečsky jezyk|grěčskogo]] i [[Russky jezyk|russkogo]] jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v [[Chartres|Šartru]]. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja {{-|Landais|Ланде}} po [[Evropa|Evropě]], [[Senegal|Senegalu]], [[Magreb|Magrebu]], [[Egipt|Egiptu]], [[Meksiko|Meksiku]], byvšemu [[SSSR]], [[Vietnam|Vietnamu]] i [[Karaibske ostrova|Karaibam]], zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi. ==Ortografija i fonologija== {|class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed" |+ Alfabet Uropi <ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |title=1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik |website=sites.google.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009112939/https://sites.google.com/site/uropivordar/uropi-gramatik/small-uropi-grammar-rn/1---en |archive-date=2020-10-09}}</ref> |- ![[Velike bukvy]] |{{-|[[A]]}}||{{-|[[B]]}}||{{-|[[C]]}}||{{-|[[D]]}}||{{-|[[E]]}}||{{-|[[F]]}}||{{-|[[G]]}}||{{-|[[H]]}}||{{-|[[I]]}}||{{-|[[J]]}}||{{-|[[K]]}}||{{-|[[L]]}}||{{-|[[M]]}}||{{-|[[N]]}}||{{-|[[O]]}}||{{-|[[P]]}}||{{-|[[R]]}}||{{-|[[S]]}}||{{-|[[T]]}}||{{-|[[U]]}}||{{-|[[V]]}}||{{-|[[W]]}}||{{-|[[X]]}}||{{-|[[Y]]}}||{{-|[[Z]]}}||{{-|[[Ezh|Ʒ]] |- ![[Male bukvy]] |{{-|a}}||{{-|b}}||{{-|c}}||{{-|d}}||{{-|e}}||{{-|f}}||{{-|g}}||{{-|h}}||{{-|i}}||{{-|j}}||{{-|k}}||{{-|l}}||{{-|m}}||{{-|n}}||{{-|o}}||{{-|p}}||{{-|r}}||{{-|s}}||{{-|t}}||{{-|u}}||{{-|v}}||{{-|w}}||{{-|x}}||{{-|y}}||{{-|z}}||{{-|ʒ}} |- ![[Medžunarodny fonetičny alfabet|MFA]] [[fonemy]] |{{MFA|a}} |{{MFA|b}} |{{MFA|ʃ}} |{{MFA|d}} |{{MFA|e}} |{{MFA|f}} |{{MFA|g}} |{{MFA|h}} |{{MFA|i}} |{{MFA|j}} |{{MFA|k}} |{{MFA|l}} |{{MFA|m}} |{{MFA|n}} |{{MFA|o}} |{{MFA|p}} |{{MFA|r}} |{{MFA|s}} |{{MFA|t}} |{{MFA|u}} |{{MFA|v}} |{{MFA|w}} |{{MFA|x}} |{{MFA|y}} |{{MFA|z}} |{{MFA|ʒ}} |} Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut [[Osnovny latinsky alfabet ISO]] minus {{-|q}}, plus bukva {{-|ʒ}}, ktora jest vzeta iz [[Medžunarodny fonetičny alfabet|Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta]]. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě. Vse [[Suglaska|suglasky]] se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem: {{lang|en|c}} = {{MFA|ʃ}}, ktory se vsegda izgovarjaje kako ''š'' {{lang|en|ʒ}} = {{MFA|ʒ}} ktory se izgovaraje kao ''ž'' {{lang|en|x}} = {{MFA|x}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB"> [https://www.facebook.com/groups/uropi/permalink/1536687813017246/?comment_id=1537560332929994&reply_comment_id=1537581006261260 Diskusija na Fejsbuku]</ref> {{lang|en|y}} = {{MFA|y}}, koristany v čudžyh imenah,<ref name="FB" /> [[Samoglaska|Samoglasky]] {{lang|en|a, e, i, o, u}} se izgovarajut kako v italskom ili španskom, napriměr, {{lang|es|casa}}, {{lang|es|vino}}, {{lang|es|luna}} i {{lang|es|pepe}}. [[Udarjenje]] obyčno pada na [[korjen|glavny korjen]]. Napr., v {{lang|en|apkebo}} "obezglaviti", udarjenje pada na {{lang|en|keb}} "glava". Ale nektore sufiksy (kako {{lang|en|-èl}} ktory označaje instrument) i zakončenje {{lang|en|-ì}} za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom ({{lang|en|à}} {{lang|en|è}} {{lang|en|ì}} {{lang|en|ò}} {{lang|en|ù}}) na udarnoj samoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: {{lang|en|kotèl}} "nož", {{lang|en|perì}} "neseny", {{lang|en|fotò}} "foto", {{lang|en|menù}} "menju". ==Leksika== === Korene === [[Korenj (lingvistika)|Korene]] Uropi mogut byti razdělenemy na tri kategorije: ==== Indoevropejske koreni ==== Jedna iz najglavnyh i samyh prvyh idej Uropi jest stati se osnovoju vozroděnja jedinstva [[Indoevropejske jezyky|indoevorpejskyh jezykov]] S tym cěljem, veliky broj korenev Uropi odgovarjaje občym indoevropejskim korenam, ktore byli sut uproščene v izgovoru i dolžině (velmi često koreni v Uropiimajut jednu ili dve sylaby). Tako, "mati" je {{lang|en|mata}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|mātēr}}); "solnce" je {{lang|en|sol}} (iz indoevropejskogo {{lang|en|sāwel}}). Tako uproščevanje odgovarjaje prirodnoj evoluciji indoevropejskyh korenev, poradžavših slova, ktore se koristajut dnes v sučasnyh indoevropejskyh jezykah. Tako {{lang|en|mata}} odgovarjaje hindskomu {{lang|hi|माता|}} ({{Lang|en|mātā}}), a {{lang|en|sol}} španskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu {{lang|ine|sol}}. ==== "Hibridne" koreni ==== Ako li nema občego indoevropejskogo korene, ili ako li je několiko korenev za izraženje istoj veči v raznyh jezykah, Uropi može koristati "hibridne" slova, križajuče dva različne koreni, vzete iz raznyh jezykov, da by tako stvoriti najlegšo uznavajemy termin za govoriteljev največšego čisla indoevropejskyh jezykov. Tako, v {{lang|en|liamo}} "ljubiti", {{lang|en|li-}} prihodi iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] i [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh]] jezykov (sravn. [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|lieben}} i [[Russky jezyk|russky]] {{lang|ru|любить}}), a {{lang|en|-am}}, iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] ({{lang|en|amar}}, {{lang|en|amare}}, {{lang|en|amo}}); ili v {{lang|en|mand}} "ruka", {{lang|en|ma-}} dolazi iz [[Romanske jezyky|romanskyh jezykov]] a {{lang|en|-and}}, iz [[Germanske jezyky|germanskyh]] (sravn. [[Latinsky jezyk|latinsko]] {{lang|la|manus}} i [[Němečsky jezyk|němečsky]] {{lang|de|Hand}}). Tutoj proces ne jest tako umětny, kako se na prvy pogled kaže, on byl pozorovan v prirodnyh jezykah, napr., [[Francuzsky jezyk|francuzsko]] {{lang|fr|haut}} "vysoky" proizhodi od križovanja medžu starofrancuzskym {{lang|en|aut}} (iz latinskogo {{lang|la|altus}}) i [[Frankijsky jezyk|frankijskym]] {{lang|en|hōh}}. Takože, anglijsko ''island'' proizhodi od križovanja staroanglijskogo {{lang|en|īeġland}} (od protogermanskogo {{lang|en|awjōlandą}}) i starofrancuzskogo {{lang|fr|isle}} (od latinskogo {{lang|la|insula}}).<ref>{{Cite web|title=island {{!}} Etymology, origin and meaning of island by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/island|access-date=2022-02-25|website=www.etymonline.com|language=en}}</ref> On takože naměrno koristaje se v takyh jezykah, kako anglijsky, za stvorjenje novyh slov, nazyvanyh [[portmanteau|{{-|portmanteau|портманто}}]], napr., slovo "{{-|smog}}" polučaje se iz křižovanja "{{-|smoke}}" i "{{-|fog}}". Medžu inymi sut {{lang|fr|franglais}} (iz {{lang|fr|français}} + {{lang|fr|anglais}}), {{lang|de|denglisch}} (iz {{lang|de|Deutsch}} + {{lang|de|Englisch}}), i ''spanglish'' (iz ''{{-|Spanish}}'' + ''{{-|English}}''). Take "hibridne" slova činet toliko 3% Uropi slovnika. ==== Medžunarodne slova ==== Uropi takože koristaje mnoge slova koje sut uže "medžunarodne", kako {{lang|en|taksì}}, {{lang|en|skol}} "škola", {{lang|en|bus}} "avtobus", {{Lang|en|art}} "umětnost", {{Lang|en|matc}} "matč", {{lang|en|polìz}} "policija", {{lang|en|simfonij}} "simfonija", i {{lang|en|tabàk}} "tabak". === Složene slova === Kako mnoge druge [[umětne jezyky]], Uropi koristaje mnogo [[Složene slova|složenyh slov]], či kombinujuči dva korena, ili koristajuči [[Prefiks|prefiksy]] i [[Sufiks|sufiksy]]. Medžu prvimi, sut naslědne priměry: {{lang|en|lucitòr}} "majak" od {{lang|en|luc}} "světlo" i {{lang|en|tor}} "veža"; ili, od {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|sopisàk}} "torba do spanja" i {{lang|en|sopivagòn}}, "spalny vagon". Takože sut mnoge priměry složenyh slov, stvorjenyh s prefiksami ili sufiksami: napriměr, iz {{lang|en|davo}} "davati" može byti stvorjeno {{lang|en|disdavo}} "razprěděliti"; iz {{lang|en|tel}} "cělj, naměr" - {{lang|en|atelo}} "skončiti v, dojdti do"; iz {{lang|en|breko}} "lomiti" i {{lang|en|us}} "von" - {{lang|en|usbreko}} "izlomiti"; iz {{lang|en|apel}} "jabloko" - {{lang|en|aplar}} "jablanj" i {{lang|en|aplaria}} "jabločny sad". V večinstvu slučajev, v složenyh slovah poznavajut se korene i tako značenje slova. Jednakože, nektore složene slova, daže i ako oni slědujut [[Etimologija|etimologijeju]] ekvivalentnyh slov v živyh evropejskyh jezykah, imajut vyše zatměnny, dost metaforičny smysl. Tako, {{lang|en|ruspeko}}, doslovno "pogledati nazad", znači "čtiti, uvažati"; ili {{lang|en|incepo}}, doslovno "shvatiti izvnutra", znači "razuměti" (referencija na "shvatiti ideju"). ==Gramatika== === Imenniky === Kako nektore moderne [[indoevropejske jezyky]], uropi ima velmi ograničeno [[skonjenje]] samo s dvoma [[Gramatičny padež|padežami]]: [[nominativ]] i [[genitiv]] v [[Jednina|jednině]] i [[Množina|množině]]. Imenniky v uropi sut razděljene na tri grupy: te, ktore se končajut na [[Suglaska|suglasku]], končajuči se na ''-a,'' i te, ktore se končajut na drugu [[Samoglaska|samoglasku]]. Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse [[Mužsky rod|mužske]] [[imenice]], ''tj.,'' imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: {{lang|en|man}} "muž"; {{lang|en|kat}} "kot". Te imenice uzimaju ''-e'' v množině; genitiv jednine je označeny s ''-i'', a genitiv množiny s ''-is'': {{lang|en|man, mane, mani, manis}} "muž, muži, muža, mužev". Vse [[Žensky rod|ženske]] imenice, ''tj.,'' imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na ''-a'': {{lang|en|ʒina}} "žena", {{lang|en|kata}} "kotka". Te imenice uzimaju '''-s''' v množině. ''-a'' se měni na ''-u'' v genitivu jednine, ''-us'' v genitivu množiny: {{lang|en|gala, galas, galu, galus}} "kokot, kokoty, kokota, kokotov". Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na ''-a'': na pr., {{lang|en|tab}} "tablica", {{lang|en|ment}} "um", {{lang|en|teatra}} "teatar", {{lang|en|centra}} "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku {{lang|en|je}} "to". Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako {{lang|en|taksì, eurò, menù}}. One uzimaju ''-s'' v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu. === Pridavniky === Kako v anglijskom, kvalifikativni [[prěvjesniki]] su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: {{lang|en|bun}} "dobry", {{lang|en|glen}} "zeleny", {{lang|en|kurti}} "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: {{lang|en|mani}} "mužsky, mužev", {{lang|en|ʒinu}} "žensky, ženin". Nektory kvantitativni [[Quantifier (linguistics)|neodređeni prěvjesniki]] koji su takože [[zaimenniky]] uzimaju ''-e'' v množině: {{lang|en|mol, mole}} "mnogo, mnogy"; {{lang|en|poj, poje}} "malo, maly"; {{lang|en|tal, tale}} "vsaky, vsi"; {{lang|en|ek, eke}} "nektory, několiko". === Zaimenniky === [[Lične zaimenniky]] imaju tri [[Gramatičny padež|padeža]]: [[nominativ]], [[akuzativ]] (takože koristany s vsimi [[predložkami]]) i [[Dativ|dativ]]. [[Prisvojne prěvjesniki|Prisvojne prěvjesniki]] se koriste za [[genitiv]]. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: {{lang|en|he}}; žensky: {{lang|en|ce}}; [[Sredny rod|sredny]]: {{lang|en|je}}) kao i [[povratny zaimennik]]. Na pr.: {{lang|en|i}} "ja" (nominativ), {{lang|en|ma}} "mene" (akuzativ), {{lang|en|mo}} "mně" (dativ); {{lang|en|tu, ta, to}} "ty", itd. Kompletan set ličnyh zaimennikov: {| class="wikitable" |- | &nbsp; | singular | plural |- | first person | {{lang|en|i}}&nbsp;"I" | {{lang|en|nu}}&nbsp;"we" |- | second person | {{lang|en|tu}}&nbsp;"you&nbsp;(sg.)" | {{lang|en|vu}}&nbsp;"you" ''(used both as plural and as polite form)'' |- | third person masc. | {{lang|en|he}}&nbsp;"he" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person fem. | {{lang|en|ce}}&nbsp;"she" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- | third person neuter | {{lang|en|je}}&nbsp;"it" | {{lang|en|lu}}&nbsp;"they" |- |} Reflexive pronoun: {{lang|en|sia}} "oneself". ===Glagoly=== Uropi [[glagoly]] imaju [[indikativ]], [[Imperativ|imperativ]] i [[kondicional|kondicional]] načine, kao i jednu prostu formu, [[durativ|durativnu]] (trajnu) formu i [[perfekt|perfektnu]] formu. Osim v [[Imperativ|imperativu]], glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu. [[Infinitiv]] se konča na ''-o'': {{lang|en|jedo}} "jesti", {{lang|en|sopo}} "spati", {{lang|en|avo}} "imeti". Forma [[prezent|jednostavnogo prezenta]] je forma radikala: {{lang|en|i jed}} "ja jem", {{lang|en|tu sop}} "ty spiš". [[Preterit|Jednostavno prošlo]] se tvori dodavanjem naglašenog ''-ì'': {{lang|en|i jedì}} "ja jedl", {{lang|en|he avì}} "on imel". Za tvorenje [[futur|futura]] koristiš česticu ''ve'' s [[infinitiv]]om: {{lang|en|i ve jedo}} "ja budu jesti"; {{lang|en|ve tu sopo?}} "budeš li spati?"; {{lang|en|lu v'ne veno}} "oni ne budu doći". [[Kondicional|Kondicional]] se tvori dodavanjem ''-ev'' na korjen: {{lang|en|Is i sev fami, i jedev}} "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl". [[Perfekt|Perfekt]] koristi pomoćny glagol {{lang|en|avo}} "imeti" i prošly [[participij]] koji se konča na ''-en'': {{lang|en|i av jeden}} "ja jedl"; {{lang|en|ce av venen}} "ona prišla". [[Durativ|Durativna]] (''trajna'') forma koristi pomoćny glagol {{lang|en|so}} "byti" i sadašny [[participij]], koji se konča na ''-an'': {{lang|en|i se jedan}} "ja jem", {{lang|en|se he sopan?}} "spi li on?" [[Imperativ|Imperativ]]: {{lang|en|jed, jede, jedem}} "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!" [[Pasiv|Pasiv]] koristi [[Pomoćny glagol|pomoćny glagol]] {{lang|en|vido}} "dobiti, postati" i prošly [[participij]]: {{lang|en|De mus vid jeden pa de kat}} "Myš je jedena od kota". ===Čislovniky=== {| class="wikitable" |- ! Numeral ! Cardinal ! Ordinal |- | 1 | {{lang|en|un}} | {{lang|en|pri}} |- | 2 | {{lang|en|du}} | {{lang|en|duj}} |- | 3 | {{lang|en|tri}} | {{lang|en|trij}} |- | 4 | {{lang|en|kwer}} | {{lang|en|kweri}} |- | 5 | {{lang|en|pin}} | {{lang|en|pini}} |- | 6 | {{lang|en|ses}} | |- | 7 | {{lang|en|sep}} | |- | 8 | {{lang|en|oc}} | |- | 9 | {{lang|en|nev}} | |- | 10 | {{lang|en|des}} | |- | 100 | {{lang|en|sunte}} | |- | 357 | {{lang|en|trisunte pindes-sep}} | |- | 1000 | {{lang|en|tilie}} | |} [[Redne čislovniky]] se tvore dodavanjem ''-i'' ili ''-j'' (posle vokaly): ''duj'': "drugy"; ''trij'': "treti", ''kweri'': "četvrty", ''pini'': "pjaty"; iznimka je ''pri'': "prvy". [[Dělky|Dělky]] se tvore dodavanjem ''-t'' k čislovnikom: {{lang|en|u trit}} "tretina", {{lang|en|u kwert}} "četvrtina"; iznimka je {{lang|en|mij}} "polovina". ==Priměr== {{Prěvod poezije |lang2=mis |head2={{lang|en|U Men Kidi}} |2= {{-|Be sep, wan i it a led, I find sul’ imaʒe in mi ment, Ki dragone valgan aròn kastele, Gardine wo un find maʒiki frute; Lovi damas in u tor inkarsen, O perlasen in u fost insaren; Wo galan kwalore rait su ber rijis We se de frontias da landi soinis. I find ja, sa klarim in mi ment Be sep, wan i it a led. Be sep, revos ma vekan De maʒiki land i cek in van; U sel se stan za wo stì de kastèl, De gardini bod wen u tapìz cel. Nun feja se vadan tra de plor, Bote, ne kwalore, se stan ner de dor, Id wo de blu rije sì flujan ki rikle Num u banar id vodikrùg je ste; I cek de maʒiki land in van Be sep, revos ma vekan.}} |lang1=en |head1=<br/>{{-|A Child's Thought}} |1= {{-|At seven, when I go to bed, I find such pictures in my head: Castles with dragons prowling round, Gardens where magic fruits are found; Fair ladies prisoned in a tower, Or lost in an enchanted bower; While gallant horsemen ride by streams That border all this land of dreams I find, so clearly in my head At seven, when I go to bed. At seven, when I wake again, The magic land I seek in vain; A chair stands where the castle frowned, The carpet hides the garden ground, No fairies trip across the floor, Boots, and not horsemen, flank the door, And where the blue streams rippling ran Is now a bath and water-can; I seek the magic land in vain At seven, when I wake again.}} |attr1="{{-|A Child's Thought}}", [[Robert Louis Stevenson|Robert L{{-|ou|у}}is Stevenson]] }} ==Publikacije== * {{-|Ducos, Étienne, «''Joël Landais invente la 251e langue''»}}, v gazetě ''{{-|Libération}}'', 16 oktobra 1986. * {{-|Bremer, Hans-Hagen, «''Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch''»}} v gazetě ''{{-|Frankfurter Rundschau}}'', 24 novembra 1986. * {{-|Долгополов, Николай, «''Уроки Уропи''»}} v gazetě ''Комсомольская Правда'', 21 novembra 1987. * {{-|Étienne Ducos, «''Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais''»}}, v ''{{-|L'Écho républicain}}'', 15 dekembra 1987. * {{-|Webster, Paul, «''Uropi, the new lingua franca''»}}, v ''{{-|The Guardian Weekly}}'', sedmica 15 januara 1989. * Singer, Enrico, «''Uropi, una nuova lingua per l'Europa''», in ''La Stampa'', 24 februara 1989. * Tabone, Bénédicte, «''L'Uropi n'est pas une utopie''», in ''La Nouvelle République du Centre Ouest'', 2 julija 1989. * Author not mentioned, «''Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa''» in ''Tagespost'', 28–29 oktobra 1989. * {{-|Tribout, Carole, «''Les Suisses se penchent sur l'Uropi''»}}, v ''{{-|République du Centre}}'', 23 oktobra 1991. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Vněšnje linky== * [http://uropi.free.fr/index1.html Oficialny vebsajt] * [http://uropi.canalblog.com/ Blog avtora Uropi (na Uropi, francuzskom, anglijskom i něktoryh drugyh jezykah)] * [https://cals.conlang.org/language/uropi/feature/ Harakteristika Uropi v {{-|Conlang Atlas of Language Structures}}]. ==Izvor== {{Prěvod|en|Uropi}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Medžunarodne pomočne języky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] fotocxiwugdo6ikwx9a69blo25dk5w0 0 6099 47548 47543 2026-09-21T15:29:19Z Tompaaly 1030 47548 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data = August 2026}} [[Fajl:South Holland coat of arms (Zuid-Holland Wapen).png|thumb|Gerb Južnoj Holandije]] '''Južna Holandija''' ([[Niderlandsky jezyk|nid.]]: ''Zuid Holland'') jest provincija [[Niderlandy|Niderlandov]], s naseljenjem od 3.882.708 ljudij v 2026 godu. Srědnja gu­stost naseljenja jest 1,432/km², itak ona jest najgusto naseljena krajina kraja. Južna holandija nakryvaje krajinu od 3.308 km²(vključajuči 609 km² vody). Ona graniči [[Sěverna Holandija|Sěvernu Holandiju]] na sěveru, [[Utrecht|Utrechta]] i [[Gelderland|Gelderlanda]] na vozhodu, i [[Sěverny Brabant|Sěvernogo Brabanta]] na jugu. [[File:Provinces_of_the_Netherlands_-_Zuid-Holland.svg|thumb|Položenje Južnogo Holandije]] = Naseljenje = V 2026 godu, 3.882.708 ljudi živut v Južnoj Holandiji. Gustost naseljenja jest 1,432 ljudi po kvadratnomu kilometru. Najboljši grad jest [[Rotterdam]], s naseljenjem od 673.804 ljudij. Vtory najbolši grad jest [[Haga]], s naseljenjem od 569.468 ljudij. Haga takože jest stolica Južnogo Holandije. = Iztočniky = 1: {{-|https://allecijfers.nl/provincie/zuid-holland}} (na niderlanskom) = = {{Provincije Niderlandov}} rtzeut6ipeop67kebavf17qsr0v7zoj 0 6296 47545 47544 2026-09-21T12:09:08Z Ilja isv 10 /* Objavjenje */ 47545 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolučna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živih prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] 6l1guarqx747py7ss5p7gybr0x3qoti 47546 47545 2026-09-21T14:21:13Z Ilja isv 10 /* Objavjenje */ 47546 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolučna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] f66e06s8qnmvn0338f9eplehvgn8ewo 47547 47546 2026-09-21T14:28:50Z Ilja isv 10 47547 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolučna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] erxzf85mkq3mtpvz4jsa0r0z1ceehrb 47549 47547 2026-09-21T16:22:52Z Ilja isv 10 /* Objavjenje */ 47549 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] f46r8kxz83vdkog6ney4zbcnieu9jy8 47550 47549 2026-09-21T16:31:58Z Huntster 1033 Replacing images as the previous images were of a Margay, not a tilcayo. 47550 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] 1opnewsfij83ryrw4649w5x3usjljlx 47562 47550 2026-09-22T03:39:38Z Ilja isv 10 Odčinjenje versije [[Special:Diff/47550|47550]] od koristnika [[Special:Contributions/Huntster|Huntster]] ([[User talk:Huntster|besěda]]) 47562 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] f46r8kxz83vdkog6ney4zbcnieu9jy8 47563 47562 2026-09-22T03:41:44Z Ilja isv 10 /* Naučna klasifikacija */ 47563 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Tilcayo tiger cat.jpg|thumb|center|Tilkajo v nevolě v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> <gallery mode = slideshow> Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] pfrljxzkkol5wz0qvm5yoaz0gow77d9 47567 47563 2026-09-22T06:25:13Z Ilja isv 10 47567 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji, 2026]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] gt5698qd564r0jj11jb6zyerckdo186 47568 47567 2026-09-22T06:25:48Z Ilja isv 10 47568 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|center|Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji, 2026]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] po1z3yb8zwu4eus8hy794cjwi6pp1xl 47569 47568 2026-09-22T06:26:12Z Ilja isv 10 47569 wikitext text/x-wiki {{Kartka vid | nazva = Tilkajo | nazva-lat = <center>{{Lang|la|Leopardus tilcayo}}</center> | čas = | foto = [[Fajl:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|center|Tilcayo tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigrino}}, holotip vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v Boliviji, 2026]] | foto_alt = | shranjenje = | opisany = | domen = {{Lang|la|Eukaryota}} | carstvo = {{Lang|la|Animalia}} | tip = {{Lang|la|Chordata}} | klasa = {{Lang|la|Mammalia}} | odděl = {{Lang|la|Carnivora}} | pododděl = {{Lang|la|Feliformia}} | rodina = {{Lang|la|Felidae}} | podrodina = | rod = {{Lang|la|Leopardus}} | vid = {{Lang|la|L. tilcayo}} | binominalno-ime = {{Lang|la|Leopardus tilcayo}} ({{-|Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik}}, 2026) | odkryl = | areal = | areal_size = | areal_alt = }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovyh]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> [[Holotip|Holotipny ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavaje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jego byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljkoju: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovyh]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym [[Genom|polnogenomnoj]] [[Molekularno-filogenetična analiza|molekularno-filogenetičnoj analizy]], [[Evolucija|evolucijna]] linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovyh, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncily, i toliko genetično izslědovanje jest podtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno o dvoh živyh prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutym životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Izvor == {{Prěvod|ru|Leopardus tilcayo|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] hjafbooctnosotiqygieq8vrt1jmia0 10 6298 47552 2026-09-21T17:10:13Z Nyuhn 1032 Stvorjena nova stranica s tekstom: «{{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{izobraženje|{{{изображенје|{{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefau...» 47552 wikitext text/x-wiki {{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{izobraženje|{{{изображенје|{{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefault=300px|upright={{{Img_upright|{{{image_upright|1}}}}}}|title={{{Img_alt|{{{alt|{{{Img_capt|{{{podpis|{{{подпис|}}}}}}}}}}}}}}}|alt={{{Img_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{podpis|{{{подпис|}}}}}} | class1 = | label1 = Nacionalna nazva | data1 = {{{nacionalna nazva|{{{национална назва|}}}}}} | label2 = Dolžina | data2 = {{Formatnum|1={{{dolžina|{{{должина|}}}}}}}}{{#if: {{{dolžina|{{{должина|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}} }} | label3 = Plošča sliva | data3 = {{Formatnum|1={{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}}}}{{#if: {{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}}² }} | label4 = Basen | data4 = {{{basen|{{{басен|}}}}}} | label5 = Razhod vody | data5 = {{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}} | label6 = Město měrenja | data6 = {{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}} | label7 = Iztok | data7 = {{#if:{{{iztok|{{{изток|}}}}}}|[[{{{iztok|{{{изток|}}}}}}]]}} | label8 = Městopoloženje iztoka | data8 = {{{městopoloženje iztoka|{{{мєстоположенје изтока|}}}}}} | label9 = Vysota iztoka | data9 = {{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}} | label10 = Koordinaty iztoka | data10 = {{{koordinaty iztoka|{{{координаты изтока|}}}}}} | label11 = Ustje | data11 = {{#if:{{{ustje|{{{устье|{{#property:P403}}}}}}}}|[[{{{ustje|{{{устье|{{#property:P403}}}}}}}}]]}} | label12 = Městopoloženje ustja | data12 = {{{městopoloženje ustja|{{{мєстоположенје устьја|}}}}}} | label13 = Vysota ustja | data13 = {{{vysota ustja|{{{высота устьја|}}}}}} | label14 = Koordinaty ustja | data14 = {{{koordinaty ustja|{{{координаты устьја|}}}}}} | label15 = Naklon rěky | data15 = {{{naklon|{{{наклон|}}}}}} | label16 = Država | data16 = {{#if:{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}|[[{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}]]}} | label17 = Region | data17 = {{#if:{{{region|{{{регион|}}}}}}|[[{{{region|{{{регион|}}}}}}]]}} }}<noinclude><!-- Dokumentacija nazva | назва nacionalna nazva | национална назва izobraženje | изображенје podpis | подпис dolžina | должина plošča sliva | плошча слива basen | басен razhod vody | разход воды město měrjenja | мєсто мєрјенја iztok | изток městopoloženje iztoka | мєстоположенје изтока vysota iztoka | высота изтока koordinaty iztoka | координаты изтока ustje | устье městopoloženje ustja | мєстоположенје устьја vysota ustja | высота устьја koordinaty ustja | координаты устьја naklon | наклон država | држава region | регион -->{{Dokumentacija}} </noinclude> lkzyvbxhij8nvaisjuok00zzqbemfj1 47554 47552 2026-09-21T17:18:18Z Nyuhn 1032 47554 wikitext text/x-wiki {{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{izobraženje|{{{изображенје|{{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefault=300px|upright={{{Img_upright|{{{image_upright|1}}}}}}|title={{{Img_alt|{{{alt|{{{Img_capt|{{{podpis|{{{подпис|}}}}}}}}}}}}}}}|alt={{{Img_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{podpis|{{{подпис|}}}}}} | class1 = | label1 = Nacionalna nazva | data1 = {{{nacionalna nazva|{{{национална назва|}}}}}} | label2 = Dolžina | data2 = {{Formatnum|1={{{dolžina|{{{должина|}}}}}}}}{{#if: {{{dolžina|{{{должина|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}} }} | label3 = Plošča sliva | data3 = {{Formatnum|1={{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}}}}{{#if: {{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}}² }} | label4 = Basen | data4 = {{{basen|{{{басен|}}}}}} | label5 = Razhod vody | data5 = {{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}} | label6 = Město měrenja | data6 = {{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}} | label7 = Iztok | data7 = {{#if:{{{iztok|{{{изток|}}}}}}|[[{{{iztok|{{{изток|}}}}}}]]}} | label8 = Městopoloženje iztoka | data8 = {{{městopoloženje iztoka|{{{мєстоположенје изтока|}}}}}} | label9 = Vysota iztoka | data9 = {{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}} | label10 = Koordinaty iztoka | data10 = {{{koordinaty iztoka|{{{координаты изтока|}}}}}} | label11 = Ustje | data11 = {{#if:{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}|[[{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}]]}} | label12 = Městopoloženje ustja | data12 = {{{městopoloženje ustja|{{{мєстоположенје устьја|}}}}}} | label13 = Vysota ustja | data13 = {{{vysota ustja|{{{высота устьја|}}}}}} | label14 = Koordinaty ustja | data14 = {{{koordinaty ustja|{{{координаты устьја|}}}}}} | label15 = Naklon rěky | data15 = {{{naklon|{{{наклон|}}}}}} | label16 = Država | data16 = {{#if:{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}|[[{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}]]}} | label17 = Region | data17 = {{#if:{{{region|{{{регион|}}}}}}|[[{{{region|{{{регион|}}}}}}]]}} }}<noinclude><!-- Dokumentacija nazva | назва nacionalna nazva | национална назва izobraženje | изображенје podpis | подпис dolžina | должина plošča sliva | плошча слива basen | басен razhod vody | разход воды město měrjenja | мєсто мєрјенја iztok | изток městopoloženje iztoka | мєстоположенје изтока vysota iztoka | высота изтока koordinaty iztoka | координаты изтока ustje | устје městopoloženje ustja | мєстоположенје устја vysota ustja | высота устја koordinaty ustja | координаты устја naklon | наклон država | држава region | регион -->{{Dokumentacija}} </noinclude> mnms4voq231y0bo2ktcv9ybwzxyrf2i 47555 47554 2026-09-21T17:45:19Z Nyuhn 1032 47555 wikitext text/x-wiki {{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{izobraženje|{{{изображенје|{{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefault=300px|upright={{{Img_upright|{{{image_upright|1}}}}}}|title={{{Img_alt|{{{alt|{{{Img_capt|{{{podpis|{{{подпис|}}}}}}}}}}}}}}}|alt={{{Img_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{podpis|{{{подпис|}}}}}} | class1 = | label1 = Nacionalna nazva | data1 = {{{nacionalna nazva|{{{национална назва|}}}}}} | label2 = Dolžina | data2 = {{Formatnum|1={{{dolžina|{{{должина|}}}}}}}}{{#if: {{{dolžina|{{{должина|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}} }} | label3 = Plošča sliva | data3 = {{Formatnum|1={{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}}}}{{#if: {{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}}² }} | label4 = Basen | data4 = {{{basen|{{{басен|}}}}}} | label5 = Razhod vody | data5 = {{Formatnum|1={{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}}}{{#if: {{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}|&nbsp;m³/s {{#if:{{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}}|({{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}})}}}} | label6 = Iztok | data6 = {{#if:{{{iztok|{{{изток|}}}}}}|[[{{{iztok|{{{изток|}}}}}}]]}} | label7 = Městopoloženje iztoka | data7 = {{{městopoloženje iztoka|{{{мєстоположенје изтока|}}}}}} | label8 = Vysota iztoka | data8 = {{#if:{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}|{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}&nbsp;m}} | label9 = Koordinaty iztoka | data9 = {{{koordinaty iztoka|{{{координаты изтока|}}}}}} | label10 = Ustje | data10 = {{#if:{{If empty|{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}}}|[[{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}]]}} | label11 = Městopoloženje ustja | data11 = {{{městopoloženje ustja|{{{мєстоположенје устьја|}}}}}} | label12 = Vysota ustja | data12 = {{#if:{{{vysota ustja|{{{высота устьја|}}}}}}|{{{vysota ustja|{{{высота устьја|}}}}}}&nbsp;m}} | label13 = Koordinaty ustja | data13 = {{{koordinaty ustja|{{{координаты устьја|}}}}}} | label14 = Naklon rěky | data14 = {{#if:{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}|{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}&nbsp;m/km}} | label15 = Država | data15 = {{#if:{{If empty|{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}}}|[[{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}]]}} | label16 = Region | data16 = {{#if:{{If empty|{{{region|{{{регион|}}}}}}}}|[[{{{region|{{{регион|}}}}}}]]}} }}<noinclude><!-- Dokumentacija nazva | назва nacionalna nazva | национална назва izobraženje | изображенје podpis | подпис dolžina | должина plošča sliva | плошча слива basen | басен razhod vody | разход воды město měrjenja | мєсто мєрјенја iztok | изток městopoloženje iztoka | мєстоположенје изтока vysota iztoka | высота изтока koordinaty iztoka | координаты изтока ustje | устје městopoloženje ustja | мєстоположенје устја vysota ustja | высота устја koordinaty ustja | координаты устја naklon | наклон država | држава region | регион -->{{Dokumentacija}} </noinclude> ezzrh6mr9bi6a3k2gungt1g6ld19n2n 47559 47555 2026-09-21T17:58:06Z Nyuhn 1032 47559 wikitext text/x-wiki {{If empty|{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}}} {{#if:{{If empty|{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}}}|[[{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}]]}} {{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{izobraženje|{{{изображенје|{{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefault=300px|upright={{{Img_upright|{{{image_upright|1}}}}}}|title={{{Img_alt|{{{alt|{{{Img_capt|{{{podpis|{{{подпис|}}}}}}}}}}}}}}}|alt={{{Img_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{podpis|{{{подпис|}}}}}} | class1 = | label1 = Nacionalna nazva | data1 = {{{nacionalna nazva|{{{национална назва|}}}}}} | label2 = Dolžina | data2 = {{Formatnum|1={{{dolžina|{{{должина|}}}}}}}}{{#if: {{{dolžina|{{{должина|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}} }} | label3 = Plošča sliva | data3 = {{Formatnum|1={{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}}}}{{#if: {{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}}² }} | label4 = Basen | data4 = {{{basen|{{{басен|}}}}}} | label5 = Razhod vody | data5 = {{Formatnum|1={{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}}}{{#if: {{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}|&nbsp;m³/s {{#if:{{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}}|({{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}})}}}} | label6 = Iztok | data6 = {{#if:{{{iztok|{{{изток|}}}}}}|[[{{{iztok|{{{изток|}}}}}}]]}} | label7 = Městopoloženje iztoka | data7 = {{{městopoloženje iztoka|{{{мєстоположенје изтока|}}}}}} | label8 = Vysota iztoka | data8 = {{#if:{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}|{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}&nbsp;m}} | label9 = Koordinaty iztoka | data9 = {{{koordinaty iztoka|{{{координаты изтока|}}}}}} | label10 = Ustje | data10 = {{#if:{{If empty|{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}}}|[[{{{ustje|{{{устје|{{#property:P403}}}}}}}}]]}} | label11 = Městopoloženje ustja | data11 = {{{městopoloženje ustja|{{{мєстоположенје устја|}}}}}} | label12 = Vysota ustja | data12 = {{#if:{{{vysota ustja|{{{высота устја|}}}}}}|{{{vysota ustja|{{{высота устја|}}}}}}&nbsp;m}} | label13 = Koordinaty ustja | data13 = {{{koordinaty ustja|{{{координаты устја|}}}}}} | label14 = Naklon rěky | data14 = {{#if:{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}|{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}&nbsp;m/km}} | label15 = Država | data15 = {{#if:{{If empty|{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}}}|[[{{{država|{{{држава|{{#property:P17}}}}}}}}]]}} | label16 = Region | data16 = {{#if:{{If empty|{{{region|{{{регион|}}}}}}}}|[[{{{region|{{{регион|}}}}}}]]}} }}<noinclude><!-- Dokumentacija nazva | назва nacionalna nazva | национална назва izobraženje | изображенје podpis | подпис dolžina | должина plošča sliva | плошча слива basen | басен razhod vody | разход воды město měrjenja | мєсто мєрјенја iztok | изток městopoloženje iztoka | мєстоположенје изтока vysota iztoka | высота изтока koordinaty iztoka | координаты изтока ustje | устје městopoloženje ustja | мєстоположенје устја vysota ustja | высота устја koordinaty ustja | координаты устја naklon | наклон država | држава region | регион -->{{Dokumentacija}} </noinclude> s37icw1xdw4ksg5jqx0kbd68lk4m00a 47561 47559 2026-09-21T18:25:47Z Nyuhn 1032 47561 wikitext text/x-wiki {{Kartka | aboveclass = summary | above = {{{nazva|{{{назва|{{PAGENAME}}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{izobraženje|}}}|{{if empty|{{{изображенје|}}}|{{if empty|{{{image|}}}|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{Landscape|{{{landscape|}}}}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}|300|{{{Img_size|{{{image_size}}}}}}}}}}x200px|{{{Img_size|{{{image_size|}}}}}}}}|sizedefault=300px|upright={{{Img_upright|{{{image_upright|1}}}}}}|title={{{Img_alt|{{{alt|{{{Img_capt|{{{podpis|{{{подпис|}}}}}}}}}}}}}}}|alt={{{Img_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{podpis|{{{подпис|}}}}}} | class1 = | label1 = Nacionalna nazva | data1 = {{{nacionalna nazva|{{{национална назва|}}}}}} | label2 = Dolžina | data2 = {{Formatnum|1={{{dolžina|{{{должина|}}}}}}}}{{#if: {{{dolžina|{{{должина|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}} }} | label3 = Plošča sliva | data3 = {{Formatnum|1={{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}}}}{{#if: {{{plošča sliva|{{{плошча слива|}}}}}} | &nbsp;{{#invoke:Alphabet|global_cyrl|km}}² }} | label4 = Basen | data4 = {{{basen|{{{басен|}}}}}} | label5 = Razhod vody | data5 = {{Formatnum|1={{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}}}{{#if: {{{razhod vody|{{{разход воды|}}}}}}|&nbsp;m³/s {{#if:{{{město měrjenja|}}}{{{мєсто мєрјенја|}}}|({{{město měrjenja|{{{мєсто мєрјенја|}}}}}})}}}} | label6 = Iztok | data6 = {{#if:{{{iztok|}}}{{{изток|}}}|[[{{{iztok|{{{изток|}}}}}}]]}} | label7 = Městopoloženje iztoka | data7 = {{{městopoloženje iztoka|{{{мєстоположенје изтока|}}}}}} | label8 = Vysota iztoka | data8 = {{#if:{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}|{{{vysota iztoka|{{{высота изтока|}}}}}}&nbsp;m}} | label9 = Koordinaty iztoka | data9 = {{{koordinaty iztoka|{{{координаты изтока|}}}}}} | label10 = Ustje | data10 = {{#if:{{if empty|{{{ustje|}}}|{{if empty|{{{устје|}}}|{{#property:P403}}}}}}|[[{{if empty|{{{ustje|}}}|{{if empty|{{{устје|}}}|{{#property:P403}}}}}}]]}} | label11 = Městopoloženje ustja | data11 = {{{městopoloženje ustja|{{{мєстоположенје устја|}}}}}} | label12 = Vysota ustja | data12 = {{#if:{{if empty|{{{vysota ustja|{{{высота устја|}}}}}}}}|{{{vysota ustja|{{{высота устја|}}}}}}&nbsp;m}} | label13 = Koordinaty ustja | data13 = {{{koordinaty ustja|{{{координаты устја|}}}}}} | label14 = Naklon rěky | data14 = {{#if:{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}|{{{naklon|{{{наклон|}}}}}}&nbsp;m/km}} | label15 = Država | data15 = {{#if:{{if empty|{{{država|}}}|{{if empty|{{{држава|}}}|{{#property:P17}}}}}}|[[{{if empty|{{{država|}}}|{{if empty|{{{држава|}}}|{{#property:P17}}}}}}]]}} | label16 = Region | data16 = {{#if:{{If empty|{{{region|{{{регион|}}}}}}}}|[[{{{region|{{{регион|}}}}}}]]}} }}<noinclude><!-- Dokumentacija nazva | назва nacionalna nazva | национална назва izobraženje | изображенје podpis | подпис dolžina | должина plošča sliva | плошча слива basen | басен razhod vody | разход воды město měrjenja | мєсто мєрјенја iztok | изток městopoloženje iztoka | мєстоположенје изтока vysota iztoka | высота изтока koordinaty iztoka | координаты изтока ustje | устје městopoloženje ustja | мєстоположенје устја vysota ustja | высота устја koordinaty ustja | координаты устја naklon | наклон država | држава region | регион -->{{Dokumentacija}} </noinclude> hrte4dasj2vqxnpvjs6kqvxds61kwpq 10 6299 47553 2026-09-21T17:11:21Z Nyuhn 1032 Prěnapravjenje stranice na [[Šablon:Rěka]] 47553 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Šablon:Rěka]] d2xst6iqwv1ewnci2io4dauiv7kv34l 0 6300 47574 2026-09-22T08:55:31Z AlfaDeveloper 677 Stvorjena nova stranica s tekstom: «{| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:300px; background-color:#f9f9f9;" ! colspan="2" style="background-color:#dcdcdc; text-align:center; font-size:120%;" | Harkovskij nacionalny universitet radioelektroniky |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fajl:Nure-brand-book-1-1024 cr2.jpg|frameless|146x146px]] [[Fajl:KharkovRadioInstituteWinter.jpg|frameless]] |- | '''Sokratenje''' | HNURE |- | '''Tip''' | Državni nacion...» 47574 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:300px; background-color:#f9f9f9;" ! colspan="2" style="background-color:#dcdcdc; text-align:center; font-size:120%;" | Harkovskij nacionalny universitet radioelektroniky |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fajl:Nure-brand-book-1-1024 cr2.jpg|frameless|146x146px]] [[Fajl:KharkovRadioInstituteWinter.jpg|frameless]] |- | '''Sokratenje''' | HNURE |- | '''Tip''' | Državni nacionalny univerzitet |- | '''Osnovan''' | 8 novembra 1930 |- | '''Město''' | [[Harkov]], [[Ukrajina]] |- | '''Rektor''' | Igor Ruban |- | '''Studenty''' | okolo 8000 |- | '''Učitelji''' | 630 |- | '''Websajt''' | [https://nure.ua/en nure.ua] |} '''Harkovskij nacionalny universitet radioelektroniky''' ('''HNURE'''; ukrajinsky: ''Harkivskyj nacionalnyj universytet radioelektroniky'') jest državni univerzitet v [[Harkov]]u, [[Ukrajina|Ukrajini]]. V njem sut prědstavjene skoro vse specialnosti, svęzane s informacionnymi tehnologijami, radiotehnikoj i elektronikoj. Univerzitet ma IV nivo akreditacije.<ref>{{cite web|url=https://nure.ua/en|title=Kharkiv National University of Radio Electronics|website=nure.ua|access-date=2026-09-22}}</ref> == Istorija == V 1930 godu na osnově stroiteľnogo fakulteta Harkovskogo politehničnogo instituta i arhitekturnogo fakulteta Harkovskogo umetničkogo instituta byl osnovany Harkovskij inženersko-stroiteljny institut (HISI). V 1934 godu do jego sostava prišli Harkovskij geodezičny institut i Naučno-izslědovačsky institut geodezije i kartografije.<ref name="ukwiki">[https://uk.wikipedia.org/wiki/Харківський_національний_університет_радіоелектроніки Harkovskyj nacionalnyj universytet radioelektroniky] na ukrajinskoj Vikipedii</ref> V 1941 godu na četyrěh fakultetah instituta učili se 1734 studentov, a lekcije vodili priblizno 200 učiteljev. Fakultety byli arhitekturny, stroiteljny, sanitarno-tehničny i geodezičny. V 1944 godu HISI byl prěobrazen v Harkovskij gorno-industrialny institut ugljevoj promyšljenosti SSSR. V 1947 godu on stal Harkovskym gornym institutom, a v 1962 godu — Harkovskym institutom gornogo mašinostrojenja, avtomatiky i vyčisliteljnoj tehniki. V 1966 godu institucija dobyla ime Harkovskogo instituta radioelektroniky (HIRE).<ref name="ukwiki" /> V početku 1970-ih lět HIRE pripravljal inženerov po avtomatice i telemehanice, matematičnym i vyčislitelnym strojam, elektronnym pristrojam, promyšljenoj elektronice, radiofizice, radiotehnice i konstruktovanju radioaparatury. V 1981 godu institut dobyl Orden Trudovogo Črvenogo Prapora, a v 1982 godu — ime akademika Mihaila Jangelja. V 1993 godu HIRE byl prěobrazen v Harkovskij državni tehničny univerzitet radioelektroniky. Ukazom prezidenta Ukrajiny № 591 od 7 avgusta 2001 goda mu byl dan nacionalny status i současne ime.<ref name="ukwiki" /> Po univerzitetu jest nazvana mala planeta [[10681 HTURE]]. == Korpusy i kampusy == Materialno-tehnična baza univerziteta vključuje deset učebnyh korpusov i osem studentskyh obytelj. V korpusah sut lekcijne auditorije, laboratorije, komputerne klasi i informacionno-vyčisliteljny centrum. V univerzitetu dějajut laboratorije fotoniky, inteligentnyh programno-aparatnyh sistem, videokomunikacijnyh tehnologij i sistem, sovremennyh informacionnyh tehnologij, dizajna i testovanja hardware i software, geoinformacijnyh sistem i komputernej grafiky. Dějajut takože Centrum karjery, Centrum tehnologij daljnogo učenija, učebno-tehničny televizijny centrum i Centrum informacionnyh sistem i tehnologij.<ref name="ukwiki" /> Naučna biblioteka HNURE dostavlja učebnu, naučno-metodičnu i naučno-tehničnu literaturu i dostop k elektronnym informacijam i naukometričnym bazam dannyh. == Fakultety i katedry univerziteta == Univerzitet jest organizovany v sedm fakultetov: * Fakultet komputernej nauky; * Fakultet komputernej inženerije i upravljenja; * Fakultet avtomatiky i komputerizovanyh tehnologij; * Fakultet elektronnoj i biomedicinskoj inženerije; * Fakultet informacionno-analitičnyh tehnologij i menedžmenta; * Fakultet informacijskoj radiotehniky i tehničnoj zaščity informacij; * Fakultet učenija inostrannyh graždanov.<ref>{{cite web|url=https://nure.ua/en/structure|title=Structure|website=nure.ua|access-date=2026-09-22}}</ref> Medžu katedrami univerziteta sut katedry informacionnyh upravljajučih sistem, sistemotehniky, programnoj inženerije, izkustvenogo inteligenta, elektronno-vyčisliteljnyh mašin, avtomatizacije projektovanja vyčisliteljnoj tehniki, bezpečnosti informacionnyh tehnologij, mikroelektroniky, biomedicinskoj inženerije, telekomunikacij, radiotehniky, medijnyh sistem, ekonometriije i menedžmenta. == Oblasti znanja == Univerzitet provodi pripravu v slědujučih oblastjah znanja:<ref>{{cite web|url=https://nure.ua/abituriyentam/spetsialnosti-ta-spetsializatsiyi|title=Specialnosti i obrazovateljne programy|website=nure.ua|language=uk|access-date=2026-09-22}}</ref> * informacione tehnologije; * avtomatizacija i pristrojestrojenje; * himična i bioinženerija; * elektronika i telekomunikacije; * proizvodstvo i tehnologije; * upravljenje i administracija. == Naučno-izslědovačska rabota == Na osnově HNURE dějajut naučno-izslědovačske laboratorije i trideset naučnyh škol. Izslědovanja obhvatyvajut fundamentalne i prikladne oblasti, v tomu čislu telekomunikacijske sistemy, medicinsko pristrojestrojenje, projektovanje i diagnostiku vyčisliteljnyh sistem i měž, meteorologičnu radiolokaciju, obrabotku obrazov, prikladnu elektrodinamiku, bioiniku inteligenta i daljne sondovanje atmosfery akustičnymi i elektromagnetičnymi valami.<ref name="ukwiki" /> V univerzitetu dějajut specializovane učene sověty za oboronu disertacij. V aspiranturi učet se ukrajinski i inostranni iziskatelji. Medžu naučnymi izdanjami sut ''Bionika inteligenta'', ''Radioelektronika i informatika'', ''Prikladna radioelektronika'', ''Metrologija i pristroji'', ''Radiotehnika'', ''Novy kolegium'' i ''Problemy telekomunikacij''. == Rektori == * Abram Vikután (1931–1933) * Semen Krol (1933–1937) * Vladimir Blinov (1937–1941) * Grigorij Lukin (1944–1952) * Mihail Koržik (1952–1956) * Dmitrij Jemeljanov (1956–1963) * Aleksej Tereščenko (1963–1965) * Vladimir Rvačov (1965–1966) * Vsevolod Novikov (1966–1983) * Valentin Sviridov (1984–1994) * Mihail Bondarenko (1994–2013) * Eduard Rubin, vrěmenno ispolnjajuči obvezannosti (2015–2016) * Valerij Semenec (od 2016) * Igor Ruban, vrěmenno od 2022, rektor od 2025.<ref name="ukwiki" /> == Počestni doktori == * Igor Ajzenberg * Birgit Glasmaher * Anatolij Giršfeld * Sergej Dudkin * Viktor Zubko * Svetlana Kašuba * Anders Karlsson * Petr Maslov * Boris Mahonin * Valerij Salygin * Aleksandr Severinsky * Ivan Sergějenko * Mažena Sobčak-Mihajlovska.<ref name="ukwiki" /> == Znameniti naučniki == * Oleg Avrunin * Anatolij Byh * Jevgenij Bodjansky * Mihail Bondarenko * Julij Garbuzov * Andrej Jerohin * Jevtyhij Ivančenko * Boris Kaščějev * Aleksandr Lemeško * Jevgenija Litvinova * Jurij Mačehin * Aleksandr Neruh * Ivan Ogorodnejčuk * Viktor Palagin * Eduard Petrov * Vladimir Popovsky * Jevgenij Putjatin * Igor Ruban * Valerij Semenec * Andrej Tevjašev * Valentin Filatov * Vladimir Hahanov * Jurij Šabanov-Kušnarenko * Jakov Šifrin.<ref name="ukwiki" /> == Znameniti absolventy == * Aleksandr Vereščak — specialist v radiotehnice, doktor tehničnyh nauk i profesor; * Oleg Djomin — ukrajinsky diplomat, posol v Kitajskoj narodnoj republice; * Jurij Anikějev — ukrajinsky sportist, čempion světa v šaškah; * Aleksej Durněv — ukrajinsky televizijny voditelj; * Olga Dolja (Skvorcova) — ukrajinska pěvica, kandidat tehničnyh nauk i docent; * Stanislav Minakov — ukrajinsky poet, prozaik i prěkladatelj; * Aljona Košeljeva — narodna deputatka Ukrajiny VIII sozyva; * Jevgenij Kotljar — aktivist Jevromajdana i geroy Nebesnoj sotni; * Valerij Avramenko — elektromehanik, doktor tehničnyh nauk i profesor; * Jurij Sědyšev — doktor tehničnyh nauk i profesor.<ref name="ukwiki" /> == Nagrady i reputacija == HNURE zajel prvo město medžu tehničnymi univerzitetami Ukrajiny v rejtingu Ministerstva obrazovanja i nauky, mladosti i sporta Ukrajiny v 2012 godu. V 2016 godu turističny portal IGotoWorld.com vključil glavny korpus univerziteta v spisok dvanadseti najkrasivějših vysših učilišč Ukrajiny i postavil jego na deseto město.<ref name="ukwiki" /> V ''Times Higher Education World University Rankings 2026'' HNURE byl v grupě 1501+; po komputernej nauce — v grupě 801–1000, a po inženeriji i tehnologijah — v grupě 1001+.<ref>{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/kharkiv-national-university-radio-electronics|title=Kharkiv National University of Radio Electronics|website=Times Higher Education|access-date=2026-09-22}}</ref> V ''QS World University Rankings 2026'' univerzitet byl v grupě 1201–1400.<ref>{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/universities/kharkiv-national-university-radio-electronics|title=Kharkiv National University of Radio Electronics|website=QS Top Universities|access-date=2026-09-22}}</ref> === Izslědovanja === V 2008 godu Državna premija Ukrajiny v oblasti nauky i tehniki byla prisoždena Valeriju Semencu za sodelovanje v rabotě o sistemě upravljenja finansami v obrazovanju i nauce, a Mihailu Bondarenku, Anatoliju Rutkasu i Nataliji Bilous za učebnik ''Komputernaja diskretna matematika''. V 2013, 2014 i 2019 godah učitelji univerziteta takože dobyli državne premije za raboty i učebniky iz obrabotky informacij, teorije kol, elektronnoj tehniki i inkluzivnogo obrazovanja.<ref name="ukwiki" /> == Medžunarodni partnery == Medžunarodno partnerstvo HNURE se děje na osnově dogovorov s inostrannymi organizacijami i univerzitetami. Medžu partnerami sut Univerzitet Jyväskylä v Finskoj, Linnejev univerzitet v Švedskoj, Phoenix Contact v Německoj, Elsevier v Niderlandah, Univerzitet Limoges v Francuzskoj i Leibnizov univerzitet v Hannoveru v Německoj.<ref>{{cite web|url=https://nure.ua/universytet/mizhnarodna-diyalnist/ugodi-pro-mizhnarodne-spivrobitnictvo|title=Medžunarodne dogovory HNURE|website=nure.ua|language=uk|access-date=2026-09-22}}</ref> == Počtenje paměti == 3 decembra 2019 goda Verhovna Rada Ukrajiny prěla postanovjenje o počtenju pamětnyh dat i jubilejev v 2020 godu, v kojem jest prědviděno državne počtenje 90-lětja od osnovanja Harkovskogo nacionalnogo univerziteta radioelektroniky.<ref>{{cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/325-20|title=O počtenju pamětnyh dat i jubilejev v 2020 godu|website=Verhovna Rada Ukrajiny|language=uk|access-date=2026-09-22}}</ref> == Glej takože == * [[Akademična stipendija imenom Glavy Verhovnoj Rady Ukrajinskoj SSR V. A. Ivaška]] * [[Pomnik studentu-programistu]] * [[10681 HTURE]] == Zapisky == {{iztočniky}} == Literatura == * ''Harkovskyj nacionalnyj universytet radioelektroniky''. Ukrajinska Vikipedija. Data dostupa: 22 septembra 2026. == Vněšnje linky == * [https://nure.ua/en Oficielny sajt HNURE] {{DEFAULTSORT:Harkovskij nacionalny universitet radioelektroniky}} [[uk:Харківський національний університет радіоелектроніки]] [[en:Kharkiv National University of Radio Electronics]] 0qh1cvk62mvf1fobxzlcxbdv0nwn78s