Vikipedija isvwiki https://isv.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Special Besěda Koristnik Besěda s koristnikom Vikipedija Besěda Vikipedije Fajl Besěda o fajlu MediaWiki Besěda o MediaWiki Šablon Besěda o šablonu Pomoč Besěda o pomoči Kategorija Besěda o kategoriji TimedText TimedText talk Modul Besěda modula Event Event talk 0 1702 48816 35605 2026-10-16T18:28:42Z Filefon9110 894 Jedin iz najstaršich zdrojov to pismo Ambrożego Szklorza iz Olesna 48816 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk |name = Slezsky jezyk/dialekt |nativename = <center>{{-|ślōnskŏ gŏdka, ślůnsko godka}}</center> |image = Distribution of the Silesian language.png |imagecaption = Razpreděljenje oblasti slezskogo jezyka |states = [[Poljska]], [[Čehija]] |oficialny = |organizacija = |nositelji = 509 000 |data = 2011 |ref = <ref name="spis">{{Cite web | archive-date = 2012-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121221235509/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | url = http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | title = Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników | publisher = Central Statistical Office of Poland}}</ref> |status = |izumrěl = |kategorija = [[Jezyky Evrazije]] |klasifikacija = [[Indoevropejske jezyky|Indoevropejska semja]] :[[Slovjanske jezyky]] ::[[Zapadnoslovjanske jezyky|Zapadnoslovjanska grupa]] :::[[Lehitske jezyky|Lehitska podgrupa]] |pismo = [[latinica]] |iso3 = szl }} [[Fajl:Polska-dialekty-wg-Urbańczyka-ru.png|thumb|300px|Slezsky dialekt na kartě [[Dialekty poljskogo jezyka|dialektov poljskogo jezyka]], sostavjena na osnově karty s izměnami i dopolneniami]] '''Slezsky jezyk''' (takože ''slezske dialekty'', ''Slezsky dialekt poljskogo jezyka'', ''slezsko narěčje'', ''slezsky etnolekt'', ''slezska grupa govorov''; {{Jezyky|pl|dialekt śląski, dialekty śląskie, język śląski, narzecze śląskie, etnolekt śląski, zespół gwar śląskich}}, {{Jezyky|de|Schlesische Sprache}}, {{Jezyky|cs||slezština}}; samonazvanje: {{-|''ślōnskŏ gŏdka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Pro Loquela Silesiana|ortografiji {{-|Pro Loquela Silesiana}}]].</ref>, {{-|''ślůnsko godka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Feliksa Štojera|ortografiji Štojera]].</ref>) – [[jezyk]] [[Slezci|slezcev]], prinaležny k [[Lehitske jezyky|lehitskoj podgrupě]] [[Zapadnoslovjanske jezyky|zapadoslovjanskyh jezykov]] [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskoj sěmje]]. V [[Poljska|Poljskě]] oficijalno čita se dialektom [[Poljsky jezyk|poljskogo jezyka]] ili prěhodnym dialektom medžu poljskym i [[Češsky jezyk|češskym]] jezykom. Něktori izslědovatelji i nositelji vyděljajut Slezsky dialekt v osobny jezyk, a něktori ne. (gl. [[problema „jezyk ili dialekt“]]). Po danyh 2011 goda, v Poljskě 509 000 ljudij nazyvali Slezsky dialekt „rodny jezyk“.<ref name="spis" /> == Historija == Jedin iz najstaršich artefaktov slezskogo govora to "pismo Ambrożego Szklorza iz Olesna" v ktorom lokalni slezski sveščeniky žalet se na sobytia iz 27 maja 1653 goda, kogda komisary cesara pribyli do Namyslova, zabranili luteranskej liturgiji i nakazali provodiť liturgije toliko katolicke.<ref>"Szesnastowieczny list śląskojęzyczny napisany w Oleśnie" - Oleskie Muzeum Regionalne [https://oleskiemuzeum.pl/2020/09/01/najstarszy-tekst-w-gwarze-slaskiej-napisany-olesnie/]</ref> Dokument ten publikoval slavianist Władysław Nehring v gode 1902 pod nazvoju „Płacz a narzykani predykantuw ze Ślonska wygnanych w Namysłowskim Kraju” v časopise "Pamiętnik Literacki"<ref>Slezsky govor - ''Czasopis Slovanto'' [https://slovanto.eu/czasopis/slezsky-govor.html]</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} {{Slovjanske jezyky}} [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Čehija]] cnyu1n2xjq0zut60q9zh1vus0jgydqz 48817 48816 2026-10-16T18:31:32Z Filefon9110 894 zmena iztocznikov 48817 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk |name = Slezsky jezyk/dialekt |nativename = <center>{{-|ślōnskŏ gŏdka, ślůnsko godka}}</center> |image = Distribution of the Silesian language.png |imagecaption = Razpreděljenje oblasti slezskogo jezyka |states = [[Poljska]], [[Čehija]] |oficialny = |organizacija = |nositelji = 509 000 |data = 2011 |ref = <ref name="spis">{{Cite web | archive-date = 2012-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121221235509/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | url = http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | title = Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników | publisher = Central Statistical Office of Poland}}</ref> |status = |izumrěl = |kategorija = [[Jezyky Evrazije]] |klasifikacija = [[Indoevropejske jezyky|Indoevropejska semja]] :[[Slovjanske jezyky]] ::[[Zapadnoslovjanske jezyky|Zapadnoslovjanska grupa]] :::[[Lehitske jezyky|Lehitska podgrupa]] |pismo = [[latinica]] |iso3 = szl }} [[Fajl:Polska-dialekty-wg-Urbańczyka-ru.png|thumb|300px|Slezsky dialekt na kartě [[Dialekty poljskogo jezyka|dialektov poljskogo jezyka]], sostavjena na osnově karty s izměnami i dopolneniami]] '''Slezsky jezyk''' (takože ''slezske dialekty'', ''Slezsky dialekt poljskogo jezyka'', ''slezsko narěčje'', ''slezsky etnolekt'', ''slezska grupa govorov''; {{Jezyky|pl|dialekt śląski, dialekty śląskie, język śląski, narzecze śląskie, etnolekt śląski, zespół gwar śląskich}}, {{Jezyky|de|Schlesische Sprache}}, {{Jezyky|cs||slezština}}; samonazvanje: {{-|''ślōnskŏ gŏdka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Pro Loquela Silesiana|ortografiji {{-|Pro Loquela Silesiana}}]].</ref>, {{-|''ślůnsko godka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Feliksa Štojera|ortografiji Štojera]].</ref>) – [[jezyk]] [[Slezci|slezcev]], prinaležny k [[Lehitske jezyky|lehitskoj podgrupě]] [[Zapadnoslovjanske jezyky|zapadoslovjanskyh jezykov]] [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskoj sěmje]]. V [[Poljska|Poljskě]] oficijalno čita se dialektom [[Poljsky jezyk|poljskogo jezyka]] ili prěhodnym dialektom medžu poljskym i [[Češsky jezyk|češskym]] jezykom. Něktori izslědovatelji i nositelji vyděljajut Slezsky dialekt v osobny jezyk, a něktori ne. (gl. [[problema „jezyk ili dialekt“]]). Po danyh 2011 goda, v Poljskě 509 000 ljudij nazyvali Slezsky dialekt „rodny jezyk“.<ref name="spis" /> == Historija == Jedin iz najstaršich artefaktov slezskogo govora to "pismo Ambrożego Szklorza iz Olesna" v ktorom lokalni slezski sveščeniky žalet se na sobytia iz 27 maja 1653 goda, kogda komisary cesara pribyli do Namyslova, zabranili luteranskej liturgiji i nakazali provodiť liturgije toliko katolicke<ref>Slezsky govor - ''Czasopis Slovanto'' [https://oleskiemuzeum.pl/2020/09/01/najstarszy-tekst-w-gwarze-slaskiej-napisany-olesnie/]</ref>. Dokument ten publikoval slavianist Władysław Nehring v gode 1902 pod nazvoju „Płacz a narzykani predykantuw ze Ślonska wygnanych w Namysłowskim Kraju” v časopise "Pamiętnik Literacki"<ref>"Szesnastowieczny list śląskojęzyczny napisany w Oleśnie" - Oleskie Muzeum Regionalne [https://slovanto.eu/czasopis/slezsky-govor.html]</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} {{Slovjanske jezyky}} [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Čehija]] ltod6qrb1kcev54tmh6jkq78bb7eyvm 48818 48817 2026-10-16T18:32:56Z Filefon9110 894 48818 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk |name = Slezsky jezyk/dialekt |nativename = <center>{{-|ślōnskŏ gŏdka, ślůnsko godka}}</center> |image = Distribution of the Silesian language.png |imagecaption = Razpreděljenje oblasti slezskogo jezyka |states = [[Poljska]], [[Čehija]] |oficialny = |organizacija = |nositelji = 509 000 |data = 2011 |ref = <ref name="spis">{{Cite web | archive-date = 2012-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121221235509/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | url = http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | title = Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników | publisher = Central Statistical Office of Poland}}</ref> |status = |izumrěl = |kategorija = [[Jezyky Evrazije]] |klasifikacija = [[Indoevropejske jezyky|Indoevropejska semja]] :[[Slovjanske jezyky]] ::[[Zapadnoslovjanske jezyky|Zapadnoslovjanska grupa]] :::[[Lehitske jezyky|Lehitska podgrupa]] |pismo = [[latinica]] |iso3 = szl }} [[Fajl:Polska-dialekty-wg-Urbańczyka-ru.png|thumb|300px|Slezsky dialekt na kartě [[Dialekty poljskogo jezyka|dialektov poljskogo jezyka]], sostavjena na osnově karty s izměnami i dopolneniami]] '''Slezsky jezyk''' (takože ''slezske dialekty'', ''Slezsky dialekt poljskogo jezyka'', ''slezsko narěčje'', ''slezsky etnolekt'', ''slezska grupa govorov''; {{Jezyky|pl|dialekt śląski, dialekty śląskie, język śląski, narzecze śląskie, etnolekt śląski, zespół gwar śląskich}}, {{Jezyky|de|Schlesische Sprache}}, {{Jezyky|cs||slezština}}; samonazvanje: {{-|''ślōnskŏ gŏdka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Pro Loquela Silesiana|ortografiji {{-|Pro Loquela Silesiana}}]].</ref>, {{-|''ślůnsko godka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Feliksa Štojera|ortografiji Štojera]].</ref>) – [[jezyk]] [[Slezci|slezcev]], prinaležny k [[Lehitske jezyky|lehitskoj podgrupě]] [[Zapadnoslovjanske jezyky|zapadoslovjanskyh jezykov]] [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskoj sěmje]]. V [[Poljska|Poljskě]] oficijalno čita se dialektom [[Poljsky jezyk|poljskogo jezyka]] ili prěhodnym dialektom medžu poljskym i [[Češsky jezyk|češskym]] jezykom. Něktori izslědovatelji i nositelji vyděljajut Slezsky dialekt v osobny jezyk, a něktori ne. (gl. [[problema „jezyk ili dialekt“]]). Po danyh 2011 goda, v Poljskě 509 000 ljudij nazyvali Slezsky dialekt „rodny jezyk“.<ref name="spis" /> == Historija == Jedin iz najstaršich artefaktov slezskogo govora to "pismo Ambrożego Szklorza iz Olesna" v ktorom lokalni slezski sveščeniky žalet se na sobytia iz 27 maja 1653 goda, kogda komisary cesara pribyli do Namyslova, zabranili luteranskej liturgiji i nakazali provodiť liturgije toliko katolicke<ref>[https://slovanto.eu/czasopis/slezsky-govor.html Slezsky govor] - ''Czasopis Slovanto''</ref>. Dokument ten publikoval slavianist Władysław Nehring v gode 1902 pod nazvoju „Płacz a narzykani predykantuw ze Ślonska wygnanych w Namysłowskim Kraju” v časopise "Pamiętnik Literacki"<ref>[https://oleskiemuzeum.pl/2020/09/01/najstarszy-tekst-w-gwarze-slaskiej-napisany-olesnie/ "Szesnastowieczny list śląskojęzyczny napisany w Oleśnie]" - Oleskie Muzeum Regionalne</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} {{Slovjanske jezyky}} [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Čehija]] rzmrgmk786dr33ntt9o36015h3mmm5t 48819 48818 2026-10-16T18:42:31Z Filefon9110 894 jezyky iztoczikov 48819 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk |name = Slezsky jezyk/dialekt |nativename = <center>{{-|ślōnskŏ gŏdka, ślůnsko godka}}</center> |image = Distribution of the Silesian language.png |imagecaption = Razpreděljenje oblasti slezskogo jezyka |states = [[Poljska]], [[Čehija]] |oficialny = |organizacija = |nositelji = 509 000 |data = 2011 |ref = <ref name="spis">{{Cite web | archive-date = 2012-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121221235509/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | url = http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf | title = Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników | publisher = Central Statistical Office of Poland}}</ref> |status = |izumrěl = |kategorija = [[Jezyky Evrazije]] |klasifikacija = [[Indoevropejske jezyky|Indoevropejska semja]] :[[Slovjanske jezyky]] ::[[Zapadnoslovjanske jezyky|Zapadnoslovjanska grupa]] :::[[Lehitske jezyky|Lehitska podgrupa]] |pismo = [[latinica]] |iso3 = szl }} [[Fajl:Polska-dialekty-wg-Urbańczyka-ru.png|thumb|300px|Slezsky dialekt na kartě [[Dialekty poljskogo jezyka|dialektov poljskogo jezyka]], sostavjena na osnově karty s izměnami i dopolneniami]] '''Slezsky jezyk''' (takože ''slezske dialekty'', ''Slezsky dialekt poljskogo jezyka'', ''slezsko narěčje'', ''slezsky etnolekt'', ''slezska grupa govorov''; {{Jezyky|pl|dialekt śląski, dialekty śląskie, język śląski, narzecze śląskie, etnolekt śląski, zespół gwar śląskich}}, {{Jezyky|de|Schlesische Sprache}}, {{Jezyky|cs||slezština}}; samonazvanje: {{-|''ślōnskŏ gŏdka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Pro Loquela Silesiana|ortografiji {{-|Pro Loquela Silesiana}}]].</ref>, {{-|''ślůnsko godka''}}<ref>Zapis v [[Slezska ortografija Feliksa Štojera|ortografiji Štojera]].</ref>) – [[jezyk]] [[Slezci|slezcev]], prinaležny k [[Lehitske jezyky|lehitskoj podgrupě]] [[Zapadnoslovjanske jezyky|zapadoslovjanskyh jezykov]] [[Indoevropejske jezyky|indoevropejskoj sěmje]]. V [[Poljska|Poljskě]] oficijalno čita se dialektom [[Poljsky jezyk|poljskogo jezyka]] ili prěhodnym dialektom medžu poljskym i [[Češsky jezyk|češskym]] jezykom. Něktori izslědovatelji i nositelji vyděljajut Slezsky dialekt v osobny jezyk, a něktori ne. (gl. [[problema „jezyk ili dialekt“]]). Po danyh 2011 goda, v Poljskě 509 000 ljudij nazyvali Slezsky dialekt „rodny jezyk“.<ref name="spis" /> == Historija == Jedin iz najstaršich artefaktov slezskogo govora to "pismo Ambrożego Szklorza iz Olesna" v ktorom lokalni slezski sveščeniky žalet se na sobytia iz 27 maja 1653 goda, kogda komisary cesara pribyli do Namyslova, zabranili luteranskej liturgiji i nakazali provodiť liturgije toliko katolicke<ref>[https://slovanto.eu/czasopis/slezsky-govor.html Slezsky govor] - ''Czasopis Slovanto'' (na medžuslovjanskom)</ref>. Dokument ten publikoval slavianist Władysław Nehring v gode 1902 pod nazvoju „Płacz a narzykani predykantuw ze Ślonska wygnanych w Namysłowskim Kraju” v časopise "Pamiętnik Literacki"<ref>[https://oleskiemuzeum.pl/2020/09/01/najstarszy-tekst-w-gwarze-slaskiej-napisany-olesnie/ "Szesnastowieczny list śląskojęzyczny napisany w Oleśnie]" - Oleskie Muzeum Regionalne (na poljskom)</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} {{Slovjanske jezyky}} [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Čehija]] s32jrvbmat1b5tdt6o46rfcodt2j079 0 1750 48820 35638 2026-10-17T02:20:49Z Ilja isv 10 /* Rany razvoj */ 48820 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk | name = Srbskohrvatsky | nativename = * {{Jezyky|sh|srpskohrvatski|sh|српскохрватски}} * {{Jezyky|sh|hrvatskosrpski|sh|хрватскосрпски}} | image = Shtokavian subdialects1988 incl Slovenia.png | imagecaption = Izgovori štokavskogo narěčja, ktory jest osnova srbskohrvatskogo jezyka i vsih četyrěh jegovyh standardnyh variantov | states = [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]], [[Hrvatija]], [[Kosovo]] (sporno poznańje), [[Srbija]] | speakers = 19 milionov | date = 2022 | ref = <ref name="e25hbs">{{E25|hbs}}</ref> | script = * [[kirilica]] * [[latinica]] | official = * [[Bosnija i Hercegovina]] * [[Črna Gora]] * [[Hrvatija]] * [[Srbija]] (tož sporno [[Kosovo]]) | standards = * [[Srbsky jezyk|srbsky]] * [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]] * [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] * [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]] | agency = Institut za hrvatsky jezyk i jezykoznavstvo, Komitet za standardizaciju srbskogo jezyka, Institut za jezyky Universiteta v Sarajevu | family = * [[Indoevropejske jezyky]] ** [[Baltoslovjanske jezyky]] *** [[Slovjanske jezyky]] **** [[Južnoslovjanske jezyky]] ***** [[Srbskohrvatsky jezyk]] }} '''Srbskohrvatsky jezyk''', takože '''hrvatskosrbsky''' i '''srbohrvatsky''', jest [[Južnoslovjanske jezyky|južnoslovjansky jezyk]], ktory jest osnovny jezyk v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovině]], [[Črna Gora|Črnoj Gorě]], [[Hrvatija|Hrvatiji]] i [[Srbija|Srbiji]]. Srbskohrvatsky jest mnogocentričny jezyk s 4 vzajemno razumlivymi kniževnymi standardami: [[Srbsky jezyk|srbsky]], [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]], [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] i [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]]. Početkom jezyčnoj standardizacije srbskohrvatskogo byla srědina 19. stolětja, kogdy hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali Viensky kniževny dogovor, do stvorjeńja jednoj državy [[Jugoslavija]]. S samogo početka jestvovali razne srbsky i hrvatsky standardy, jednako obadva byli osnovane na jednom narěčju štokavskogo, iztočnohercegovinskom narěčju. Bosnijsky i črnogorsky standardy srbskohrvatskogo počeli jestvovati poslě razpada Jugoslavije. Srbskohrvatsky jezyk mogut pisati kako [[Latinica|latiniceju]], tako i [[Kirilica|kiriliceju]], ktore jesut ravnolike 1:1. Srbskohrvatsku kirilicu stvoril v 1814 roku srbsky jezykoznavec [[Vuk Karadžić]]. Srbskohrvatsku latinicu stvoril hrvatsky jezykoznavec [[Ljudevit Gaj]] v 1830. godah na osnově češskogo alfabeta. == Nazva == * ''srbskohrvatsky'' ili ''hrvatskosrbsky'' jest tradicijna nazva družnogo jezyka ktora je upotrěbjana podčas cělogo 19. i 20. věka, nazvany po obrubah ili pograničjah regiona kde se govori. * ''srbsky'', ''hrvatsky'', ''bosnijsky'' i ''črnogorsky'' sut nazvy za standardizovane varianty razděljene po etničnyh linijah, oficialne v novonastalyh državah poslě 1990-ih. ''Bosnjačsky'' jest nazva za ''bosnijsky'' ktoru koristajut hrvatski i srbski ideologi jerbo [[Bosnija i Hercegovina]] jest razděljena na trěh glavne narody. * ''hrvatsko-bosnijsko-srbsky'' ({{Lang|en|Croatian-Bosnian-Serbian}}) ili ''bosnijsko-hrvatsko-črnogorsko-srbsky'' ({{Lang|en|Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian}}) se koristajut kak v inozemnom jezykoznavstvu, tak i sudah (zločinci časom požedajut prěvoditeljev i tak izběgavajut sudženja). Kako nazva predolga, najčestěje v akronimah "HBS" ili "BCMS". * "''naš jezyk''" ili "''našky''" neformalno koristajut vsi oni ktori želajut izběgti debatu, ale priznajut družny jezyk. Prěd 19. stolětja razni govory kolektivno sut zvane raznymi imenami: "ilirsky", "slovjansky", "slavonsky", "dalmatinsky", "bosnijsky", "hrvatsky" i "srbsky".<ref>{{Cite journal |author=Kordić, Snježana |author-link=Snježana Kordić |title=Moderne Nationalbezeichnungen und Texte aus vergangenen Jahrhunderten |trans-title=Moderne narodne nazvy i texty v prošlosti |url=http://www.zeitschrift-fuer-balkanologie.de/index.php/zfb/article/view/222/222 |language=de |journal=Zeitschrift für Balkanologie |volume=46 |issue=1 |pages=40–41 |year=2010 |issn=0044-2356 |ssrn=3440016 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=495349 495349]. ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/201058-6 201058-6] |archive-date=1 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175024/http://bib.irb.hr/datoteka/495349.MODERNE_NATIONALBEZEICHNUNGEN.PDF |access-date=11 May 2014 }}</ref> Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. S tomu stvorjena jest i potrěba standardizacije narodnogo jezyka, prědvodžena najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem". Prva upotrěba nazvy "srbskohrvatsky" je v 1824. godu od [[Bratja Grimm|Jakoba Grimma]],<ref>{{Cite journal |last=Lencek |first=Rado |title = A few remarks for the history of the term 'Serbocroatian' language |journal=Zbornik Za Filologiju I Lingvistiku |volume=19 |issue=1 |pages=45–53 |year=1976 |issn=0514-6143 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Pohl |first=Hans-Dieter |editor-last=Ohnheiser |editor-first=Ingeborg |title = Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart : Akten der Tagung aus Anlaß des 25jährigen Bestehens des Instituts für Slawistik an der Universität Innsbruck, Innsbruck, 25. – 27. Mai 1995 |series = Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontan |volume = 4 |publisher = Non Lieu |pages=205–219 |language = de |chapter = Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick |trans-chapter = Serbo-Croatian – Looking backward and forward |location=Innsbruck |year=1996 |oclc=243829127 }}</ref> a popularnost ta nazva je dobyla od slovenačskogo filologa Jerneja Kopitara, ktory je mněval da štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, čini jedinstveny jezyk. Črěz slědujučih nemnogo desetilětij srbskohrvatsky je všel v [[Zagreb]]ske slovniky. Stvorjenjem [[Jugoslavija|Jugoslavije]], srbskohrvatsky je postal oficialnym. Jezyk se neformalno i svobodno mogl zvati narodnymi imenami, ale se ne jesut směli dělati velike razliky. [[Hrvatsky jezyk|Hrvatsky]] i [[Srbsky jezyk|srbsky]] sut se poněkogda domněvali kak zapadny i iztočny varianty. Eventualnym razpadom Jugoslavije, vsaka nova država je razlučila svoj standardny jezyk i medžu jim veličajut razliky, kako i prědpisujut nove "pravilne" zaměny za rěči ktore dumajut "čudže". Zagovorniki družnogo jezyka sut onogda mety agresije nacionalističnogo pogleda da jezyk i narod morajut byti totožny.<ref>{{Cite book|last=Richter Malabotta |first=Melita |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |url=https://archive.org/details/languagediscours00busc |url-access=limited |publisher=Multilingual Matters |page=[https://archive.org/details/languagediscours00busc/page/n86 81] |chapter=Semantics of War in Former Yugoslavia |location=Clevedon |year=2004 |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kordić |first=Snježana |author-link=Snježana Kordić |editor1-last=Ajdačić |editor1-first=Dejan |editor2-last=Lazarević Di Đakomo |editor2-first=Persida |title=U čast Pera Jakobsena: zbornik radova |publisher=SlovoSlavia |pages=225–239 |language=sh |chapter=Ideologija nacionalnog identiteta i nacionalne kulture |trans-chapter=The ideology of national identity and culture |chapter-url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |series=Studia in honorem ; vol. 1 |location=Beograd |year=2010 |isbn=978-86-87807-02-0 |oclc=723062357 |ssrn=3439190 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=522531 522531] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175039/http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF|url-status=live|archive-date=1 June 2012|url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |ref=none}}</ref> == Historija == === Rany razvoj === [[Fajl:Humacka ploca 2v.jpg|thumb|Humačsko tablo (10. stolětje), pisano bosnijskoju kiriliceju]] [[Fajl:Bascanska_ploca.jpg|thumb|Baščansko tablo (12. stolětje), pisano hrvatskoju glagoliceju]] V 9. stolětju byl razvity prvy slovjansky kniževny jezyk, [[Starocrkovnoslovjansky jezyk|starocrkovnoslovjansky]]. To jest byl jezyk liturgije, a iz jega sut adaptovane i različne versije, kako za svoje crkvy, tako za narodnu upotrěbu. Pisany [[Glagolica|glagoliceju]], versija (staro)[[Crkovnoslovjansky jezyk|crkovnoslovjanskogo]] v službě hrvatskoj liturgiji ostala dokolě 19. stolětja. Prvi slědovane nahodky togda blizkyh ale razhodečih jezykah sut iz 10. stolětja, srědnjevěčny teksty pisanyh s pet pisma: [[latinica]], [[glagolica]], rana [[kirilica]], [[bosančica]]/bosanica (bosnijska kirilica) i [[arebica]], poslědnje upotrěbjano od bosnijskyh dvorjanov. Najraněje posvědčenje jest [[Humačsko tablo]] (''Humačka ploča'') na bosnijskoj kirilici, slědujuče Plominski nadpis na hrvatskoj glagolici, Valunsko tablo (''Valunska ploča'') na glagolici i latinici, Župski glagoličny nadpis na glagolici, [[Miroslavljevo evangelje]] (''Miroslavljevo jevanđelje'') na srbskoj kirilici, te najvažněje, [[Baščansko tablo]] (''Bašćanska ploča'') na glagolici i [[Čakavski|čakavskom narěčju]] okolo početka 12. stolětja. Konec 12. i početok 13. stolětja sut viděli "Akt Kulina bana" (''Povelja Kulina bana''), trgovny dogovor iz-medžu [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]] i [[Republika Ragusa|Republike Raguse]], pisany ranym [[Štokavski|štokavskym narěčjem]]; "Vinodolsky svod" i "Istarsky razvod" na čakavskom. V 14. i 15. stolětju narodna narěčja sut ovplyvnili fonologiju, morfologiju, i leksikalne sistemy jezyka, pa religiozne i nereligiozne pěsnje běše komponovane po narodnome narěčju. Togda se načinala i religiozna poezija, pisana od anonimnyh poetov zvanyh "''začinjavci''". Tutoj poetov sut obogatili literarnu produkciju vsih narěčjah, bylo čakavsko, štokavsko ili [[Kajkavski|kajkavsko]].<ref name="encyclopedia">{{Cite book |title=Encyclopedia of the languages of Europe |last=Price |first=Glanville |year=1998 |publisher= Blackwell Publishers Ltd|location=Oxford, UK |isbn=978-0-631-19286-2 |page=425}}</ref> Razkošni teksty crkovnoslovjanskogo, reprezentovany v srbskohrvatskom vernakularu, takož jestvovajut v 14. i 15. stolětju. Znamenity jesut [[Dušanov zakonik]] iz 1349., [[Misal kneza Novaka]] iz 1368., [[Hrvojev misal]] iz 1404., te prva printana kniga, [[Misal po zakonu rimskogo dvora]] iz 1483. goda.<ref name="encyclopedia" /> Najvažněje dělo na štokavskom narěčju byl Vatikansky hrvatsky molitvenik okolo 1400. goda. Najranši slovnik v slovjanskyh jezyka byl ''Bosnijsko-turečsky slovnik'' iz 1631. goda, napisany od bosnijskogo poeta Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi. ====Galerija==== <gallery> Plomin tablet 2.jpg|Plominski nadpis (11. stolětje) Valun tablet.jpg|Valunsko tablo (11. stolětje) The Župa Dubrovačka Glagolitic Inscription.jpg|Župski glagoličny nadpis (11. stolětje) Povelja Kulina bana.jpg|Akt Kulina bana (12. stolětje) Miroslav's Gospel 002.jpg|Miroslavljevo evangelje (12. stolětje) Vinodol.jpg|Vinodolsky svod, 1288 Dušan's Code, Prizren manuscript, 15th c.jpg|Dušanov zakonik, 1349. Novak.jpg|Misal kneza Novaka, 1368. Vatican Croatian Prayer Book.jpg|Vatikansky hrvatsky molitvenik c. 1400. Hrvoje's missal 1.jpg|Hrvojev misal, 1404. Missale Romanum Glagolitice.jpg|Misal po zakonu rimskogo dvora, 1483. Razvod.jpg|Istarsky razvod, kopija iz 1526. </gallery> ===Standardizacija=== [[Fajl:Đuro Daničić - Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika (1882, početna stranica).jpg|thumb|150px|Đuro Daničić, Rěčnik (slovnik) hrvatskogo ili srbskogo jezyka, 1882.]] Črěz historije vsih evropejskyh naroda, tako i južnoslovjanskyh, jezyky sut razvivany samostojno. 19. stolětje znamenuje "narodno vozrodženje" i konstrukcija nacionalnyh država, a s tomu i potrěba standardizacije jednogo narodnogo jezyka. Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. Mnogy srbsky i hrvatsky pisatelji i lingvisti sut mněvali o jedinstvu jihnyh jezyka. Srbskohrvatsky govory sut uže byli podobny, potom polno měšanja govorov jerbo migracij poslě osmanskyh invazij. Štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, jest upotrěbjeny za osnovu budučego standardnogo družnogo jezyka. Ideje o standardizaciji sut prědvodžene najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem" so [[Đuro Daničić|Đurom Daničićem]] i [[Ljudevit Gaj|Ljudevitom Gajem]] na frontu, ktory stvoril srbskohrvatsku latinicu v 1830. godu na osnově češskogo alfabeta, te srbskym jezykoznavcem [[Vuk Karadžić|Vukom Karadžićem]], ktory stvoril srbskohrvatsku kirilicu v 1814. godu. <blockquote>„Mi svi valja da se trudimo, dotle da dotjeramo, da nam jezik u knjigama bude tako jednak, da se svaka knjiga može od slova do slova preštampati od Latinskijeh slova Slavenskima i od Slavenskijeh Latinskima, pa ćemo onda (i samo onda) biti jedan narod i imati jednu književnost...“<ref>{{Cite web |url=https://kovceg.tripod.com/bkd_inerpretacija.htm |title=Tumačenja bečkog književnog dogovora |access-date=10 May 2022}}</ref> –Vuk Karadžić</blockquote> <blockquote>„Ponosimo se i hvalimo Bogu Velikomu, sto mi Hrvati s bratjom Serbljima jedan knjizevni jezik imamo.“<ref>{{Cite web |url=http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401201726/http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |archive-date=1 April 2010 |date=13 September 2007 |title=Pricaj srpskohrvatski da te ceo svet razume |location=Ljubljana |publisher=Mladina |first=Dejan |last=Novačić}}</ref> –Ljudevit Gaj</blockquote> Ljudevit Gaj iz češskogo alfabeta htěl je prějeti i bukvu ''Ě'' (yat) zaradi kompletnogo jednačenja v pisanju različnyh izgovorah (''e'', ''ije'', ''i''), ale mnogy zastupniki tomu sut protivili se, žedajuči potpolnu ortografičnu fonematičnost ("''piši kao što govoriš''" i "''piši za oči, govori za uši''"). ===Viensky kniževny dogovor=== [[Fajl:Vuk Karadzic Kriehuber cropped.jpg|thumb|150px|right|Vuk Karadžić, tvoritelj kirilice]] [[Fajl:Matica, ljudevit gaj.jpg|thumb|100px|left|Ljudevit Gaj, tvoritelj latinice]] 28. marta 1850. hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali [[Viensky kniževny dogovor]], kojim ustanovjena podloga družnom srbskohrvatskom jezyku. Glavni podpisniki sut Vuk Karadžić na srbskoj strany, i [[Ivan Mažuranić]] na hrvatskoj strany. <blockquote>„Znajući da jedan narod treba jednu književnost da ima i po tom sa žalosti gledajući kako nam je književnost raskomadana, ne samo po bukvici nego i po jeziku i pravopisu, sastajali smo se ovijeh dana da se razgovorimo kako bismo se, što se za sad više može, u književnosti složili i ujedinili.“<ref name="Bečki dogovor">{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Književni_dogovor_(1850) |title=Bečki književni dogovor |date=28 March 1850 |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource)}}</ref><div style="float:right;">–Viensky kniževny dogovor</div></blockquote> Dogovor v [[Viena|Vieně]] ([[Avstrijska imperija]]) sut dostignuli osmero južnoslovjanskyh kniževnikov, od ktoryh petero Hrvatov, dvoje Srbov, i jedin Slovenec.<ref>{{Cite web |url=http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030522202343/http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-date=22 May 2003 |date=29 December 2000 |title=Bečka kuća srpskohrvatska |website=Alternative Information Network (AIM) |access-date=10 May 2022}}</ref> Vprvo je opublikovany v Gajevim ''Narodnyh novinah'' (''Narodne novine'') 3. aprilja 1850.<ref>{{Cite journal |url=http://dnc.nsk.hr/Newspapers/LibraryTitle.aspx?id=aa9c639d-4206-42f1-b637-76b8a8bfea04&y=1850&m=4&d=3 |title=Književni dogovor |newspaper=Narodne novine |publication-place=Zagreb |issue=76 |date=3 April 1850 |page=215}}</ref> Objedinjeni jezykoslovci sut prihodili v konkluziju da ne valjaje měšati narěčja i konstruovati novo kojego v narodu nemaje, no odbrati jedno, najrazprostranjeněje i najvyše govorjeno narěčje, že ono bude literaturny jezyk. To bylo štokavsko narěčje [[Ijekavsky akcent|ijekavskogo]] akcenta, v ktorom takože spěvano najmnogo razkošne [[Dubrovnik|dubrovačskogo]] literatur. Radi sbližanja kniževnogo jezyka, hrvatski pisatelji se odrěkli kajkavskogo narěčja, a srbski pisatelji se odrěkli umětnogo [[Slovjanosrbsky jezyk|slovjanosrbskogo jezyka]]. Potom oni provedehu reformy na latinici i kirilici da budu ravnolike. ===Razvoj srbskohrvatskogo=== V několiko slědujučih dekadentah, srbskohrvatsky byvaje akceptovany v světskoj lingvistiki, ale i v městnoj upotrěbě. Hrvatska vlada pozdněje mnogo razprav (od 1847.) oko imena družnogo jezyka Srbov i Hrvatov, 1861. goda prinosi rěšenje da se zove "''jugoslavsky jezyk''". Imperijska Viena ovo ne dozvalja, pa se zval "''hrvatsky ili srbsky''", poka v okupovanoj [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (od 1878. do 1907. goda) se zval "''bosnijsky''". V inozemnom jezykoznavstvu nazva "''srbskohrvatsky''" jestvuje popularna za slovniky (napr. ''Grammatik der serbo-kroatischen Sprache'' iz 1914.), te nakonec dostigaje popularnost i v regionu, kogda jedin slovnik vměsto staroj nazvy ''Gramatika bosnijskogo jezyka'' (od 1890.) nosi nazvu ''Gramatika srbsko-hrvatskogo jezyka'' (od 1908.). Pohodženjem [[Kraljevstvo Srbov, Hrvatov i Slovencev|Kraljevstva Srbov, Hrvatov i Slovencev]] i [[Kraljevstvo Jugoslavije|Kraljevstva Jugoslavije]], srbskohrvatsky byl postal oficijalnim pod imenom "''srbsko-hrvatsko-slovenačsky''", hot [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky ne sut [[Vzajemna razumlivost|vzajemno razumlivy]].<ref name="Busch2004">{{Cite book|last1=Busch|first1=Birgitta|last2=Kelly-Holmes|first2=Helen|title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States|url=https://books.google.com/books?id=MlXQ5zKb_VQC&pg=PA26|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-732-9|pages=26 |quote=the official language of the Kingdom was 'Serbo-Croato-Slovenian'}}</ref><ref>{{Cite book|title=Entangled Histories of the Balkans: Volume One: National Ideologies and Language Policies|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FGmJqMflYgoC&pg=PA371|year=2013|publisher=Koninklijke Brill NV|isbn=978-90-04-25076-5|page=371|editor1-first=Rumen|editor1-last=Daskalov|editor2-first=Tchavdar|editor2-last=Marinov|chapter=Language and Identity: The Fate of Serbo-Croatian|first=Ronelle|last=Alexander|quote=Now, however, the official language of the new state, the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes, bore the unwieldy name Serbo-Croato-Slovene (''srbsko-hrvatsko-slovenački'' or ''srbsko-hrvatsko-slovenski'').}}</ref> Iz-medžu 1941. i 1945., nacistična država marionetka [[Nezavisna Država Hrvatska]] jest odstranjavala "iztočne" (srbske) rěči, prinesla jezyčne zakony o "korenjskom pravopisu" (''korienski pravopis''), silila jezyčny purizm, zatvarjala srbske školy, itak reafirmovala ideologiju samobytnogo hrvatskogo jezyka, v pokušenju kompletne eliminacije internacionalizama i srbizama.<ref>{{Cite book | last=Busch |first=Brigitta |year=2004 |language=de |title=Sprachen im Disput |url=http://heteroglossia.net/fileadmin/user_upload/publication/sprachen_disput.pdf |location=Klagenfurt |publisher=Drava |page=305 |isbn=3-85435-428-2 |access-date=4 February 2013}}</ref><ref name="Crowe2013">{{Cite book|author=David M. Crowe|title=Crimes of State Past and Present: Government-Sponsored Atrocities and International Legal Responses|url=https://books.google.com/books?id=GRTdAAAAQBAJ&pg=PA61|date=13 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-98682-9|pages=61–}}</ref> Nakon [[Druga světova vojna|Drugogo světovogo vojny]] se stvorila [[Socialistična Federalna Republika Jugoslavija]], ktora jestvovala do razpada 1992. goda. [[Makedonsky jezyk|Makedonsky]], [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky jezyky byli deklamovani kako ravnopravni. Sjedinjenost jezyka dodatočno je zaščitil [[Novosadsky dogovor]] (1954. god) iz-medžu 24 srbskyh, hrvatskyh i bosnijskyh pisateljev i lingvistov, ktory je ustavil jedin standard za upotrěbu črěz cělu Jugoslaviju, napravil latinicu i kirilicu, i [[Ijekavsky akcent|ijekavsky]] i [[ekavsky akcent]] ravnopravnymi v vsih aspektah, te dozvolil institucije iz vsih republik da postanovajut družnu terminologiju i pravopis. Takože se rěšiteljno htělo stanuti na konec škodlivom pojavjenju samovoljnogo "prěvodženja" tekstov i považavalo se originalno dělo pisatelja. Medžu podpisnikov sut byli največši lingvistov i pisateljev jugoslavskoj doby, kak [[Ivo Andrić]] i [[Aleksandar Belić]], a podpor dalo ješče 64 kulturnyh i naučnyh rabotnikov, kak [[Miroslav Krleža]].<ref>{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Novosadski_dogovor |title=Novosadski dogovor |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource) |date=10 December 1954}}</ref> 1960. goda stvorjeni sut pravopisny slovniky hrvatskosrbskogo na latinici i ijekavskom akcentu v SR Hrvatiji, te srbskohrvatskogo na kirilici i ekavskom akcentu v SR Srbiji. Něktori hrvatski lingvisti sut myslili da ovo za jih bylo nečestno, te da sili unitarizm jezyka so pristrasntosti ko srbskoj variantu, ačekoli vsi slovniky sut byli jednaky i bočno spisali obě varianty vsih sloves, a daže latinica byla vyše koristana na televizijnyh programah iz Bělgrada, jerbo čestějše prědpočitanja i prestiža v upotrěbě.<ref name=BabHh>{{Cite book|last=Babić |first=Stjepan |year=2004 |language=sh |title=Hrvanja hrvatskoga |trans-title=Croatian Language Quarrels |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |page=36 |isbn=978-953-0-61428-4}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Milutinović, Zoran |title=Review of the Book ''Jezik i nacionalizam'' |journal=[[The Slavonic and East European Review]] |volume=89 |issue=3 |pages=522–523 |year=2011 |url=http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |issn=0037-6795 |oclc=744233642 |id=ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/209925-1 209925-1] |archive-date=2012-10-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004024736/http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |access-date=25 May 2014 }}</ref> Materialy v ''Pravopisnom slovniku'' (''Pravopisni rječnik'') takože byl izključiteljno redagovany v SR Hrvatiji, čto često jest ignorovano od ovyh kritikov.<ref>{{Cite journal|author=Jonke, Ljudevit |title=Drugi i treći sastanak Pravopisne komisije |trans-title=The second and third meeting of The Orthographic Commission |journal=Jezik |volume=4 |issue=2 |page=59 |year=1955 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Jonke, Ljudevit |title=Pravopis hrvatskosrpskoga književnog jezika |trans-title=Serbo-Croatian Spelling-Book |journal=Jezik |volume=9 |issue=2 |pages=57–59 |year=1961 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref> ===Političny razděl jezyka=== <blockquote>„Stranci kada dodju u našu zamlju ... ističu kako im u Zagrebu kažu da odlično govore hrvatski, u Beogradu da odlično govore srpski, a u Sarajevu da odlično govore bosanski, a oni uvijek govore isto. No kako će i jednom stanovniku, recimo, s Posavine, recimo, Hrvatu biti prihvatljiva tvrdnja da on i neki Dalmatinac, da ne kažem i Zagorac govore istim hrvatskim jezikom, a da on i njegov komšija Bošnjak ili Srbin s kojim on svakodnevno komunicira ne govore istim, nego različitim jezicima.“<ref>{{Cite book |last=Greenberg |first=Robert D. |year=2004 |title=Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration |publisher=Oxford University Press |location=New York |page=153 |isbn=9780191514555}}</ref> –Josip Baotić, bosnijsky hrvatsky jezykoslovec</blockquote> [[Fajl:Serbo croatian languages2006.png|thumb|Etnopolitična dělba srbskohrvatskogo jezyka]] Hrvatski intelektuali 1967. goda sut inicializovali ''[[Deklaracija o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka|Deklaraciju o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka]]'', čto byl samo jedin děl onogdašnjih nerěšenyh etničnyh napetostij, imenno hrvatskogo [[MASPOK]] dviženja odnosno hrvatskoj vesny. Deklaracija tvrdi da se principy ravnopravnostij Novosadskogo dogovora ne jesut slědovali v praksě, te da se vodil etatizm, unitarizm i hegemonija srbskogo kniževnogo jezyka. Tuta deklaracija nalegala se na ideju da različny narody morajut iměti različne jezyky, kako je v 19. stolětju observoval [[Karl Marks]]; ta ideja je byvala odrěkana v světu 20. stolětja, kak praksa dokazyva da mnogi mnogocentrični jezyki ne prěčujut jestvovanje narodov (napr. Němci, Avstrijci i Švejcarci, ili Španci, Meksikanci, Čilijci, Kubanci itd.).<ref>{{Cite web |date=18 July 2014 |title=Sveto trojstvo jezika, nacije i države |url=https://bib.irb.hr/datoteka/705823.Intervju__Dani-2014_br892.pdf |publisher=Bosanskohercegovački Dani |location=Sarajevo |page=61 |issn=2232-9978 |access-date=9 August 2014 |language=sh}}</ref> Neky od učestnikov ovogo dviženja poslě sut priznali da ovo jest byl čin političnyh cěljev.<ref name=SOSDekl>{{Cite web|first= |last= |title=SOS ili tek alibi za nasilje nad jezikom |url=http://bib.irb.hr/datoteka/578565.O_Deklaraciji_Forum.jpg |location=Zagreb |publisher=Forum |date=16 March 2012 |pages=38–39 |issn=1848-204X |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/578565 578565] |access-date=2 April 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|first=Holm |last=Sundhaussen |title=Neue Untersuchungen zum destruktiven Potential von Sprache und zur Überlebensfähigkeit multilingualer Staaten |url=http://www.oei.fu-berlin.de/media/publikationen/boi/boi_17/03_sundhaussen.pdf |language=de |journal=Forum |volume=17 |page=8 |year=2001 |access-date= 2 September 2013}}</ref> Mnogi inozemni, ale i hrvatski lingvisti sut viděli jugoslavsku jezyčnu politiku kako jednu od najdemokratičnějših v Evropě.<ref>{{Cite book|last=Kovačec |first=August |editor-last=Milorad |editor-first=Pupovac (ur.) |title=Jezici i politike: jezična politika u višejezičnim zajednicama |chapter=Jezici narodnosti i etničkih skupina u SFRJ |series=Biblioteka Naše teme |publisher=Centar CK SKH |page=57 |location=Zagreb |year=1988 |oclc=438275832 }}</ref><ref>{{Cite book |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |publisher=Multilingual Matters |pages=51, 54, 59 |location=Clevedon |year=2004 |language=en |isbn= |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mappes-Niediek |first=Norbert |year=2005 |language=de |title=Die Ethno-Falle: der Balkan-Konflikt und was Europa daraus lernen kann |location=Berlin |publisher=Christoph Links Verlag |pages=18, 64 |isbn=978-3-86153-367-2 |oclc=61665869}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gröschel |first=Bernhard |year=2009 |language=de |title=Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit |series=Lincom Studies in Slavic Linguistics ; vol 34 |location=München |publisher=Lincom Europa |page=72 |isbn=978-3-929075-79-3 |oclc=428012015}}</ref> Jejin glavny iniciator byl [[Dalibor Brozović]], ktory je črěz vrěme měnjal svoju poziciju iz-medžu podpora egzistencije srbskohrvatskogo jezyka (kde sut kako v [[Anglijsky jezyk|anglijskom]], [[Špansky jezyk|španskom]], [[Francuzsky jezyk|francuzskom]], [[Němečsky jezyk|němečskom]] itd., hrvatsky i srbsky standardne varianty jednogo mnogocentričnogo jezyka) i koncepcije "''srědnjejužnoslovjanskogo dijasistemy''" v kojem hrvatsky jest vlastny jezyk, kompletno različny srbskom.<ref name="Brozovic1965">{{Cite journal|author=Brozović, Dalibor |title=O problemima varijanata |journal=Jezik |location=Zagreb |volume=13 |issue=2 |page=38 |year=1965 |issn=0021-6925}}</ref><ref name="Brozovic1988">{{Cite book |last=Brozović |first=Dalibor |title=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski : izdavak iz II. izdanja Enciklopedije Jugoslavije |publisher=Jugoslavenski Leksikografski Zavod "Miroslav Krleža" |page=102 |chapter=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski |url= |location=Zagreb |year=1988 |isbn=86-7053-014-7 |oclc=645757653}}</ref> Od razpada Jugoslavije 1990-ih godov, byl je jedin od glavnyh privržencev jezyčnogo purizma. Kolo žestoke vojny 1990-ih, nacionalistični ideologi sut počeli ubědživanje da govor, pa i pismo, dokazyvaje něčiju prinaležnost tomu narodu. Srbsky nacionalisti izmysljajut da vsi ktori govoret štokavskym narěčjem jesut zabludni [[Srbi]] (ili da sut [[Hrvati]] i [[Bosnjaki]] [[Katolicizm|po-katolčeny]] i [[Islam|po-islamčeny]] Srbi). Hrvatski nacionalisti opet napirajut ekstremistični jezyčny purizm, ješče několikokratno "prěvodet" i subtitlajut srbskyh filmy, čto bude izsmějivano v publikě. Dělba se dělaje tako da kogda kakykoli izraz imaje dva sinonimov, jedin je proglašeny "hrvatsky", a drugy "srbsky". Bosnjačsky lingvisti objasnjavajut da "''srbsko-hrvatsky''" jest opasna sintagma kako ne vključajut Bosnjakov i "''bosnijsky''" v nazvu, čto naznačet nejestvovanje Bosnjakov v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]. Tuta nazva jest sporna za nektore Hrvatov i Srbov ktory go nazyvajut "''bosnjačsky''" po etničnom označenju Bosnjakov zato že tvrdet "''bosnijsky''" nepravilno označava jezyk kako jedin jezyk vsih žitelja Bosnije i Hercegovine, hot bosnjačsky lingvisti zastupajut nazvu "''bosnijsky''" zato že ona jest historična nazva jezyka i že jesut tak nazyvali njihnogo jezyk vsegda. Črnogorsky lingvisti takože sut standardizovali vlastny jezyk stvorjenjem nezaležne [[Črna Gora|Črne Gore]], i vvedli dvě kombinovane fonemy za pisanje jihnogo ijekavskogo govora (''{{-|S+J{{=}}Ś}}'' i ''{{-|Z+J{{=}}Ź}}''). ===Sejčasna situacija=== <blockquote>„Kad nekoliko naroda ili država govori zajedničkim jezikom, lingvisti ne nabrajaju u nazivu jezika sve te narode jer bi to bio predugačak naziv... U našem slučaju lingvisti su uveli u 19. stoljeću dvodijelni naziv, i današnji lingvisti su ga naslijedili kao što su današnji kemičari naslijedili nazive u kemiji, ili kao što su američki lingvisti naslijedili naziv za njihov jezik. Dvodijelnim modelom naziva imenuju se rubovi jezika, a središnju zonu i nije nužno imenovati kad se znaju rubovi. To je isto kao i kod naziva [[Indoevropejske jezyky|indoevropski]], imenovani su rubovi, a središnja zona armenski i perzijski nisu. Moram istaknuti da svi ti nazivi obavezuju samo lingviste, a ne i obične ljude, oni mogu zvati jezik kako god žele, a i ne moraju ga nikako zvati.“<ref>{{Cite web |url=http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025070626/http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |archive-date=25 October 2012 |date=22 October 2012 |first=Anes |last=Osmić |title=Jezik, nacija i laži}}</ref> –[[Snježana Kordić]] o srpskohrvatskom jezyku</blockquote> [[Fajl:Klasična gimnazija Travnik0496.jpg|thumb|"Dvě školy pod jednoju strěhoju" v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]: prava strana sodrživa hrvatske studentov, lěva sodrživa bosnjačske studentov. Děti ktori govoret jednaky jezyk sut učeny po različnom kurikulumu.]] Dnešnji govorniki obyčno jezyk ne nazyvajut srbskohrvatskym, ale večinstvo naroda ne protivrěčujet vzajemnu razumlivost i dobro se razumějut. Tipično se ne koristajut neologizmy, pomimo naporov da se varianty čto vyše različajut. Srbskohrvatsky jest i nadalje učeny v inozemstvu (Cambridge, Oxford, Sorbonne, itd.), pod nazvoju "''bosnijsko-hrvatsko-srbsky jezyk''".<ref>{{Cite journal |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/soci-2021-0007/html?lang=en |title=Pluricentricity in the classroom: the Serbo-Croatian language issue for foreign language teaching at higher education institutions worldwide |first=Jelena |last=Ćalić |journal=Sociolinguistica |doi=10.1515/soci-2021-0007 |volume=35 |issue=1 |publisher=De Gruyter |date=2021-11-18 |access-date=2023-01-12 |language=en}}</ref> Medžunarodny tribunal za vojenne zločiny v byvšej Jugoslaviji oficialno koristaje nazvu "''bosnijsky, hrvatsky ili srbsky jezyk''" (BHS).<ref>{{Cite web |url=https://www.icty.org/bcs |title=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |publisher=Ujedinjene nacije |access-date=12 May 2022}}</ref> [[SIL International]] sortuje go kako "makrojezyk" so [[ISO 639-1]] kodom [sh] i [[ISO 639-3|-3]] kodom [hbs].<ref>{{Cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/hbs |title=ISO 639-3 Registration Authority |access-date=12 May 2022}}</ref> [[Evropejska unija]] je prosila [[Hrvatija|Hrvatiju]] da se vrati srbskohrvatsky jezyk zaradi administrativnyh uščedah, da se ne dělajut "prěvodženja" ako i kogda [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]] i [[Srbija]] pristupet do EU. Hrvatija to jest odbila i argumentovala da Hrvati ne by byli privoljany vhodženju ka EU, ako jim se jezyk bude zval srbskohrvatsky.<ref>{{Cite web |url=https://euobserver.com/news/31340 |last=Palokaj |first=Augustin |title=Croatian to Become 24th EU Language |website=EUobserver |date=24 November 2010 |access-date=12 May 2022}}</ref> V 2017. godu, točno 50 godov poslě ''Deklaracije o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka'', je opublikovana ''[[Deklaracija o družnom jezyku]]''. Ova deklaracija nalagaje da Hrvati, Srbi, Bosnjaki i Črnogorjani imajut jedin družny mnogocentričny jezyk. Ukazyva na negativne poslědice jezyčnyh politiky, kako je izražanje postalo kriterij za pokazyvanje etnonacionalistične lojalnosti.<ref>{{Cite web |last=Bahrer |first=Manuel |date=1 October 2018 |title=Zajednički jezik nema veze s Jugoslavijom |trans-title=The Common Language Has Nothing to Do With Yugoslavia |language=sh |url=http://bib.irb.hr/datoteka/965944.Intervju-Kosmo-2018.png |publisher=Kosmo |location=Wienna |access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nikola|last=Vučić|title=Bosanski, srpski, hrvatski i "logika sirovog nacionalizma"|trans-title=Bosnian, Serbian, Croatian and "the Logic of Crude Nationalism"|language=sh|work=TV news Dnevnik u 19|url=http://ba.n1info.com/a297253/Vijesti/Vijesti/Izjasnjavanje-roditelja-o-jeziku-u-sarajevskim-skolama.html|publisher=N1 (TV channel)|date=14 December 2018|access-date=18 June 2019}} 2:13 min</ref><ref>{{Cite web|first=Paula|last=Bobanović|date=14 April 2018|title=Chomsky: Hrvati, Srbi i Bošnjaci govore isti jezik|trans-title=Chomsky: Croats, Serbs and Bosniaks Speak the Same Language|language=sh|url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|publisher=Express.hr|location=Zagreb|archive-date=4 May 2018|archive-url=https://www.webcitation.org/6zAC0M0b0?url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref> Tvrdi da jezyk i narod ne morajut byti totožny, ale da vsaka država može kodifikovati vlastnu variant družnogo jezyka, te da vse četyri varianty uživajut ravnopravny status.<ref>{{Cite web|first=Jakov|last=Avram|title=Jezik, Deklaracija i politika|trans-title=Language, Declaration and Politics|language=sh|work=TV show Kontekst|url=http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|publisher=Al Jazeera|date=30 March 2017|archive-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401174913/http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|url-status=live|access-date=18 June 2019}} [https://www.youtube.com/watch?v=aOR5VWn5EMs Alt URL] min 21.42</ref> Pozyvaje na likvidovanje vsih form lingvistične segregacije v edukacijnom sektoru i javnyh institucijah. Advokatuje svobodu individualnogo izbora i považanje lingvistične različnosti. Ova deklaracija je podpisana od strany vyše od 200 vidnyh pisateljev, jezykoznavcev, naučnikov, aktivistov, žurnalistov i drugyh publičnyh ekspertov. Kogda běše izdana, podpisana od vyše od 10,000 ljudij iz regiona.<ref name="MiaDuhacek">{{Cite web|first1=Goran|last1=Duhaček|first2=Mija|last2=Pavliša|date=28 March 2017|title=Deklaracija o zajedničkom jeziku uzbunit će duhove; evo što kažu njeni potpisnici|trans-title=The Declaration on the Common Language Will Alert the Spirits; Here's What Its Signatories Say|language=sh|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|publisher=T-portal|location=Zagreb|issn=1334-3130|archive-date=23 May 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6qfzR9hwy?url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zanelli |first=Aldo |year=2018 |title=Eine Analyse der Metaphern in der kroatischen Linguistikfachzeitschrift Jezik von 1991 bis 1997 |trans-title=Analysis of Metaphors in Croatian Linguistic Journal ''Language'' from 1991 to 1997 |language=de |series=Studien zur Slavistik ; 41 |location=Hamburg |publisher=Dr. Kovač |pages=83 |isbn=978-3-8300-9773-0 |oclc=1023608613}} [http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=001013945 (NSK)]. [https://koha.ffzg.hr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=385977 (FFZG)]</ref><ref>{{Cite web |first=Amir |last=Zukić |title=Gošća Pressinga Snježana Kordić |trans-title=Snježana Kordić – Guest of Pressing |language=sh |work=TV show Pressing |url=https://www.youtube.com/watch?v=Lwvedwnv24U|publisher=N1 (TV channel) |date=29 March 2017 |access-date=18 June 2019 |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/935979 935979]}} 53:15 min</ref> ==Demografija== [[Fajl:Map of Serbo-Croatian language.png|thumbnail|300px|{{Legend|#004DFF|Državy kde jedna standardna forma srbskohrvatskogo jest oficialny jezyk.}} {{Legend|#88C4FF|Državy kde jedna ili vyše standardnyh form srbskohrvatskogo sut jezyky menšinstva.}}]] Čislo govoriteljev srbskohrvatskogo jezyka, odnosno 'bosnijskogo', 'hrvatskogo', 'srbskogo' i 'črnogorskogo', ranguje iz-medžu 16 i 21 milionov. Deklamovanyh govoriteljev srbskogo jest okolo 9.5 mil., prěvažno v [[Srbija|Srbiji]] (6.7 mil.), [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (1.4 mil.) i [[Črna Gora|Črnoj Gori]] (0.4 mil.). Srbskyh menšinstv imaje sporno poznano [[Kosovo]] (70~100 tyseče<ref>{{Cite book|last1=Ramet|first1=Sabrina P.|url=https://books.google.com/books?id=FpEwDQAAQBAJ&pg=PA267|title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe|last2=Valenta|first2=Marko|date=2016-09-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-98277-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-11-07|title=Kosovo's Demographic Destiny Looks Eerily Familiar|url=https://balkaninsight.com/2019/11/07/kosovos-demographic-destiny-looks-eerily-familiar/|access-date=2021-06-29|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref>), [[Sěverna Makedonija]] i [[Rumunija]]. Srbija imaje okolo 760,000 govoriteljev srbskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov v [[Vojvodina|Vojvodini]] i okolo 400,000 Romov. Deklamovanyh govoriteljev hrvatskogo jest ugrubo 4.8 mil., čislivši okolo 3.7 mil. v [[Hrvatija|Hrvatiji]] i okolo 575,000 v Bosniji i Hercegovini. Hrvatija imaje okolo 170,000 govoriteljev hrvatskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov i Italijanov. Deklamovanyh govoriteljev bosnijskogo jest okolo 2.2 mil., prěvažno Bosnjakov, čislivši okolo 220,000 v Srbiji i Črnoj Gori. Večinstvo Črnogorjanov deklamuje srbsky kak svojim jezykom, ale relativno novy črnogorsky standard imaje krěpky institucijsky podpor. Okolo 16.2% měščanstva deklamuje jedin, družny (srbskohrvatsky) jezyk kak svojim jeyzkom, čto jest daleko najvyše od ove četyri držav.<ref>{{Cite web|url=http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/#.VEJZhvmUca4 |title=Pobjeda |publisher=Pobjeda.me |access-date=2015-01-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022053115/http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/ |archive-date=2014-10-22 }}</ref> Srbskohrvatsky jest drugy jezyk [[Slovenci|Slovencev]] i [[Makedonci|Makedoncev]], osoblivo onyh rodženyh za vrěmena Jugoslavije. Prinajmenje 2 mil. od mnogo milionov ljudi v diaspory umě govoriti nektoru formu srbskohrvatskogo. Najvyše jih jest v [[Avstralija|Avstraliji]], [[Avstrija|Avstriji]], [[Brazilija|Braziliji]], [[Čile]]tu, [[Italija|Italiji]], [[Kanada|Kanadi]], [[Němcija|Němciji]], [[Sjedinjene štaty Ameriky|Sjedinjenyh štatah Ameriky]], [[Švecija|Šveciji]] i [[Vugrija|Vugriji]]. ==Narěčja== [[Fajl:Serbo croatian dialects historical distribution 2.png|thumb|left|Věrojetna distribucija glavnyh narěčja v Hrvatiji, Bosniji i Hercegovini, Srbiji i Črnoj Gori prědže migracij v 16. stolětju.]] Južnoslovjanske jezyky historično sut tvorili dialektičny kontinuum; vsaky dialekt je podobny susědnomu, a različja rastut s udaljenostju. Migracije poslě osmanskyh invazij na Balkanov (16.-18. stolětje) izhodili sut ogromnym izměščenjem žiteljev i prělomom ovogo dialektičnogo kontinuuma. Prědže invazij, [[štokavsko narěčje]] je pokryvalo večinstva Bosnije i Hercegovine, Črne Gore i Srbije, kako i vozhodny [[Slavonija|slavonsky]] děl Hrvatije i teritoriju [[Republika Ragusa|Republike Raguse]] (dnešnjego [[Dubrovnik]]a). Množstvo migracij v 20. stolětju takože sut pomogli razširjenju štokavskogo narěčja i smenšili dialektične razliky. Primarne narěčja sut imenovana po izgovoru občego pytanja "čto": štokavsko jest "''što''" (ili "''šta''"), čakavsko jest "''ča''" (ili "''ca''") i kajkavsko jest "''kaj''" (ili "''kej''"). Tuta narěčja sodrživajut množstvo "pod-narěčja" (sub-dialektov) i govorov. Vse standardizovane formy srbskohrvatskogo sut osnovany na iztočnohercegovinskom sub-dialektu [[Štokavsko narěčje|štokavskogo narěčja]]. Ine narěčja ne sut učena v školah ili upotrěbjana v državnyh medijah. Torlačsko narěčje često dodavano v spisku, ale obslědovanja pokazyvajut da ono jest prohodno narěčje iz-medžu štokavskogo i bulgarsko-makedonskyh dialektah, te ni jest mnogo razumlivo. Svojevrěmenno štokavsko narěčje vse vyše zaměnjaje druge narěčja, pa dnes zajmaje prědhodno čakavske i kajkavske teritorije, osoblivo v urbanyh městnostah. Čakavsko narěčje je sejčas vtiskano na izolovane hrvatske ostrovy i [[Istra|istransko poluostrov]]. Kajkavsko narěčje jest blizko [[Slovenačsky jezyk|slovenačskomu jezyku]]. Obě kajkavsko i čakavsko narěčje povrěmenno sut viděne kako sobstvene mikrojezyky ili regiolekty od strany nektoryh jezykoslovcev, kako imajut menšu vzajemnu razumlivost so štokavskim. Različja iz-medžu ovyh narěčij mogut se viděti na [[Šlajherova basnj|Šlajherovoj basnji]]: {{Clear}} {| cellpadding="4" style="width: 100%;" !novoštokavsky !staroštokavsky !čakavsky !kajkavsky !medžuslovjansky |- |<poem> Óvca i kònji Óvca koja níje ìmala vȕnē vȉd(j)ela je kònje na br(ij)égu. Jèdan je òd njīh vȗkao téška kȍla, drȕgī je nòsio vèliku vrȅću, a trȅćī je nòsio čòv(j)eka. Óvca rȅče kònjima: «Sȑce me bòlī glȅdajūći čòv(j)eka kako jȁšē na kònju». A kònji rȅkoše: «Slȕšāj, ȏvco, nȃs sȑca bòlē kada vȉdīmo da čòv(j)ek, gospòdār, rȃdī vȕnu od ovácā i prȁvī òd(j)eću zá se. I ȍndā óvca nȇmā vȉše vȕnē. Čȗvši tō, óvca pȍb(j)eže ȕ polje. </poem> |<poem> Óvca i kònji Óvca kòjā nî ìmala vȕnē vȉdla kònje na brîgu. Jèdān od njȉjū vũkō tȇška kȍla, drȕgī nosȉjo vȅlikū vrȅću, a trȅćī nosȉjo čovȉka. Óvca kȃza kȍnjima: «Svȅ me bolĩ kad glȅdām kako čòvik na kònju jȁšī». A kònji kāzȁše: «Slȕšāj, ȏvco, nãs sȑca bolũ kad vȉdīmo da čòvik, gȁzda, prȁvī vȕnu od ovãc i prȁvī rȍbu zá se od njẽ. I ȍndā ōvcȁ néma vȉšē vȕnē. Kad tȏ čȕ ōvcȁ, ȕteče ȕ polje. </poem> |<poem> Ovcȁ i konjı̏ Ovcȁ kȃ ni imȅla vȕni vȉdela je konjȉ na brȇge. Jedȃn je vȗkal tȇški vȏz, drȕgi je nosîl vȅlu vrȅt'u, a trȅt'i je nosîl čovȅka. Ovcȁ je reklȁ konjȇn: «Sȑce me bolĩ dok glȅdan čovȅka kako jȁše na konjȅ». A konjȉ su reklȉ: «Poslȕšaj, ovcȁ, nȃs sȑca bolẽ kad vȉdimo da čovȅk, gospodãr dȅla vȕnu od ovãc i dȅla rȍbu zȃ se. I ȍnda ovcȁ nĩma vȉše vȕni. Kad je tȏ čȕla, ovcȁ je pobȅgla va pȍje. </poem> |<poem> õfca i kȍjni õfca tera nı̃je imȅ̩la vȕne vȉdla je kȍjne na briẽgu. Jȇn od nîh je vlẽ̩ke̩l tẽška kȍla, drȕgi je nȍsil vȅliku vrȅ̩ču, a trẽjti je nȍsil čovȅ̩ka. õfca je rȇkla kȍjnem: «Sȑce me bolĩ kad vîdim čovȅka kak jȃše na kȍjnu». A kȍjni su rȇkli: «Poslȕhni, õfca, nȃs sȑca bolĩju kad vîdime da čȍve̩k, gospodãr, dȇ̩la vȕnu ot õfci i dȇ̩la oblȅ̩ku zȃ se. I ȏnda õfca nȇma vȉše vȕne. Kad je to čȗla, õfca je pobȇ̩gla f pȍlje. </poem> |<poem> Ovca i konji Ovca ktora ne iměla volny viděla je konjev na gorkě. Jedin od jih je vlačil težky vagon, drugy je nosil veliku vrěču, a tretji je nosil člověka. Ovca povědaše konjam: «Srdce me boli gledeči člověka kako jezdi na konju.» A konji kazaše: «Slušaj, ovco, nas srdca bolet kogda vidimo da člověk, gospodar, rabi volnu od ovc i děla odědžu za se. I potom ovca nemaje vyše volny. Slyšavši to, ovca izběžeše v polje. </poem> |} ===Izgovory bukvy {{-|Ѣ}} (jat)=== [[Fajl:Serbo-Croatian dialects.png|thumb|200px|Dnešnja distribucija tri {{-|Ѣ}} (''jat'') izgovorov v srbskohrvatskom: {{Legenda|#ffff80|ijekavsky}} {{Legenda|#3e9eff|ekavsky}} {{Legenda|#ff7d7d|ikavsky}}]] [[Fajl:Drina Sa Denifine cigar pack wt Serb Cro Bos lg warn label.png|thumb|200px|"Trojezyčny" nadpis na krabkě cigaret - vse tri jednaky]] Serija izoglosy prěhodi glavne dialekty. Moderni izgovory dolgogo [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo]] samoglasky ''jat'' ({{-|Ѣ / *ě}}) variuje v lokaciji. V srbskohrvatskyh dialektov može se izgovarjati kako /i/, /e/, /ije/ (i kratkym /je/). Městne variete izgovorov nazvany sgodno - ''i'' ikavsky; ''e'' ekavsky; ''ije/je'' ijekavsky. Pisemny ekavsky i ikavsky ne različajut iz-mědžu kratkogo i dolgogo izgovora, dok ijekavsky različaje so ''ije'' i ''je''. Standardni hrvatsky, bosnijsky i črnogorsky sut osnovany na ijekavskom izgovoru, a srbsky glavno poljzuje ekavsky i menje ijekavsky. Ikavsky izgovor se ne koristaje v nijednom standardnom jezyku i jegovo uživanje opadaje. Ikavsky v boljšesti koristaje se v zapadnoj Hrvatiji i sěvernoj Srbiji. Ekavsky se koristaje pokromě štokavskogo v Srbiji, takože v kajkavskom dialektu v Hrvatiji. Ijekavsky izgovor jest najrazširjenějši. Izključenja egzistujut vnutri izgovorov - napr. něktore rěči v ijekavskom koristajut ekavske i ikavske formy (''htio'' vměsto ''htjeo''; ''vidio'' vměsto ''vidjeo''). Ikavsky takože někogda koristaje ijekavske formy (''prijelaz'' vměsto ''prilaz''), a ekavsky někogda koristaje ikavske formy (''potiče'' vměsto ''poteče''). {| class="wikitable" |- !medžuslovjansky !prědok !ekavsky !ikavsky !ijekavsky !ijekavsky razvoj |- |krasny |*lěp |lep |lip |lijep | rowspan="2"| dolgy ''ě'' → ''ije'' |- |čas/vrěme |*vrěme |vreme |vrime |vrijeme |- |věra |*věra |vera |vira |vjera |kratky ''ě'' → ''je'' |- |prěprava |*prělaz |prelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |''pr'' + dolgy ''ě'' → ''prije'' |- |razy/vrěmena |*vrěmena |vremena |vrimena |vremena | rowspan="2"| ''r'' + kratky ''ě'' → ''re'' |- |trěbati |*trěbati |trebati |tribat(i) |trebati |- |grěti |*grějati |grejati |grijati |grijati |''r'' + kratky ''ě'' → ''ri'' |- |viděl |*viděl |video |vidio |vidio |''ěl'' → ''io'' |- |selo |*selo |selo |selo |selo |''e'' v korenju, ne ''ě'' |} ==Pismo== V historiji upotrěbjali se mnoge pisma: * varianty latinskogo i grečskogo alfabeta * [[glagolica]] * [[kirilica]] * [[arebica]] (arabsko pismo) Dnes se koristaje [[latinica]] i [[kirilica]] standardizovane v 19. stolětju. Obadva sostojet se od 30 bukv. Latinica se nazyvaje po prvyh četyri bukv: ''a, b, c, d'' - abeceda; kirilica se po prve dvě bukv: ''az, buki'' nazyvaje "azbuka". Mogut se transliterovati jedna v drugu ravnoliko. Latinica je oficialna v vsim državah i popularněje pismo, a kirilica je oficialna v vsim pokromě Hrvatije i koristaje se primarno v Srbiji. ===Latinica=== Gajeva versija latinice ktoru razvil Ljudevit Gaj dobyla je svoju konečnu formu kogda je za svoje ime Đuro Daničić ''{{-|dj}}'' prěměnio v ''{{-|đ}}'', uz 27 prostějših i 3 dvojnyh bukv. [[Slovenačsky jezyk]] koristaje podobno pismo. Kombinovani dijagrafi ''{{-|Dž}}'', ''{{-|Lj}}'' i ''{{-|Nj}}'' pišut se kako jedna bukva. Unikod imaje jednodělne simboly {{-|DŽ (Dž, dž), LJ (Lj, lj), NJ (Nj, nj)}} za tute bukvy, ale se one velmi rědko koristajut, ako li voobče. {| class="wikitable" caption="Poredok abecede" |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|I }} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} || {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|Š}} || {{-|š}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} |- | {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} || {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} |} ===Kirilica=== Kirilicu za srbskohrvatsky jezyk je razvil Vuk Karadžić. Vsaka bukva imaje jedin glas i potpolnu ortografičnu fonematičnost. [[Makedonsky jezyk]] koristaje podobno pismo. {| class="wikitable" caption="Poredok azbuke" |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} || {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|I}} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} || {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} |- | {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Š}} || {{-|š}} |} ==Gramatika== [[Fajl:Gramatika i stilistika hrvatskoga ili srpskoga knjizevnoga jezika.JPG|thumb|200px|Tomislav Maretić, Gramatika i stiljistika hrvatskogo ili srbskogo kniževnogo jezyka, 1899.]] Podobno inym slovjanskym jezykam, srbskohrvatski imenniky imajut tri rody (mužsky, žensky, srědnji), dva čisla (jednina, množina) i sedm padežev (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokativ, instrumental). Rodne različnosti pojavjajut se i v jednině i množině (čto ne jest slučaj napr. v [[Russky jezyk|russkom]], ili v čakavskom narěčju, čestično). Srbskohrvatski imenniky, zaimenniky, pridavniky i něktori čislovniky sklanjajut se po sedm padežah, naslědivši jih od [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo jezyka]]. V modernom štokavskom narěčju, medžutym, lokativ je skoro stopjeny v dativ (jedino različje obyčno jest v akcentu): * Instrumental, dativ i lokativ vsih imennikov i pridavnikov identičny sut v množině: ''ženama, ženama, ženama; očima, očima, očima; riječima, riječima, riječima''. * Genitiv v jednině i množině immenikov mužskogo i srědnjego roda identičny sut ortografično, no različajut se v akcentuaciji (napr. ''seljáka, seljaka''), kromě slučaja kde se v množině pojavja "nepostojannogo a" ktorogo nemaje v jednině (napr. ''kapitalizma, kapitalizama''). * Stary instrumentalny sufiks "''ju''" ženskogo korenjskogo konsonanta i poněkogda v množině genitiva ženskyh immenikov sklanja se v "''i''" (napr. ''noći'' a ne ''noćju'', ''borbi'' a ne ''boraba'', itd). * Skoro vsi čislovniky ne sut sklonjivi v štokavskom narěčju, a čislovniky poslě prědložnikov se ne sklanjajut ješče dolgo vrěmena. Pridavniky se uměščajut prěd imenniky ktore modifikujut, čislom i padežem morajut se suglaset s imennikom. Jestvuje sedm vrěmena za časovanje glagolov (perfekt, imperfekt, pluskvamperfekt, aorist, prezent, futur prvy, futur drugy) i tri metod (indikativ, imperativ, kondicional). Aorist, imperfekt i pluskvamperfekt tipično se koristaje jedino v štokavskom pisanju. Kako i vse druge slovjanske jezyky, srbskohrvatsky takože različaje medžu glagolami sovršenogo i nesovršenogo vida. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Vněšnje linky == {{Prěvod|en|Serbo-Croatian}} {{Vikipedija na jezyku|sh}} {{Slovjanske jezyky}} {{Članok s zvězdoju}} [[Kategorija:Srbskohrvatsky jezyk| ]] [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Jugoslavija]] b2f78rcutnim7y0vur9uwdexprpdo98 48821 48820 2026-10-17T02:24:25Z Ilja isv 10 /* Rany razvoj */ 48821 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk | name = Srbskohrvatsky | nativename = * {{Jezyky|sh|srpskohrvatski|sh|српскохрватски}} * {{Jezyky|sh|hrvatskosrpski|sh|хрватскосрпски}} | image = Shtokavian subdialects1988 incl Slovenia.png | imagecaption = Izgovori štokavskogo narěčja, ktory jest osnova srbskohrvatskogo jezyka i vsih četyrěh jegovyh standardnyh variantov | states = [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]], [[Hrvatija]], [[Kosovo]] (sporno poznańje), [[Srbija]] | speakers = 19 milionov | date = 2022 | ref = <ref name="e25hbs">{{E25|hbs}}</ref> | script = * [[kirilica]] * [[latinica]] | official = * [[Bosnija i Hercegovina]] * [[Črna Gora]] * [[Hrvatija]] * [[Srbija]] (tož sporno [[Kosovo]]) | standards = * [[Srbsky jezyk|srbsky]] * [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]] * [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] * [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]] | agency = Institut za hrvatsky jezyk i jezykoznavstvo, Komitet za standardizaciju srbskogo jezyka, Institut za jezyky Universiteta v Sarajevu | family = * [[Indoevropejske jezyky]] ** [[Baltoslovjanske jezyky]] *** [[Slovjanske jezyky]] **** [[Južnoslovjanske jezyky]] ***** [[Srbskohrvatsky jezyk]] }} '''Srbskohrvatsky jezyk''', takože '''hrvatskosrbsky''' i '''srbohrvatsky''', jest [[Južnoslovjanske jezyky|južnoslovjansky jezyk]], ktory jest osnovny jezyk v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovině]], [[Črna Gora|Črnoj Gorě]], [[Hrvatija|Hrvatiji]] i [[Srbija|Srbiji]]. Srbskohrvatsky jest mnogocentričny jezyk s 4 vzajemno razumlivymi kniževnymi standardami: [[Srbsky jezyk|srbsky]], [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]], [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] i [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]]. Početkom jezyčnoj standardizacije srbskohrvatskogo byla srědina 19. stolětja, kogdy hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali Viensky kniževny dogovor, do stvorjeńja jednoj državy [[Jugoslavija]]. S samogo početka jestvovali razne srbsky i hrvatsky standardy, jednako obadva byli osnovane na jednom narěčju štokavskogo, iztočnohercegovinskom narěčju. Bosnijsky i črnogorsky standardy srbskohrvatskogo počeli jestvovati poslě razpada Jugoslavije. Srbskohrvatsky jezyk mogut pisati kako [[Latinica|latiniceju]], tako i [[Kirilica|kiriliceju]], ktore jesut ravnolike 1:1. Srbskohrvatsku kirilicu stvoril v 1814 roku srbsky jezykoznavec [[Vuk Karadžić]]. Srbskohrvatsku latinicu stvoril hrvatsky jezykoznavec [[Ljudevit Gaj]] v 1830. godah na osnově češskogo alfabeta. == Nazva == * ''srbskohrvatsky'' ili ''hrvatskosrbsky'' jest tradicijna nazva družnogo jezyka ktora je upotrěbjana podčas cělogo 19. i 20. věka, nazvany po obrubah ili pograničjah regiona kde se govori. * ''srbsky'', ''hrvatsky'', ''bosnijsky'' i ''črnogorsky'' sut nazvy za standardizovane varianty razděljene po etničnyh linijah, oficialne v novonastalyh državah poslě 1990-ih. ''Bosnjačsky'' jest nazva za ''bosnijsky'' ktoru koristajut hrvatski i srbski ideologi jerbo [[Bosnija i Hercegovina]] jest razděljena na trěh glavne narody. * ''hrvatsko-bosnijsko-srbsky'' ({{Lang|en|Croatian-Bosnian-Serbian}}) ili ''bosnijsko-hrvatsko-črnogorsko-srbsky'' ({{Lang|en|Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian}}) se koristajut kak v inozemnom jezykoznavstvu, tak i sudah (zločinci časom požedajut prěvoditeljev i tak izběgavajut sudženja). Kako nazva predolga, najčestěje v akronimah "HBS" ili "BCMS". * "''naš jezyk''" ili "''našky''" neformalno koristajut vsi oni ktori želajut izběgti debatu, ale priznajut družny jezyk. Prěd 19. stolětja razni govory kolektivno sut zvane raznymi imenami: "ilirsky", "slovjansky", "slavonsky", "dalmatinsky", "bosnijsky", "hrvatsky" i "srbsky".<ref>{{Cite journal |author=Kordić, Snježana |author-link=Snježana Kordić |title=Moderne Nationalbezeichnungen und Texte aus vergangenen Jahrhunderten |trans-title=Moderne narodne nazvy i texty v prošlosti |url=http://www.zeitschrift-fuer-balkanologie.de/index.php/zfb/article/view/222/222 |language=de |journal=Zeitschrift für Balkanologie |volume=46 |issue=1 |pages=40–41 |year=2010 |issn=0044-2356 |ssrn=3440016 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=495349 495349]. ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/201058-6 201058-6] |archive-date=1 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175024/http://bib.irb.hr/datoteka/495349.MODERNE_NATIONALBEZEICHNUNGEN.PDF |access-date=11 May 2014 }}</ref> Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. S tomu stvorjena jest i potrěba standardizacije narodnogo jezyka, prědvodžena najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem". Prva upotrěba nazvy "srbskohrvatsky" je v 1824. godu od [[Bratja Grimm|Jakoba Grimma]],<ref>{{Cite journal |last=Lencek |first=Rado |title = A few remarks for the history of the term 'Serbocroatian' language |journal=Zbornik Za Filologiju I Lingvistiku |volume=19 |issue=1 |pages=45–53 |year=1976 |issn=0514-6143 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Pohl |first=Hans-Dieter |editor-last=Ohnheiser |editor-first=Ingeborg |title = Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart : Akten der Tagung aus Anlaß des 25jährigen Bestehens des Instituts für Slawistik an der Universität Innsbruck, Innsbruck, 25. – 27. Mai 1995 |series = Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontan |volume = 4 |publisher = Non Lieu |pages=205–219 |language = de |chapter = Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick |trans-chapter = Serbo-Croatian – Looking backward and forward |location=Innsbruck |year=1996 |oclc=243829127 }}</ref> a popularnost ta nazva je dobyla od slovenačskogo filologa Jerneja Kopitara, ktory je mněval da štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, čini jedinstveny jezyk. Črěz slědujučih nemnogo desetilětij srbskohrvatsky je všel v [[Zagreb]]ske slovniky. Stvorjenjem [[Jugoslavija|Jugoslavije]], srbskohrvatsky je postal oficialnym. Jezyk se neformalno i svobodno mogl zvati narodnymi imenami, ale se ne jesut směli dělati velike razliky. [[Hrvatsky jezyk|Hrvatsky]] i [[Srbsky jezyk|srbsky]] sut se poněkogda domněvali kak zapadny i iztočny varianty. Eventualnym razpadom Jugoslavije, vsaka nova država je razlučila svoj standardny jezyk i medžu jim veličajut razliky, kako i prědpisujut nove "pravilne" zaměny za rěči ktore dumajut "čudže". Zagovorniki družnogo jezyka sut onogda mety agresije nacionalističnogo pogleda da jezyk i narod morajut byti totožny.<ref>{{Cite book|last=Richter Malabotta |first=Melita |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |url=https://archive.org/details/languagediscours00busc |url-access=limited |publisher=Multilingual Matters |page=[https://archive.org/details/languagediscours00busc/page/n86 81] |chapter=Semantics of War in Former Yugoslavia |location=Clevedon |year=2004 |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kordić |first=Snježana |author-link=Snježana Kordić |editor1-last=Ajdačić |editor1-first=Dejan |editor2-last=Lazarević Di Đakomo |editor2-first=Persida |title=U čast Pera Jakobsena: zbornik radova |publisher=SlovoSlavia |pages=225–239 |language=sh |chapter=Ideologija nacionalnog identiteta i nacionalne kulture |trans-chapter=The ideology of national identity and culture |chapter-url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |series=Studia in honorem ; vol. 1 |location=Beograd |year=2010 |isbn=978-86-87807-02-0 |oclc=723062357 |ssrn=3439190 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=522531 522531] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175039/http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF|url-status=live|archive-date=1 June 2012|url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |ref=none}}</ref> == Historija == === Rany razvoj === [[Fajl:Humacka ploca 2v.jpg|thumb|Humačsko tablo (10. stolětje), pisano bosnijskoju kiriliceju]] [[Fajl:Bascanska_ploca.jpg|thumb|Baščansko tablo (12. stolětje), pisano hrvatskoju glagoliceju]] V 9. stolětju byl razvity prvy slovjansky kniževny jezyk, [[Starocrkovnoslovjansky jezyk|starocrkovnoslovjansky]]. To jest byl jezyk liturgije, a iz njego sut byli adaptovane i različne versije, kako za svoje crkvy, tako za narodnu upotrěbu. Pisměna [[Glagolica|glagoliceju]], versija (staro)[[Crkovnoslovjansky jezyk|crkovnoslovjanskogo]] v službě hrvatskoj liturgiji ostala do 19. stolětja. Prvi slědovane nahodženja vtogda blizkyh ale razhodečih jezykov sut iz 10. stolětja, srědnjevěčny testy sut pisane petju pismami: [[latinica]], [[glagolica]], rana [[kirilica]], [[bosančica]]/bosanica (bosnijska kirilica) i [[arebica]], poslědnje upotrěbjano od bosnijskyh dvorjanov. Najraněje posvědčenje jest [[Humačsko tablo]] (''Humačka ploča'') na bosnijskoj kirilici, slědujuče Plominski nadpis na hrvatskoj glagolici, Valunsko tablo (''Valunska ploča'') na glagolici i latinici, Župski glagoličny nadpis na glagolici, [[Miroslavljevo evangelje]] (''Miroslavljevo jevanđelje'') na srbskoj kirilici, te najvažněje, [[Baščansko tablo]] (''Bašćanska ploča'') na glagolici i [[Čakavski|čakavskom narěčju]] okolo početka 12. stolětja. Konec 12. i početok 13. stolětja sut viděli "Akt Kulina bana" (''Povelja Kulina bana''), trgovny dogovor iz-medžu [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]] i [[Republika Ragusa|Republike Raguse]], pisany ranym [[Štokavski|štokavskym narěčjem]]; "Vinodolsky svod" i "Istarsky razvod" na čakavskom. V 14. i 15. stolětju narodna narěčja sut ovplyvnili fonologiju, morfologiju, i leksikalne sistemy jezyka, pa religiozne i nereligiozne pěsnje běše komponovane po narodnome narěčju. Togda se načinala i religiozna poezija, pisana od anonimnyh poetov zvanyh "''začinjavci''". Tutoj poetov sut obogatili literarnu produkciju vsih narěčjah, bylo čakavsko, štokavsko ili [[Kajkavski|kajkavsko]].<ref name="encyclopedia">{{Cite book |title=Encyclopedia of the languages of Europe |last=Price |first=Glanville |year=1998 |publisher= Blackwell Publishers Ltd|location=Oxford, UK |isbn=978-0-631-19286-2 |page=425}}</ref> Razkošni teksty crkovnoslovjanskogo, reprezentovany v srbskohrvatskom vernakularu, takož jestvovajut v 14. i 15. stolětju. Znamenity jesut [[Dušanov zakonik]] iz 1349., [[Misal kneza Novaka]] iz 1368., [[Hrvojev misal]] iz 1404., te prva printana kniga, [[Misal po zakonu rimskogo dvora]] iz 1483. goda.<ref name="encyclopedia" /> Najvažněje dělo na štokavskom narěčju byl Vatikansky hrvatsky molitvenik okolo 1400. goda. Najranši slovnik v slovjanskyh jezyka byl ''Bosnijsko-turečsky slovnik'' iz 1631. goda, napisany od bosnijskogo poeta Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi. ====Galerija==== <gallery> Plomin tablet 2.jpg|Plominski nadpis (11. stolětje) Valun tablet.jpg|Valunsko tablo (11. stolětje) The Župa Dubrovačka Glagolitic Inscription.jpg|Župski glagoličny nadpis (11. stolětje) Povelja Kulina bana.jpg|Akt Kulina bana (12. stolětje) Miroslav's Gospel 002.jpg|Miroslavljevo evangelje (12. stolětje) Vinodol.jpg|Vinodolsky svod, 1288 Dušan's Code, Prizren manuscript, 15th c.jpg|Dušanov zakonik, 1349. Novak.jpg|Misal kneza Novaka, 1368. Vatican Croatian Prayer Book.jpg|Vatikansky hrvatsky molitvenik c. 1400. Hrvoje's missal 1.jpg|Hrvojev misal, 1404. Missale Romanum Glagolitice.jpg|Misal po zakonu rimskogo dvora, 1483. Razvod.jpg|Istarsky razvod, kopija iz 1526. </gallery> ===Standardizacija=== [[Fajl:Đuro Daničić - Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika (1882, početna stranica).jpg|thumb|150px|Đuro Daničić, Rěčnik (slovnik) hrvatskogo ili srbskogo jezyka, 1882.]] Črěz historije vsih evropejskyh naroda, tako i južnoslovjanskyh, jezyky sut razvivany samostojno. 19. stolětje znamenuje "narodno vozrodženje" i konstrukcija nacionalnyh država, a s tomu i potrěba standardizacije jednogo narodnogo jezyka. Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. Mnogy srbsky i hrvatsky pisatelji i lingvisti sut mněvali o jedinstvu jihnyh jezyka. Srbskohrvatsky govory sut uže byli podobny, potom polno měšanja govorov jerbo migracij poslě osmanskyh invazij. Štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, jest upotrěbjeny za osnovu budučego standardnogo družnogo jezyka. Ideje o standardizaciji sut prědvodžene najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem" so [[Đuro Daničić|Đurom Daničićem]] i [[Ljudevit Gaj|Ljudevitom Gajem]] na frontu, ktory stvoril srbskohrvatsku latinicu v 1830. godu na osnově češskogo alfabeta, te srbskym jezykoznavcem [[Vuk Karadžić|Vukom Karadžićem]], ktory stvoril srbskohrvatsku kirilicu v 1814. godu. <blockquote>„Mi svi valja da se trudimo, dotle da dotjeramo, da nam jezik u knjigama bude tako jednak, da se svaka knjiga može od slova do slova preštampati od Latinskijeh slova Slavenskima i od Slavenskijeh Latinskima, pa ćemo onda (i samo onda) biti jedan narod i imati jednu književnost...“<ref>{{Cite web |url=https://kovceg.tripod.com/bkd_inerpretacija.htm |title=Tumačenja bečkog književnog dogovora |access-date=10 May 2022}}</ref> –Vuk Karadžić</blockquote> <blockquote>„Ponosimo se i hvalimo Bogu Velikomu, sto mi Hrvati s bratjom Serbljima jedan knjizevni jezik imamo.“<ref>{{Cite web |url=http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401201726/http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |archive-date=1 April 2010 |date=13 September 2007 |title=Pricaj srpskohrvatski da te ceo svet razume |location=Ljubljana |publisher=Mladina |first=Dejan |last=Novačić}}</ref> –Ljudevit Gaj</blockquote> Ljudevit Gaj iz češskogo alfabeta htěl je prějeti i bukvu ''Ě'' (yat) zaradi kompletnogo jednačenja v pisanju različnyh izgovorah (''e'', ''ije'', ''i''), ale mnogy zastupniki tomu sut protivili se, žedajuči potpolnu ortografičnu fonematičnost ("''piši kao što govoriš''" i "''piši za oči, govori za uši''"). ===Viensky kniževny dogovor=== [[Fajl:Vuk Karadzic Kriehuber cropped.jpg|thumb|150px|right|Vuk Karadžić, tvoritelj kirilice]] [[Fajl:Matica, ljudevit gaj.jpg|thumb|100px|left|Ljudevit Gaj, tvoritelj latinice]] 28. marta 1850. hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali [[Viensky kniževny dogovor]], kojim ustanovjena podloga družnom srbskohrvatskom jezyku. Glavni podpisniki sut Vuk Karadžić na srbskoj strany, i [[Ivan Mažuranić]] na hrvatskoj strany. <blockquote>„Znajući da jedan narod treba jednu književnost da ima i po tom sa žalosti gledajući kako nam je književnost raskomadana, ne samo po bukvici nego i po jeziku i pravopisu, sastajali smo se ovijeh dana da se razgovorimo kako bismo se, što se za sad više može, u književnosti složili i ujedinili.“<ref name="Bečki dogovor">{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Književni_dogovor_(1850) |title=Bečki književni dogovor |date=28 March 1850 |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource)}}</ref><div style="float:right;">–Viensky kniževny dogovor</div></blockquote> Dogovor v [[Viena|Vieně]] ([[Avstrijska imperija]]) sut dostignuli osmero južnoslovjanskyh kniževnikov, od ktoryh petero Hrvatov, dvoje Srbov, i jedin Slovenec.<ref>{{Cite web |url=http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030522202343/http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-date=22 May 2003 |date=29 December 2000 |title=Bečka kuća srpskohrvatska |website=Alternative Information Network (AIM) |access-date=10 May 2022}}</ref> Vprvo je opublikovany v Gajevim ''Narodnyh novinah'' (''Narodne novine'') 3. aprilja 1850.<ref>{{Cite journal |url=http://dnc.nsk.hr/Newspapers/LibraryTitle.aspx?id=aa9c639d-4206-42f1-b637-76b8a8bfea04&y=1850&m=4&d=3 |title=Književni dogovor |newspaper=Narodne novine |publication-place=Zagreb |issue=76 |date=3 April 1850 |page=215}}</ref> Objedinjeni jezykoslovci sut prihodili v konkluziju da ne valjaje měšati narěčja i konstruovati novo kojego v narodu nemaje, no odbrati jedno, najrazprostranjeněje i najvyše govorjeno narěčje, že ono bude literaturny jezyk. To bylo štokavsko narěčje [[Ijekavsky akcent|ijekavskogo]] akcenta, v ktorom takože spěvano najmnogo razkošne [[Dubrovnik|dubrovačskogo]] literatur. Radi sbližanja kniževnogo jezyka, hrvatski pisatelji se odrěkli kajkavskogo narěčja, a srbski pisatelji se odrěkli umětnogo [[Slovjanosrbsky jezyk|slovjanosrbskogo jezyka]]. Potom oni provedehu reformy na latinici i kirilici da budu ravnolike. ===Razvoj srbskohrvatskogo=== V několiko slědujučih dekadentah, srbskohrvatsky byvaje akceptovany v světskoj lingvistiki, ale i v městnoj upotrěbě. Hrvatska vlada pozdněje mnogo razprav (od 1847.) oko imena družnogo jezyka Srbov i Hrvatov, 1861. goda prinosi rěšenje da se zove "''jugoslavsky jezyk''". Imperijska Viena ovo ne dozvalja, pa se zval "''hrvatsky ili srbsky''", poka v okupovanoj [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (od 1878. do 1907. goda) se zval "''bosnijsky''". V inozemnom jezykoznavstvu nazva "''srbskohrvatsky''" jestvuje popularna za slovniky (napr. ''Grammatik der serbo-kroatischen Sprache'' iz 1914.), te nakonec dostigaje popularnost i v regionu, kogda jedin slovnik vměsto staroj nazvy ''Gramatika bosnijskogo jezyka'' (od 1890.) nosi nazvu ''Gramatika srbsko-hrvatskogo jezyka'' (od 1908.). Pohodženjem [[Kraljevstvo Srbov, Hrvatov i Slovencev|Kraljevstva Srbov, Hrvatov i Slovencev]] i [[Kraljevstvo Jugoslavije|Kraljevstva Jugoslavije]], srbskohrvatsky byl postal oficijalnim pod imenom "''srbsko-hrvatsko-slovenačsky''", hot [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky ne sut [[Vzajemna razumlivost|vzajemno razumlivy]].<ref name="Busch2004">{{Cite book|last1=Busch|first1=Birgitta|last2=Kelly-Holmes|first2=Helen|title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States|url=https://books.google.com/books?id=MlXQ5zKb_VQC&pg=PA26|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-732-9|pages=26 |quote=the official language of the Kingdom was 'Serbo-Croato-Slovenian'}}</ref><ref>{{Cite book|title=Entangled Histories of the Balkans: Volume One: National Ideologies and Language Policies|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FGmJqMflYgoC&pg=PA371|year=2013|publisher=Koninklijke Brill NV|isbn=978-90-04-25076-5|page=371|editor1-first=Rumen|editor1-last=Daskalov|editor2-first=Tchavdar|editor2-last=Marinov|chapter=Language and Identity: The Fate of Serbo-Croatian|first=Ronelle|last=Alexander|quote=Now, however, the official language of the new state, the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes, bore the unwieldy name Serbo-Croato-Slovene (''srbsko-hrvatsko-slovenački'' or ''srbsko-hrvatsko-slovenski'').}}</ref> Iz-medžu 1941. i 1945., nacistična država marionetka [[Nezavisna Država Hrvatska]] jest odstranjavala "iztočne" (srbske) rěči, prinesla jezyčne zakony o "korenjskom pravopisu" (''korienski pravopis''), silila jezyčny purizm, zatvarjala srbske školy, itak reafirmovala ideologiju samobytnogo hrvatskogo jezyka, v pokušenju kompletne eliminacije internacionalizama i srbizama.<ref>{{Cite book | last=Busch |first=Brigitta |year=2004 |language=de |title=Sprachen im Disput |url=http://heteroglossia.net/fileadmin/user_upload/publication/sprachen_disput.pdf |location=Klagenfurt |publisher=Drava |page=305 |isbn=3-85435-428-2 |access-date=4 February 2013}}</ref><ref name="Crowe2013">{{Cite book|author=David M. Crowe|title=Crimes of State Past and Present: Government-Sponsored Atrocities and International Legal Responses|url=https://books.google.com/books?id=GRTdAAAAQBAJ&pg=PA61|date=13 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-98682-9|pages=61–}}</ref> Nakon [[Druga světova vojna|Drugogo světovogo vojny]] se stvorila [[Socialistična Federalna Republika Jugoslavija]], ktora jestvovala do razpada 1992. goda. [[Makedonsky jezyk|Makedonsky]], [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky jezyky byli deklamovani kako ravnopravni. Sjedinjenost jezyka dodatočno je zaščitil [[Novosadsky dogovor]] (1954. god) iz-medžu 24 srbskyh, hrvatskyh i bosnijskyh pisateljev i lingvistov, ktory je ustavil jedin standard za upotrěbu črěz cělu Jugoslaviju, napravil latinicu i kirilicu, i [[Ijekavsky akcent|ijekavsky]] i [[ekavsky akcent]] ravnopravnymi v vsih aspektah, te dozvolil institucije iz vsih republik da postanovajut družnu terminologiju i pravopis. Takože se rěšiteljno htělo stanuti na konec škodlivom pojavjenju samovoljnogo "prěvodženja" tekstov i považavalo se originalno dělo pisatelja. Medžu podpisnikov sut byli največši lingvistov i pisateljev jugoslavskoj doby, kak [[Ivo Andrić]] i [[Aleksandar Belić]], a podpor dalo ješče 64 kulturnyh i naučnyh rabotnikov, kak [[Miroslav Krleža]].<ref>{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Novosadski_dogovor |title=Novosadski dogovor |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource) |date=10 December 1954}}</ref> 1960. goda stvorjeni sut pravopisny slovniky hrvatskosrbskogo na latinici i ijekavskom akcentu v SR Hrvatiji, te srbskohrvatskogo na kirilici i ekavskom akcentu v SR Srbiji. Něktori hrvatski lingvisti sut myslili da ovo za jih bylo nečestno, te da sili unitarizm jezyka so pristrasntosti ko srbskoj variantu, ačekoli vsi slovniky sut byli jednaky i bočno spisali obě varianty vsih sloves, a daže latinica byla vyše koristana na televizijnyh programah iz Bělgrada, jerbo čestějše prědpočitanja i prestiža v upotrěbě.<ref name=BabHh>{{Cite book|last=Babić |first=Stjepan |year=2004 |language=sh |title=Hrvanja hrvatskoga |trans-title=Croatian Language Quarrels |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |page=36 |isbn=978-953-0-61428-4}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Milutinović, Zoran |title=Review of the Book ''Jezik i nacionalizam'' |journal=[[The Slavonic and East European Review]] |volume=89 |issue=3 |pages=522–523 |year=2011 |url=http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |issn=0037-6795 |oclc=744233642 |id=ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/209925-1 209925-1] |archive-date=2012-10-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004024736/http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |access-date=25 May 2014 }}</ref> Materialy v ''Pravopisnom slovniku'' (''Pravopisni rječnik'') takože byl izključiteljno redagovany v SR Hrvatiji, čto često jest ignorovano od ovyh kritikov.<ref>{{Cite journal|author=Jonke, Ljudevit |title=Drugi i treći sastanak Pravopisne komisije |trans-title=The second and third meeting of The Orthographic Commission |journal=Jezik |volume=4 |issue=2 |page=59 |year=1955 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Jonke, Ljudevit |title=Pravopis hrvatskosrpskoga književnog jezika |trans-title=Serbo-Croatian Spelling-Book |journal=Jezik |volume=9 |issue=2 |pages=57–59 |year=1961 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref> ===Političny razděl jezyka=== <blockquote>„Stranci kada dodju u našu zamlju ... ističu kako im u Zagrebu kažu da odlično govore hrvatski, u Beogradu da odlično govore srpski, a u Sarajevu da odlično govore bosanski, a oni uvijek govore isto. No kako će i jednom stanovniku, recimo, s Posavine, recimo, Hrvatu biti prihvatljiva tvrdnja da on i neki Dalmatinac, da ne kažem i Zagorac govore istim hrvatskim jezikom, a da on i njegov komšija Bošnjak ili Srbin s kojim on svakodnevno komunicira ne govore istim, nego različitim jezicima.“<ref>{{Cite book |last=Greenberg |first=Robert D. |year=2004 |title=Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration |publisher=Oxford University Press |location=New York |page=153 |isbn=9780191514555}}</ref> –Josip Baotić, bosnijsky hrvatsky jezykoslovec</blockquote> [[Fajl:Serbo croatian languages2006.png|thumb|Etnopolitična dělba srbskohrvatskogo jezyka]] Hrvatski intelektuali 1967. goda sut inicializovali ''[[Deklaracija o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka|Deklaraciju o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka]]'', čto byl samo jedin děl onogdašnjih nerěšenyh etničnyh napetostij, imenno hrvatskogo [[MASPOK]] dviženja odnosno hrvatskoj vesny. Deklaracija tvrdi da se principy ravnopravnostij Novosadskogo dogovora ne jesut slědovali v praksě, te da se vodil etatizm, unitarizm i hegemonija srbskogo kniževnogo jezyka. Tuta deklaracija nalegala se na ideju da različny narody morajut iměti različne jezyky, kako je v 19. stolětju observoval [[Karl Marks]]; ta ideja je byvala odrěkana v světu 20. stolětja, kak praksa dokazyva da mnogi mnogocentrični jezyki ne prěčujut jestvovanje narodov (napr. Němci, Avstrijci i Švejcarci, ili Španci, Meksikanci, Čilijci, Kubanci itd.).<ref>{{Cite web |date=18 July 2014 |title=Sveto trojstvo jezika, nacije i države |url=https://bib.irb.hr/datoteka/705823.Intervju__Dani-2014_br892.pdf |publisher=Bosanskohercegovački Dani |location=Sarajevo |page=61 |issn=2232-9978 |access-date=9 August 2014 |language=sh}}</ref> Neky od učestnikov ovogo dviženja poslě sut priznali da ovo jest byl čin političnyh cěljev.<ref name=SOSDekl>{{Cite web|first= |last= |title=SOS ili tek alibi za nasilje nad jezikom |url=http://bib.irb.hr/datoteka/578565.O_Deklaraciji_Forum.jpg |location=Zagreb |publisher=Forum |date=16 March 2012 |pages=38–39 |issn=1848-204X |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/578565 578565] |access-date=2 April 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|first=Holm |last=Sundhaussen |title=Neue Untersuchungen zum destruktiven Potential von Sprache und zur Überlebensfähigkeit multilingualer Staaten |url=http://www.oei.fu-berlin.de/media/publikationen/boi/boi_17/03_sundhaussen.pdf |language=de |journal=Forum |volume=17 |page=8 |year=2001 |access-date= 2 September 2013}}</ref> Mnogi inozemni, ale i hrvatski lingvisti sut viděli jugoslavsku jezyčnu politiku kako jednu od najdemokratičnějših v Evropě.<ref>{{Cite book|last=Kovačec |first=August |editor-last=Milorad |editor-first=Pupovac (ur.) |title=Jezici i politike: jezična politika u višejezičnim zajednicama |chapter=Jezici narodnosti i etničkih skupina u SFRJ |series=Biblioteka Naše teme |publisher=Centar CK SKH |page=57 |location=Zagreb |year=1988 |oclc=438275832 }}</ref><ref>{{Cite book |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |publisher=Multilingual Matters |pages=51, 54, 59 |location=Clevedon |year=2004 |language=en |isbn= |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mappes-Niediek |first=Norbert |year=2005 |language=de |title=Die Ethno-Falle: der Balkan-Konflikt und was Europa daraus lernen kann |location=Berlin |publisher=Christoph Links Verlag |pages=18, 64 |isbn=978-3-86153-367-2 |oclc=61665869}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gröschel |first=Bernhard |year=2009 |language=de |title=Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit |series=Lincom Studies in Slavic Linguistics ; vol 34 |location=München |publisher=Lincom Europa |page=72 |isbn=978-3-929075-79-3 |oclc=428012015}}</ref> Jejin glavny iniciator byl [[Dalibor Brozović]], ktory je črěz vrěme měnjal svoju poziciju iz-medžu podpora egzistencije srbskohrvatskogo jezyka (kde sut kako v [[Anglijsky jezyk|anglijskom]], [[Špansky jezyk|španskom]], [[Francuzsky jezyk|francuzskom]], [[Němečsky jezyk|němečskom]] itd., hrvatsky i srbsky standardne varianty jednogo mnogocentričnogo jezyka) i koncepcije "''srědnjejužnoslovjanskogo dijasistemy''" v kojem hrvatsky jest vlastny jezyk, kompletno različny srbskom.<ref name="Brozovic1965">{{Cite journal|author=Brozović, Dalibor |title=O problemima varijanata |journal=Jezik |location=Zagreb |volume=13 |issue=2 |page=38 |year=1965 |issn=0021-6925}}</ref><ref name="Brozovic1988">{{Cite book |last=Brozović |first=Dalibor |title=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski : izdavak iz II. izdanja Enciklopedije Jugoslavije |publisher=Jugoslavenski Leksikografski Zavod "Miroslav Krleža" |page=102 |chapter=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski |url= |location=Zagreb |year=1988 |isbn=86-7053-014-7 |oclc=645757653}}</ref> Od razpada Jugoslavije 1990-ih godov, byl je jedin od glavnyh privržencev jezyčnogo purizma. Kolo žestoke vojny 1990-ih, nacionalistični ideologi sut počeli ubědživanje da govor, pa i pismo, dokazyvaje něčiju prinaležnost tomu narodu. Srbsky nacionalisti izmysljajut da vsi ktori govoret štokavskym narěčjem jesut zabludni [[Srbi]] (ili da sut [[Hrvati]] i [[Bosnjaki]] [[Katolicizm|po-katolčeny]] i [[Islam|po-islamčeny]] Srbi). Hrvatski nacionalisti opet napirajut ekstremistični jezyčny purizm, ješče několikokratno "prěvodet" i subtitlajut srbskyh filmy, čto bude izsmějivano v publikě. Dělba se dělaje tako da kogda kakykoli izraz imaje dva sinonimov, jedin je proglašeny "hrvatsky", a drugy "srbsky". Bosnjačsky lingvisti objasnjavajut da "''srbsko-hrvatsky''" jest opasna sintagma kako ne vključajut Bosnjakov i "''bosnijsky''" v nazvu, čto naznačet nejestvovanje Bosnjakov v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]. Tuta nazva jest sporna za nektore Hrvatov i Srbov ktory go nazyvajut "''bosnjačsky''" po etničnom označenju Bosnjakov zato že tvrdet "''bosnijsky''" nepravilno označava jezyk kako jedin jezyk vsih žitelja Bosnije i Hercegovine, hot bosnjačsky lingvisti zastupajut nazvu "''bosnijsky''" zato že ona jest historična nazva jezyka i že jesut tak nazyvali njihnogo jezyk vsegda. Črnogorsky lingvisti takože sut standardizovali vlastny jezyk stvorjenjem nezaležne [[Črna Gora|Črne Gore]], i vvedli dvě kombinovane fonemy za pisanje jihnogo ijekavskogo govora (''{{-|S+J{{=}}Ś}}'' i ''{{-|Z+J{{=}}Ź}}''). ===Sejčasna situacija=== <blockquote>„Kad nekoliko naroda ili država govori zajedničkim jezikom, lingvisti ne nabrajaju u nazivu jezika sve te narode jer bi to bio predugačak naziv... U našem slučaju lingvisti su uveli u 19. stoljeću dvodijelni naziv, i današnji lingvisti su ga naslijedili kao što su današnji kemičari naslijedili nazive u kemiji, ili kao što su američki lingvisti naslijedili naziv za njihov jezik. Dvodijelnim modelom naziva imenuju se rubovi jezika, a središnju zonu i nije nužno imenovati kad se znaju rubovi. To je isto kao i kod naziva [[Indoevropejske jezyky|indoevropski]], imenovani su rubovi, a središnja zona armenski i perzijski nisu. Moram istaknuti da svi ti nazivi obavezuju samo lingviste, a ne i obične ljude, oni mogu zvati jezik kako god žele, a i ne moraju ga nikako zvati.“<ref>{{Cite web |url=http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025070626/http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |archive-date=25 October 2012 |date=22 October 2012 |first=Anes |last=Osmić |title=Jezik, nacija i laži}}</ref> –[[Snježana Kordić]] o srpskohrvatskom jezyku</blockquote> [[Fajl:Klasična gimnazija Travnik0496.jpg|thumb|"Dvě školy pod jednoju strěhoju" v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]: prava strana sodrživa hrvatske studentov, lěva sodrživa bosnjačske studentov. Děti ktori govoret jednaky jezyk sut učeny po različnom kurikulumu.]] Dnešnji govorniki obyčno jezyk ne nazyvajut srbskohrvatskym, ale večinstvo naroda ne protivrěčujet vzajemnu razumlivost i dobro se razumějut. Tipično se ne koristajut neologizmy, pomimo naporov da se varianty čto vyše različajut. Srbskohrvatsky jest i nadalje učeny v inozemstvu (Cambridge, Oxford, Sorbonne, itd.), pod nazvoju "''bosnijsko-hrvatsko-srbsky jezyk''".<ref>{{Cite journal |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/soci-2021-0007/html?lang=en |title=Pluricentricity in the classroom: the Serbo-Croatian language issue for foreign language teaching at higher education institutions worldwide |first=Jelena |last=Ćalić |journal=Sociolinguistica |doi=10.1515/soci-2021-0007 |volume=35 |issue=1 |publisher=De Gruyter |date=2021-11-18 |access-date=2023-01-12 |language=en}}</ref> Medžunarodny tribunal za vojenne zločiny v byvšej Jugoslaviji oficialno koristaje nazvu "''bosnijsky, hrvatsky ili srbsky jezyk''" (BHS).<ref>{{Cite web |url=https://www.icty.org/bcs |title=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |publisher=Ujedinjene nacije |access-date=12 May 2022}}</ref> [[SIL International]] sortuje go kako "makrojezyk" so [[ISO 639-1]] kodom [sh] i [[ISO 639-3|-3]] kodom [hbs].<ref>{{Cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/hbs |title=ISO 639-3 Registration Authority |access-date=12 May 2022}}</ref> [[Evropejska unija]] je prosila [[Hrvatija|Hrvatiju]] da se vrati srbskohrvatsky jezyk zaradi administrativnyh uščedah, da se ne dělajut "prěvodženja" ako i kogda [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]] i [[Srbija]] pristupet do EU. Hrvatija to jest odbila i argumentovala da Hrvati ne by byli privoljany vhodženju ka EU, ako jim se jezyk bude zval srbskohrvatsky.<ref>{{Cite web |url=https://euobserver.com/news/31340 |last=Palokaj |first=Augustin |title=Croatian to Become 24th EU Language |website=EUobserver |date=24 November 2010 |access-date=12 May 2022}}</ref> V 2017. godu, točno 50 godov poslě ''Deklaracije o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka'', je opublikovana ''[[Deklaracija o družnom jezyku]]''. Ova deklaracija nalagaje da Hrvati, Srbi, Bosnjaki i Črnogorjani imajut jedin družny mnogocentričny jezyk. Ukazyva na negativne poslědice jezyčnyh politiky, kako je izražanje postalo kriterij za pokazyvanje etnonacionalistične lojalnosti.<ref>{{Cite web |last=Bahrer |first=Manuel |date=1 October 2018 |title=Zajednički jezik nema veze s Jugoslavijom |trans-title=The Common Language Has Nothing to Do With Yugoslavia |language=sh |url=http://bib.irb.hr/datoteka/965944.Intervju-Kosmo-2018.png |publisher=Kosmo |location=Wienna |access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nikola|last=Vučić|title=Bosanski, srpski, hrvatski i "logika sirovog nacionalizma"|trans-title=Bosnian, Serbian, Croatian and "the Logic of Crude Nationalism"|language=sh|work=TV news Dnevnik u 19|url=http://ba.n1info.com/a297253/Vijesti/Vijesti/Izjasnjavanje-roditelja-o-jeziku-u-sarajevskim-skolama.html|publisher=N1 (TV channel)|date=14 December 2018|access-date=18 June 2019}} 2:13 min</ref><ref>{{Cite web|first=Paula|last=Bobanović|date=14 April 2018|title=Chomsky: Hrvati, Srbi i Bošnjaci govore isti jezik|trans-title=Chomsky: Croats, Serbs and Bosniaks Speak the Same Language|language=sh|url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|publisher=Express.hr|location=Zagreb|archive-date=4 May 2018|archive-url=https://www.webcitation.org/6zAC0M0b0?url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref> Tvrdi da jezyk i narod ne morajut byti totožny, ale da vsaka država može kodifikovati vlastnu variant družnogo jezyka, te da vse četyri varianty uživajut ravnopravny status.<ref>{{Cite web|first=Jakov|last=Avram|title=Jezik, Deklaracija i politika|trans-title=Language, Declaration and Politics|language=sh|work=TV show Kontekst|url=http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|publisher=Al Jazeera|date=30 March 2017|archive-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401174913/http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|url-status=live|access-date=18 June 2019}} [https://www.youtube.com/watch?v=aOR5VWn5EMs Alt URL] min 21.42</ref> Pozyvaje na likvidovanje vsih form lingvistične segregacije v edukacijnom sektoru i javnyh institucijah. Advokatuje svobodu individualnogo izbora i považanje lingvistične različnosti. Ova deklaracija je podpisana od strany vyše od 200 vidnyh pisateljev, jezykoznavcev, naučnikov, aktivistov, žurnalistov i drugyh publičnyh ekspertov. Kogda běše izdana, podpisana od vyše od 10,000 ljudij iz regiona.<ref name="MiaDuhacek">{{Cite web|first1=Goran|last1=Duhaček|first2=Mija|last2=Pavliša|date=28 March 2017|title=Deklaracija o zajedničkom jeziku uzbunit će duhove; evo što kažu njeni potpisnici|trans-title=The Declaration on the Common Language Will Alert the Spirits; Here's What Its Signatories Say|language=sh|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|publisher=T-portal|location=Zagreb|issn=1334-3130|archive-date=23 May 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6qfzR9hwy?url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zanelli |first=Aldo |year=2018 |title=Eine Analyse der Metaphern in der kroatischen Linguistikfachzeitschrift Jezik von 1991 bis 1997 |trans-title=Analysis of Metaphors in Croatian Linguistic Journal ''Language'' from 1991 to 1997 |language=de |series=Studien zur Slavistik ; 41 |location=Hamburg |publisher=Dr. Kovač |pages=83 |isbn=978-3-8300-9773-0 |oclc=1023608613}} [http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=001013945 (NSK)]. [https://koha.ffzg.hr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=385977 (FFZG)]</ref><ref>{{Cite web |first=Amir |last=Zukić |title=Gošća Pressinga Snježana Kordić |trans-title=Snježana Kordić – Guest of Pressing |language=sh |work=TV show Pressing |url=https://www.youtube.com/watch?v=Lwvedwnv24U|publisher=N1 (TV channel) |date=29 March 2017 |access-date=18 June 2019 |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/935979 935979]}} 53:15 min</ref> ==Demografija== [[Fajl:Map of Serbo-Croatian language.png|thumbnail|300px|{{Legend|#004DFF|Državy kde jedna standardna forma srbskohrvatskogo jest oficialny jezyk.}} {{Legend|#88C4FF|Državy kde jedna ili vyše standardnyh form srbskohrvatskogo sut jezyky menšinstva.}}]] Čislo govoriteljev srbskohrvatskogo jezyka, odnosno 'bosnijskogo', 'hrvatskogo', 'srbskogo' i 'črnogorskogo', ranguje iz-medžu 16 i 21 milionov. Deklamovanyh govoriteljev srbskogo jest okolo 9.5 mil., prěvažno v [[Srbija|Srbiji]] (6.7 mil.), [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (1.4 mil.) i [[Črna Gora|Črnoj Gori]] (0.4 mil.). Srbskyh menšinstv imaje sporno poznano [[Kosovo]] (70~100 tyseče<ref>{{Cite book|last1=Ramet|first1=Sabrina P.|url=https://books.google.com/books?id=FpEwDQAAQBAJ&pg=PA267|title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe|last2=Valenta|first2=Marko|date=2016-09-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-98277-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-11-07|title=Kosovo's Demographic Destiny Looks Eerily Familiar|url=https://balkaninsight.com/2019/11/07/kosovos-demographic-destiny-looks-eerily-familiar/|access-date=2021-06-29|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref>), [[Sěverna Makedonija]] i [[Rumunija]]. Srbija imaje okolo 760,000 govoriteljev srbskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov v [[Vojvodina|Vojvodini]] i okolo 400,000 Romov. Deklamovanyh govoriteljev hrvatskogo jest ugrubo 4.8 mil., čislivši okolo 3.7 mil. v [[Hrvatija|Hrvatiji]] i okolo 575,000 v Bosniji i Hercegovini. Hrvatija imaje okolo 170,000 govoriteljev hrvatskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov i Italijanov. Deklamovanyh govoriteljev bosnijskogo jest okolo 2.2 mil., prěvažno Bosnjakov, čislivši okolo 220,000 v Srbiji i Črnoj Gori. Večinstvo Črnogorjanov deklamuje srbsky kak svojim jezykom, ale relativno novy črnogorsky standard imaje krěpky institucijsky podpor. Okolo 16.2% měščanstva deklamuje jedin, družny (srbskohrvatsky) jezyk kak svojim jeyzkom, čto jest daleko najvyše od ove četyri držav.<ref>{{Cite web|url=http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/#.VEJZhvmUca4 |title=Pobjeda |publisher=Pobjeda.me |access-date=2015-01-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022053115/http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/ |archive-date=2014-10-22 }}</ref> Srbskohrvatsky jest drugy jezyk [[Slovenci|Slovencev]] i [[Makedonci|Makedoncev]], osoblivo onyh rodženyh za vrěmena Jugoslavije. Prinajmenje 2 mil. od mnogo milionov ljudi v diaspory umě govoriti nektoru formu srbskohrvatskogo. Najvyše jih jest v [[Avstralija|Avstraliji]], [[Avstrija|Avstriji]], [[Brazilija|Braziliji]], [[Čile]]tu, [[Italija|Italiji]], [[Kanada|Kanadi]], [[Němcija|Němciji]], [[Sjedinjene štaty Ameriky|Sjedinjenyh štatah Ameriky]], [[Švecija|Šveciji]] i [[Vugrija|Vugriji]]. ==Narěčja== [[Fajl:Serbo croatian dialects historical distribution 2.png|thumb|left|Věrojetna distribucija glavnyh narěčja v Hrvatiji, Bosniji i Hercegovini, Srbiji i Črnoj Gori prědže migracij v 16. stolětju.]] Južnoslovjanske jezyky historično sut tvorili dialektičny kontinuum; vsaky dialekt je podobny susědnomu, a različja rastut s udaljenostju. Migracije poslě osmanskyh invazij na Balkanov (16.-18. stolětje) izhodili sut ogromnym izměščenjem žiteljev i prělomom ovogo dialektičnogo kontinuuma. Prědže invazij, [[štokavsko narěčje]] je pokryvalo večinstva Bosnije i Hercegovine, Črne Gore i Srbije, kako i vozhodny [[Slavonija|slavonsky]] děl Hrvatije i teritoriju [[Republika Ragusa|Republike Raguse]] (dnešnjego [[Dubrovnik]]a). Množstvo migracij v 20. stolětju takože sut pomogli razširjenju štokavskogo narěčja i smenšili dialektične razliky. Primarne narěčja sut imenovana po izgovoru občego pytanja "čto": štokavsko jest "''što''" (ili "''šta''"), čakavsko jest "''ča''" (ili "''ca''") i kajkavsko jest "''kaj''" (ili "''kej''"). Tuta narěčja sodrživajut množstvo "pod-narěčja" (sub-dialektov) i govorov. Vse standardizovane formy srbskohrvatskogo sut osnovany na iztočnohercegovinskom sub-dialektu [[Štokavsko narěčje|štokavskogo narěčja]]. Ine narěčja ne sut učena v školah ili upotrěbjana v državnyh medijah. Torlačsko narěčje često dodavano v spisku, ale obslědovanja pokazyvajut da ono jest prohodno narěčje iz-medžu štokavskogo i bulgarsko-makedonskyh dialektah, te ni jest mnogo razumlivo. Svojevrěmenno štokavsko narěčje vse vyše zaměnjaje druge narěčja, pa dnes zajmaje prědhodno čakavske i kajkavske teritorije, osoblivo v urbanyh městnostah. Čakavsko narěčje je sejčas vtiskano na izolovane hrvatske ostrovy i [[Istra|istransko poluostrov]]. Kajkavsko narěčje jest blizko [[Slovenačsky jezyk|slovenačskomu jezyku]]. Obě kajkavsko i čakavsko narěčje povrěmenno sut viděne kako sobstvene mikrojezyky ili regiolekty od strany nektoryh jezykoslovcev, kako imajut menšu vzajemnu razumlivost so štokavskim. Različja iz-medžu ovyh narěčij mogut se viděti na [[Šlajherova basnj|Šlajherovoj basnji]]: {{Clear}} {| cellpadding="4" style="width: 100%;" !novoštokavsky !staroštokavsky !čakavsky !kajkavsky !medžuslovjansky |- |<poem> Óvca i kònji Óvca koja níje ìmala vȕnē vȉd(j)ela je kònje na br(ij)égu. Jèdan je òd njīh vȗkao téška kȍla, drȕgī je nòsio vèliku vrȅću, a trȅćī je nòsio čòv(j)eka. Óvca rȅče kònjima: «Sȑce me bòlī glȅdajūći čòv(j)eka kako jȁšē na kònju». A kònji rȅkoše: «Slȕšāj, ȏvco, nȃs sȑca bòlē kada vȉdīmo da čòv(j)ek, gospòdār, rȃdī vȕnu od ovácā i prȁvī òd(j)eću zá se. I ȍndā óvca nȇmā vȉše vȕnē. Čȗvši tō, óvca pȍb(j)eže ȕ polje. </poem> |<poem> Óvca i kònji Óvca kòjā nî ìmala vȕnē vȉdla kònje na brîgu. Jèdān od njȉjū vũkō tȇška kȍla, drȕgī nosȉjo vȅlikū vrȅću, a trȅćī nosȉjo čovȉka. Óvca kȃza kȍnjima: «Svȅ me bolĩ kad glȅdām kako čòvik na kònju jȁšī». A kònji kāzȁše: «Slȕšāj, ȏvco, nãs sȑca bolũ kad vȉdīmo da čòvik, gȁzda, prȁvī vȕnu od ovãc i prȁvī rȍbu zá se od njẽ. I ȍndā ōvcȁ néma vȉšē vȕnē. Kad tȏ čȕ ōvcȁ, ȕteče ȕ polje. </poem> |<poem> Ovcȁ i konjı̏ Ovcȁ kȃ ni imȅla vȕni vȉdela je konjȉ na brȇge. Jedȃn je vȗkal tȇški vȏz, drȕgi je nosîl vȅlu vrȅt'u, a trȅt'i je nosîl čovȅka. Ovcȁ je reklȁ konjȇn: «Sȑce me bolĩ dok glȅdan čovȅka kako jȁše na konjȅ». A konjȉ su reklȉ: «Poslȕšaj, ovcȁ, nȃs sȑca bolẽ kad vȉdimo da čovȅk, gospodãr dȅla vȕnu od ovãc i dȅla rȍbu zȃ se. I ȍnda ovcȁ nĩma vȉše vȕni. Kad je tȏ čȕla, ovcȁ je pobȅgla va pȍje. </poem> |<poem> õfca i kȍjni õfca tera nı̃je imȅ̩la vȕne vȉdla je kȍjne na briẽgu. Jȇn od nîh je vlẽ̩ke̩l tẽška kȍla, drȕgi je nȍsil vȅliku vrȅ̩ču, a trẽjti je nȍsil čovȅ̩ka. õfca je rȇkla kȍjnem: «Sȑce me bolĩ kad vîdim čovȅka kak jȃše na kȍjnu». A kȍjni su rȇkli: «Poslȕhni, õfca, nȃs sȑca bolĩju kad vîdime da čȍve̩k, gospodãr, dȇ̩la vȕnu ot õfci i dȇ̩la oblȅ̩ku zȃ se. I ȏnda õfca nȇma vȉše vȕne. Kad je to čȗla, õfca je pobȇ̩gla f pȍlje. </poem> |<poem> Ovca i konji Ovca ktora ne iměla volny viděla je konjev na gorkě. Jedin od jih je vlačil težky vagon, drugy je nosil veliku vrěču, a tretji je nosil člověka. Ovca povědaše konjam: «Srdce me boli gledeči člověka kako jezdi na konju.» A konji kazaše: «Slušaj, ovco, nas srdca bolet kogda vidimo da člověk, gospodar, rabi volnu od ovc i děla odědžu za se. I potom ovca nemaje vyše volny. Slyšavši to, ovca izběžeše v polje. </poem> |} ===Izgovory bukvy {{-|Ѣ}} (jat)=== [[Fajl:Serbo-Croatian dialects.png|thumb|200px|Dnešnja distribucija tri {{-|Ѣ}} (''jat'') izgovorov v srbskohrvatskom: {{Legenda|#ffff80|ijekavsky}} {{Legenda|#3e9eff|ekavsky}} {{Legenda|#ff7d7d|ikavsky}}]] [[Fajl:Drina Sa Denifine cigar pack wt Serb Cro Bos lg warn label.png|thumb|200px|"Trojezyčny" nadpis na krabkě cigaret - vse tri jednaky]] Serija izoglosy prěhodi glavne dialekty. Moderni izgovory dolgogo [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo]] samoglasky ''jat'' ({{-|Ѣ / *ě}}) variuje v lokaciji. V srbskohrvatskyh dialektov može se izgovarjati kako /i/, /e/, /ije/ (i kratkym /je/). Městne variete izgovorov nazvany sgodno - ''i'' ikavsky; ''e'' ekavsky; ''ije/je'' ijekavsky. Pisemny ekavsky i ikavsky ne različajut iz-mědžu kratkogo i dolgogo izgovora, dok ijekavsky različaje so ''ije'' i ''je''. Standardni hrvatsky, bosnijsky i črnogorsky sut osnovany na ijekavskom izgovoru, a srbsky glavno poljzuje ekavsky i menje ijekavsky. Ikavsky izgovor se ne koristaje v nijednom standardnom jezyku i jegovo uživanje opadaje. Ikavsky v boljšesti koristaje se v zapadnoj Hrvatiji i sěvernoj Srbiji. Ekavsky se koristaje pokromě štokavskogo v Srbiji, takože v kajkavskom dialektu v Hrvatiji. Ijekavsky izgovor jest najrazširjenějši. Izključenja egzistujut vnutri izgovorov - napr. něktore rěči v ijekavskom koristajut ekavske i ikavske formy (''htio'' vměsto ''htjeo''; ''vidio'' vměsto ''vidjeo''). Ikavsky takože někogda koristaje ijekavske formy (''prijelaz'' vměsto ''prilaz''), a ekavsky někogda koristaje ikavske formy (''potiče'' vměsto ''poteče''). {| class="wikitable" |- !medžuslovjansky !prědok !ekavsky !ikavsky !ijekavsky !ijekavsky razvoj |- |krasny |*lěp |lep |lip |lijep | rowspan="2"| dolgy ''ě'' → ''ije'' |- |čas/vrěme |*vrěme |vreme |vrime |vrijeme |- |věra |*věra |vera |vira |vjera |kratky ''ě'' → ''je'' |- |prěprava |*prělaz |prelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |''pr'' + dolgy ''ě'' → ''prije'' |- |razy/vrěmena |*vrěmena |vremena |vrimena |vremena | rowspan="2"| ''r'' + kratky ''ě'' → ''re'' |- |trěbati |*trěbati |trebati |tribat(i) |trebati |- |grěti |*grějati |grejati |grijati |grijati |''r'' + kratky ''ě'' → ''ri'' |- |viděl |*viděl |video |vidio |vidio |''ěl'' → ''io'' |- |selo |*selo |selo |selo |selo |''e'' v korenju, ne ''ě'' |} ==Pismo== V historiji upotrěbjali se mnoge pisma: * varianty latinskogo i grečskogo alfabeta * [[glagolica]] * [[kirilica]] * [[arebica]] (arabsko pismo) Dnes se koristaje [[latinica]] i [[kirilica]] standardizovane v 19. stolětju. Obadva sostojet se od 30 bukv. Latinica se nazyvaje po prvyh četyri bukv: ''a, b, c, d'' - abeceda; kirilica se po prve dvě bukv: ''az, buki'' nazyvaje "azbuka". Mogut se transliterovati jedna v drugu ravnoliko. Latinica je oficialna v vsim državah i popularněje pismo, a kirilica je oficialna v vsim pokromě Hrvatije i koristaje se primarno v Srbiji. ===Latinica=== Gajeva versija latinice ktoru razvil Ljudevit Gaj dobyla je svoju konečnu formu kogda je za svoje ime Đuro Daničić ''{{-|dj}}'' prěměnio v ''{{-|đ}}'', uz 27 prostějših i 3 dvojnyh bukv. [[Slovenačsky jezyk]] koristaje podobno pismo. Kombinovani dijagrafi ''{{-|Dž}}'', ''{{-|Lj}}'' i ''{{-|Nj}}'' pišut se kako jedna bukva. Unikod imaje jednodělne simboly {{-|DŽ (Dž, dž), LJ (Lj, lj), NJ (Nj, nj)}} za tute bukvy, ale se one velmi rědko koristajut, ako li voobče. {| class="wikitable" caption="Poredok abecede" |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|I }} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} || {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|Š}} || {{-|š}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} |- | {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} || {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} |} ===Kirilica=== Kirilicu za srbskohrvatsky jezyk je razvil Vuk Karadžić. Vsaka bukva imaje jedin glas i potpolnu ortografičnu fonematičnost. [[Makedonsky jezyk]] koristaje podobno pismo. {| class="wikitable" caption="Poredok azbuke" |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} || {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|I}} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} || {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} |- | {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Š}} || {{-|š}} |} ==Gramatika== [[Fajl:Gramatika i stilistika hrvatskoga ili srpskoga knjizevnoga jezika.JPG|thumb|200px|Tomislav Maretić, Gramatika i stiljistika hrvatskogo ili srbskogo kniževnogo jezyka, 1899.]] Podobno inym slovjanskym jezykam, srbskohrvatski imenniky imajut tri rody (mužsky, žensky, srědnji), dva čisla (jednina, množina) i sedm padežev (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokativ, instrumental). Rodne različnosti pojavjajut se i v jednině i množině (čto ne jest slučaj napr. v [[Russky jezyk|russkom]], ili v čakavskom narěčju, čestično). Srbskohrvatski imenniky, zaimenniky, pridavniky i něktori čislovniky sklanjajut se po sedm padežah, naslědivši jih od [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo jezyka]]. V modernom štokavskom narěčju, medžutym, lokativ je skoro stopjeny v dativ (jedino različje obyčno jest v akcentu): * Instrumental, dativ i lokativ vsih imennikov i pridavnikov identičny sut v množině: ''ženama, ženama, ženama; očima, očima, očima; riječima, riječima, riječima''. * Genitiv v jednině i množině immenikov mužskogo i srědnjego roda identičny sut ortografično, no različajut se v akcentuaciji (napr. ''seljáka, seljaka''), kromě slučaja kde se v množině pojavja "nepostojannogo a" ktorogo nemaje v jednině (napr. ''kapitalizma, kapitalizama''). * Stary instrumentalny sufiks "''ju''" ženskogo korenjskogo konsonanta i poněkogda v množině genitiva ženskyh immenikov sklanja se v "''i''" (napr. ''noći'' a ne ''noćju'', ''borbi'' a ne ''boraba'', itd). * Skoro vsi čislovniky ne sut sklonjivi v štokavskom narěčju, a čislovniky poslě prědložnikov se ne sklanjajut ješče dolgo vrěmena. Pridavniky se uměščajut prěd imenniky ktore modifikujut, čislom i padežem morajut se suglaset s imennikom. Jestvuje sedm vrěmena za časovanje glagolov (perfekt, imperfekt, pluskvamperfekt, aorist, prezent, futur prvy, futur drugy) i tri metod (indikativ, imperativ, kondicional). Aorist, imperfekt i pluskvamperfekt tipično se koristaje jedino v štokavskom pisanju. Kako i vse druge slovjanske jezyky, srbskohrvatsky takože različaje medžu glagolami sovršenogo i nesovršenogo vida. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Vněšnje linky == {{Prěvod|en|Serbo-Croatian}} {{Vikipedija na jezyku|sh}} {{Slovjanske jezyky}} {{Članok s zvězdoju}} [[Kategorija:Srbskohrvatsky jezyk| ]] [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Jugoslavija]] 0i6p4aeq4j8hxx734cqlw2m500yb3yf 48822 48821 2026-10-17T02:25:34Z Ilja isv 10 /* Rany razvoj */ 48822 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk | name = Srbskohrvatsky | nativename = * {{Jezyky|sh|srpskohrvatski|sh|српскохрватски}} * {{Jezyky|sh|hrvatskosrpski|sh|хрватскосрпски}} | image = Shtokavian subdialects1988 incl Slovenia.png | imagecaption = Izgovori štokavskogo narěčja, ktory jest osnova srbskohrvatskogo jezyka i vsih četyrěh jegovyh standardnyh variantov | states = [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]], [[Hrvatija]], [[Kosovo]] (sporno poznańje), [[Srbija]] | speakers = 19 milionov | date = 2022 | ref = <ref name="e25hbs">{{E25|hbs}}</ref> | script = * [[kirilica]] * [[latinica]] | official = * [[Bosnija i Hercegovina]] * [[Črna Gora]] * [[Hrvatija]] * [[Srbija]] (tož sporno [[Kosovo]]) | standards = * [[Srbsky jezyk|srbsky]] * [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]] * [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] * [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]] | agency = Institut za hrvatsky jezyk i jezykoznavstvo, Komitet za standardizaciju srbskogo jezyka, Institut za jezyky Universiteta v Sarajevu | family = * [[Indoevropejske jezyky]] ** [[Baltoslovjanske jezyky]] *** [[Slovjanske jezyky]] **** [[Južnoslovjanske jezyky]] ***** [[Srbskohrvatsky jezyk]] }} '''Srbskohrvatsky jezyk''', takože '''hrvatskosrbsky''' i '''srbohrvatsky''', jest [[Južnoslovjanske jezyky|južnoslovjansky jezyk]], ktory jest osnovny jezyk v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovině]], [[Črna Gora|Črnoj Gorě]], [[Hrvatija|Hrvatiji]] i [[Srbija|Srbiji]]. Srbskohrvatsky jest mnogocentričny jezyk s 4 vzajemno razumlivymi kniževnymi standardami: [[Srbsky jezyk|srbsky]], [[Hrvatsky jezyk|hrvatsky]], [[Bosnijsky jezyk|bosnijsky]] i [[Črnogorsky jezyk|črnogorsky]]. Početkom jezyčnoj standardizacije srbskohrvatskogo byla srědina 19. stolětja, kogdy hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali Viensky kniževny dogovor, do stvorjeńja jednoj državy [[Jugoslavija]]. S samogo početka jestvovali razne srbsky i hrvatsky standardy, jednako obadva byli osnovane na jednom narěčju štokavskogo, iztočnohercegovinskom narěčju. Bosnijsky i črnogorsky standardy srbskohrvatskogo počeli jestvovati poslě razpada Jugoslavije. Srbskohrvatsky jezyk mogut pisati kako [[Latinica|latiniceju]], tako i [[Kirilica|kiriliceju]], ktore jesut ravnolike 1:1. Srbskohrvatsku kirilicu stvoril v 1814 roku srbsky jezykoznavec [[Vuk Karadžić]]. Srbskohrvatsku latinicu stvoril hrvatsky jezykoznavec [[Ljudevit Gaj]] v 1830. godah na osnově češskogo alfabeta. == Nazva == * ''srbskohrvatsky'' ili ''hrvatskosrbsky'' jest tradicijna nazva družnogo jezyka ktora je upotrěbjana podčas cělogo 19. i 20. věka, nazvany po obrubah ili pograničjah regiona kde se govori. * ''srbsky'', ''hrvatsky'', ''bosnijsky'' i ''črnogorsky'' sut nazvy za standardizovane varianty razděljene po etničnyh linijah, oficialne v novonastalyh državah poslě 1990-ih. ''Bosnjačsky'' jest nazva za ''bosnijsky'' ktoru koristajut hrvatski i srbski ideologi jerbo [[Bosnija i Hercegovina]] jest razděljena na trěh glavne narody. * ''hrvatsko-bosnijsko-srbsky'' ({{Lang|en|Croatian-Bosnian-Serbian}}) ili ''bosnijsko-hrvatsko-črnogorsko-srbsky'' ({{Lang|en|Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian}}) se koristajut kak v inozemnom jezykoznavstvu, tak i sudah (zločinci časom požedajut prěvoditeljev i tak izběgavajut sudženja). Kako nazva predolga, najčestěje v akronimah "HBS" ili "BCMS". * "''naš jezyk''" ili "''našky''" neformalno koristajut vsi oni ktori želajut izběgti debatu, ale priznajut družny jezyk. Prěd 19. stolětja razni govory kolektivno sut zvane raznymi imenami: "ilirsky", "slovjansky", "slavonsky", "dalmatinsky", "bosnijsky", "hrvatsky" i "srbsky".<ref>{{Cite journal |author=Kordić, Snježana |author-link=Snježana Kordić |title=Moderne Nationalbezeichnungen und Texte aus vergangenen Jahrhunderten |trans-title=Moderne narodne nazvy i texty v prošlosti |url=http://www.zeitschrift-fuer-balkanologie.de/index.php/zfb/article/view/222/222 |language=de |journal=Zeitschrift für Balkanologie |volume=46 |issue=1 |pages=40–41 |year=2010 |issn=0044-2356 |ssrn=3440016 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=495349 495349]. ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/201058-6 201058-6] |archive-date=1 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175024/http://bib.irb.hr/datoteka/495349.MODERNE_NATIONALBEZEICHNUNGEN.PDF |access-date=11 May 2014 }}</ref> Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. S tomu stvorjena jest i potrěba standardizacije narodnogo jezyka, prědvodžena najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem". Prva upotrěba nazvy "srbskohrvatsky" je v 1824. godu od [[Bratja Grimm|Jakoba Grimma]],<ref>{{Cite journal |last=Lencek |first=Rado |title = A few remarks for the history of the term 'Serbocroatian' language |journal=Zbornik Za Filologiju I Lingvistiku |volume=19 |issue=1 |pages=45–53 |year=1976 |issn=0514-6143 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Pohl |first=Hans-Dieter |editor-last=Ohnheiser |editor-first=Ingeborg |title = Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart : Akten der Tagung aus Anlaß des 25jährigen Bestehens des Instituts für Slawistik an der Universität Innsbruck, Innsbruck, 25. – 27. Mai 1995 |series = Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontan |volume = 4 |publisher = Non Lieu |pages=205–219 |language = de |chapter = Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick |trans-chapter = Serbo-Croatian – Looking backward and forward |location=Innsbruck |year=1996 |oclc=243829127 }}</ref> a popularnost ta nazva je dobyla od slovenačskogo filologa Jerneja Kopitara, ktory je mněval da štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, čini jedinstveny jezyk. Črěz slědujučih nemnogo desetilětij srbskohrvatsky je všel v [[Zagreb]]ske slovniky. Stvorjenjem [[Jugoslavija|Jugoslavije]], srbskohrvatsky je postal oficialnym. Jezyk se neformalno i svobodno mogl zvati narodnymi imenami, ale se ne jesut směli dělati velike razliky. [[Hrvatsky jezyk|Hrvatsky]] i [[Srbsky jezyk|srbsky]] sut se poněkogda domněvali kak zapadny i iztočny varianty. Eventualnym razpadom Jugoslavije, vsaka nova država je razlučila svoj standardny jezyk i medžu jim veličajut razliky, kako i prědpisujut nove "pravilne" zaměny za rěči ktore dumajut "čudže". Zagovorniki družnogo jezyka sut onogda mety agresije nacionalističnogo pogleda da jezyk i narod morajut byti totožny.<ref>{{Cite book|last=Richter Malabotta |first=Melita |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |url=https://archive.org/details/languagediscours00busc |url-access=limited |publisher=Multilingual Matters |page=[https://archive.org/details/languagediscours00busc/page/n86 81] |chapter=Semantics of War in Former Yugoslavia |location=Clevedon |year=2004 |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kordić |first=Snježana |author-link=Snježana Kordić |editor1-last=Ajdačić |editor1-first=Dejan |editor2-last=Lazarević Di Đakomo |editor2-first=Persida |title=U čast Pera Jakobsena: zbornik radova |publisher=SlovoSlavia |pages=225–239 |language=sh |chapter=Ideologija nacionalnog identiteta i nacionalne kulture |trans-chapter=The ideology of national identity and culture |chapter-url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |series=Studia in honorem ; vol. 1 |location=Beograd |year=2010 |isbn=978-86-87807-02-0 |oclc=723062357 |ssrn=3439190 |id=CROSBI [http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=522531 522531] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601175039/http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF|url-status=live|archive-date=1 June 2012|url=http://bib.irb.hr/datoteka/522531.Ideologija_nacionalnog.PDF |ref=none}}</ref> == Historija == === Rany razvoj === [[Fajl:Humacka ploca 2v.jpg|thumb|Humačsko tablo (10. stolětje), pisano bosnijskoju kiriliceju]] [[Fajl:Bascanska_ploca.jpg|thumb|Baščansko tablo (12. stolětje), pisano hrvatskoju glagoliceju]] V 9. stolětju byl razvity prvy slovjansky kniževny jezyk, [[Starocrkovnoslovjansky jezyk|starocrkovnoslovjansky]]. To jest byl jezyk liturgije, a iz njego sut byli adaptovane i različne versije, kako za svoje crkvy, tako za narodnu upotrěbu. Pisana [[Glagolica|glagoliceju]], versija (staro)[[Crkovnoslovjansky jezyk|crkovnoslovjanskogo]] v službě hrvatskoj liturgiji ostala do 19. stolětja. Prvi slědovane nahodženja vtogda blizkyh ale razhodečih jezykov sut iz 10. stolětja, srědnjevěčny testy sut pisane petju pismami: [[latinica]], [[glagolica]], rana [[kirilica]], [[bosančica]]/bosanica (bosnijska kirilica) i [[arebica]], poslědnje upotrěbjano od bosnijskyh dvorjanov. Najraněje posvědčenje jest [[Humačsko tablo]] (''Humačka ploča'') na bosnijskoj kirilici, slědujuče Plominski nadpis na hrvatskoj glagolici, Valunsko tablo (''Valunska ploča'') na glagolici i latinici, Župski glagoličny nadpis na glagolici, [[Miroslavljevo evangelje]] (''Miroslavljevo jevanđelje'') na srbskoj kirilici, te najvažněje, [[Baščansko tablo]] (''Bašćanska ploča'') na glagolici i [[Čakavski|čakavskom narěčju]] okolo početka 12. stolětja. Konec 12. i početok 13. stolětja sut viděli "Akt Kulina bana" (''Povelja Kulina bana''), trgovny dogovor iz-medžu [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]] i [[Republika Ragusa|Republike Raguse]], pisany ranym [[Štokavski|štokavskym narěčjem]]; "Vinodolsky svod" i "Istarsky razvod" na čakavskom. V 14. i 15. stolětju narodna narěčja sut ovplyvnili fonologiju, morfologiju, i leksikalne sistemy jezyka, pa religiozne i nereligiozne pěsnje běše komponovane po narodnome narěčju. Togda se načinala i religiozna poezija, pisana od anonimnyh poetov zvanyh "''začinjavci''". Tutoj poetov sut obogatili literarnu produkciju vsih narěčjah, bylo čakavsko, štokavsko ili [[Kajkavski|kajkavsko]].<ref name="encyclopedia">{{Cite book |title=Encyclopedia of the languages of Europe |last=Price |first=Glanville |year=1998 |publisher= Blackwell Publishers Ltd|location=Oxford, UK |isbn=978-0-631-19286-2 |page=425}}</ref> Razkošni teksty crkovnoslovjanskogo, reprezentovany v srbskohrvatskom vernakularu, takož jestvovajut v 14. i 15. stolětju. Znamenity jesut [[Dušanov zakonik]] iz 1349., [[Misal kneza Novaka]] iz 1368., [[Hrvojev misal]] iz 1404., te prva printana kniga, [[Misal po zakonu rimskogo dvora]] iz 1483. goda.<ref name="encyclopedia" /> Najvažněje dělo na štokavskom narěčju byl Vatikansky hrvatsky molitvenik okolo 1400. goda. Najranši slovnik v slovjanskyh jezyka byl ''Bosnijsko-turečsky slovnik'' iz 1631. goda, napisany od bosnijskogo poeta Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi. ====Galerija==== <gallery> Plomin tablet 2.jpg|Plominski nadpis (11. stolětje) Valun tablet.jpg|Valunsko tablo (11. stolětje) The Župa Dubrovačka Glagolitic Inscription.jpg|Župski glagoličny nadpis (11. stolětje) Povelja Kulina bana.jpg|Akt Kulina bana (12. stolětje) Miroslav's Gospel 002.jpg|Miroslavljevo evangelje (12. stolětje) Vinodol.jpg|Vinodolsky svod, 1288 Dušan's Code, Prizren manuscript, 15th c.jpg|Dušanov zakonik, 1349. Novak.jpg|Misal kneza Novaka, 1368. Vatican Croatian Prayer Book.jpg|Vatikansky hrvatsky molitvenik c. 1400. Hrvoje's missal 1.jpg|Hrvojev misal, 1404. Missale Romanum Glagolitice.jpg|Misal po zakonu rimskogo dvora, 1483. Razvod.jpg|Istarsky razvod, kopija iz 1526. </gallery> ===Standardizacija=== [[Fajl:Đuro Daničić - Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika (1882, početna stranica).jpg|thumb|150px|Đuro Daničić, Rěčnik (slovnik) hrvatskogo ili srbskogo jezyka, 1882.]] Črěz historije vsih evropejskyh naroda, tako i južnoslovjanskyh, jezyky sut razvivany samostojno. 19. stolětje znamenuje "narodno vozrodženje" i konstrukcija nacionalnyh država, a s tomu i potrěba standardizacije jednogo narodnogo jezyka. Porastom [[panslavizm]]a v srědině 19. stolětja, stvorjena je žedža za odstupom poddanosti [[Avstro-Vugrija|Avstro-Vugrijskomu]] i [[Osmansko carstvo|Osmanskomu carstvu]] mnogyh južnoslovjanskyh narodov, po prikladu na francuzsku revoluciju. Mnogy srbsky i hrvatsky pisatelji i lingvisti sut mněvali o jedinstvu jihnyh jezyka. Srbskohrvatsky govory sut uže byli podobny, potom polno měšanja govorov jerbo migracij poslě osmanskyh invazij. Štokavsky govor, togda najrazprostranjenějši, jest upotrěbjeny za osnovu budučego standardnogo družnogo jezyka. Ideje o standardizaciji sut prědvodžene najvyše hrvatskym "Ilirskym dviženjem" so [[Đuro Daničić|Đurom Daničićem]] i [[Ljudevit Gaj|Ljudevitom Gajem]] na frontu, ktory stvoril srbskohrvatsku latinicu v 1830. godu na osnově češskogo alfabeta, te srbskym jezykoznavcem [[Vuk Karadžić|Vukom Karadžićem]], ktory stvoril srbskohrvatsku kirilicu v 1814. godu. <blockquote>„Mi svi valja da se trudimo, dotle da dotjeramo, da nam jezik u knjigama bude tako jednak, da se svaka knjiga može od slova do slova preštampati od Latinskijeh slova Slavenskima i od Slavenskijeh Latinskima, pa ćemo onda (i samo onda) biti jedan narod i imati jednu književnost...“<ref>{{Cite web |url=https://kovceg.tripod.com/bkd_inerpretacija.htm |title=Tumačenja bečkog književnog dogovora |access-date=10 May 2022}}</ref> –Vuk Karadžić</blockquote> <blockquote>„Ponosimo se i hvalimo Bogu Velikomu, sto mi Hrvati s bratjom Serbljima jedan knjizevni jezik imamo.“<ref>{{Cite web |url=http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401201726/http://nwbih.com/news.cgi?ref1=1215 |archive-date=1 April 2010 |date=13 September 2007 |title=Pricaj srpskohrvatski da te ceo svet razume |location=Ljubljana |publisher=Mladina |first=Dejan |last=Novačić}}</ref> –Ljudevit Gaj</blockquote> Ljudevit Gaj iz češskogo alfabeta htěl je prějeti i bukvu ''Ě'' (yat) zaradi kompletnogo jednačenja v pisanju različnyh izgovorah (''e'', ''ije'', ''i''), ale mnogy zastupniki tomu sut protivili se, žedajuči potpolnu ortografičnu fonematičnost ("''piši kao što govoriš''" i "''piši za oči, govori za uši''"). ===Viensky kniževny dogovor=== [[Fajl:Vuk Karadzic Kriehuber cropped.jpg|thumb|150px|right|Vuk Karadžić, tvoritelj kirilice]] [[Fajl:Matica, ljudevit gaj.jpg|thumb|100px|left|Ljudevit Gaj, tvoritelj latinice]] 28. marta 1850. hrvatski i srbski pisatelji i filologi podpisali [[Viensky kniževny dogovor]], kojim ustanovjena podloga družnom srbskohrvatskom jezyku. Glavni podpisniki sut Vuk Karadžić na srbskoj strany, i [[Ivan Mažuranić]] na hrvatskoj strany. <blockquote>„Znajući da jedan narod treba jednu književnost da ima i po tom sa žalosti gledajući kako nam je književnost raskomadana, ne samo po bukvici nego i po jeziku i pravopisu, sastajali smo se ovijeh dana da se razgovorimo kako bismo se, što se za sad više može, u književnosti složili i ujedinili.“<ref name="Bečki dogovor">{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Književni_dogovor_(1850) |title=Bečki književni dogovor |date=28 March 1850 |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource)}}</ref><div style="float:right;">–Viensky kniževny dogovor</div></blockquote> Dogovor v [[Viena|Vieně]] ([[Avstrijska imperija]]) sut dostignuli osmero južnoslovjanskyh kniževnikov, od ktoryh petero Hrvatov, dvoje Srbov, i jedin Slovenec.<ref>{{Cite web |url=http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030522202343/http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive/data/200012/01229-006-pubs-zag.htm |archive-date=22 May 2003 |date=29 December 2000 |title=Bečka kuća srpskohrvatska |website=Alternative Information Network (AIM) |access-date=10 May 2022}}</ref> Vprvo je opublikovany v Gajevim ''Narodnyh novinah'' (''Narodne novine'') 3. aprilja 1850.<ref>{{Cite journal |url=http://dnc.nsk.hr/Newspapers/LibraryTitle.aspx?id=aa9c639d-4206-42f1-b637-76b8a8bfea04&y=1850&m=4&d=3 |title=Književni dogovor |newspaper=Narodne novine |publication-place=Zagreb |issue=76 |date=3 April 1850 |page=215}}</ref> Objedinjeni jezykoslovci sut prihodili v konkluziju da ne valjaje měšati narěčja i konstruovati novo kojego v narodu nemaje, no odbrati jedno, najrazprostranjeněje i najvyše govorjeno narěčje, že ono bude literaturny jezyk. To bylo štokavsko narěčje [[Ijekavsky akcent|ijekavskogo]] akcenta, v ktorom takože spěvano najmnogo razkošne [[Dubrovnik|dubrovačskogo]] literatur. Radi sbližanja kniževnogo jezyka, hrvatski pisatelji se odrěkli kajkavskogo narěčja, a srbski pisatelji se odrěkli umětnogo [[Slovjanosrbsky jezyk|slovjanosrbskogo jezyka]]. Potom oni provedehu reformy na latinici i kirilici da budu ravnolike. ===Razvoj srbskohrvatskogo=== V několiko slědujučih dekadentah, srbskohrvatsky byvaje akceptovany v světskoj lingvistiki, ale i v městnoj upotrěbě. Hrvatska vlada pozdněje mnogo razprav (od 1847.) oko imena družnogo jezyka Srbov i Hrvatov, 1861. goda prinosi rěšenje da se zove "''jugoslavsky jezyk''". Imperijska Viena ovo ne dozvalja, pa se zval "''hrvatsky ili srbsky''", poka v okupovanoj [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (od 1878. do 1907. goda) se zval "''bosnijsky''". V inozemnom jezykoznavstvu nazva "''srbskohrvatsky''" jestvuje popularna za slovniky (napr. ''Grammatik der serbo-kroatischen Sprache'' iz 1914.), te nakonec dostigaje popularnost i v regionu, kogda jedin slovnik vměsto staroj nazvy ''Gramatika bosnijskogo jezyka'' (od 1890.) nosi nazvu ''Gramatika srbsko-hrvatskogo jezyka'' (od 1908.). Pohodženjem [[Kraljevstvo Srbov, Hrvatov i Slovencev|Kraljevstva Srbov, Hrvatov i Slovencev]] i [[Kraljevstvo Jugoslavije|Kraljevstva Jugoslavije]], srbskohrvatsky byl postal oficijalnim pod imenom "''srbsko-hrvatsko-slovenačsky''", hot [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky ne sut [[Vzajemna razumlivost|vzajemno razumlivy]].<ref name="Busch2004">{{Cite book|last1=Busch|first1=Birgitta|last2=Kelly-Holmes|first2=Helen|title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States|url=https://books.google.com/books?id=MlXQ5zKb_VQC&pg=PA26|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-732-9|pages=26 |quote=the official language of the Kingdom was 'Serbo-Croato-Slovenian'}}</ref><ref>{{Cite book|title=Entangled Histories of the Balkans: Volume One: National Ideologies and Language Policies|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FGmJqMflYgoC&pg=PA371|year=2013|publisher=Koninklijke Brill NV|isbn=978-90-04-25076-5|page=371|editor1-first=Rumen|editor1-last=Daskalov|editor2-first=Tchavdar|editor2-last=Marinov|chapter=Language and Identity: The Fate of Serbo-Croatian|first=Ronelle|last=Alexander|quote=Now, however, the official language of the new state, the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes, bore the unwieldy name Serbo-Croato-Slovene (''srbsko-hrvatsko-slovenački'' or ''srbsko-hrvatsko-slovenski'').}}</ref> Iz-medžu 1941. i 1945., nacistična država marionetka [[Nezavisna Država Hrvatska]] jest odstranjavala "iztočne" (srbske) rěči, prinesla jezyčne zakony o "korenjskom pravopisu" (''korienski pravopis''), silila jezyčny purizm, zatvarjala srbske školy, itak reafirmovala ideologiju samobytnogo hrvatskogo jezyka, v pokušenju kompletne eliminacije internacionalizama i srbizama.<ref>{{Cite book | last=Busch |first=Brigitta |year=2004 |language=de |title=Sprachen im Disput |url=http://heteroglossia.net/fileadmin/user_upload/publication/sprachen_disput.pdf |location=Klagenfurt |publisher=Drava |page=305 |isbn=3-85435-428-2 |access-date=4 February 2013}}</ref><ref name="Crowe2013">{{Cite book|author=David M. Crowe|title=Crimes of State Past and Present: Government-Sponsored Atrocities and International Legal Responses|url=https://books.google.com/books?id=GRTdAAAAQBAJ&pg=PA61|date=13 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-98682-9|pages=61–}}</ref> Nakon [[Druga světova vojna|Drugogo světovogo vojny]] se stvorila [[Socialistična Federalna Republika Jugoslavija]], ktora jestvovala do razpada 1992. goda. [[Makedonsky jezyk|Makedonsky]], [[Slovenačsky jezyk|slovenačsky]] i srbskohrvatsky jezyky byli deklamovani kako ravnopravni. Sjedinjenost jezyka dodatočno je zaščitil [[Novosadsky dogovor]] (1954. god) iz-medžu 24 srbskyh, hrvatskyh i bosnijskyh pisateljev i lingvistov, ktory je ustavil jedin standard za upotrěbu črěz cělu Jugoslaviju, napravil latinicu i kirilicu, i [[Ijekavsky akcent|ijekavsky]] i [[ekavsky akcent]] ravnopravnymi v vsih aspektah, te dozvolil institucije iz vsih republik da postanovajut družnu terminologiju i pravopis. Takože se rěšiteljno htělo stanuti na konec škodlivom pojavjenju samovoljnogo "prěvodženja" tekstov i považavalo se originalno dělo pisatelja. Medžu podpisnikov sut byli največši lingvistov i pisateljev jugoslavskoj doby, kak [[Ivo Andrić]] i [[Aleksandar Belić]], a podpor dalo ješče 64 kulturnyh i naučnyh rabotnikov, kak [[Miroslav Krleža]].<ref>{{Cite web |url=https://sr.wikisource.org/wiki/Novosadski_dogovor |title=Novosadski dogovor |website=Srbsky sbornik (Serbian Wikisource) |date=10 December 1954}}</ref> 1960. goda stvorjeni sut pravopisny slovniky hrvatskosrbskogo na latinici i ijekavskom akcentu v SR Hrvatiji, te srbskohrvatskogo na kirilici i ekavskom akcentu v SR Srbiji. Něktori hrvatski lingvisti sut myslili da ovo za jih bylo nečestno, te da sili unitarizm jezyka so pristrasntosti ko srbskoj variantu, ačekoli vsi slovniky sut byli jednaky i bočno spisali obě varianty vsih sloves, a daže latinica byla vyše koristana na televizijnyh programah iz Bělgrada, jerbo čestějše prědpočitanja i prestiža v upotrěbě.<ref name=BabHh>{{Cite book|last=Babić |first=Stjepan |year=2004 |language=sh |title=Hrvanja hrvatskoga |trans-title=Croatian Language Quarrels |location=Zagreb |publisher=Školska knjiga |page=36 |isbn=978-953-0-61428-4}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Milutinović, Zoran |title=Review of the Book ''Jezik i nacionalizam'' |journal=[[The Slavonic and East European Review]] |volume=89 |issue=3 |pages=522–523 |year=2011 |url=http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |issn=0037-6795 |oclc=744233642 |id=ZDB-ID [http://ld.zdb-services.de/resource/209925-1 209925-1] |archive-date=2012-10-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004024736/http://www.snjezana-kordic.de/Rec_SEER.pdf |access-date=25 May 2014 }}</ref> Materialy v ''Pravopisnom slovniku'' (''Pravopisni rječnik'') takože byl izključiteljno redagovany v SR Hrvatiji, čto često jest ignorovano od ovyh kritikov.<ref>{{Cite journal|author=Jonke, Ljudevit |title=Drugi i treći sastanak Pravopisne komisije |trans-title=The second and third meeting of The Orthographic Commission |journal=Jezik |volume=4 |issue=2 |page=59 |year=1955 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Jonke, Ljudevit |title=Pravopis hrvatskosrpskoga književnog jezika |trans-title=Serbo-Croatian Spelling-Book |journal=Jezik |volume=9 |issue=2 |pages=57–59 |year=1961 |language=sh |issn=0021-6925}}</ref> ===Političny razděl jezyka=== <blockquote>„Stranci kada dodju u našu zamlju ... ističu kako im u Zagrebu kažu da odlično govore hrvatski, u Beogradu da odlično govore srpski, a u Sarajevu da odlično govore bosanski, a oni uvijek govore isto. No kako će i jednom stanovniku, recimo, s Posavine, recimo, Hrvatu biti prihvatljiva tvrdnja da on i neki Dalmatinac, da ne kažem i Zagorac govore istim hrvatskim jezikom, a da on i njegov komšija Bošnjak ili Srbin s kojim on svakodnevno komunicira ne govore istim, nego različitim jezicima.“<ref>{{Cite book |last=Greenberg |first=Robert D. |year=2004 |title=Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration |publisher=Oxford University Press |location=New York |page=153 |isbn=9780191514555}}</ref> –Josip Baotić, bosnijsky hrvatsky jezykoslovec</blockquote> [[Fajl:Serbo croatian languages2006.png|thumb|Etnopolitična dělba srbskohrvatskogo jezyka]] Hrvatski intelektuali 1967. goda sut inicializovali ''[[Deklaracija o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka|Deklaraciju o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka]]'', čto byl samo jedin děl onogdašnjih nerěšenyh etničnyh napetostij, imenno hrvatskogo [[MASPOK]] dviženja odnosno hrvatskoj vesny. Deklaracija tvrdi da se principy ravnopravnostij Novosadskogo dogovora ne jesut slědovali v praksě, te da se vodil etatizm, unitarizm i hegemonija srbskogo kniževnogo jezyka. Tuta deklaracija nalegala se na ideju da različny narody morajut iměti različne jezyky, kako je v 19. stolětju observoval [[Karl Marks]]; ta ideja je byvala odrěkana v světu 20. stolětja, kak praksa dokazyva da mnogi mnogocentrični jezyki ne prěčujut jestvovanje narodov (napr. Němci, Avstrijci i Švejcarci, ili Španci, Meksikanci, Čilijci, Kubanci itd.).<ref>{{Cite web |date=18 July 2014 |title=Sveto trojstvo jezika, nacije i države |url=https://bib.irb.hr/datoteka/705823.Intervju__Dani-2014_br892.pdf |publisher=Bosanskohercegovački Dani |location=Sarajevo |page=61 |issn=2232-9978 |access-date=9 August 2014 |language=sh}}</ref> Neky od učestnikov ovogo dviženja poslě sut priznali da ovo jest byl čin političnyh cěljev.<ref name=SOSDekl>{{Cite web|first= |last= |title=SOS ili tek alibi za nasilje nad jezikom |url=http://bib.irb.hr/datoteka/578565.O_Deklaraciji_Forum.jpg |location=Zagreb |publisher=Forum |date=16 March 2012 |pages=38–39 |issn=1848-204X |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/578565 578565] |access-date=2 April 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|first=Holm |last=Sundhaussen |title=Neue Untersuchungen zum destruktiven Potential von Sprache und zur Überlebensfähigkeit multilingualer Staaten |url=http://www.oei.fu-berlin.de/media/publikationen/boi/boi_17/03_sundhaussen.pdf |language=de |journal=Forum |volume=17 |page=8 |year=2001 |access-date= 2 September 2013}}</ref> Mnogi inozemni, ale i hrvatski lingvisti sut viděli jugoslavsku jezyčnu politiku kako jednu od najdemokratičnějših v Evropě.<ref>{{Cite book|last=Kovačec |first=August |editor-last=Milorad |editor-first=Pupovac (ur.) |title=Jezici i politike: jezična politika u višejezičnim zajednicama |chapter=Jezici narodnosti i etničkih skupina u SFRJ |series=Biblioteka Naše teme |publisher=Centar CK SKH |page=57 |location=Zagreb |year=1988 |oclc=438275832 }}</ref><ref>{{Cite book |editor1-last=Busch |editor1-first=Brigitta |editor2-last=Kelly-Holmes |editor2-first=Helen |title=Language, Discourse and Borders in the Yugoslav Successor States |publisher=Multilingual Matters |pages=51, 54, 59 |location=Clevedon |year=2004 |language=en |isbn= |oclc=803615012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mappes-Niediek |first=Norbert |year=2005 |language=de |title=Die Ethno-Falle: der Balkan-Konflikt und was Europa daraus lernen kann |location=Berlin |publisher=Christoph Links Verlag |pages=18, 64 |isbn=978-3-86153-367-2 |oclc=61665869}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gröschel |first=Bernhard |year=2009 |language=de |title=Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit |series=Lincom Studies in Slavic Linguistics ; vol 34 |location=München |publisher=Lincom Europa |page=72 |isbn=978-3-929075-79-3 |oclc=428012015}}</ref> Jejin glavny iniciator byl [[Dalibor Brozović]], ktory je črěz vrěme měnjal svoju poziciju iz-medžu podpora egzistencije srbskohrvatskogo jezyka (kde sut kako v [[Anglijsky jezyk|anglijskom]], [[Špansky jezyk|španskom]], [[Francuzsky jezyk|francuzskom]], [[Němečsky jezyk|němečskom]] itd., hrvatsky i srbsky standardne varianty jednogo mnogocentričnogo jezyka) i koncepcije "''srědnjejužnoslovjanskogo dijasistemy''" v kojem hrvatsky jest vlastny jezyk, kompletno različny srbskom.<ref name="Brozovic1965">{{Cite journal|author=Brozović, Dalibor |title=O problemima varijanata |journal=Jezik |location=Zagreb |volume=13 |issue=2 |page=38 |year=1965 |issn=0021-6925}}</ref><ref name="Brozovic1988">{{Cite book |last=Brozović |first=Dalibor |title=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski : izdavak iz II. izdanja Enciklopedije Jugoslavije |publisher=Jugoslavenski Leksikografski Zavod "Miroslav Krleža" |page=102 |chapter=Jezik, srpskohrvatski/hrvatskosrpski, hrvatski ili srpski |url= |location=Zagreb |year=1988 |isbn=86-7053-014-7 |oclc=645757653}}</ref> Od razpada Jugoslavije 1990-ih godov, byl je jedin od glavnyh privržencev jezyčnogo purizma. Kolo žestoke vojny 1990-ih, nacionalistični ideologi sut počeli ubědživanje da govor, pa i pismo, dokazyvaje něčiju prinaležnost tomu narodu. Srbsky nacionalisti izmysljajut da vsi ktori govoret štokavskym narěčjem jesut zabludni [[Srbi]] (ili da sut [[Hrvati]] i [[Bosnjaki]] [[Katolicizm|po-katolčeny]] i [[Islam|po-islamčeny]] Srbi). Hrvatski nacionalisti opet napirajut ekstremistični jezyčny purizm, ješče několikokratno "prěvodet" i subtitlajut srbskyh filmy, čto bude izsmějivano v publikě. Dělba se dělaje tako da kogda kakykoli izraz imaje dva sinonimov, jedin je proglašeny "hrvatsky", a drugy "srbsky". Bosnjačsky lingvisti objasnjavajut da "''srbsko-hrvatsky''" jest opasna sintagma kako ne vključajut Bosnjakov i "''bosnijsky''" v nazvu, čto naznačet nejestvovanje Bosnjakov v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]. Tuta nazva jest sporna za nektore Hrvatov i Srbov ktory go nazyvajut "''bosnjačsky''" po etničnom označenju Bosnjakov zato že tvrdet "''bosnijsky''" nepravilno označava jezyk kako jedin jezyk vsih žitelja Bosnije i Hercegovine, hot bosnjačsky lingvisti zastupajut nazvu "''bosnijsky''" zato že ona jest historična nazva jezyka i že jesut tak nazyvali njihnogo jezyk vsegda. Črnogorsky lingvisti takože sut standardizovali vlastny jezyk stvorjenjem nezaležne [[Črna Gora|Črne Gore]], i vvedli dvě kombinovane fonemy za pisanje jihnogo ijekavskogo govora (''{{-|S+J{{=}}Ś}}'' i ''{{-|Z+J{{=}}Ź}}''). ===Sejčasna situacija=== <blockquote>„Kad nekoliko naroda ili država govori zajedničkim jezikom, lingvisti ne nabrajaju u nazivu jezika sve te narode jer bi to bio predugačak naziv... U našem slučaju lingvisti su uveli u 19. stoljeću dvodijelni naziv, i današnji lingvisti su ga naslijedili kao što su današnji kemičari naslijedili nazive u kemiji, ili kao što su američki lingvisti naslijedili naziv za njihov jezik. Dvodijelnim modelom naziva imenuju se rubovi jezika, a središnju zonu i nije nužno imenovati kad se znaju rubovi. To je isto kao i kod naziva [[Indoevropejske jezyky|indoevropski]], imenovani su rubovi, a središnja zona armenski i perzijski nisu. Moram istaknuti da svi ti nazivi obavezuju samo lingviste, a ne i obične ljude, oni mogu zvati jezik kako god žele, a i ne moraju ga nikako zvati.“<ref>{{Cite web |url=http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025070626/http://www.e-novine.com/intervju/intervju-drustvo/73198-Jezik-nacija-lai.html |archive-date=25 October 2012 |date=22 October 2012 |first=Anes |last=Osmić |title=Jezik, nacija i laži}}</ref> –[[Snježana Kordić]] o srpskohrvatskom jezyku</blockquote> [[Fajl:Klasična gimnazija Travnik0496.jpg|thumb|"Dvě školy pod jednoju strěhoju" v [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]]: prava strana sodrživa hrvatske studentov, lěva sodrživa bosnjačske studentov. Děti ktori govoret jednaky jezyk sut učeny po različnom kurikulumu.]] Dnešnji govorniki obyčno jezyk ne nazyvajut srbskohrvatskym, ale večinstvo naroda ne protivrěčujet vzajemnu razumlivost i dobro se razumějut. Tipično se ne koristajut neologizmy, pomimo naporov da se varianty čto vyše različajut. Srbskohrvatsky jest i nadalje učeny v inozemstvu (Cambridge, Oxford, Sorbonne, itd.), pod nazvoju "''bosnijsko-hrvatsko-srbsky jezyk''".<ref>{{Cite journal |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/soci-2021-0007/html?lang=en |title=Pluricentricity in the classroom: the Serbo-Croatian language issue for foreign language teaching at higher education institutions worldwide |first=Jelena |last=Ćalić |journal=Sociolinguistica |doi=10.1515/soci-2021-0007 |volume=35 |issue=1 |publisher=De Gruyter |date=2021-11-18 |access-date=2023-01-12 |language=en}}</ref> Medžunarodny tribunal za vojenne zločiny v byvšej Jugoslaviji oficialno koristaje nazvu "''bosnijsky, hrvatsky ili srbsky jezyk''" (BHS).<ref>{{Cite web |url=https://www.icty.org/bcs |title=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |publisher=Ujedinjene nacije |access-date=12 May 2022}}</ref> [[SIL International]] sortuje go kako "makrojezyk" so [[ISO 639-1]] kodom [sh] i [[ISO 639-3|-3]] kodom [hbs].<ref>{{Cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/hbs |title=ISO 639-3 Registration Authority |access-date=12 May 2022}}</ref> [[Evropejska unija]] je prosila [[Hrvatija|Hrvatiju]] da se vrati srbskohrvatsky jezyk zaradi administrativnyh uščedah, da se ne dělajut "prěvodženja" ako i kogda [[Bosnija i Hercegovina]], [[Črna Gora]] i [[Srbija]] pristupet do EU. Hrvatija to jest odbila i argumentovala da Hrvati ne by byli privoljany vhodženju ka EU, ako jim se jezyk bude zval srbskohrvatsky.<ref>{{Cite web |url=https://euobserver.com/news/31340 |last=Palokaj |first=Augustin |title=Croatian to Become 24th EU Language |website=EUobserver |date=24 November 2010 |access-date=12 May 2022}}</ref> V 2017. godu, točno 50 godov poslě ''Deklaracije o nazvě i položenju hrvatskogo kniževnogo jezyka'', je opublikovana ''[[Deklaracija o družnom jezyku]]''. Ova deklaracija nalagaje da Hrvati, Srbi, Bosnjaki i Črnogorjani imajut jedin družny mnogocentričny jezyk. Ukazyva na negativne poslědice jezyčnyh politiky, kako je izražanje postalo kriterij za pokazyvanje etnonacionalistične lojalnosti.<ref>{{Cite web |last=Bahrer |first=Manuel |date=1 October 2018 |title=Zajednički jezik nema veze s Jugoslavijom |trans-title=The Common Language Has Nothing to Do With Yugoslavia |language=sh |url=http://bib.irb.hr/datoteka/965944.Intervju-Kosmo-2018.png |publisher=Kosmo |location=Wienna |access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nikola|last=Vučić|title=Bosanski, srpski, hrvatski i "logika sirovog nacionalizma"|trans-title=Bosnian, Serbian, Croatian and "the Logic of Crude Nationalism"|language=sh|work=TV news Dnevnik u 19|url=http://ba.n1info.com/a297253/Vijesti/Vijesti/Izjasnjavanje-roditelja-o-jeziku-u-sarajevskim-skolama.html|publisher=N1 (TV channel)|date=14 December 2018|access-date=18 June 2019}} 2:13 min</ref><ref>{{Cite web|first=Paula|last=Bobanović|date=14 April 2018|title=Chomsky: Hrvati, Srbi i Bošnjaci govore isti jezik|trans-title=Chomsky: Croats, Serbs and Bosniaks Speak the Same Language|language=sh|url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|publisher=Express.hr|location=Zagreb|archive-date=4 May 2018|archive-url=https://www.webcitation.org/6zAC0M0b0?url=https://www.express.hr/kultura/chomsky-hrvati-srbi-i-bosnjaci-govore-isti-jezik-14973|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref> Tvrdi da jezyk i narod ne morajut byti totožny, ale da vsaka država može kodifikovati vlastnu variant družnogo jezyka, te da vse četyri varianty uživajut ravnopravny status.<ref>{{Cite web|first=Jakov|last=Avram|title=Jezik, Deklaracija i politika|trans-title=Language, Declaration and Politics|language=sh|work=TV show Kontekst|url=http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|publisher=Al Jazeera|date=30 March 2017|archive-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401174913/http://balkans.aljazeera.net/video/kontekst-jezik-deklaracija-i-politika|url-status=live|access-date=18 June 2019}} [https://www.youtube.com/watch?v=aOR5VWn5EMs Alt URL] min 21.42</ref> Pozyvaje na likvidovanje vsih form lingvistične segregacije v edukacijnom sektoru i javnyh institucijah. Advokatuje svobodu individualnogo izbora i považanje lingvistične različnosti. Ova deklaracija je podpisana od strany vyše od 200 vidnyh pisateljev, jezykoznavcev, naučnikov, aktivistov, žurnalistov i drugyh publičnyh ekspertov. Kogda běše izdana, podpisana od vyše od 10,000 ljudij iz regiona.<ref name="MiaDuhacek">{{Cite web|first1=Goran|last1=Duhaček|first2=Mija|last2=Pavliša|date=28 March 2017|title=Deklaracija o zajedničkom jeziku uzbunit će duhove; evo što kažu njeni potpisnici|trans-title=The Declaration on the Common Language Will Alert the Spirits; Here's What Its Signatories Say|language=sh|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|publisher=T-portal|location=Zagreb|issn=1334-3130|archive-date=23 May 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6qfzR9hwy?url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/deklaracija-o-zajednickom-jeziku-uzbunit-ce-duhove-evo-sto-kazu-njeni-potpisnici-20170328|url-status=live|access-date=18 June 2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zanelli |first=Aldo |year=2018 |title=Eine Analyse der Metaphern in der kroatischen Linguistikfachzeitschrift Jezik von 1991 bis 1997 |trans-title=Analysis of Metaphors in Croatian Linguistic Journal ''Language'' from 1991 to 1997 |language=de |series=Studien zur Slavistik ; 41 |location=Hamburg |publisher=Dr. Kovač |pages=83 |isbn=978-3-8300-9773-0 |oclc=1023608613}} [http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=001013945 (NSK)]. [https://koha.ffzg.hr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=385977 (FFZG)]</ref><ref>{{Cite web |first=Amir |last=Zukić |title=Gošća Pressinga Snježana Kordić |trans-title=Snježana Kordić – Guest of Pressing |language=sh |work=TV show Pressing |url=https://www.youtube.com/watch?v=Lwvedwnv24U|publisher=N1 (TV channel) |date=29 March 2017 |access-date=18 June 2019 |id=CROSBI [http://www.bib.irb.hr/935979 935979]}} 53:15 min</ref> ==Demografija== [[Fajl:Map of Serbo-Croatian language.png|thumbnail|300px|{{Legend|#004DFF|Državy kde jedna standardna forma srbskohrvatskogo jest oficialny jezyk.}} {{Legend|#88C4FF|Državy kde jedna ili vyše standardnyh form srbskohrvatskogo sut jezyky menšinstva.}}]] Čislo govoriteljev srbskohrvatskogo jezyka, odnosno 'bosnijskogo', 'hrvatskogo', 'srbskogo' i 'črnogorskogo', ranguje iz-medžu 16 i 21 milionov. Deklamovanyh govoriteljev srbskogo jest okolo 9.5 mil., prěvažno v [[Srbija|Srbiji]] (6.7 mil.), [[Bosnija i Hercegovina|Bosniji i Hercegovini]] (1.4 mil.) i [[Črna Gora|Črnoj Gori]] (0.4 mil.). Srbskyh menšinstv imaje sporno poznano [[Kosovo]] (70~100 tyseče<ref>{{Cite book|last1=Ramet|first1=Sabrina P.|url=https://books.google.com/books?id=FpEwDQAAQBAJ&pg=PA267|title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe|last2=Valenta|first2=Marko|date=2016-09-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-98277-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-11-07|title=Kosovo's Demographic Destiny Looks Eerily Familiar|url=https://balkaninsight.com/2019/11/07/kosovos-demographic-destiny-looks-eerily-familiar/|access-date=2021-06-29|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref>), [[Sěverna Makedonija]] i [[Rumunija]]. Srbija imaje okolo 760,000 govoriteljev srbskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov v [[Vojvodina|Vojvodini]] i okolo 400,000 Romov. Deklamovanyh govoriteljev hrvatskogo jest ugrubo 4.8 mil., čislivši okolo 3.7 mil. v [[Hrvatija|Hrvatiji]] i okolo 575,000 v Bosniji i Hercegovini. Hrvatija imaje okolo 170,000 govoriteljev hrvatskogo kak drugym jezykom, vključajuči Madjarov i Italijanov. Deklamovanyh govoriteljev bosnijskogo jest okolo 2.2 mil., prěvažno Bosnjakov, čislivši okolo 220,000 v Srbiji i Črnoj Gori. Večinstvo Črnogorjanov deklamuje srbsky kak svojim jezykom, ale relativno novy črnogorsky standard imaje krěpky institucijsky podpor. Okolo 16.2% měščanstva deklamuje jedin, družny (srbskohrvatsky) jezyk kak svojim jeyzkom, čto jest daleko najvyše od ove četyri držav.<ref>{{Cite web|url=http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/#.VEJZhvmUca4 |title=Pobjeda |publisher=Pobjeda.me |access-date=2015-01-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022053115/http://www.pobjeda.me/2014/07/03/matica-crnogorska-crnogorskim-jezikom-govori-411-odsto-gradana-srpskim-391/ |archive-date=2014-10-22 }}</ref> Srbskohrvatsky jest drugy jezyk [[Slovenci|Slovencev]] i [[Makedonci|Makedoncev]], osoblivo onyh rodženyh za vrěmena Jugoslavije. Prinajmenje 2 mil. od mnogo milionov ljudi v diaspory umě govoriti nektoru formu srbskohrvatskogo. Najvyše jih jest v [[Avstralija|Avstraliji]], [[Avstrija|Avstriji]], [[Brazilija|Braziliji]], [[Čile]]tu, [[Italija|Italiji]], [[Kanada|Kanadi]], [[Němcija|Němciji]], [[Sjedinjene štaty Ameriky|Sjedinjenyh štatah Ameriky]], [[Švecija|Šveciji]] i [[Vugrija|Vugriji]]. ==Narěčja== [[Fajl:Serbo croatian dialects historical distribution 2.png|thumb|left|Věrojetna distribucija glavnyh narěčja v Hrvatiji, Bosniji i Hercegovini, Srbiji i Črnoj Gori prědže migracij v 16. stolětju.]] Južnoslovjanske jezyky historično sut tvorili dialektičny kontinuum; vsaky dialekt je podobny susědnomu, a različja rastut s udaljenostju. Migracije poslě osmanskyh invazij na Balkanov (16.-18. stolětje) izhodili sut ogromnym izměščenjem žiteljev i prělomom ovogo dialektičnogo kontinuuma. Prědže invazij, [[štokavsko narěčje]] je pokryvalo večinstva Bosnije i Hercegovine, Črne Gore i Srbije, kako i vozhodny [[Slavonija|slavonsky]] děl Hrvatije i teritoriju [[Republika Ragusa|Republike Raguse]] (dnešnjego [[Dubrovnik]]a). Množstvo migracij v 20. stolětju takože sut pomogli razširjenju štokavskogo narěčja i smenšili dialektične razliky. Primarne narěčja sut imenovana po izgovoru občego pytanja "čto": štokavsko jest "''što''" (ili "''šta''"), čakavsko jest "''ča''" (ili "''ca''") i kajkavsko jest "''kaj''" (ili "''kej''"). Tuta narěčja sodrživajut množstvo "pod-narěčja" (sub-dialektov) i govorov. Vse standardizovane formy srbskohrvatskogo sut osnovany na iztočnohercegovinskom sub-dialektu [[Štokavsko narěčje|štokavskogo narěčja]]. Ine narěčja ne sut učena v školah ili upotrěbjana v državnyh medijah. Torlačsko narěčje često dodavano v spisku, ale obslědovanja pokazyvajut da ono jest prohodno narěčje iz-medžu štokavskogo i bulgarsko-makedonskyh dialektah, te ni jest mnogo razumlivo. Svojevrěmenno štokavsko narěčje vse vyše zaměnjaje druge narěčja, pa dnes zajmaje prědhodno čakavske i kajkavske teritorije, osoblivo v urbanyh městnostah. Čakavsko narěčje je sejčas vtiskano na izolovane hrvatske ostrovy i [[Istra|istransko poluostrov]]. Kajkavsko narěčje jest blizko [[Slovenačsky jezyk|slovenačskomu jezyku]]. Obě kajkavsko i čakavsko narěčje povrěmenno sut viděne kako sobstvene mikrojezyky ili regiolekty od strany nektoryh jezykoslovcev, kako imajut menšu vzajemnu razumlivost so štokavskim. Različja iz-medžu ovyh narěčij mogut se viděti na [[Šlajherova basnj|Šlajherovoj basnji]]: {{Clear}} {| cellpadding="4" style="width: 100%;" !novoštokavsky !staroštokavsky !čakavsky !kajkavsky !medžuslovjansky |- |<poem> Óvca i kònji Óvca koja níje ìmala vȕnē vȉd(j)ela je kònje na br(ij)égu. Jèdan je òd njīh vȗkao téška kȍla, drȕgī je nòsio vèliku vrȅću, a trȅćī je nòsio čòv(j)eka. Óvca rȅče kònjima: «Sȑce me bòlī glȅdajūći čòv(j)eka kako jȁšē na kònju». A kònji rȅkoše: «Slȕšāj, ȏvco, nȃs sȑca bòlē kada vȉdīmo da čòv(j)ek, gospòdār, rȃdī vȕnu od ovácā i prȁvī òd(j)eću zá se. I ȍndā óvca nȇmā vȉše vȕnē. Čȗvši tō, óvca pȍb(j)eže ȕ polje. </poem> |<poem> Óvca i kònji Óvca kòjā nî ìmala vȕnē vȉdla kònje na brîgu. Jèdān od njȉjū vũkō tȇška kȍla, drȕgī nosȉjo vȅlikū vrȅću, a trȅćī nosȉjo čovȉka. Óvca kȃza kȍnjima: «Svȅ me bolĩ kad glȅdām kako čòvik na kònju jȁšī». A kònji kāzȁše: «Slȕšāj, ȏvco, nãs sȑca bolũ kad vȉdīmo da čòvik, gȁzda, prȁvī vȕnu od ovãc i prȁvī rȍbu zá se od njẽ. I ȍndā ōvcȁ néma vȉšē vȕnē. Kad tȏ čȕ ōvcȁ, ȕteče ȕ polje. </poem> |<poem> Ovcȁ i konjı̏ Ovcȁ kȃ ni imȅla vȕni vȉdela je konjȉ na brȇge. Jedȃn je vȗkal tȇški vȏz, drȕgi je nosîl vȅlu vrȅt'u, a trȅt'i je nosîl čovȅka. Ovcȁ je reklȁ konjȇn: «Sȑce me bolĩ dok glȅdan čovȅka kako jȁše na konjȅ». A konjȉ su reklȉ: «Poslȕšaj, ovcȁ, nȃs sȑca bolẽ kad vȉdimo da čovȅk, gospodãr dȅla vȕnu od ovãc i dȅla rȍbu zȃ se. I ȍnda ovcȁ nĩma vȉše vȕni. Kad je tȏ čȕla, ovcȁ je pobȅgla va pȍje. </poem> |<poem> õfca i kȍjni õfca tera nı̃je imȅ̩la vȕne vȉdla je kȍjne na briẽgu. Jȇn od nîh je vlẽ̩ke̩l tẽška kȍla, drȕgi je nȍsil vȅliku vrȅ̩ču, a trẽjti je nȍsil čovȅ̩ka. õfca je rȇkla kȍjnem: «Sȑce me bolĩ kad vîdim čovȅka kak jȃše na kȍjnu». A kȍjni su rȇkli: «Poslȕhni, õfca, nȃs sȑca bolĩju kad vîdime da čȍve̩k, gospodãr, dȇ̩la vȕnu ot õfci i dȇ̩la oblȅ̩ku zȃ se. I ȏnda õfca nȇma vȉše vȕne. Kad je to čȗla, õfca je pobȇ̩gla f pȍlje. </poem> |<poem> Ovca i konji Ovca ktora ne iměla volny viděla je konjev na gorkě. Jedin od jih je vlačil težky vagon, drugy je nosil veliku vrěču, a tretji je nosil člověka. Ovca povědaše konjam: «Srdce me boli gledeči člověka kako jezdi na konju.» A konji kazaše: «Slušaj, ovco, nas srdca bolet kogda vidimo da člověk, gospodar, rabi volnu od ovc i děla odědžu za se. I potom ovca nemaje vyše volny. Slyšavši to, ovca izběžeše v polje. </poem> |} ===Izgovory bukvy {{-|Ѣ}} (jat)=== [[Fajl:Serbo-Croatian dialects.png|thumb|200px|Dnešnja distribucija tri {{-|Ѣ}} (''jat'') izgovorov v srbskohrvatskom: {{Legenda|#ffff80|ijekavsky}} {{Legenda|#3e9eff|ekavsky}} {{Legenda|#ff7d7d|ikavsky}}]] [[Fajl:Drina Sa Denifine cigar pack wt Serb Cro Bos lg warn label.png|thumb|200px|"Trojezyčny" nadpis na krabkě cigaret - vse tri jednaky]] Serija izoglosy prěhodi glavne dialekty. Moderni izgovory dolgogo [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo]] samoglasky ''jat'' ({{-|Ѣ / *ě}}) variuje v lokaciji. V srbskohrvatskyh dialektov može se izgovarjati kako /i/, /e/, /ije/ (i kratkym /je/). Městne variete izgovorov nazvany sgodno - ''i'' ikavsky; ''e'' ekavsky; ''ije/je'' ijekavsky. Pisemny ekavsky i ikavsky ne različajut iz-mědžu kratkogo i dolgogo izgovora, dok ijekavsky različaje so ''ije'' i ''je''. Standardni hrvatsky, bosnijsky i črnogorsky sut osnovany na ijekavskom izgovoru, a srbsky glavno poljzuje ekavsky i menje ijekavsky. Ikavsky izgovor se ne koristaje v nijednom standardnom jezyku i jegovo uživanje opadaje. Ikavsky v boljšesti koristaje se v zapadnoj Hrvatiji i sěvernoj Srbiji. Ekavsky se koristaje pokromě štokavskogo v Srbiji, takože v kajkavskom dialektu v Hrvatiji. Ijekavsky izgovor jest najrazširjenějši. Izključenja egzistujut vnutri izgovorov - napr. něktore rěči v ijekavskom koristajut ekavske i ikavske formy (''htio'' vměsto ''htjeo''; ''vidio'' vměsto ''vidjeo''). Ikavsky takože někogda koristaje ijekavske formy (''prijelaz'' vměsto ''prilaz''), a ekavsky někogda koristaje ikavske formy (''potiče'' vměsto ''poteče''). {| class="wikitable" |- !medžuslovjansky !prědok !ekavsky !ikavsky !ijekavsky !ijekavsky razvoj |- |krasny |*lěp |lep |lip |lijep | rowspan="2"| dolgy ''ě'' → ''ije'' |- |čas/vrěme |*vrěme |vreme |vrime |vrijeme |- |věra |*věra |vera |vira |vjera |kratky ''ě'' → ''je'' |- |prěprava |*prělaz |prelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |prеlaz ''ili''<br />prijelaz |''pr'' + dolgy ''ě'' → ''prije'' |- |razy/vrěmena |*vrěmena |vremena |vrimena |vremena | rowspan="2"| ''r'' + kratky ''ě'' → ''re'' |- |trěbati |*trěbati |trebati |tribat(i) |trebati |- |grěti |*grějati |grejati |grijati |grijati |''r'' + kratky ''ě'' → ''ri'' |- |viděl |*viděl |video |vidio |vidio |''ěl'' → ''io'' |- |selo |*selo |selo |selo |selo |''e'' v korenju, ne ''ě'' |} ==Pismo== V historiji upotrěbjali se mnoge pisma: * varianty latinskogo i grečskogo alfabeta * [[glagolica]] * [[kirilica]] * [[arebica]] (arabsko pismo) Dnes se koristaje [[latinica]] i [[kirilica]] standardizovane v 19. stolětju. Obadva sostojet se od 30 bukv. Latinica se nazyvaje po prvyh četyri bukv: ''a, b, c, d'' - abeceda; kirilica se po prve dvě bukv: ''az, buki'' nazyvaje "azbuka". Mogut se transliterovati jedna v drugu ravnoliko. Latinica je oficialna v vsim državah i popularněje pismo, a kirilica je oficialna v vsim pokromě Hrvatije i koristaje se primarno v Srbiji. ===Latinica=== Gajeva versija latinice ktoru razvil Ljudevit Gaj dobyla je svoju konečnu formu kogda je za svoje ime Đuro Daničić ''{{-|dj}}'' prěměnio v ''{{-|đ}}'', uz 27 prostějših i 3 dvojnyh bukv. [[Slovenačsky jezyk]] koristaje podobno pismo. Kombinovani dijagrafi ''{{-|Dž}}'', ''{{-|Lj}}'' i ''{{-|Nj}}'' pišut se kako jedna bukva. Unikod imaje jednodělne simboly {{-|DŽ (Dž, dž), LJ (Lj, lj), NJ (Nj, nj)}} za tute bukvy, ale se one velmi rědko koristajut, ako li voobče. {| class="wikitable" caption="Poredok abecede" |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|I }} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} || {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|Š}} || {{-|š}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} |- | {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} || {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} |} ===Kirilica=== Kirilicu za srbskohrvatsky jezyk je razvil Vuk Karadžić. Vsaka bukva imaje jedin glas i potpolnu ortografičnu fonematičnost. [[Makedonsky jezyk]] koristaje podobno pismo. {| class="wikitable" caption="Poredok azbuke" |- | {{-|А}} || {{-|а}} || {{-|Б}} || {{-|б}} || {{-|В}} || {{-|в}} || {{-|Г}} || {{-|г}} || {{-|Д}} || {{-|д}} || {{-|Ђ}} || {{-|ђ}} || {{-|Е}} || {{-|е}} || {{-|Ж}} || {{-|ж}} || {{-|З}} || {{-|з}} || {{-|И}} || {{-|и}} || {{-|Ј}} || {{-|ј}} || {{-|К}} || {{-|к}} || {{-|Л}} || {{-|л}} || {{-|Љ}} || {{-|љ}} || {{-|М}} || {{-|м}} |- | {{-|A}} || {{-|a}} || {{-|B}} || {{-|b}} || {{-|V}} || {{-|v}} || {{-|G}} || {{-|g}} || {{-|D}} || {{-|d}} || {{-|Đ}} || {{-|đ}} || {{-|E}} || {{-|e}} || {{-|Ž}} || {{-|ž}} || {{-|Z}} || {{-|z}} || {{-|I}} || {{-|i}} || {{-|J}} || {{-|j}} || {{-|K}} || {{-|k}} || {{-|L}} || {{-|l}} || {{-|Lj}} || {{-|lj}} || {{-|M}} || {{-|m}} |- style="border-top: 2px solid; border-color: grey;" | {{-|Н}} || {{-|н}} || {{-|Њ}} || {{-|њ}} || {{-|О}} || {{-|о}} || {{-|П}} || {{-|п}} || {{-|Р}} || {{-|р}} || {{-|С}} || {{-|с}} || {{-|Т}} || {{-|т}} || {{-|Ћ}} || {{-|ћ}} || {{-|У}} || {{-|у}} || {{-|Ф}} || {{-|ф}} || {{-|Х}} || {{-|х}} || {{-|Ц}} || {{-|ц}} || {{-|Ч}} || {{-|ч}} || {{-|Џ}} || {{-|џ}} || {{-|Ш}} || {{-|ш}} |- | {{-|N}} || {{-|n}} || {{-|Nj}} || {{-|nj}} || {{-|O}} || {{-|o}} || {{-|P}} || {{-|p}} || {{-|R}} || {{-|r}} || {{-|S}} || {{-|s}} || {{-|T}} || {{-|t}} || {{-|Ć}} || {{-|ć}} || {{-|U}} || {{-|u}} || {{-|F}} || {{-|f}} || {{-|H}} || {{-|h}} || {{-|C}} || {{-|c}} || {{-|Č}} || {{-|č}} || {{-|Dž}} || {{-|dž}} || {{-|Š}} || {{-|š}} |} ==Gramatika== [[Fajl:Gramatika i stilistika hrvatskoga ili srpskoga knjizevnoga jezika.JPG|thumb|200px|Tomislav Maretić, Gramatika i stiljistika hrvatskogo ili srbskogo kniževnogo jezyka, 1899.]] Podobno inym slovjanskym jezykam, srbskohrvatski imenniky imajut tri rody (mužsky, žensky, srědnji), dva čisla (jednina, množina) i sedm padežev (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokativ, instrumental). Rodne različnosti pojavjajut se i v jednině i množině (čto ne jest slučaj napr. v [[Russky jezyk|russkom]], ili v čakavskom narěčju, čestično). Srbskohrvatski imenniky, zaimenniky, pridavniky i něktori čislovniky sklanjajut se po sedm padežah, naslědivši jih od [[Praslovjansky jezyk|praslovjanskogo jezyka]]. V modernom štokavskom narěčju, medžutym, lokativ je skoro stopjeny v dativ (jedino različje obyčno jest v akcentu): * Instrumental, dativ i lokativ vsih imennikov i pridavnikov identičny sut v množině: ''ženama, ženama, ženama; očima, očima, očima; riječima, riječima, riječima''. * Genitiv v jednině i množině immenikov mužskogo i srědnjego roda identičny sut ortografično, no različajut se v akcentuaciji (napr. ''seljáka, seljaka''), kromě slučaja kde se v množině pojavja "nepostojannogo a" ktorogo nemaje v jednině (napr. ''kapitalizma, kapitalizama''). * Stary instrumentalny sufiks "''ju''" ženskogo korenjskogo konsonanta i poněkogda v množině genitiva ženskyh immenikov sklanja se v "''i''" (napr. ''noći'' a ne ''noćju'', ''borbi'' a ne ''boraba'', itd). * Skoro vsi čislovniky ne sut sklonjivi v štokavskom narěčju, a čislovniky poslě prědložnikov se ne sklanjajut ješče dolgo vrěmena. Pridavniky se uměščajut prěd imenniky ktore modifikujut, čislom i padežem morajut se suglaset s imennikom. Jestvuje sedm vrěmena za časovanje glagolov (perfekt, imperfekt, pluskvamperfekt, aorist, prezent, futur prvy, futur drugy) i tri metod (indikativ, imperativ, kondicional). Aorist, imperfekt i pluskvamperfekt tipično se koristaje jedino v štokavskom pisanju. Kako i vse druge slovjanske jezyky, srbskohrvatsky takože različaje medžu glagolami sovršenogo i nesovršenogo vida. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Vněšnje linky == {{Prěvod|en|Serbo-Croatian}} {{Vikipedija na jezyku|sh}} {{Slovjanske jezyky}} {{Članok s zvězdoju}} [[Kategorija:Srbskohrvatsky jezyk| ]] [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Jugoslavija]] pzdiptruit3i44w8kf972q48bsavnpd 2 2830 48813 48790 2026-10-16T13:35:36Z Ilja isv 10 /* Устройство */ 48813 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[Fajl:Li-Ion-Zelle (CoO2-Carbon, Schema)-ru.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatorujest poyitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalovati se) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem (LiMn_RO_N). Prvonačelno kako negativne plošče koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěnoju. Litij-ionove akumulatorz priměnjajut Литий-ионные аккумуляторы применяются в комплекте с системой контроля и управления — СКУ или BMS (battery management system), — и специальным устройством заряда/разряда. В настоящее время в массовом производстве литий-ионных аккумуляторов используются три класса катодных материалов: * [[Кобальтит лития|кобальтат лития]] LiCoO₂ и твёрдые растворы на основе изоструктурного ему никелата лития * литий-марганцевая шпинель LiMn₂O₄ * литий-феррофосфат LiFePO₄. Электрохимические схемы литий-ионных аккумуляторов: * литий-кобальтовые LiCoO₂ + 6C → Li_1-xCoO₂ + LiC₆ * литий-ферро-фосфатные LiFePO₄ + 6C → Li_1-xFePO₄ + LiC₆ Благодаря низкому саморазряду и большому количеству циклов заряда/разряда, Li-ion-аккумуляторы наиболее предпочтительны для применения в альтернативной энергетике. При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} hjbqt8hvb39g3b8nlikkkjnkvgiqh4z 48814 48813 2026-10-16T15:00:12Z Ilja isv 10 48814 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatorujest poyitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalovati se) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem (LiMn_RO_N). Prvonačelno kako negativne plošče koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěnoju. Litij-ionove akumulatorz priměnjajut Литий-ионные аккумуляторы применяются в комплекте с системой контроля и управления — СКУ или BMS (battery management system), — и специальным устройством заряда/разряда. В настоящее время в массовом производстве литий-ионных аккумуляторов используются три класса катодных материалов: * [[Кобальтит лития|кобальтат лития]] LiCoO₂ и твёрдые растворы на основе изоструктурного ему никелата лития * литий-марганцевая шпинель LiMn₂O₄ * литий-феррофосфат LiFePO₄. Электрохимические схемы литий-ионных аккумуляторов: * литий-кобальтовые LiCoO₂ + 6C → Li_1-xCoO₂ + LiC₆ * литий-ферро-фосфатные LiFePO₄ + 6C → Li_1-xFePO₄ + LiC₆ Благодаря низкому саморазряду и большому количеству циклов заряда/разряда, Li-ion-аккумуляторы наиболее предпочтительны для применения в альтернативной энергетике. При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} f442s8oo4z9hcjjj1tb5hvpl3z57bg2 0 3253 48812 48693 2026-10-16T12:59:19Z CommonsDelinker 132 Removing [[:c:File:Typical_Tetris_Game.svg|Typical_Tetris_Game.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Typical Tetris Game.svg|]]. 48812 wikitext text/x-wiki '''"Тетрис"''' ({{Jezyky|ru|Тетрис}}) јест [[видеоигра]]-главоломка, ктору створил [[Совєтскы сојуз|совєтскы]] инженер Алексеј Пажитнов за компјутер [[Електроника-60]]. В часу створјенја концепције игры Пажитнову помагали Дмитриј Павловски и Вадим Герасимов. {{Trěba iztočnik|Игру опубликовали ред компаниј на нєколикых платформах за час јеј јествованја послє борбы за јеј авторске права в концу 1980|data=2023-06}}. годов. Послє долгого периода публикованја игры компанијеју [[Nintendo]] права прєшли к самому Пажитнову в 1996 году, кторы основал {{Lang|en|The Tetris Company}}. В "Тетрису" играчу трєба створити полне чркы чрєз прємешченје фигур разных форм, ''[[Tetromino|тетроминов]]'', кторе падајут од врха до дола екрана. Полне чркы изчезајут, а играч достаје пункты и имаје можливост изнова додати чтоколи до пустых клєток. Игра немаје конца: играч проигрываје игру, когды хот бы једно тетрамино достаје врха екрана. Играчу трєба избєгнути того како можливо должеје дља доставанја максималного резултата. В случају игры с 2 играчами и выше, цєљ игры јест прєжити својих противников; в нєкторых верзијах играчи могут додати кары противникам, ако ли имајут дост число полных чрок. "Тетрис" основана на простых правилах и јест једна из великых класичных игр в хисторији видеоигр, разом с {{Lang|en|Pong}}, {{Lang|en|Space Invaders}} и {{Lang|en|Pac-Man}}. Игру адаптовали на вечинство играчных орудиј, вкључајучи компјутеры, играчне консољи и телефоны. Понєкторе верзије вкључајут таке измєны, како 3Д, систему одложенја фигур и многопољзоватељскы режим. {{Trěba iztočnik|К 2010 году в свєту были продане выше 170 милионов копиј "Тетрис" од 1984 года|data=2023-06}}. "Тетрис" јест доступны за выше 65 платформ, а јего верзија на {{Lang|en|Game Boy}} јест једна из највыше проданых игр на платформє с выше 35 милионами копиј. {{Trěba iztočnik|В априљу 2014 года было анонсовано, же игра имаје выше 425 милионов достав на телефонах од 2005 года|data=2023-06}}. Тетрис имаје популарност в културє и јего слава имаје простор внє видеоигр, в [[Архитектура|архитектурє]], [[Музика|музикє]] и [[косплеј]]у. == Играчне фигуры == Фигуры в "Тетрису", кторы јест основа игры, сут [[Tetromino|тетромины]]. Име фигур измењјали в разны час: хот математики прєдпочитајут вариант "тетромино", игры "Тетриса" в 1990. лєтах користали разне термины: блокы, тетрамино и т. д. Починајучи с 2000 годов официалны термин компаније "Тетрис" в их правилах игры јест "тетримино". Јествује 7 разных форм тетроминов, все сут основане на сборкє 4 квадратов, одкуда произходи слово "Тетрис" по [[Грєчскы језык|грєчскому]] префиксу тетра-, кторы значи "четыри". Играч може поврачати все блокы на 90° градов налєво или направо нєколико раз, зависно од верзије игры, и помєшчати ју в потрєбну позицију, допока она опадаје. {| class="wikitable" |+ Спис јествујучих тетроминов <br> [[Fajl:Tetriminos-banner.png|alt=|link=]] |- ! scope="col" | Форма ! scope="col" | Назва ! scope="col" | Ине назвы ! scope="col" | Конструкција |- | [[Fajl:Tetris I.svg|x24px|link=|Тетромино I]] || Тетромино I || "Пала", "обычајны", "долгы" | 4 квадрата в чркє. |- | [[Fajl:Tetris O.svg|x48px|center|alt=Тетромино O|link=|Тетромино O]] || Тетромино {{-|O}} || "Квадрат", "блок", "куб" | Метаквадрат 2×2. |- | [[Fajl:Tetris T.svg|x48px|link=|Тетромино T]] || Тетромино {{-|T}} || "Те" | 3 квадрата в чркє и 1 квадрат в центру. |- | [[Fajl:Tetris L.svg|x48px|link=|Тетромино L]] || Тетромино {{-|L}} || "Л", "ламбда" | 3 квадрата в чркє и 1 квадрат под лєвоју страноју. |- | [[Fajl:Tetris J.svg|x48px|link=|Тетромино J]] || Тетромино {{-|J}} || "Обратна Л", "гамма" | 3 квадрата в чркє и 1 квадрат под правоју страноју. |- | [[Fajl:Tetris Z.svg|x48px|link=|Тетромино Z]] || Тетромино {{-|Z}} || "Покошены" | Метаквадрат 2×2, але врхны ред јест двиганы на једин квадрат влєво. |- | [[Fajl:Tetris S.svg|x48px|link=|Тетромино S]] || Тетромино {{-|S}} || "Обратны покошены" | Метаквадрат 2×2, але врхны ред јест двиганы на једин квадрат вправо. |} Все тетромины могут заполнити минимум 2 чркы: за изкљученјем Тетромино {{-|I}} всих јих потрєбно помєстити на 2 или 3 чркы, что позваљаје играчу сдєлати крокы, кторе дадут выше пунктов. Тетромины {{-|J}} и {{-|L}} зајмајут 3 чркы послє 90-градној или 270-градној ротације. Сходно Тетромино {{-|I}} може заполнити до 4 чрок вертикално, что јест знано како крок "Тетрис". Кажда из 7 фигур имаје собствены колор, и нєктори играчи користајут колоры дља назвы фигур. Једнако в раных верзијах игры колор каждој фигуры одличал се. Да бы избєгти того проблема компанија "Тетрис" додала колор каждој фигурє в својих правилах игры. == Внєшње линкы == * [https://tetris.com/ Официалны сајт] "Тетриса" {{Prěvod|fr|Tetris|revizija=204233963}} [[Kategorija:Видеоигры]] [[Kategorija:Видеоигры створјене в СССР]] nfufvfomk6ju58q8n1kbfzjio7wz218 0 6286 48815 47467 2026-10-16T18:14:32Z IJzeren Jan 9 48815 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Albulena Haxhiu.png | thumb | 300px | {{-|Albulena Haxhiu|Албулена Хаджиу}} v 2026 g.]] {{-|'''Albulena Haxhiu''' (izgovor: ''Aljbuljena Hadžju''|'''Аљбуљена Хаджиу''' ({{Jezyky|sq|Albulena Haxhiu}}}}; ur. 11 maja 1987 g. v [[Priština|Prištině]], [[Jugoslavija]]) je kosovska politička. Od 4 aprilja do 7 oktobra 2026 g. ona byla začasny prezident [[Kosovo|Kosova]]. {{-|Albulena Haxhiu|Аљбуљена Хаджиу}} urodila se v Prištině, v onogdašnjej Socialističnoj federativnoj republikě Jugoslavije. Studiovala pravo i finanse na Universitetu Prištiny, a potom kriminalno pravo na Universitetu Južnovozhodnoj Evropy v Tetovu. V 2010 g. ona byla izbrana deputatkoju do parlamenta Republiky Kosova kako kandidatka socialdemokratičnoj partije {{Lang|sq|Lëvizja Vetëvendosje}} («Dviže‌n‌je Samooprěděljen‌je», {{-|LVV}}), a ponovno v lětah 2014, 2017 i 2019. V lětah 2014–2019 ona byla prědsědnička zakonodateljskoj komisije parlamenta.<ref>{{Cite web | url = https://www.vetevendosje.org/profilet/albulena-haxhiu/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20250825131544/https://www.vetevendosje.org/profilet/albulena-haxhiu/ | archive-date = 2025-08-25 | title = Albulena Haxhiu | website = vetevendosje.org | date = 2019-09-14 | language = sq}}</ref> V januari 2018 g. ona, zajedno s tremi drugymi deputatami svojej partije, byla uslovno odsudžena na 15 měsecev arešta za koristan‌je solzotvornogo gaza v parlamentu v 2015 g.<ref>{{Cite news | url = https://balkaninsight.com/2018/01/03/kosovo-mps-found-guilty-of-using-tear-gas-in-parliament-01-03-2018/bi/all-balkan-countries | title = Kosovo MPs found guilty of using tear gas in parliament | website = balkaninsight.com | date = 2018-01-03 | language = en}}</ref> Poslě izborov 2019 g. {{-|LVV}} byla največša partija v parlamentu, po čem {{-|Haxhiu|Хаджиу}} stala ministr Spravědlivosti v vladě [[Albin Kurti|Albina Kurti]] od 3 fevruara do 3 junija 2020 g., kogda vlada utratila dověrje parlamenta. Ona ponovno byla ministr Spravědlivosti od 22 marca 2021 g. do 26 avgusta 2025 g. vo vtoroj vladě Kurti. 11 fevruara 2026 g. {{-|Haxhiu|Хаджиу}} byla izbrana prědsědničkoju kosovskogo parlamenta. 4 aprilja 2026 g. iztekl mandatny period prezidenta Kosova, [[Vjosa Osmani|Vjosy Osmani]]. Zato že ne bylo izbranogo novogo prezidenta, {{-|Haxhiu|Хаджиу}} – kako prědsědnička parlamenta – avtomatično stala začasny prezident, a 7 junija byli organizovane nove parlamentarne izbory. {{-|Haxhiu|Хаджиу}} bude izpolnjati dolžnosti prezidenta do momenta, kogda parlament izbere novogo prezidenta, ale maksimalno na obdobje šesti měsecev.<ref>{{Cite news | url = https://shqiptarja.com/lajm/presidentja-osmani-perfundon-mandatin-sot-ia-dorezon-detyren-kryeparlamentares-haxhiu | title = Kosovë/ Osmanit i përfundon mandati, i dorëzon detyrën kryeparlamentares Haxhiu! Thirrja e përbashkët: Kuvendi ta zgjedhë sa më parë Presidentin | date = 2026-04-04 | website = shqiptarja.com | language = sq}}</ref> 9 septembra 2026 ona ponovno byla izbrana prědsědničkoju kosovskogo parlamenta.<ref>{{Cite news | url = https://europeanwesternbalkans.com/2026/09/09/albulena-haxhiu-re-elected-speaker-of-the-assembly-of-kosovo/ | title = Albulena Haxhiu re-elected Speaker of the Assembly of Kosovo | date = 2026-09-09 | website = European Western Balkans | language = en}}</ref> 7 oktobra 2026 g. parlament izbral [[Justina Shiroka Pula|{{-|Justinu Shiroka Pula|Јустину Широка Пула}}]] novym prezidentom Kosova.<ref>{{Cite news | url = https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ | title = Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock | website = Prishtina Insight | date = 2026-10-07 | language = en}}</ref> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Vněšnji link == * [https://www.facebook.com/albulenaa.haxhiuu/ {{-|Albulena Haxhiu|Аљбуљена Хаджиу}}] na {{-|Facebooku|Фејсбуку}} {{DEFAULTSORT:Haxhiu, Albulena}} [[Kategorija:Kosovci]] [[Kategorija:Prezidenti]] [[Kategorija:Kosovo]] o12g3ramj4i5rd8eqcvu2lyuhkt8jdm 0 6366 48823 48151 2026-10-17T10:20:52Z Chtabs 42 Dodana informacija o nekolikah ljudij v igrě 48823 wikitext text/x-wiki Ta stranica daje opis personažev iz [[Mass Effect|serije {{-|Mass Effect}}]]. == Glavny heroj == === Šepard === Komander Šepard je glavny heroj originalnoj trilogije igr {{-|Mass Effect}}. Ime personaža, rod, predhistorija i vygled naznačaje igrač na početku novoj igry{{sfn|Manual|2008|p=7-9}}. Takože igrač vodi harakter Šeparda — on može byti dobry ili zly i ciničny. Bazovo standardno ime Šeparda-muža jest Džon ({{Jezyky|en|John}}), a ime Šeparda-ženy jest Džejn ({{Jezyky|en|Jane}}). Mužsky glas Šeparda dal aktor {{-|[[Mark Meer]]}}<ref name=":18">[https://www.imdb.com/title/tt1073668/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 {{-|Mass Effect (Video Game 2007) - Full cast}}] na [[IMDb]]</ref>. Žensky glas Šeparda dala aktrisa {{-|[[Jennifer Hale]]}}<ref name=":182">[https://www.imdb.com/title/tt1073668/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 {{-|Mass Effect (Video Game 2007) - Full cast}}] na [[IMDb]]</ref>. Šepard može imati 6 variantov svojej historije. Každy variant sodrživaje jedin iz treh variantov historije pred služenja v Aliansu Sistem (kolonist, rodženi na Zemji, kosmičnik), jedin iz treh v čas služenja (heroj vojny, izživši, ljuty). {| class="wikitable" |+Varianty biografije Šeparda{{sfn|Manual|2008|p=7-9}} ! colspan="2" |Do armije |- |Kolonist ({{Jezyky|en|colonist}}) |Dětinstvo Šeparda bylo na kolonije Mindoir. Koloniju atakovali sut piraty-rabotrgovci i ubili jegovyh roditeljev. Šeparda vzeli k sobe dozorny patrol Aliansa. Kogda Šepardu stalo 18 let, on pošel v armiju Aliansa. |- |Rodženi na Zemji ({{Jezyky|en|Earthborn}}) |Šepard byl sirota i jegovo dětinstvo prošlo v uličnyh bandah. Kogda Šepardu stalo 18 let, on pošel v armiju. |- |Kosmičnik ({{Jezyky|en|Spacer}}) |Roditelji Šeparda sut vojskovi ljudi. Vse dětinstvo Šepard byl na kosmičnyh korabah. Potom zapisal se v armiju Aliansa. |- ! colspan="2" |V čas služenja v armije |- |Heroj vojny ({{Jezyky|en|War Hero}}) |V čas služenja na člověčskoj koloniji Elizium ({{Jezyky|en|Elysium}}) bojeval protiv piratov, kojih bylo mnogo, odbivši ataku. |- |Izživši ({{Jezyky|en|Sole Survivor}}) |Na planetě Akuza ({{Jezyky|en|Akuze}}) odred Šeparda byl atakovan velikym inoplanetnym životnym i byl cělo izničtoženy. Ostal jedino Šepard. |- |Ljuty ({{Jezyky|en|Ruthless}}) |Na planetě Torfan ({{Jezyky|en|Torfan}}) Šepard izgubil 3/4 svojego odreda, ale izpolnil zadanje, a takože izničil vsih neprijatelskyh piratov-batariancev. |} Jednako obča historija ostaje ze neizmenna. Šepard rodžen je 11 aprila 2154 leta. Standardno Šepard je rodženi na Zemji i izživši. Takože imaje profesionalny vojskovy kod Aliansa {{-|N7}}. == Osnovne učestniki odreda == === Kajdan Alenko === Kajdan Alenko ({{Jezyky|en|Kaidan Alenko}}) — lejtenant-poručnik, a takože biotik. Kako igrovy personaž imaje sposobnosti-specializaciju biotika. On je vozmožny romantičsky interes Šeparda-ženy v {{-|[[Mass Effect (igra)|Mass Effect]]}} i Šeparda vsakogo roda v {{-|[[Mass Effect 3]]}}. V zavisnosti od izbora igrača on može sgynuti na Vermajru ({{Jezyky|en|Virmire}}), a takože na Citadelji v času {{-|Mass Effect 3}}. Glas jemu dal aktor {{-|[[Raphael Sbarge]]}}<ref>[https://www.mobygames.com/person/9258/raphael-sbarge/credits/ Raphael Sbarge - Video Game Credits - MobyGames], "Mass Effect (Xbox 360) Kaidan Alenko"</ref><ref name=":183">[https://www.imdb.com/title/tt1073668/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 {{-|Mass Effect (Video Game 2007) - Full cast}}] na [[IMDb]]</ref>. === Ešli Viljams === Ešli Medelin Viljams ({{Jezyky|en|Ashley Medelin Williams}}) — kosmična pěhotnica Aliansa. Igrač strěčaje ju v {{-|[[Mass Effect (igra)|Mass Effect]]}}. Ona može byti romantičskym interesom Šeparda-muža v {{-|[[Mass Effect (igra)|Mass Effect]]}} i v {{-|[[Mass Effect 3]]}}. V zavisnosti od izbora igrača on može sgynuti na Vermajru, a takože na Citadelji v času {{-|Mass Effect 3}}. Ona imaje človekosentričny ksenofobny pogled, ale ne pokazyvaje ih kogda to ne jest potrebno i ona je dost religiozna. Glas jej dala aktrisa {{-|[[Kimberly Brooks]]}}<ref name=":184">[https://www.imdb.com/title/tt1073668/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 {{-|Mass Effect (Video Game 2007) - Full cast}}] na [[IMDb]]</ref>. === Urdnot Reks === Urdnot Reks ({{Jezyky|en|Urdnot Wrex}}) — krogan-biotik. Šepard strěčaje jego na Citadeli v {{-|[[Mass Effect (igra)|Mass Effect]]}}. On je jedin iz poslednyh kroganov, koj imaje rang bojevogo majstra ({{Jezyky|en|Battlemaster}}). V zavisnosti od izbora igrača on može sgynuti na Vermajru, a takože umreti na Citadelji v času {{-|Mass Effect 3}}. Glas jemu dal aktor {{-|[[Steven Barr]]}}<ref name=":185">[https://www.imdb.com/title/tt1073668/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 {{-|Mass Effect (Video Game 2007) - Full cast}}] na [[IMDb]]</ref>. === Liara T'Soni === Liara T'Soni ({{Jezyky|en|Liara T’Soni}}) — je [[Azari (Mass Effect)|azarijska]] naučnica, a takože biotička, koja zajmaje se ksenoarheologijeju. Ona je možnym romantičskym interesom za Šepardov obohdvoh polov. Ona je dočera azarijskyh matriarhov Benezije i Etity — ih takože možno stretiti v čas igry v različnyh situacijah. Posle izničtoženja prvoj Normandije ona iskala telo komandera i predala jego Cerberusu zaradi vozkresanja, a takože iskala nekojego Tenjevogo Posrednika, koj silil se dati telo komandera Kolektoram. Glas jej dala aktrisa {{-|[[Ali Hillis]]}}<ref name=":185" />. === Garus Vakarian === Garus Vakarian ({{Jezyky|en|Garrus Vakarian}}) — je turianec, ktori rabotal v službe bezpečnosti Citadelji. Posle něktoryh činov od strany administracije služby bezpečnosti Citadele on odšel odovud i prisjedinjaje se k odredu Šeparda, daby pomogti jemu. On je vozmožny romantičsky interes dlja Šeparda-ženy v {{-|[[Mass Effect 2]]}}, roman ktory možno prodolžiti v {{-|[[Mass Effect 3]]}}. Glas jemu dal aktor {{-|[[Brandon James Keener]]}}<ref name=":185" />. === Tali Zora === Tali Zora ({{Jezyky|en|Tali'Zorah}}) — je kvarianka-tehnička, ktora pomogaje v {{-|[[Mass Effect (igra)|Mass Effect]]}} razkryti Sarena Arteriusa. Ona je vozmožny romantičsky interes dlja Šeparda-muža v {{-|[[Mass Effect 2]]}} i {{-|[[Mass Effect 3]]}} (akoli preneseny je roman iz vtoroj igry). V hodu trilogije ona imaje nekoliko različnyh imen, koji dane sut jej za kosmičnogo koraba, na kojem ona je v ekipu: Tali Zora nar Raja ({{Jezyky|en|Tali'Zorah nar Rayya}}), Tali Zora vas Nima ({{Jezyky|en|Tali'Zorah vas Neema}}), Tali Zora vas Normandija ({{Jezyky|en|Tali'Zorah vas Normandy}}). Na to takože mogut vlijati izbory igrača v trilogije. Glas jej dala aktrisa {{-|[[Ash Sroka]]}}<ref name=":185" />. === Džejkob Tejlor === Džejkob Tejlor ({{Jezyky|en|Jacob Taylor}}) — je byl soldatom Aliansa, jednako ostavil službu v armije. V momentu igr je agent Cerberusa. Dost verujet v idealy svojej organizacije. Javjaje se v {{-|[[Mass Effect 2]]}}. Može byti romantičskym interesom za Šeparda-ženu. Glas jemu dal aktor {{-|[[Adam Lazarre-White]]}}. === Miranda Louson === Miranda Louson ({{Jezyky|en|Miranda Lawson}}) — je oficer Cerberusa. Javjaje se v {{-|[[Mass Effect 2]]}}. Je operator projekta "Lazar" ({{Jezyky|en|Lazarus}}) dlja vračenja Šeparda do žitja od smrti. Može byti romantičskym interesom dlja Šeparda-muža v {{-|Mass Effect 2}} i, akoli je byl roman vo vtoroj igrě, v {{-|[[Mass Effect 3]]}}. Glas jej dala aktrisa {{-|[[Yvonne Jaqueline Strzechowski]]}}. === Grant === Grant ({{Jezyky|en|Grunt}}) — je umetno-neprirodno stvorjeny krogan, koj javil se v {{-|[[Mass Effect 2]]}}. Glas jemu dal aktor {{-|[[Steven Blum]]}}. == Iztočniky == <references /> {{Mass Effect}}{{INTERWIKI|qid=Q2991654}} [[Kategorija:Mass Effect]] 3w8hfea3f6ygceiq1jxkvd3ma7j9z2w