Vikipedija isvwiki https://isv.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Special Besěda Koristnik Besěda s koristnikom Vikipedija Besěda Vikipedije Fajl Besěda o fajlu MediaWiki Besěda o MediaWiki Šablon Besěda o šablonu Pomoč Besěda o pomoči Kategorija Besěda o kategoriji TimedText TimedText talk Modul Besěda modula Event Event talk 0 584 47798 28861 2026-09-28T10:07:48Z Ilja isv 10 /* */ 47798 wikitext text/x-wiki {{Kartka država | conventional_long_name = Islamsky Emirat Afganistan | common_name = Afganistan | native_name = <div class="center">{{Unbulleted list|{{Jezyky|ps|د افغانستان اسلامي امارت}}<br />{{-|{{Small|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{Jezyky|fa|امارت اسلامی افغانستان}}<br />{{-|{{Small|Imārat-i Islāmī-yi Afğānistān}}}}}}</div> | image_flag = Flag of Taliban.svg | flag_caption = Flag | image_coat = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | alt_coat = Gerb Islamskogo Emirata<ref>{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Document 77746 |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead}}</ref> | symbol_type = Gerb | national_motto = {{Lang|ar|لا إله إلا الله، محمد رسول الله}}<br/>Lā ʾilāha ʾillā llāh, Muhammadun rasūlu llāh<br/> "There is no god but [[God in Islam|God]]; [[Muhamad]] is the messenger of God." (''[[Shahadah]]'') | national_anthem = {{Lang|ps|دا د باتورانو کور}}<br />{{-|"Dā Də Bātorāno Kor"}}<br />"To jest dom odvažnyh"<ref>{{Cite news |last=Tharoor |first=Ishaan |date=19 June 2013 |title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed? |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/ |access-date=19 August 2021 |issn=0040-781X |archive-date=19 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/ |url-status=live }}</ref> | image_map = {{Switcher|[[Fajl:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[Fajl:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Afghanistan}} | capital = [[Kabul]] | coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}} | largest_city = [[Kabul]] | official_languages = [[Jeyzk Pašto|Pašto]] • [[Jezyk Dari|Dari]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 42% [[Pashtun]] | 27% [[Tajiks|Tajik]] | {{Figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]] | {{Figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]] | {{Figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]] | {{Figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]] | {{Figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]] | {{Figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|other]] }} | ethnic_groups_ref = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghan conflict|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.<ref name="Population Matters" />}}<ref name="reliefweb.int">{{Cite web |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation |via=ReliefWeb |publisher= NATO CFC |title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation |date=14 August 2011 |access-date=18 September 2021 |archive-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918053054/https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation |url-status=live }}</ref> | ethnic_groups_year = 2010 unofficial estimates | religion = {{Tree list}} * 99.9% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ** 89.1% [[Sunni Islam|Sunni]] ([[State religion|official]])<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Country focus |url=https://coi.euaa.europa.eu/administration/easo/PLib/2022_01_EASO_COI_Report_Afghanistan_Country_focus.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=22 February 2025 |date=January 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kawa |first1=Amin |title=Taliban's Opposition to Islamic Sects; Nadeem: "All Afghans Are Followers of the Hanafi Denomination" |url=https://8am.media/eng/talibans-opposition-to-islamic-sects-nadeem-all-afghans-are-followers-of-the-hanafi-denomination/ |access-date=22 February 2025 |work=Hasht e Subh Daily |date=18 December 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Siddique |first1=Abubakar |last2=Khosrow |first2=Mansour |title=Afghanistan's Shi'ite Minority Suffers 'Systematic Discrimination' Under Taliban Rule |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-taliban-shiite-persecution-discrimination/32507042.html |access-date=22 February 2025 |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=17 July 2023}}</ref> ** 10.8% [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]] * 0.1% [[Religion in Afghanistan|other]] {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=Afghanistan |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=1c |access-date=9 February 2025 |website=[[The Association of Religion Data Archives]] |language=en-gb}}</ref> | demonym = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,<ref>Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185738/http://dictionary.reference.com/browse/afghani |date=3 March 2016 }} (Retrieved 13 November 2007).</ref> Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)<ref>Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}</ref>|name="Demonym"|group="Note"}}<ref>{{Cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan |access-date=27 March 2020 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303180827/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan |url-status=live }}</ref> | government_type = [[Unitarna država|Unitarny]] totalitarny<ref> *{{Cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=[[Journal of Asian Security and International Affairs]] |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology. |issn = 2347-7970}} *{{Cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128205909/https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |url-status=live }} *{{Cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323115118/https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |url-status=live }} *{{Cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128205911/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |url-status=live }} *{{Cite web |last=Akbari |first=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |url-status=dead }}</ref> [[Teocratičny|teokratičny]] [[Islam]]sky [[emirat]]<!--Non-monarchical emirate--><ref> *{{Cite news |last=Bezhan |first=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206103928/https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |url-status=live }} *{{Cite news |last=George |first=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023 |archive-date=18 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218082415/https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]] | leader_name1 = {{Nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}} | leader_title2 = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]]) | leader_title3 = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]] | leader_name3 = [[Abdul Hakim Haqqani]] | legislature = None{{Efn|Afghanistan is a pure [[autocracy]], with all law ultimately originating from the supreme leader. Consensus rule was initially used among the Taliban, but was phased out as the supreme leader monopolized control in the months following the 2021 return to power.<ref>{{Cite web |author1=T. S. Tirumurti |title=Letter dated 25 May 2022 from the Chair of the Security Council Committee established pursuant to resolution 1988 (2011) addressed to the President of the Security Council |url=https://digitallibrary.un.org/record/3975071/files/S_2022_419-EN.pdf?ln=en |publisher=[[United Nations Security Council]] |access-date=2 May 2023 |date=26 May 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kraemer |first1=Thomas |title=Afghanistan dispatch: Taliban leaders issue new orders on law-making process, enforcement of court orders from previous government |url=https://www.jurist.org/news/2022/11/afghanistan-dispatch-taliban-leaders-issue-new-orders-on-law-making-process-enforcement-of-court-orders-from-previous-government/ |access-date=1 May 2023 |work=[[JURIST]] |date=27 November 2022 |archive-date=17 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117233605/https://www.jurist.org/news/2022/11/afghanistan-dispatch-taliban-leaders-issue-new-orders-on-law-making-process-enforcement-of-court-orders-from-previous-government/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Dawi |first1=Akmal |title=Unseen Taliban Leader Wields Godlike Powers in Afghanistan |url=https://www.voanews.com/a/unseen-taliban-leader-wields-godlike-powers-in-afghanistan-/7026112.html |access-date=1 May 2023 |publisher=[[Voice of America]] |date=28 March 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413041049/https://www.voanews.com/a/unseen-taliban-leader-wields-godlike-powers-in-afghanistan-/7026112.html |url-status=live }}</ref> There is an advisory [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]], however its role is in question as the supreme leader has not convened it for many months ({{As of|lc=y|2023|03|post=),}} and increasingly rules by decree.<ref>{{Cite journal |author1=Oxford Analytica |author1-link=Oxford Analytica |title=Senior Afghan Taliban figures move to curb leader |journal=Expert Briefings |series=Emerald Expert Briefings |date=10 March 2023 |volume=oxan-db |issue=oxan-db |doi=10.1108/OXAN-DB276639 |quote=[Akhundzada] has not convened the Taliban's Leadership Council (a 'politburo' of top leaders and commanders) for several months. Instead, he relies on the narrower Kandahar Council of Clerics for legal advice.}}</ref>}} | sovereignty_type = [[History of Afghanistan|Formation]] | established_event1 = [[Hotak dynasty|Hotak Emirate]] | established_date1 = 21 April 1709 | established_event2 = {{Nowrap|[[Durrani Empire]]}} | established_date2 = June 1747 | established_event3 = [[Emirate of Afghanistan|Barakzai Emirate]] | established_date3 = 1823 | established_event4 = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]] | established_date4 = [[Herat campaign of 1862–1863|27 May 1863]] | established_event5 = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]] | established_date5 = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]] | established_event6 = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]] | established_date6 = 9 June 1926 | established_event7 = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]] | established_date7 = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]] | established_event8 = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]] | established_date8 = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]] | established_event9 = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]] | established_date9 = 28 April 1992 | established_event10 = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]] | established_date10 = 27 September 1996 | established_event11 = {{Nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}} | established_date11 = 26 January 2004 | established_event12 = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]] | established_date12 = 15 August 2021 | area_km2 = 652,867<ref>{{-|Central Statistics Office Afghanistan}}</ref> | area_rank = 40 | area_sq_mi = 252,072 | percent_water = negligible | population_estimate = 36–50 milionov | population_estimate_year = Jul 2024 | population_estimate_rank = 36 | population_density_km2 = {{#expr: 42045000/652867 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 42045000/252072 round 0}} | population_density_rank = | GDP_PPP = {{Increase}} $91.668&nbsp;billion<ref name="IMFWEO.AF">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Afghanistan) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=27 December 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $2,174<ref name="IMFWEO.AF"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 179 | GDP_nominal = {{Increase}} $17.329&nbsp;billion<ref name="IMFWEO.AF"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $411<ref name="IMFWEO.AF"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 190 | HDI = 0.496<!-- number only --> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|title=Human Development Report 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2025|access-date=11 May 2025|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 181 | currency = [[Afgan afghani|Afgani]] ({{Lang|prs|افغانى}}) | currency_code = AFN | time_zone = [[čas Afghanistana]] | utc_offset = +4:30<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=timeanddate.com|access-date=23 December 2022|archive-date=15 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215203607/https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|url-status=live}}</ref><br />[[lunny kalendar Hidžri]]<ref>{{Cite news |date=26 March 2022 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=4 September 2022 |work=Hasht-e Subh Daily |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |archive-date=4 September 2022}}</ref> | drives_on = right | cctld = [[.af|.af]] | religion_year = 2020 | today = }} '''Afganistan''', služebno '''Islamsky Emirat Afganistan''' jest [[država]] v Aziji. Graniči s [[Pakistan]]om na jugu i iztoku (granica s [[India|Indijeju]] jest sporna), [[Iran]]om na zapadu, [[Turkmenistan]]om, [[Uzbekistan]]om i [[Tadžikistan]]om na sěveru, i [[Kitaj]]em v dalekom sěveroiztoku.<ref name="cia">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=Afghanistan |work=CIA - The World Factbook |accessdate=30 August 2011 |archive-date=9 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |url-status=dead }}</ref> [[Kabul]] jest [[Stolica|glavnym gradom]]. Afganistanom aktualno vladaje [[Taliban]], vslěd kolapsa medžunarodno uznanoj Islamskoj republiky Afganistan 15 avgusta 2021. V stare časy, ljudi sut prohodili črez Afganistan s životnymi i drugim tovarom, dakle on sjedinjaje [[Kitaj]] i [[Indija|Indiju]] s [[Centralna Azija|Centralnoju Azijeju]] i [[Blizky vostok|Blizkim izhodom]]. V pozdějši časy, Afganistan byl stresenny od mnogyh lět vojn. Ne jest mnogo rabotnyh měst v njem. Država imaje priblizno 652,226 km² povrhnji. V Afganistanu sut 40.976 milionov judij. V Pakistanu i Iranu sut okolo 3 milionov Afganskyh bežencov, ktore museli opustiti krajinu. Na 2011 g. [[Kabul]] iměl priblizbo 3,691,400 obyvateljev.<ref name="cso.gov.af">{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/2-2.pdf |title=Settled Population by Province |access-date=2012-06-30 |archive-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429231515/http://cso.gov.af/Content/files/2-2.pdf |url-status=dead }}</ref> == Zemjepis == [[Fajl:Black Hawk flying over a valley in Bamyan.jpg|left|thumb|Zasněžene gory Koh-i-Baba v provinciji Bamjan Afganistana]] Afganistan imaje mnogo [[Gory|gor]]. Gory nazyvajut se [[Hindu Kuš]] i [[Himalaje]]. Najvysšeju goroju v Afganistanu jest [[Nošak|Gora Nošak]]. Imaje [[Ravnina|ravniny]] (s glinoju, godnnoju za izrastanje rastlin) i [[podgorje]]. Čest krajiny jest takože suhoju, osoblivo [[pustynja Registan]]. Afganistan imaje sněg i [[lednik]]y v gorah. Rěka [[Amudarja|Amu Darja]] jest veliky vodny potok. ==Linky i referencije== {{Iztočniky}} ==Vnešnje linky== * ''Tutoj članok sodrživaje prěklad iz članka {{-|«[[:simple:Afghanistan|Afghanistan]]»}} v Vikipediji na prostom anglijskom ([https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Afghanistan&action=history spis avtorov]; dozvoljeńje [[ccorg:licenses/by-sa/4.0/|{{-|CC BY-SA 4.0}}]]).'' {{Državy v Aziji}} [[Kategorija:Državy v Aziji]] 5kf3bv1qsdluo99ixngki3ig2rrw6wy 0 1084 47799 44466 2026-09-28T10:11:32Z Ilja isv 10 /* */ 47799 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:300px; background-color:#f9f9f9; border: none;" ! colspan="2" style="background-color:#dcdcdc; text-align:center; font-size:120%; border: none;" |Žan-Polj Sartr (fr. ''Jean-Paul Sartre'') |- |'''Portret''' | [[Fajl:Jean Paul Sartre 1965.jpg|thumb|center|Sartr v 1965 godu]] |- |'''Rodil se''' |21 junija 1905<br>Pariž, Francija |- |'''Umrl''' |15 aprilja 1980 (74 lět)<br>Pariž, Francija |- |'''Partnerka''' |[[Simon de Bovuar]] (1929–1980) |- |'''Nagrady''' |Nobeleva nagrada po literaturě |- |'''Obrazovanje''' |{{Lang|fr|École normale supérieure}} |- |'''Doba''' |Filozofija 20-go stolětja |- |'''Region''' |Zapadna filozofija |- |'''Škola''' |Kontenetalna filozofija, egzistencializm, fenomenologija, existencialna fenomenologija, hermeneutika, zapadny marksizm, anarhizm |- |'''Glavne interesy''' |Metafizika, epistemologija, etika, svědomost, literatura, politična filozofija, ontologija |- |'''Podpis''' | <div style="text-align:center;">[[Fajl:Jean-Paul Sartre signature.svg|150x150px]]</div> |} '''Žan-Polj Čarlz Aimar Sartr''' ({{Jezyky|fr|Jean-Paul Charles Aymard Sartre}}; 21 junija 1905 – 15 aprilja 1980 goda) – byl francuzskym [[Filozofija|filozofom]], dramaturgom, romanistom, scenaristom, političnym aktivistom, biografom i literaturnym kritikom. Jego mněvajut glavnoju figuroju v francuzskoj filozofiji i [[Karl Marks|marksizmu]] 20-go stolětja. Sartr byl jednoju iz ključnyh figur v filozofiji egzistencializma i fenomenologije. Jego tvorby okazali vliv na sociologiju, kritičnu teoriju, post-kolonialnu teoriju i literaturno izučenje. On byl nagradžen Nobelovoju premijeju po literaturě v 1964 lětu, bez obzira na jego probovanje od njej odkazati se, argumentujuči to slovami, že on vsegda odkazyval se od oficialnyh nagrad i že "pisatelj jest povinen ne dozvaljati prěobračati sebe v institut". Sartr imal odkryte odnošenja s dostojnoju feministkoju i kolegoju-filozofom-egzistencialistom [[Simon de Bovuar|Simonoju de Bovuar.]] Vměstu Sartr i de Bovuar kydnuli izzov kulturnym i socialnym prědpokladam i očekyvanjam jih vozpitanja, ktoro oni mněli buržuazijnym, to projavjalo se kako v jih obrazu žitja, tako i v mysljenju. Konflikt medžu gnetučim, duhovno niščiteljnym konformizmom i "avtentičnym" obrazom "bytja" stali dominantnoju temoju rannyh tvorb Sartra, uosobjenoju v jego glavnom filozofskom trudu «Bytje i ničto» ({{Lang|fr|L'Être et le Néant}}, 1943). Vvedenjem Sartra v jego filozofiju stala rabota «Egzistencializm jest Humanizm» ({{Lang|fr|''L'existentialisme est un humanisme''}}, 1946), prvopočetkovo prědstavjenoju kako lekcija. == Iztočniky == ''Tutoj članok imaje prěvod iz članka [[:en:Jean-Paul_Sartre|«J]]''[[:en:Jean-Paul_Sartre|''ean-Paul Sartre»'']] ''na anglijskom ([https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Paul_Sartre&action=history spis avtorov]; dozvoljeńje [[ccorg:licenses/by-sa/4.0/|CC BY-SA 4.0]]).'' {{DEFAULTSORT:Sartr, Žan-Polj}} [[Kategorija:Francuzski filozofi]] [[Kategorija:Francuzski pisatelji]] qiafp7r4iuaieai1cthns2cv4tbzkuc 2 2830 47795 47779 2026-09-28T09:02:22Z Ilja isv 10 47795 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangut]]<br/>[[Russo-Persian War (1722–1723)|Persian campaign]]<br/>• {{-|Battle of the Inchkhe River|Битва на реке Инчхе}}<br/>• [[Battle of Derbent (1722)|Battle of Derbent]]<br/>• [[Peter the Great's capture of Rasht|Capture of Rasht]]<br/>• {{-|Siege of Baku|Осада Баку}}<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovih]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Holotip|Holotipovy ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jej byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljem: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovih]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimiologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym polnogenomnoj molekularno-filogenetičnoj analizy, evolučna linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovih, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncili, i toliko genetično izslědovanje jest oidtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno od dvoh živih prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutzm životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Примечания == {{примечания|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} qy1w0zwji4oxw0iz8sgbj3lbnb1q9cp 47796 47795 2026-09-28T09:10:31Z Ilja isv 10 /* */ 47796 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''{{lang|la|Leopardus tilcayo}}''' — vid [[predator|predatorov]] [[sosavci|sosavcov]] iz roda [[Leopardus|južnoamerikanskyh kotov]] sěmejstva [[kotovi|kotovih]] ({{Lang|la|Felidae}}), obyvajuči v [[Bolivija|Boliviji]]. ''{{-|Leopardus tilcayo}}'' — jest drobny predator, razměrom menje obyčnogo domašnjego kota<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Holotip|Holotipovy ekzemplar]] v lětu 2017 byl prědan v privatnu rezervaciju za dike zvěri {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}}. == Objavjenje == Junak iz městnogo obyvateljstva jest našel tuto životno ješče kako malo kote i vzel sebe jego do doma, mněvajuči, že to byl domašnji kot.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ {{-|«La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia}}]</ref> Jego rodina prigledala za najdenym kotetem vyše než rok; za tutu dobu oni sut primětili, že on lovi kur i izdavje mjaukanje, odlično od obyčnogo kotovogo,<ref name = Infobae>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ {{-|«Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida}}]</ref> po čemu sut prědali svojego «strannogo kota» do rezervacije.<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html {{-|«Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años}}]</ref><ref>Soglasno drugym danym, «strannym» kota nazval ne jej byvši gospodar, kogda govoril s rabotnikami rezervacije, ale rabotniky rezervacije v dialogu s izslědovateljem: [https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref> Rezervacija, so svojej strany, svezala se s izslědovateljniceju [[Paola Nogales-Ascarrunz|Paoloju Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}]],<ref name=":1" /> ktora jest započela izlědovanje životnogo. Tuty vid jest stal se prvym za vyše než sto lět opisanym vidom dikyh [[Felidae|kotovih]].<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" /> Bylo ustanovjeno, že vid obyvaje s mglistyh lěsah (tip [[Prorodna zona|prirodnoj zony]]) vo vyšině okolo 1.5 kilometrov na uravnjem morja, v bolivijskoj provinciji [[Sěverny Jungas]], v neposrědnoj blizkosti od rezervacije, kamo byl dostavjeny. Pri tom tuty vid jest dobro znajemy něktorym městnym obyvateljam, ktore sut nazyvali jego «tilkajo», jednakože etimiologija tutogo nazvanja ne jest znajema. {{Citatny blok|align= left|width = 60% |Ja jesm zapytala městnogo obyvatelja: «Začto vy jego imenujete tilkajo?» A on jest odpovědel: «Ne věm! Moj dědok jest nazyval jego tilkajo, zato i ja go takože tak nazyvaju». |source=&nbsp;Paola Nogales-{{-|Ascarrunz|Аскарунс}}}} Soglasno danym polnogenomnoj molekularno-filogenetičnoj analizy, evolučna linija tutogo vida jest oddělila se od linij jego najbližših sučasnyh srodnikov okolo 1.4 milionov lět tomu ([[Dověriteljny inteval|95-procentny interval]] — 0.80—2.05 mil. lět tomu).<ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf priloga s opisanjem vida])</ref> Tuto odkrytje jest slučilo se na pozadju občej revizije sistematiky južnoamerikanskyh malyh kotovih, medžu ktorymi sut, napriměr, [[oncila]], [[dolgohvosta kotka]] (margaj), [[čilijsky kot]] (guinja ili kodkod) i [[kotka Žofrua]]. Prvonačelno Paola Nogales jest prědpoložila, že ekzemplar, ktory se jej dostal do ruk, prědstavjaje neobyčnu odrodu oncili, i toliko genetično izslědovanje jest oidtvrdilo, že prěd naučnikami jest novy vid.<ref name = Infobae/> Na septembr lěta 2026 jest vědomo minimalno od dvoh živih prědstaviteljah tutogo vida.<ref name = mačka>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref> == Naučna klasifikacija == Podolg slov Paoly Nogales-Askaruns, bylo rěšeno «dati vidu ime "tilkajo" — tako městne obyvatelji nazyvajut tutogo kota. To jest naša podoba oddati podanok povagy jih znanjam, prědavajemym od generacije ko generacije, i jihnogo sveza s tutzm životnym».<ref name=":1" /> Tuty vid jest opisany kolektivom avtorov iz različnyh naučnyh organizacij v lětu 2026.<ref name=Lescroart_2026/> V istom izslědovanju opisyvaje se takože i novy podvid [[Oncila|oncil]] (''{{-|Leopardus tigrinus}}'') — ''{{-|Leopardus tigrinus antisuyo}}'' iz sosědnogo [[Peru]].<ref name = mačka/> == Примечания == {{примечания|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} i397s5di0ajhjum6ips63dss238cq9m 0 2975 47797 40380 2026-09-28T09:12:57Z Ilja isv 10 47797 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Петр {{-|I}} Алексејевич Великы''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 маја [9 јунија] 1672 года, [[Москва]] - 28 јануара [8 февруара] 1725, [[Санкт-Петербург]]) цар цєлој Руси од 1682 года, првы император Цєлоросијскы од 1721 года. Прєдставитељ династије [[Романовых]]. Је был проглашены царем, когды имал 10 лєт при своjеj сестрє [[Софји Алексејевнє Романовоj]], владал самостојно од 1689 года. Формалным сувладарем је был јего брат Иван {{-|V}} (до својеј смрти в 1696 году). С младых лєт пројавајучи интерес до наук и заграничному житју, Петр првым из русскых царев је учинил долго [[Велико посольство|путованје в краје Западној Европы]]. В час повратку из нјего, в 1698 лєту, Петр је развил [[Велике реформы Петра первого|велике реформы]] росијској државы и сполочној системы. Једној из заслуг Петра је стало разширјенје териториј Росији в [[Прибалтика|Прибалтијском региону]] послє побєды в [[Сєверна Војна|Великој Сєверној Војнє]], же је дозволило јему пријети в 1721 году званје росијского императора. В хисторичној наукє и в сполочном становишчу од конца XVIII вєка до тутчасного врємена присутствујут абсолутно противлегле оцєњенја как особности Петра, так и јего роље в хисторији Росији. В официалној росијској хисторији Петра је было пријето считывати једним из највыше видных државников, кторы почел ход развоја Росији в {{-|XVIII}} вєку. Jеднако много хисториков и политичных дєјатељиј, наприклад: Николај Карамзин, Василиј Кључевскиј, Павел Милюков и ине, сут изрєкали крајно критичне оцєнкы. [[Kategorija:Монархи]] [[Kategorija:Руси]] == <big>Биографиjа</big> == ==== '''Ране лєта''' ==== Петр је уродил се в ноч на 30 маја [9 јунија] 1672 лєта:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"В тутчасном в 180 лєту Маја в 30 дењ, за молитвами Светых отец, Бог је простил Царицу нашу и Велику Кнегињу Наталију Кириловну, а је родила Нам сына, набожного Царевича и Великого Кнеза Петра Алексејевича всеј Великој и Малој и Бєлој Росији, а именины јего јунија 29 числа"'' ''- '''©'''Полно собранје законов, чест I, стр.886''</blockquote>Вєрно мєсто родженја Петра не јест вєдомо; нєкторе хисторики сут указывали мєстом родженја Петра [[Теремној палац]] [[московского Кремља]], а сугласно народным повєдкам, Петр је уродил се в [[селу Коломенском]] или [[Измајлово]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Отец - цар [[Алексеј Михајлович]] - је имєл многочислно потомство: Петр I је был 14-м дєтетем, првым од второј жены, царице [[Натаљи Нарышкиној]]. 29 јунија в [[дењ Светых Апостолов Петра и Павла]], Царевич је был крешчены в [[Чудовом монастыру]] (подолг иных даных в [[храму Григорија Неокесаријского]], в [[Дербицах]]) протопопом Андрејем Савиновым и нарєчены Петром. Причина, за кторој он је добыл име "Петр", не јест вєдома, можливо, ако благозвучного одповєдника имена старєјшего брата [[Федор]]а, уроджены јединадсетју лєтами ранєје в тојже дењ 30 маја. Оно је не стрєчало се ни у Романовых, ни у Нарышкиных. Послєдњим прєдставитељем московској династије [[Рјурикович]]еј с подобным именем је был [[Петр Дмитрејевич]], кторы је умрл в 1428 году. Бывше лєто с Царицеју, он је был одданы на возпитанје њанјам. В 1676, когда Петр је имєл 3,5 лєт, јего отец, цар Алексеј Михајлович, је умрл. Опекуном цара је стал јего брат по отцу, крестны отец и новы цар Федор Алексејевич. Петр је добыл слабу просвєту, и до конца живота је писал с погрєшками, користавши оскудны словосбор. То је было објаснимо оным, же оногдашны [[патриарх московскы]], [[Иоаким]], в рамках боја с "латинизацијеју" и "иноземскым вплывом" је одстранил од царского двора учеников [[Симеон Полоцкы|Симеона Полоцкого]], кторы је поучал старєјших братов Петра, и је настојивал на том, да бы ученјем Петра зајмали се горше образовани [[диакон]]и - [[Никита Зотов]] и [[Афанасиј Нестеров]]. Покромє, Петр је не имєл можливости достати просвєт у никакого чловєка, кторы је кончил университет или у учитеља срєдњеј школы, ибо ни университетов, ни срєдњих школ в часу дєтинства Петра не jе было, а срєд русској сплочности  диакони, духовенство, [[бојар]]и и нєктори купци сут имєли обученје грамотности. Диакони сут обучали од 1676 до 1680 лєта. Недостаткы основного просвєта Петр је смогл компенсовати великыми практичными зајетјами. Смрт цара Алексеја Михајловича и почеток влады јего старєјшего сына Федора (од царицы [[Марија Иљинична Милославскаjа|Марији Иљиничны Милославској]]) сут одсунули Наталју Кирилловну и јеј род Нарышкиных, на задњи план. Царица Наталја је была принуджена одправити се до [[Село Преображенскоjе|села Преображенского]] под Москвоју. ===== '''Стрєлецкы бунт 1682 лєта''' '''и приход до влады Софје Алексејевны''' ===== 27 априља (7 маја), послє 6 лєт влады, цар Федор Алексејевич је умрл. Попросивши подпор у патриарха Иоакима, Нарышкины и јих странники в тојже дењ сут воздвили Петра на прєстол. Фактично до влады је пришел род Нарышкиных и иззваны из изгнанја Артамон Матвејев, је објавјены "великым опекуном". Подпорникам Ивана Алексејевича је было тежко поддржати Ивана за јего слабо здравје. Организатори пуча сут огласили версију о том, же Федор Алексејевич самостојно је прєдал "скипетр" до својего брата Петра, но вєродостојных доказов немаје. Милославски сродники цара Ивана и царевны Софје по јих матери, сут узрєли на почетку влады Петра ограниченје својих интересов. Стрєлци, кторых в Москвє је находило се 20 тысечиј људиј , уже давно сут пројавјали незадовољенје и јест привидно, же подговарјаны Милославскими, 15(25) маја 1682 лєта сут изступили јавно: с криками, что Нарышкини сут удушили Ивана,направили се к Кремљу. Натаља Кириловна, имєвша надєју, же сможе успокојити бунтовников, разом с патриархом и бојарами је изведла Петра и јего брата на Чрвено крыљцо. Једнако повстанје је не скончило се. В прве часины сут были убити бојаре Артамон Матвејев и Михаил Долгорукиј, потом были убити и ини послєдоватељи Натаљи, вкључно двох јеј братов. 26 маја извољне од стрєлецких полков сут јавили се в палац и пожедали, да бы Иван стал првым Царем, а Петр вторым. Острєгавши поновного бунта, бојари договорили се, и патриарх Иоаким тутчасно учинил в Успенској катедралє велебну молитву об здравији обох царев, а 25 јунија короновал јих на царство. 29 маја стрєљци сут настојали на том, да бы Софја Алексејевна је владала државоју по причинє негодного возраста јеј братов. Царица Натаља Кириловна была повинна одјехати из палаца разом с Петром, вторым Царем, в палац в селу Преображенском. В оружјејном палацу Кремља је схранил се двојны трон дља јуных царев с малењкым окном в хребту, чрєз кторо царевна Софја и приблежени сут совєтовали јим , что говорити и как поступати в часы церемониј. ===== Прво супружество Петра {{-|I}} ===== Нємечска слобода је была најблизша "сусєдка" села Преображенскоје, и Петр уже давно је имал интерес к јеј житју. Все выше и выше иноземцев при двору цара Петра, наприклад, Франц Тиммерман и Карштен Брандт, сут происходили из нємечској слободы. По причинє того стало, же цар је стал честым гостем в слободє, кде скоро запалил нємечску фајку / љуљку, стал посєчати нємечске забавы с танцами и алкохолом, познал Патрика Гордона, Франца Лефорта – будучих странников Петра, почел роман с Анноју Монс. Против тутому строго је изступила мати Петра. Да бы покарати 16-лєтного сына, Натаља Кирилловна рєшила оженити јего на Јевдокии Лопухиној, дочерє окољничего. Петр не прєчил матери, и 27 јануара [6 февруара] 1689 лєта је была сватба "младшего цара". Једнако мење неж чрєз мєсец Петр је оставил жену и выјехал на нєколико дњев на Плєшчево језеро. Од тутого супружства Петр имєл двох сынов: старєјши, Алєксєј, был наслєдник Петра до 1718 года, а младши, Алєксандр, умрл дєтетком. ===== Приход до влады Петра {{-|I}} ===== Активност Петра много је тревожила дочеру цара разумєјучују, же с изполњенјем полнолєтности родимого брата она буде повинна оддати владу јему.  jедин час / jедно врєме странники / подпорники / послєдоватељи дочеры цара измысљали план коронацији Софији, але патриарх Иоаким је был категорично против. Походы на крымскых татар, кторе сут были проведене в 1687 [тысеч шестсот осмдесет седмом] и 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветом] лєтах љубимцем дочеры цара кнезем Василијем Голицыным, сут имєли малы успєх, но jе говорило се о њих како о великых и шчедро одплаченых побєдах, что је иззвало жалобы многых. 8 (18) јулија/липења 1689 лєта, в светок / праздник Казанској иконы Богоматери, је стал првы публичны конфликт меджу израстшим Петром и владаркоју. В тој дењ, по обычају, је дєјал се крестны ход од Кремља до Казанској катедралы. По доконченју мше Петр је подшел к сестрє и је објавил, да бы она не је смєла идти разом с мужами в процесији. Софја је пријела иззов: је взела в рукы образ светој Богоматери и је пошла за крестами и хоругвами. Петр не je был готовы к тутому изходу дєла, он је оставил ход. 7 (17) августа/српења 1689 года неочекывано дља всих је догодило се/стало се решајуче событје/дєјанје. В тутој дењ дочера цара Софја је казала начелнику стрєљцев Федору Шакловитому орудовати выше својих в Кремљ, какобы дља поддржкы/подпора в Донској монастыр/конвент на молитву. Разом с тым је разнесло се оговарјанје о писму с вєстју, же цар Петр ночју је рєшил зајети својими "Потешными полками" Кремљ, убити дочеру цара, брата - цара Ивана, и захватити владу. Шакловитыј је собрал стрєлецке полкы, да бы идти "великым сбором/собранјем" на село Преображенскоје и побити всих странников / подпорников / послєдоватељиј Петра за јих намєр убити Софју. Тогды ж сут послали конну стражу  с заданјем зрєти, что дєје се в Преображенском, и смєста сообчити/донести, јестли цар Петр нєкуды изједе сам или с полками. Странники / подпорники / послєдоватељи Петра срєд стрєљцев сут послали двох странников в Преображенскоје. Послє прихода вєсти, Петр с невеликым ескортом в трєвогє/аларму је појехал в Троице-Сергијев конвент/монастыр. Слєдством прєжитка пострахов / ужасовстрєлецкых бунтов је была хвороба Петра: при силном неспокојству у њего сут починали се тргајуче движенја/рухы обличја/лица. 8 [осмого] августа/српења в конвент/монастыр сут прибыли обє царице - Јевдокија и Наталја, вслєд за њими сут пришли "потешныје полки" с артилеријеју. 16 [шестнадсетого] августа/српења от Петра је пришла грамота, да бы од всих стрєлецкых полков сут были прислани в Троице-Сергијев конвент/монастыр начелники и по десет људиј редовых. Софја је строго забранила изполњати туто условје под страхом смртној казњи, цару Петру сут одправили грамоту с известјем/вєдомостју, же никако неможно изполњити јего просбу. 27 августа/српења је пришла нова грамота цара Петра идти всими полками к Троици. Вечша чест војск је послушала законного цара, дочерє цара Софји је трєба было признати поражку. Она самостојно је одправила се в Троцкы конвент/монастыр, но в селу Воздвиженском ју сут сустрєтили посланники/посланци Петра с наказом вратити се в Москву. Скоро Софја је была затворјена в Новодєвичи монастыр/конвент под строгы надзор. 7 октобра/рујења је был схвачены и потом осуджены до смртној казњи Федор Шакловитыј. Старши брат Петра - цар Иван (или Иоанн) је сустрєтил Петра в Успенској катедралє и фактично је оддал јему цєлу владу. Од 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветого] лєта он је не учествовал в управјенју, хот до самој смрти 29 [двадесет деветого] јануара/сєчења (8 [осмого] февруара/љутого) 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта формално је продолжал быти соцарем. Послє свргнутја Софје влада је прєшла в рукы људиј објединивших се около Натаљи Кирилловны. Она је старала се приучати/привыкати сына к државному управјенју, довєривши јему особливе дєла, кторе Петр је находил досадными. То је водило к конфликтам. Наприклад, на почетку 1692 лєта, уражены на то, же супротив јего вољи московска влада је одрєкла се продолжати војну с Османскоју империјеју, цар је не захтєл врачати се из Перејаславља дља сустрєчи персијского посланника, а прве особы влады Натаљи Кирилловны (Нарышкин с Голицыным) сут были изнуджене лично/особно јехати за њим. Состојавше се 1 (11) јануара/сєчења 1692 лєта по вољи Петра {{-|I}} в Преображенском поставјенје Зотова во "Всеј Јаузы и всего Кокуја патриархи" је стало одповєдjу цара на учињены против јего вољи поставјенје патриарха Адриана. Послє смрти Натаљи Кирилловны цар не стал измєшчати владу Нарышкина и Голицына, ктору створила јего матер, једнако досегнул, да бы оно точно изполњало јего вољу. ==== '''До сєверној војны''' ==== ===== Азовске походы. 1695, 1696 ===== Приоритетом дєјатељности/чиности Петра {{-|I}} в прве лєта јединовлады је было продолженје војны с Османскоју Империјеју и Крымом. Петр {{-|I}} је рєшил замєсто походов на Крым, кторе были подјете/прєдпријете в лєта влады Софје, нанести удар по туречској тврджи/крєпости Азов, положеној при сливанју рєкы Дон в Азовском морју. Првы Азовскы поход, кој је почел се весноју 1695 лєта, скончил се неудачно в септембру/врєсењу тогоже лєта по причинє одсутства флоты и охотности русского војска дєјати в оддаљенју од баз снабдєванја. Једнако уже јесењу 1695 [тысеч шестсот деветдесет петого] лєта је почело се приготовјенје до нового похода. В Воронєжу је развило се поставјенје гребној русској флоты. За краткы час је была поставјена флота из разных лодиј во главє с 36-орудјемным/каноным корабом "Апостол Петр". В мају/травењу 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта 40[четыредесет]-тысечно русско војско под наказом генералиссимуса¹ Шеина изнова је обсадило Азов, толико тутым разом русска флота је блоковала крєпост/тврджу с морја. Петр I је пријмал учестничество в обсадє в званју капитана на галерє. Не дочекывајучи се атакы, крєпост/тврджа је одступила/поддала се. Так је был одкрыты првы выход в Јужне морја. Резултатом Азовскых походов је стало присвојенје крєпости/тврдже Азов, почеток порта Таганрог, можливост напада на полуостров Крым од морја, что значно је подкрєпило јужне границе Росији. Но, добыти изход до Чрного морја скроз Керченскы пролив/проток Петру је не удало се: он остал под контролју Османској Империје. Сил дља војны с Турцијеју, како и доброј флоты, Росија допока је не имала. Дља финансованја флоты вводет се нове роды данков/платбы/оброка: господари сут были сједињени в кумпанства по 10 [десет] тысеч дворов, каждо из кторых на своје гроше/пєнезы је повинно было сбудовати кораб. В туты час пројавјајут се прве ознакы скаргы дєјатељностју/чиностју Петра. Је был отворјены заговор/конспирација Циклера, кој је рєшил организовати стрєлецкы бунт. Лєта 1699 [тысеч шестсот деветдесет деветого] года, првы великы русскы кораб "Крєпост" (46[четыредесет шести]-каноны/орудјемны) је одвезл русского посла в Константинопољ за прєговоры о миру. Јестество такого кораба је склонило султана к закљученју мира в јулију/липењу 1700 [тысеч седмсотого] лєта, кторы оставил Росији крєпост/тврджу Азов. При поставјенју флоты и реорганизованју војска Петр был изможены/принуджены опирати се на иноземных специалистов. Докончивши Азовски походы, он постанавјаје одправити на поученје за границу младых аристократов, а скоро и сам одправјаје се в прво путованје по Европє. ===== '''Велика Амбасада''' ===== В брєзњу/марцу 1697 года в Западну Европу чрєз Лифлјандију је была изслана Велика Амбасада, кључноју цєљу кторој было изыскати сојузников против Османској Империји. Великими уполномочеными посланниками сут были назначаны генерал-адмирал Франц Лефорт, генерал Фјодор Головин, начелник Посољского приказа¹ Прокофиј Возницын. Всего до амбасады приступило до 250 чловєк, срєд которых под именем урјадника Преображенского полка Петра Михајлова находил се сам Петр I. Впрво русски цар је подјел путованје за границе својеј државы. Петр посєтил Ригу, Кјонигсберг, Бранденбург, Голландију, Англију, Австрију, је была знаменована визита в Венецију и к Папє. Амбасада завербовала в Росију нєколико сотњеј специалистов по дєлу корабов, закупила бојно и инако орудованје. Кромє прєговоров Петр много врємени је посветил ученју корабоставјенја, војенного дєла и иных наук. Петр је поработал стољаром на верфах Ост-Индијској фирмы, при учестју цара был поставјены кораб "Петр и Павел". В Англије је посєтил одливачны завод, арсенал, парламент, Оксфордскы университет, Гринвичску обсерваторију и Монетны двор, стражем кторој был оногда Исаак Нјутон. Петра сут интересовали ранєје техничски досегненја Запада, а не правна система. Велика Амбасада главној цєли не је досегнула: коалицију против Османској Империји создати не удало се из-за приготовјенја рјада европејскых државы к војнє за шпанско наслєдство (1701-1714 годы). Једнако декујучи тутој војнє сут сложили се благопријатне условја дља борбы Росији за Балтику. Такым образом, је одыграла се переоријентација внєшној политики с јужного смєра на сєверно. 8gbkntjo8c7qgo3w4bpjr4mabutq0jp 47800 47797 2026-09-28T10:43:10Z Ilja isv 10 /* Биографиjа */ 47800 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Петр {{-|I}} Алексејевич Великы''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 маја [9 јунија] 1672 года, [[Москва]] - 28 јануара [8 февруара] 1725, [[Санкт-Петербург]]) цар цєлој Руси од 1682 года, првы император Цєлоросијскы од 1721 года. Прєдставитељ династије [[Романовых]]. Је был проглашены царем, когды имал 10 лєт при своjеj сестрє [[Софји Алексејевнє Романовоj]], владал самостојно од 1689 года. Формалным сувладарем је был јего брат Иван {{-|V}} (до својеј смрти в 1696 году). С младых лєт пројавајучи интерес до наук и заграничному житју, Петр првым из русскых царев је учинил долго [[Велико посольство|путованје в краје Западној Европы]]. В час повратку из нјего, в 1698 лєту, Петр је развил [[Велике реформы Петра первого|велике реформы]] росијској државы и сполочној системы. Једној из заслуг Петра је стало разширјенје териториј Росији в [[Прибалтика|Прибалтијском региону]] послє побєды в [[Сєверна Војна|Великој Сєверној Војнє]], же је дозволило јему пријети в 1721 году званје росијского императора. В хисторичној наукє и в сполочном становишчу од конца XVIII вєка до тутчасного врємена присутствујут абсолутно противлегле оцєњенја как особности Петра, так и јего роље в хисторији Росији. В официалној росијској хисторији Петра је было пријето считывати једним из највыше видных државников, кторы почел ход развоја Росији в {{-|XVIII}} вєку. Jеднако много хисториков и политичных дєјатељиј, наприклад: Николај Карамзин, Василиј Кључевскиј, Павел Милюков и ине, сут изрєкали крајно критичне оцєнкы. [[Kategorija:Монархи]] [[Kategorija:Руси]] == <big>Биографиjа</big> == ==== '''Ране лєта''' ==== Петр је уродил се в ноч на 30 маја [9 јунија] 1672 лєта:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"В тутчасном в 180 лєту Маја в 30 дењ, за молитвами Светых отцев, Бог је простил Царицу нашу и Велику Кнегињу Наталију Кириловну, а је родила Нам сына, набожного Царевича и Великого Кнеза Петра Алексејевича всеј Великој и Малој и Бєлој Росији, а именины јего јунија 29 числа"'' ''- '''©'''Полно собранје законов, чест I, стр.886''</blockquote>Вєрно мєсто родженја Петра не јест вєдомо; нєкторе хисторики сут указывали мєстом родженја Петра [[Теремној палац]] [[московского Кремља]], а сугласно народным повєдкам, Петр је уродил се в [[селу Коломенском]] или [[Измајлово]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Отец - цар [[Алексеј Михајлович]] - је имєл многочислно потомство: Петр I је был 14-м дєтетем, првым од второј жены, царице [[Натаљи Нарышкиној]]. 29 јунија в [[дењ Светых Апостолов Петра и Павла]], Царевич је был крешчены в [[Чудовом монастыру]] (подолг иных даных в [[храму Григорија Неокесаријского]], в [[Дербицах]]) протопопом Андрејем Савиновым и нарєчены Петром. Причина, за кторој он је добыл име "Петр", не јест вєдома, можливо, ако благозвучного одповєдника имена старєјшего брата [[Федор]]а, уроджены јединадсетју лєтами ранєје в тојже дењ 30 маја. Оно је не стрєчало се ни у Романовых, ни у Нарышкиных. Послєдњим прєдставитељем московској династије [[Рјурикович]]еј с подобным именем је был [[Петр Дмитрејевич]], кторы је умрл в 1428 году. Бывше лєто с Царицеју, он је был одданы на возпитанје њанјам. В 1676, когда Петр је имєл 3,5 лєт, јего отец, цар Алексеј Михајлович, је умрл. Опекуном цара је стал јего брат по отцу, крестны отец и новы цар Федор Алексејевич. Петр је добыл слабу просвєту, и до конца живота је писал с погрєшками, користавши оскудны словосбор. То је было објаснимо оным, же оногдашны [[патриарх московскы]], [[Иоаким]], в рамках боја с "латинизацијеју" и "иноземскым вплывом" је одстранил од царского двора учеников [[Симеон Полоцкы|Симеона Полоцкого]], кторы је поучал старєјших братов Петра, и је настојивал на том, да бы ученјем Петра зајмали се горше образовани [[диакон]]и - [[Никита Зотов]] и [[Афанасиј Нестеров]]. Покромє, Петр је не имєл можливости достати просвєт у никакого чловєка, кторы је кончил университет или у учитеља срєдњеј школы, ибо ни университетов, ни срєдњих школ в часу дєтинства Петра не jе было, а срєд русској сплочности  диакони, духовенство, [[бојар]]и и нєктори купци сут имєли обученје грамотности. Диакони сут обучали од 1676 до 1680 лєта. Недостаткы основного просвєта Петр је смогл компенсовати великыми практичными зајетјами. Смрт цара Алексеја Михајловича и почеток влады јего старєјшего сына Федора (од царицы [[Марија Иљинична Милославскаjа|Марији Иљиничны Милославској]]) сут одсунули Наталју Кирилловну и јеј род Нарышкиных, на задњи план. Царица Наталја је была принуджена одправити се до [[Село Преображенскоjе|села Преображенского]] под Москвоју. ===== '''Стрєлецкы бунт 1682 лєта''' '''и приход до влады Софје Алексејевны''' ===== 27 априља (7 маја), послє 6 лєт влады, цар Федор Алексејевич је умрл. Попросивши подпор у патриарха Иоакима, Нарышкины и јих странники в тојже дењ сут воздвили Петра на прєстол. Фактично до влады је пришел род Нарышкиных и иззваны из изгнанја Артамон Матвејев, је објавјены "великым опекуном". Подпорникам Ивана Алексејевича је было тежко поддржати Ивана за јего слабо здравје. Организатори пуча сут огласили версију о том, же Федор Алексејевич самостојно је прєдал "скипетр" до својего брата Петра, но вєродостојных доказов немаје. Милославски сродники цара Ивана и царевны Софје по јих матери, сут узрєли на почетку влады Петра ограниченје својих интересов. Стрєлци, кторых в Москвє је находило се 20 тысечиј људиј , уже давно сут пројавјали незадовољенје и јест привидно, же подговарјаны Милославскими, 15(25) маја 1682 лєта сут изступили јавно: с криками, что Нарышкини сут удушили Ивана,направили се к Кремљу. Натаља Кириловна, имєвша надєју, же сможе успокојити бунтовников, разом с патриархом и бојарами је изведла Петра и јего брата на Чрвено крыљцо. Једнако повстанје је не скончило се. В прве часины сут были убити бојаре Артамон Матвејев и Михаил Долгорукиј, потом были убити и ини послєдоватељи Натаљи, вкључно двох јеј братов. 26 маја извољне од стрєлецких полков сут јавили се в палац и пожедали, да бы Иван стал првым Царем, а Петр вторым. Острєгавши поновного бунта, бојари договорили се, и патриарх Иоаким тутчасно учинил в Успенској катедралє велебну молитву об здравији обох царев, а 25 јунија короновал јих на царство. 29 маја стрєљци сут настојали на том, да бы Софја Алексејевна је владала државоју по причинє негодного возраста јеј братов. Царица Натаља Кириловна была повинна одјехати из палаца разом с Петром, вторым Царем, в палац в селу Преображенском. В оружјејном палацу Кремља је схранил се двојны трон дља јуных царев с малењкым окном в хребту, чрєз кторо царевна Софја и приблежени сут совєтовали јим , что говорити и как поступати в часы церемониј. ===== Прво супружество Петра {{-|I}} ===== Нємечска слобода је была најблизша "сусєдка" села Преображенскоје, и Петр уже давно је имал интерес к јеј житју. Все выше и выше иноземцев при двору цара Петра, наприклад, Франц Тиммерман и Карштен Брандт, сут происходили из нємечској слободы. По причинє того стало, же цар је стал честым гостем в слободє, кде скоро запалил нємечску фајку / љуљку, стал посєчати нємечске забавы с танцами и алкохолом, познал Патрика Гордона, Франца Лефорта – будучих странников Петра, почел роман с Анноју Монс. Против тутому строго је изступила мати Петра. Да бы покарати 16-лєтного сына, Натаља Кирилловна рєшила оженити јего на Јевдокии Лопухиној, дочерє окољничего. Петр не прєчил матери, и 27 јануара [6 февруара] 1689 лєта је была сватба "младшего цара". Једнако мење неж чрєз мєсец Петр је оставил жену и выјехал на нєколико дњев на Плєшчево језеро. Од тутого супружства Петр имєл двох сынов: старєјши, Алєксєј, был наслєдник Петра до 1718 года, а младши, Алєксандр, умрл дєтетком. ===== Приход до влады Петра {{-|I}} ===== Активност Петра много је тревожила дочеру цара разумєјучују, же с изполњенјем полнолєтности родимого брата она буде повинна оддати владу јему.  jедин час / jедно врєме странники / подпорники / послєдоватељи дочеры цара измысљали план коронацији Софији, але патриарх Иоаким је был категорично против. Походы на крымскых татар, кторе сут были проведене в 1687 [тысеч шестсот осмдесет седмом] и 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветом] лєтах љубимцем дочеры цара кнезем Василијем Голицыным, сут имєли малы успєх, но jе говорило се о њих како о великых и шчедро одплаченых побєдах, что је иззвало жалобы многых. 8 (18) јулија/липења 1689 лєта, в светок / праздник Казанској иконы Богоматери, је стал првы публичны конфликт меджу израстшим Петром и владаркоју. В тој дењ, по обычају, је дєјал се крестны ход од Кремља до Казанској катедралы. По доконченју мше Петр је подшел к сестрє и је објавил, да бы она не је смєла идти разом с мужами в процесији. Софја је пријела иззов: је взела в рукы образ светој Богоматери и је пошла за крестами и хоругвами. Петр не je был готовы к тутому изходу дєла, он је оставил ход. 7 (17) августа/српења 1689 года неочекывано дља всих је догодило се/стало се решајуче событје/дєјанје. В тутој дењ дочера цара Софја је казала начелнику стрєљцев Федору Шакловитому орудовати выше својих в Кремљ, какобы дља поддржкы/подпора в Донској монастыр/конвент на молитву. Разом с тым је разнесло се оговарјанје о писму с вєстју, же цар Петр ночју је рєшил зајети својими "Потешными полками" Кремљ, убити дочеру цара, брата - цара Ивана, и захватити владу. Шакловитыј је собрал стрєлецке полкы, да бы идти "великым сбором/собранјем" на село Преображенскоје и побити всих странников / подпорников / послєдоватељиј Петра за јих намєр убити Софју. Тогды ж сут послали конну стражу  с заданјем зрєти, что дєје се в Преображенском, и смєста сообчити/донести, јестли цар Петр нєкуды изједе сам или с полками. Странники / подпорники / послєдоватељи Петра срєд стрєљцев сут послали двох странников в Преображенскоје. Послє прихода вєсти, Петр с невеликым ескортом в трєвогє/аларму је појехал в Троице-Сергијев конвент/монастыр. Слєдством прєжитка пострахов / ужасовстрєлецкых бунтов је была хвороба Петра: при силном неспокојству у њего сут починали се тргајуче движенја/рухы обличја/лица. 8 [осмого] августа/српења в конвент/монастыр сут прибыли обє царице - Јевдокија и Наталја, вслєд за њими сут пришли "потешныје полки" с артилеријеју. 16 [шестнадсетого] августа/српења от Петра је пришла грамота, да бы од всих стрєлецкых полков сут были прислани в Троице-Сергијев конвент/монастыр начелники и по десет људиј редовых. Софја је строго забранила изполњати туто условје под страхом смртној казњи, цару Петру сут одправили грамоту с известјем/вєдомостју, же никако неможно изполњити јего просбу. 27 августа/српења је пришла нова грамота цара Петра идти всими полками к Троици. Вечша чест војск је послушала законного цара, дочерє цара Софји је трєба было признати поражку. Она самостојно је одправила се в Троцкы конвент/монастыр, но в селу Воздвиженском ју сут сустрєтили посланники/посланци Петра с наказом вратити се в Москву. Скоро Софја је была затворјена в Новодєвичи монастыр/конвент под строгы надзор. 7 октобра/рујења је был схвачены и потом осуджены до смртној казњи Федор Шакловитыј. Старши брат Петра - цар Иван (или Иоанн) је сустрєтил Петра в Успенској катедралє и фактично је оддал јему цєлу владу. Од 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветого] лєта он је не учествовал в управјенју, хот до самој смрти 29 [двадесет деветого] јануара/сєчења (8 [осмого] февруара/љутого) 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта формално је продолжал быти соцарем. Послє свргнутја Софје влада је прєшла в рукы људиј објединивших се около Натаљи Кирилловны. Она је старала се приучати/привыкати сына к државному управјенју, довєривши јему особливе дєла, кторе Петр је находил досадными. То је водило к конфликтам. Наприклад, на почетку 1692 лєта, уражены на то, же супротив јего вољи московска влада је одрєкла се продолжати војну с Османскоју империјеју, цар је не захтєл врачати се из Перејаславља дља сустрєчи персијского посланника, а прве особы влады Натаљи Кирилловны (Нарышкин с Голицыным) сут были изнуджене лично/особно јехати за њим. Состојавше се 1 (11) јануара/сєчења 1692 лєта по вољи Петра {{-|I}} в Преображенском поставјенје Зотова во "Всеј Јаузы и всего Кокуја патриархи" је стало одповєдjу цара на учињены против јего вољи поставјенје патриарха Адриана. Послє смрти Натаљи Кирилловны цар не стал измєшчати владу Нарышкина и Голицына, ктору створила јего матер, једнако досегнул, да бы оно точно изполњало јего вољу. ==== '''До сєверној војны''' ==== ===== Азовске походы. 1695, 1696 ===== Приоритетом дєјатељности/чиности Петра {{-|I}} в прве лєта јединовлады је было продолженје војны с Османскоју Империјеју и Крымом. Петр {{-|I}} је рєшил замєсто походов на Крым, кторе были подјете/прєдпријете в лєта влады Софје, нанести удар по туречској тврджи/крєпости Азов, положеној при сливанју рєкы Дон в Азовском морју. Првы Азовскы поход, кој је почел се весноју 1695 лєта, скончил се неудачно в септембру/врєсењу тогоже лєта по причинє одсутства флоты и охотности русского војска дєјати в оддаљенју од баз снабдєванја. Једнако уже јесењу 1695 [тысеч шестсот деветдесет петого] лєта је почело се приготовјенје до нового похода. В Воронєжу је развило се поставјенје гребној русској флоты. За краткы час је была поставјена флота из разных лодиј во главє с 36-орудјемным/каноным корабом "Апостол Петр". В мају/травењу 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта 40[четыредесет]-тысечно русско војско под наказом генералиссимуса¹ Шеина изнова је обсадило Азов, толико тутым разом русска флота је блоковала крєпост/тврджу с морја. Петр I је пријмал учестничество в обсадє в званју капитана на галерє. Не дочекывајучи се атакы, крєпост/тврджа је одступила/поддала се. Так је был одкрыты првы выход в Јужне морја. Резултатом Азовскых походов је стало присвојенје крєпости/тврдже Азов, почеток порта Таганрог, можливост напада на полуостров Крым од морја, что значно је подкрєпило јужне границе Росији. Но, добыти изход до Чрного морја скроз Керченскы пролив/проток Петру је не удало се: он остал под контролју Османској Империје. Сил дља војны с Турцијеју, како и доброј флоты, Росија допока је не имала. Дља финансованја флоты вводет се нове роды данков/платбы/оброка: господари сут были сједињени в кумпанства по 10 [десет] тысеч дворов, каждо из кторых на своје гроше/пєнезы је повинно было сбудовати кораб. В туты час пројавјајут се прве ознакы скаргы дєјатељностју/чиностју Петра. Је был отворјены заговор/конспирација Циклера, кој је рєшил организовати стрєлецкы бунт. Лєта 1699 [тысеч шестсот деветдесет деветого] года, првы великы русскы кораб "Крєпост" (46[четыредесет шести]-каноны/орудјемны) је одвезл русского посла в Константинопољ за прєговоры о миру. Јестество такого кораба је склонило султана к закљученју мира в јулију/липењу 1700 [тысеч седмсотого] лєта, кторы оставил Росији крєпост/тврджу Азов. При поставјенју флоты и реорганизованју војска Петр был изможены/принуджены опирати се на иноземных специалистов. Докончивши Азовски походы, он постанавјаје одправити на поученје за границу младых аристократов, а скоро и сам одправјаје се в прво путованје по Европє. ===== '''Велика Амбасада''' ===== В брєзњу/марцу 1697 года в Западну Европу чрєз Лифлјандију је была изслана Велика Амбасада, кључноју цєљу кторој было изыскати сојузников против Османској Империји. Великими уполномочеными посланниками сут были назначаны генерал-адмирал Франц Лефорт, генерал Фјодор Головин, начелник Посољского приказа¹ Прокофиј Возницын. Всего до амбасады приступило до 250 чловєк, срєд которых под именем урјадника Преображенского полка Петра Михајлова находил се сам Петр I. Впрво русски цар је подјел путованје за границе својеј државы. Петр посєтил Ригу, Кјонигсберг, Бранденбург, Голландију, Англију, Австрију, је была знаменована визита в Венецију и к Папє. Амбасада завербовала в Росију нєколико сотњеј специалистов по дєлу корабов, закупила бојно и инако орудованје. Кромє прєговоров Петр много врємени је посветил ученју корабоставјенја, војенного дєла и иных наук. Петр је поработал стољаром на верфах Ост-Индијској фирмы, при учестју цара был поставјены кораб "Петр и Павел". В Англије је посєтил одливачны завод, арсенал, парламент, Оксфордскы университет, Гринвичску обсерваторију и Монетны двор, стражем кторој был оногда Исаак Нјутон. Петра сут интересовали ранєје техничски досегненја Запада, а не правна система. Велика Амбасада главној цєли не је досегнула: коалицију против Османској Империји создати не удало се из-за приготовјенја рјада европејскых државы к војнє за шпанско наслєдство (1701-1714 годы). Једнако декујучи тутој војнє сут сложили се благопријатне условја дља борбы Росији за Балтику. Такым образом, је одыграла се переоријентација внєшној политики с јужного смєра на сєверно. t56enq7shfnd4jqefxfray4as92w81s 0 6329 47793 2026-09-27T17:50:10Z Klientos 52 za počętok ostavimo tak 47793 wikitext text/x-wiki '''Bun ča''' ({{Jezyky|vi|bún chả}}) — popularno vietnamsko jelo, znakomito jelo kuhnje [[Hanoj]]a. Sostoji iz mesa i rezancev, podavanyh s harakternoj omáčkoj<ref name="tuoitre">[https://tuoitre.vn/bun-cha-la-mon-an-bieu-tuong-cua-ha-noi-20250324102051183.htm Bún chả là món ăn biểu tượng của Hà Nội?] // [[Tuổi Trẻ]]</ref>. == Istorija == Poreklo bun ča jest neznano, no v Hanoju ono jest poznato najmene od nekoliko pokolenij<ref name="baotintuc">[https://dantocmiennui.baotintuc.vn/bun-cha-net-am-thuc-tinh-te-cua-dat-kinh-ky-post169920.html Bún chả nét ẩm thực tinh tế của đất kinh kỳ]</ref>. Popularnost bun ča naglo vzrastla posle togo, kako prezident Sjedinjenih štátov Ameriky [[Barak Obama]] i [[Entoni Burden]] obědali bun ča v odnom iz tradicijnyh zavedenij Hanoja<ref>[https://vovworld.vn/ru-RU/специальныи-репортаж/бун-ча-обама-451783.vov «Бун ча Обама»]</ref>. == Opis == [[File:Bun cha Hanoi.jpg|thumb]] Ingredijenty<ref name="tuoitre" /><ref name="baotintuc" />: * Harakterna omáčka, sostojča iz rybnoj omáčky, cukra, oceta i vody. * Svinina iz brjušiny ili svininske kotlety, žarene na ugljah. Takože možut byti [[nem]]y ili meso v listah [[lolot]]a. * Rižove rezance. * [[Salat-latuk]], [[perila]] i druga zelenina. * Kondimenty: drobjeny česnok, čili i drugy. Jede se s palčkami i ložkoju. V teplej omáčce podaje se meso, a takože kuski zelenej papaje i mrkvy. Rezance i zelenina podajut se odělno; pred jadenjem ih vkladajut v omáčku. Dlja udobnějšeho potopjenja rezance možno porezati. == Vidy == V [[Da Nang]]u i [[Kuijon]]ě postoji «rybna bun ča» ({{Jezyky|vi|bún chả cá}}), koja však malo ima obščego s običnoj bun ča. V jej osnově jest kostny buljon, a podaje se ona kak gotovy sup<ref>[https://www.tasteatlas.com/bun-cha-ca Bún chả cá (Fried Fish Cake Noodle Soup)] // TasteAtlas</ref><ref>[https://vnexpress.net/bun-cha-ca-doi-vi-ngay-gian-cach-4350597.html Bún chả cá đổi vị ngày giãn cách]</ref>. == Linky i referencije == {{Iztočniky}} {{Pravopis prověrjeny}} [[Kategorija:Jeda i napoj]] [[Kategorija:Vietnam]] pdxlhbqakmdbk66kahdb9sd3adbo18g 47794 47793 2026-09-28T01:52:40Z Klientos 52 47794 wikitext text/x-wiki '''Bun ča''' ({{Jezyky|vi|bún chả}}) — popularno vietnamsko jelo, harakterno jelo kuhnje [[Hanoj]]a. Sostoji iz mesa i rezancev, podavanyh s typičnoju omáčkoj.<ref name="tuoitre">[https://tuoitre.vn/bun-cha-la-mon-an-bieu-tuong-cua-ha-noi-20250324102051183.htm Bún chả là món ăn biểu tượng của Hà Nội?] // [[Tuổi Trẻ]]</ref> == Historija == Poreklo bun ča jest neizvěstno, no v Hanoju ona jest znana od nekoliko pokoljenj.<ref name="baotintuc">[https://dantocmiennui.baotintuc.vn/bun-cha-net-am-thuc-tinh-te-cua-dat-kinh-ky-post169920.html Bún chả nét ẩm thực tinh tế của đất kinh kỳ]</ref> Popularnost bun ča naglo vzrastla posle togo, kako prezident Sjedinjenih štátov Ameriky [[Barak Obama]] i [[Entoni Burden]] obědali bun ča v odnom iz tradicijnyh zavedenij Hanoja.<ref>[https://vovworld.vn/ru-RU/специальныи-репортаж/бун-ча-обама-451783.vov «Бун ча Обама»]</ref> == Opis == [[File:Bun cha Hanoi.jpg|thumb]] Ingredijenty:<ref name="tuoitre" /><ref name="baotintuc" /> * Harakterna omáčka, sostojča iz rybnoj omáčky, cukra, oceta i vody. * Svinina iz brjušiny ili svininske kotlety, žarene na ugljah. Takože možut byti [[nem]]y ili meso v listah [[lolot]]a. * Rižove rezance. * [[Salat-latuk]], [[perila]] i druga zelenina. * Kondimenty: drobjeny česnok, čili i drugy. Jede se s palčkami i ložkoju. V teplej omáčce podaje se meso, a takože kuski zelenej papaje i mrkvy. Rezance i zelenina podajut se odělno; pred jadenjem ih vkladajut v omáčku. Dlja udobnějšeho potopjenja rezance možno porezati. == Vidy == V [[Da Nang]]u i [[Kuijon]]ě postoji «rybna bun ča» ({{Jezyky|vi|bún chả cá}}), koja však malo ima obščego s običnoj bun ča. V jej osnově jest kostny buljon, a podaje se ona kak gotovy sup.<ref>[https://www.tasteatlas.com/bun-cha-ca Bún chả cá (Fried Fish Cake Noodle Soup)] // TasteAtlas</ref><ref>[https://vnexpress.net/bun-cha-ca-doi-vi-ngay-gian-cach-4350597.html Bún chả cá đổi vị ngày giãn cách]</ref> == Linky i referencije == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Jeda i napoj]] [[Kategorija:Vietnam]] dl9kh2o0zsdoa6nyrtf33qbk9anxu47