Vikipedija isvwiki https://isv.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Special Besěda Koristnik Besěda s koristnikom Vikipedija Besěda Vikipedije Fajl Besěda o fajlu MediaWiki Besěda o MediaWiki Šablon Besěda o šablonu Pomoč Besěda o pomoči Kategorija Besěda o kategoriji TimedText TimedText talk Modul Besěda modula Event Event talk Modul:Hem2 828 37 48918 99 2026-10-20T07:02:23Z Ilja isv 10 48918 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Elements with wiki links local am = { H = "Hydrogen", He = "Helium", Li = "Lithium", Be = "Beryllium", B = "Boron", C = "Carbon", N = "Nitrogen", O = "Oxygen", F = "Fluorine", Ne = "Neon", Na = "Sodium", Mg = "Magnesium", Al = "Aluminium", Si = "Silicon", P = "Phosphorus", S = "Sulfur", Cl = "Chlorine", Ar = "Argon", K = "Potassium", Ca = "Calcium", Sc = "Scandium", Ti = "Titanium", V = "Vanadium", Cr = "Chromium", Mn = "Manganese", Fe = "Iron", Co = "Cobalt", Ni = "Nickel", Cu = "Copper", Zn = "Zinc", Ga = "Gallium", Ge = "Germanium", As = "Arsenic", Se = "Selenium", Br = "Bromine", Kr = "Krypton", Rb = "Rubidium", Sr = "Strontium", Y = "Yttrium", Zr = "Zirconium", Nb = "Niobium", Mo = "Molybdenum", Tc = "Technetium", Ru = "Ruthenium", Rh = "Rhodium", Pd = "Palladium", Ag = "Silver", Cd = "Cadmium", In = "Indium", Sn = "Tin", Sb = "Antimony", Te = "Tellurium", I = "Iodine", Xe = "Xenon", Cs = "Caesium", Ba = "Barium", La = "Lanthanum", Ce = "Cerium", Pr = "Praseodymium", Nd = "Neodymium", Pm = "Promethium", Sm = "Samarium", Eu = "Europium", Gd = "Gadolinium", Tb = "Terbium", Dy = "Dysprosium", Ho = "Holmium", Er = "Erbium", Tm = "Thulium", Yb = "Ytterbium", Lu = "Lutetium", Hf = "Hafnium", Ta = "Tantalum", W = "Tungsten", Re = "Rhenium", Os = "Osmium", Ir = "Iridium", Pt = "Platinum", Au = "Gold", Hg = "Mercury (element)", Tl = "Thallium", Pb = "Lead", Bi = "Bismuth", Po = "Polonium", At = "Astatine", Rn = "Radon", Fr = "Francium", Ra = "Radium", Ac = "Actinium", Th = "Thorium", Pa = "Protactinium", U = "Uranium", Np = "Neptunium", Pu = "Plutonium", Am = "Americium", Cm = "Curium", Bk = "Berkelium", Cf = "Californium", Es = "Einsteinium", Fm = "Fermium", Md = "Mendelevium", No = "Nobelium", Lr = "Lawrencium", Rf = "Rutherfordium", Db = "Dubnium", Sg = "Seaborgium", Bh = "Bohrium", Hs = "Hassium", Mt = "Meitnerium", Ds = "Darmstadtium", Rg = "Roentgenium", Cn = "Copernicium", Nh = "Nihonium", Fl = "Flerovium", Mc = "Moscovium", Lv = "Livermorium", Ts = "Tennessine", Og = "Oganesson", -- Groups etc with element-like names Bn = 'Benzyl group', Bu = 'Butyl group', Bz = 'Benzoyl group', Cp = 'Cyclopentadienyl', D = 'Deuterium', Et = 'Ethyl group', Ln = 'Lanthanide', Me = 'Methyl group', Nu = 'Nucleophile', Ph = 'Phenyl group', Pn = 'Pentyl group', R = 'Substituent', T = 'Tritium', Tf = 'Trifluoromethylsulfonyl group', X = 'Halogen', } -- Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never -- autolinked. local groups = { CH3 = 'Methyl group', CO3 = 'Carbonate', COOH = 'Carboxyl group', ClO = 'Hypochlorite', ClO2 = 'Chlorite', ClO3 = 'Chlorate', ClO4 = 'Perchlorate', H2O = 'Water of crystallization', H3O = 'Hydronium', NH2 = 'Amine group', NH4 = 'Ammonium', NO3 = 'Nitrate', PO3 = 'Phosphite', PO4 = 'Phosphate', SH = 'Thiol group', SO3 = 'Sulfite', SO4 = 'Sulfate', SeH = 'Selenol group' } local T_ELEM = 0 -- token types local T_NUM = 1 -- number local T_OPEN = 2 -- open '(' local T_CLOSE = 3 -- close ')' local T_PM_CHARGE = 4 -- + or − local T_WATER = 6 -- .xH2O x number local T_CRYSTAL = 9 -- .x local T_CHARGE = 8 -- charge (x+), (x-) local T_SUF_CHARGE = 10 -- suffix and charge e.g. 2+ from H2+ local T_SUF_CHARGE2 = 12 -- suffix and (charge) e.g. 2(2+) from He2(2+) local T_SPECIAL = 14 -- starting with \ e.g. \d for double bond (=) local T_SPECIAL2 = 16 -- starting with \y{x} e.g. \i{12} for isotope with mass number 12 local T_ARROW_R = 17 -- match: -> local T_ARROW_EQ = 18 -- match: <-> local T_UNDERSCORE = 19 -- _{ ... } local T_CARET = 20 -- ^{ ... } local T_LINKOPEN = 21 -- Opening of link, always like "[[target|" even if the source wasn't local T_NOCHANGE = 30 -- Anything else like ☃ function su(up, down) if up == "" then return ('<sub class="template-chem2-sub">%s</sub>'):format(down) end if down == "" then return ('<sup class="template-chem2-sup">%s</sup>'):format(up) end return ('<span class="template-chem2-su"><span>%s</span><span>%s</span></span>'):format(up, down) end function DotIt() return '&middot;' end function item(f) -- (iterator) returns one token (type, value) at a time from the formula 'f' local i = 1 return function () local t, x = nil, nil if (i == 1) and f:match('^[0-9]', i) then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; i = i + x:len(); -- matching coefficient (need a space first) elseif i <= f:len() then x = f:match('^%s+[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; -- matching coefficient (need a space first) if not x then x = f:match('^%s[+]', i); t = T_NOCHANGE; end -- matching + (H2O + H2O) if not x then x = f:match('^%&%#[%w%d]+%;', i); t = T_NOCHANGE; end -- &#...; if not x then x = f:match('^%<%-%>', i); t = T_ARROW_EQ; end -- matching <-> if not x then x = f:match('^%-%>', i); t = T_ARROW_R; end -- matching -> if not x then x = f:match('^%u%l*', i); t = T_ELEM; end -- matching symbols like Aaaaa if not x then x = f:match('^%d+[+-]', i); t = T_SUF_CHARGE; end -- matching x+, x- if not x then x = f:match('^%d+%(%d*[+-]%)', i); t = T_SUF_CHARGE2; end -- matching x(y+/-), x(+/-) if not x then x = f:match('^%(%d*[+-]%)', i); t = T_CHARGE; end -- matching (x+) (xx+), (x-) (xx-) if not x then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NUM; end -- matching number if not x and (f:match('^%[%[%[[^[]', i) or f:match('^%[[^[]', i)) then i = i + 1; return T_OPEN, '&#91;' end -- escape [[[X or [X (relevant to auto-linking) if not x and f:sub(i, i + 1) == '[[' then x = f:match('^%[%[([^]|]*)', i) -- link target local len = x:len() + 3 x = '[[' .. (groups[x] or am[x] or x) .. '|' -- override link target for common groups if f:sub(len + i, len + i) == ']' then -- We're going to read the link twice, once as target and once as -- chemical markup, e.g. [[CH3]] => "[[CH3|", "CH3]]" i = i + 2 else i = i + len end return T_LINKOPEN, x end if not x then x = f:match('^[(|{|%[]', i); t = T_OPEN; end -- matching ({[ if not x then x = f:match('^[)|}|%]]', i); t = T_CLOSE; end -- matching )}] if not x then x = f:match('^[+-]', i); t = T_PM_CHARGE; end -- matching + or - if not x then x = f:match('^%*[%d.]*H2O', i); t = T_WATER; end -- Crystal water if not x then x = f:match('^%*[%d.]*', i); t = T_CRYSTAL; end -- Crystal if not x then x = f:match('^[\\].{%d+}', i); t = T_SPECIAL2; end -- \y{x} if not x then x = f:match('^[\\].', i); t = T_SPECIAL; end -- \x if not x then x = f:match('^_{[^}]*}', i); t = T_UNDERSCORE; end -- _{...} if not x then x = f:match('^^{[^}]*}', i); t = T_CARET; end -- ^{...} if not x then x = f:match('^.', i); t = T_NOCHANGE; end --the rest - one by one if x then i = i + x:len(); else i = i + 999; error("Invalid character in formula! : "..f) end end return t, x end end function p._chem(args) local f = args[1] or '' f = mw.text.decode(f, true) -- handle entity input (like &minus;): decode right away f = string.gsub(f, "–", "-") -- replace – with - (hyphen not ndash) f = string.gsub(f, "−", "-") -- replace – with - (hyphen not minus sign) local formula = '' local t, x local link = args['link'] or "" local auto = args['auto'] or "" local seen = {} local _debug = false if not (link == '') then formula = formula .. "[[" .. link .. "|"; end -- wikilink start [[link| for t, x in item(f) do if _debug then formula = ("%s\n* %d %s"):format(formula, t, x) elseif t == T_ELEM then if (auto == '') or (not am[x]) or seen[x] then formula = formula .. x else formula = ("%s[[%s|%s]]"):format(formula, am[x], x); seen[x] = true end elseif t == T_COEFFICIENT then formula = formula .. x elseif t == T_NUM then formula = formula .. su("", x); elseif t == T_LINKOPEN then formula = formula .. x; -- [[Link| elseif t == T_OPEN then formula = formula .. x; -- ([{ elseif t == T_CLOSE then formula = formula .. x; -- )]} elseif t == T_PM_CHARGE then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE then formula = formula .. su(x:match("[+-]"):gsub("-", "−"), x:match("%d+"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE2 then formula = formula .. su(x:match("%(%d*[+-]"):gsub("-", "−"):sub(2, -1), x:match("%d+")) elseif t == T_CHARGE then formula = formula .. "<sup>" if x:match("%d+") then formula = formula .. x:match("%d+"); end formula = formula .. x:match("[%+-]"):gsub("-", "−") .. "</sup>"; -- Cannot concatenat a nil value from x:match("%d+"); elseif t == T_CRYSTAL then formula = formula .. DotIt() .. string.gsub( x, "*", '', 1 ); elseif t == T_SPECIAL then parameter = x:sub(2, 2) -- x fra \x if parameter == "s" then formula = formula .. "−" -- single bond elseif parameter == "d" then formula = formula .. "=" -- double bond elseif parameter == "t" then formula = formula .. "≡" -- tripple bond elseif parameter == "q" then formula = formula .. "≣" -- Quadruple bond elseif parameter == "h" then formula = formula .. "η" -- η, hapticity elseif parameter == "*" then formula = formula .. "*" -- *, normal * elseif parameter == "-" then formula = formula .. "-" -- - elseif parameter == "\\" then formula = formula .. "\\" -- \ elseif parameter == "\'" then formula = formula .. "&#39;" -- html-code for ' end elseif t == T_SPECIAL2 then -- \y{x} parameter = x:sub(2, 2) -- y fra \y{x} if parameter == "h" then --[[Hapticity]] if (auto == '') then formula = formula .. "η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>-" else formula = formula .. "[[Hapticity|η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>]]-" end elseif parameter == "m" then formula = formula .. "μ<sub>" .. x:match('%d+') .. "</sub>-" -- mu ([[bridging ligand]]) end elseif t == T_WATER then if x:match("^%*[%d.]") then formula = formula .. DotIt() .. x:match("%f[%.%d]%d*%.?%d*%f[^%.%d%]]") .. "H<sub>2</sub>O"; else formula = formula .. DotIt() .. "H<sub>2</sub>O"; end elseif t == T_UNDERSCORE then formula = formula .. su("", x:gsub("-", "−"):sub(3, -2)) -- x contains _{string} elseif t == T_CARET then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"):sub(3, -2), "") -- x contains ^{string} elseif t == T_ARROW_R then formula = formula .. " → " elseif t == T_ARROW_EQ then formula = formula .. " ⇌ " elseif t == T_NOCHANGE then formula = formula .. x; -- The rest - everything which isn't captured by the regular expresions. else error('unreachable - ???') end -- in fact, unreachable end if not (link == nil or link == '') then formula = formula .. "]]"; end -- wikilink closing ]] formula = mw.getCurrentFrame():preprocess('<templatestyles src="Module:Hem2/styles.css"/>') .. '<span class="chemf nowrap">' .. formula .. '</span>' if args[2] or args[3] or args[4] then formula = formula .. require('Module:If preview')._warning{ '&#123;&#123;chem2&#125;&#125; was called with multiple positional arguments. It should have just one, e.g. &#123;&#123;chem2&#124;H2O&#125;&#125;.' } end return formula end function p.chem(frame) local args = getArgs(frame) return p._chem(args) end -- PRIVATE function to generate documentation. function p._autodoc(frame) local TableTools = require('Module:TableTools') -- we don't want to load this on articles for no reason local result = { '===Elements and element-style symbols===\nThese may be automatically linked or used as if they were redirects.\n', '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' } for symbol, target in TableTools.sortedPairs(am) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}\n===Groups===\nThese must be linked manually; they work as if they were redirects.\n' result[#result + 1] = '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' for symbol, target in TableTools.sortedPairs(groups) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result) end return p o1it2rqp3g428y4snvs1xgy2vsdetzb 48924 48918 2026-10-20T07:47:12Z Ilja isv 10 48924 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Elements with wiki links local am = { H = "Vodorod", He = "Helij", Li = "Litij", Be = "Berilij", B = "Bor", C = "Vuglerod", N = "Azot", O = "Kyslorod", F = "Fluor", Ne = "Neon", Na = "Natrij", Mg = "Magnezij", Al = "Aluminij", Si = "Kremnij", P = "Fosfor", S = "Sěra", Cl = "Hlor", Ar = "Argon", K = "Kalij", Ca = "Kalcij", Sc = "Skandij", Ti = "Titan", V = "Vanadij", Cr = "Hrom", Mn = "Mangan", Fe = "Želězo", Co = "Kobalt", Ni = "Nikelj", Cu = "Měd", Zn = "Cink", Ga = "Galij", Ge = "Germanij", As = "Arsen", Se = "Selen", Br = "Brom", Kr = "Krypton", Rb = "Rubidij", Sr = "Stroncij", Y = "Itrij", Zr = "Cirkonij", Nb = "Niobij", Mo = "Molybden", Tc = "Tehnecij", Ru = "Rutenij", Rh = "Rodij", Pd = "Paladij", Ag = "Srěbro", Cd = "Kadmij", In = "Indij", Sn = "Cin", Sb = "Antimon", Te = "Tellur", I = "Jod", Xe = "Ksenon", Cs = "Cezij", Ba = "Barij", La = "Lantan", Ce = "Cerij", Pr = "Prazeodim", Nd = "Neodim", Pm = "Prometij", Sm = "Samarij", Eu = "Evropij", Gd = "Gadolinij", Tb = "Terbij", Dy = "Disprozij", Ho = "Holmij", Er = "Erboj", Tm = "Tulij", Yb = "Iterbij", Lu = "Lutecij", Hf = "Hafnij", Ta = "Tantal", W = "Volfram", Re = "Renij", Os = "Osmij", Ir = "Iridij", Pt = "Platina", Au = "Zlato", Hg = "Rtut", Tl = "Talij", Pb = "Svinec", Bi = "Bismut", Po = "Polonij", At = "Astat", Rn = "Radon", Fr = "Francij", Ra = "Radij", Ac = "Aktinij", Th = "Torij", Pa = "Protaktinij", U = "Uran", Np = "Neptunij", Pu = "Plutonij", Am = "Americij", Cm = "Kjurij", Bk = "Berkelij", Cf = "Kalifornij", Es = "Ajnštajnij", Fm = "Fermij", Md = "Mendelevij", No = "Nobelij", Lr = "Lorensij", Rf = "Raderfordij", Db = "Dubnij", Sg = "Siborgij", Bh = "Borij", Hs = "Hasij", Mt = "Mejnterij", Ds = "Darmštadtij", Rg = "Rentgenij", Cn = "Kopernicij", Nh = "Nihonij", Fl = "Flerovij", Mc = "Moskovij", Lv = "Livermorij", Ts = "Tenesij", Og = "Oganeson", -- Groups etc with element-like names Bn = 'Benzolova grupa', Bu = 'Butylova grupa', Bz = 'Benzojlova grupa', Cp = 'Ciklopentadienil', D = 'Dejterij', Et = 'Etilova grupa', Ln = 'Lantanid', Me = 'Metilova grupa', Nu = 'Nukleofil', Ph = 'Fenolova grupa', Pn = 'Pentolova grupa', R = 'Zaměstitelj', T = 'Tritij', Tf = 'Trifluorometilsulfonalova grupa', X = 'Halogen', } -- Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never -- autolinked. local groups = { CH3 = 'Methyl group', CO3 = 'Carbonate', COOH = 'Carboxyl group', ClO = 'Hypochlorite', ClO2 = 'Chlorite', ClO3 = 'Chlorate', ClO4 = 'Perchlorate', H2O = 'Water of crystallization', H3O = 'Hydronium', NH2 = 'Amine group', NH4 = 'Ammonium', NO3 = 'Nitrate', PO3 = 'Phosphite', PO4 = 'Phosphate', SH = 'Thiol group', SO3 = 'Sulfite', SO4 = 'Sulfate', SeH = 'Selenol group' } local T_ELEM = 0 -- token types local T_NUM = 1 -- number local T_OPEN = 2 -- open '(' local T_CLOSE = 3 -- close ')' local T_PM_CHARGE = 4 -- + or − local T_WATER = 6 -- .xH2O x number local T_CRYSTAL = 9 -- .x local T_CHARGE = 8 -- charge (x+), (x-) local T_SUF_CHARGE = 10 -- suffix and charge e.g. 2+ from H2+ local T_SUF_CHARGE2 = 12 -- suffix and (charge) e.g. 2(2+) from He2(2+) local T_SPECIAL = 14 -- starting with \ e.g. \d for double bond (=) local T_SPECIAL2 = 16 -- starting with \y{x} e.g. \i{12} for isotope with mass number 12 local T_ARROW_R = 17 -- match: -> local T_ARROW_EQ = 18 -- match: <-> local T_UNDERSCORE = 19 -- _{ ... } local T_CARET = 20 -- ^{ ... } local T_LINKOPEN = 21 -- Opening of link, always like "[[target|" even if the source wasn't local T_NOCHANGE = 30 -- Anything else like ☃ function su(up, down) if up == "" then return ('<sub class="template-chem2-sub">%s</sub>'):format(down) end if down == "" then return ('<sup class="template-chem2-sup">%s</sup>'):format(up) end return ('<span class="template-chem2-su"><span>%s</span><span>%s</span></span>'):format(up, down) end function DotIt() return '&middot;' end function item(f) -- (iterator) returns one token (type, value) at a time from the formula 'f' local i = 1 return function () local t, x = nil, nil if (i == 1) and f:match('^[0-9]', i) then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; i = i + x:len(); -- matching coefficient (need a space first) elseif i <= f:len() then x = f:match('^%s+[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; -- matching coefficient (need a space first) if not x then x = f:match('^%s[+]', i); t = T_NOCHANGE; end -- matching + (H2O + H2O) if not x then x = f:match('^%&%#[%w%d]+%;', i); t = T_NOCHANGE; end -- &#...; if not x then x = f:match('^%<%-%>', i); t = T_ARROW_EQ; end -- matching <-> if not x then x = f:match('^%-%>', i); t = T_ARROW_R; end -- matching -> if not x then x = f:match('^%u%l*', i); t = T_ELEM; end -- matching symbols like Aaaaa if not x then x = f:match('^%d+[+-]', i); t = T_SUF_CHARGE; end -- matching x+, x- if not x then x = f:match('^%d+%(%d*[+-]%)', i); t = T_SUF_CHARGE2; end -- matching x(y+/-), x(+/-) if not x then x = f:match('^%(%d*[+-]%)', i); t = T_CHARGE; end -- matching (x+) (xx+), (x-) (xx-) if not x then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NUM; end -- matching number if not x and (f:match('^%[%[%[[^[]', i) or f:match('^%[[^[]', i)) then i = i + 1; return T_OPEN, '&#91;' end -- escape [[[X or [X (relevant to auto-linking) if not x and f:sub(i, i + 1) == '[[' then x = f:match('^%[%[([^]|]*)', i) -- link target local len = x:len() + 3 x = '[[' .. (groups[x] or am[x] or x) .. '|' -- override link target for common groups if f:sub(len + i, len + i) == ']' then -- We're going to read the link twice, once as target and once as -- chemical markup, e.g. [[CH3]] => "[[CH3|", "CH3]]" i = i + 2 else i = i + len end return T_LINKOPEN, x end if not x then x = f:match('^[(|{|%[]', i); t = T_OPEN; end -- matching ({[ if not x then x = f:match('^[)|}|%]]', i); t = T_CLOSE; end -- matching )}] if not x then x = f:match('^[+-]', i); t = T_PM_CHARGE; end -- matching + or - if not x then x = f:match('^%*[%d.]*H2O', i); t = T_WATER; end -- Crystal water if not x then x = f:match('^%*[%d.]*', i); t = T_CRYSTAL; end -- Crystal if not x then x = f:match('^[\\].{%d+}', i); t = T_SPECIAL2; end -- \y{x} if not x then x = f:match('^[\\].', i); t = T_SPECIAL; end -- \x if not x then x = f:match('^_{[^}]*}', i); t = T_UNDERSCORE; end -- _{...} if not x then x = f:match('^^{[^}]*}', i); t = T_CARET; end -- ^{...} if not x then x = f:match('^.', i); t = T_NOCHANGE; end --the rest - one by one if x then i = i + x:len(); else i = i + 999; error("Invalid character in formula! : "..f) end end return t, x end end function p._chem(args) local f = args[1] or '' f = mw.text.decode(f, true) -- handle entity input (like &minus;): decode right away f = string.gsub(f, "–", "-") -- replace – with - (hyphen not ndash) f = string.gsub(f, "−", "-") -- replace – with - (hyphen not minus sign) local formula = '' local t, x local link = args['link'] or "" local auto = args['auto'] or "" local seen = {} local _debug = false if not (link == '') then formula = formula .. "[[" .. link .. "|"; end -- wikilink start [[link| for t, x in item(f) do if _debug then formula = ("%s\n* %d %s"):format(formula, t, x) elseif t == T_ELEM then if (auto == '') or (not am[x]) or seen[x] then formula = formula .. x else formula = ("%s[[%s|%s]]"):format(formula, am[x], x); seen[x] = true end elseif t == T_COEFFICIENT then formula = formula .. x elseif t == T_NUM then formula = formula .. su("", x); elseif t == T_LINKOPEN then formula = formula .. x; -- [[Link| elseif t == T_OPEN then formula = formula .. x; -- ([{ elseif t == T_CLOSE then formula = formula .. x; -- )]} elseif t == T_PM_CHARGE then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE then formula = formula .. su(x:match("[+-]"):gsub("-", "−"), x:match("%d+"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE2 then formula = formula .. su(x:match("%(%d*[+-]"):gsub("-", "−"):sub(2, -1), x:match("%d+")) elseif t == T_CHARGE then formula = formula .. "<sup>" if x:match("%d+") then formula = formula .. x:match("%d+"); end formula = formula .. x:match("[%+-]"):gsub("-", "−") .. "</sup>"; -- Cannot concatenat a nil value from x:match("%d+"); elseif t == T_CRYSTAL then formula = formula .. DotIt() .. string.gsub( x, "*", '', 1 ); elseif t == T_SPECIAL then parameter = x:sub(2, 2) -- x fra \x if parameter == "s" then formula = formula .. "−" -- single bond elseif parameter == "d" then formula = formula .. "=" -- double bond elseif parameter == "t" then formula = formula .. "≡" -- tripple bond elseif parameter == "q" then formula = formula .. "≣" -- Quadruple bond elseif parameter == "h" then formula = formula .. "η" -- η, hapticity elseif parameter == "*" then formula = formula .. "*" -- *, normal * elseif parameter == "-" then formula = formula .. "-" -- - elseif parameter == "\\" then formula = formula .. "\\" -- \ elseif parameter == "\'" then formula = formula .. "&#39;" -- html-code for ' end elseif t == T_SPECIAL2 then -- \y{x} parameter = x:sub(2, 2) -- y fra \y{x} if parameter == "h" then --[[Hapticity]] if (auto == '') then formula = formula .. "η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>-" else formula = formula .. "[[Hapticity|η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>]]-" end elseif parameter == "m" then formula = formula .. "μ<sub>" .. x:match('%d+') .. "</sub>-" -- mu ([[bridging ligand]]) end elseif t == T_WATER then if x:match("^%*[%d.]") then formula = formula .. DotIt() .. x:match("%f[%.%d]%d*%.?%d*%f[^%.%d%]]") .. "H<sub>2</sub>O"; else formula = formula .. DotIt() .. "H<sub>2</sub>O"; end elseif t == T_UNDERSCORE then formula = formula .. su("", x:gsub("-", "−"):sub(3, -2)) -- x contains _{string} elseif t == T_CARET then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"):sub(3, -2), "") -- x contains ^{string} elseif t == T_ARROW_R then formula = formula .. " → " elseif t == T_ARROW_EQ then formula = formula .. " ⇌ " elseif t == T_NOCHANGE then formula = formula .. x; -- The rest - everything which isn't captured by the regular expresions. else error('unreachable - ???') end -- in fact, unreachable end if not (link == nil or link == '') then formula = formula .. "]]"; end -- wikilink closing ]] formula = mw.getCurrentFrame():preprocess('<templatestyles src="Module:Hem2/styles.css"/>') .. '<span class="chemf nowrap">' .. formula .. '</span>' if args[2] or args[3] or args[4] then formula = formula .. require('Module:If preview')._warning{ '&#123;&#123;chem2&#125;&#125; was called with multiple positional arguments. It should have just one, e.g. &#123;&#123;chem2&#124;H2O&#125;&#125;.' } end return formula end function p.chem(frame) local args = getArgs(frame) return p._chem(args) end -- PRIVATE function to generate documentation. function p._autodoc(frame) local TableTools = require('Module:TableTools') -- we don't want to load this on articles for no reason local result = { '===Elements and element-style symbols===\nThese may be automatically linked or used as if they were redirects.\n', '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' } for symbol, target in TableTools.sortedPairs(am) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}\n===Groups===\nThese must be linked manually; they work as if they were redirects.\n' result[#result + 1] = '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' for symbol, target in TableTools.sortedPairs(groups) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result) end return p fdue5x15ni4xp65wa5739naicrhn621 48927 48924 2026-10-20T08:03:52Z Ilja isv 10 48927 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Elements with wiki links local am = { H = "Vodorod", He = "Helij", Li = "Litij", Be = "Berilij", B = "Bor", C = "Vuglerod", N = "Azot", O = "Kyslorod", F = "Fluor", Ne = "Neon", Na = "Natrij", Mg = "Magnezij", Al = "Aluminij", Si = "Kremnij", P = "Fosfor", S = "Sěra", Cl = "Hlor", Ar = "Argon", K = "Kalij", Ca = "Kalcij", Sc = "Skandij", Ti = "Titan", V = "Vanadij", Cr = "Hrom", Mn = "Mangan", Fe = "Želězo", Co = "Kobalt", Ni = "Nikelj", Cu = "Měd", Zn = "Cink", Ga = "Galij", Ge = "Germanij", As = "Arsen", Se = "Selen", Br = "Brom", Kr = "Krypton", Rb = "Rubidij", Sr = "Stroncij", Y = "Itrij", Zr = "Cirkonij", Nb = "Niobij", Mo = "Molybden", Tc = "Tehnecij", Ru = "Rutenij", Rh = "Rodij", Pd = "Paladij", Ag = "Srěbro", Cd = "Kadmij", In = "Indij", Sn = "Cin", Sb = "Antimon", Te = "Tellur", I = "Jod", Xe = "Ksenon", Cs = "Cezij", Ba = "Barij", La = "Lantan", Ce = "Cerij", Pr = "Prazeodim", Nd = "Neodim", Pm = "Prometij", Sm = "Samarij", Eu = "Evropij", Gd = "Gadolinij", Tb = "Terbij", Dy = "Disprozij", Ho = "Holmij", Er = "Erboj", Tm = "Tulij", Yb = "Iterbij", Lu = "Lutecij", Hf = "Hafnij", Ta = "Tantal", W = "Volfram", Re = "Renij", Os = "Osmij", Ir = "Iridij", Pt = "Platina", Au = "Zlato", Hg = "Rtut", Tl = "Talij", Pb = "Svinec", Bi = "Bismut", Po = "Polonij", At = "Astat", Rn = "Radon", Fr = "Francij", Ra = "Radij", Ac = "Aktinij", Th = "Torij", Pa = "Protaktinij", U = "Uran", Np = "Neptunij", Pu = "Plutonij", Am = "Americij", Cm = "Kjurij", Bk = "Berkelij", Cf = "Kalifornij", Es = "Ajnštajnij", Fm = "Fermij", Md = "Mendelevij", No = "Nobelij", Lr = "Lorensij", Rf = "Raderfordij", Db = "Dubnij", Sg = "Siborgij", Bh = "Borij", Hs = "Hasij", Mt = "Mejnterij", Ds = "Darmštadtij", Rg = "Rentgenij", Cn = "Kopernicij", Nh = "Nihonij", Fl = "Flerovij", Mc = "Moskovij", Lv = "Livermorij", Ts = "Tenesij", Og = "Oganeson", -- Groups etc with element-like names Bn = 'Benzolova grupa', Bu = 'Butylova grupa', Bz = 'Benzojlova grupa', Cp = 'Ciklopentadienil', D = 'Dejterij', Et = 'Etilova grupa', Ln = 'Lantanid', Me = 'Metilova grupa', Nu = 'Nukleofil', Ph = 'Fenolova grupa', Pn = 'Pentolova grupa', R = 'Zaměstitelj', T = 'Tritij', Tf = 'Trifluorometilsulfonalova grupa', X = 'Halogen', } -- Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never -- autolinked. local groups = { CH3 = 'Methilova grupa', CO3 = 'Karbonat', COOH = 'Karboksilova grupa', ClO = 'Hipohlorit', ClO2 = 'Hlorit', ClO3 = 'Hlorate', ClO4 = 'Perhlorat', H2O = 'Hidratna voda', H3O = 'Hidronij', NH2 = 'Aminova grupa', NH4 = 'Amonij', NO3 = 'Nitrat', PO3 = 'Fosfit', PO4 = 'Fosfat', SH = 'Tiolova grupa', SO3 = 'Sulfit', SO4 = 'Sulfat', SeH = 'Selenolova grupa' } local T_ELEM = 0 -- token types local T_NUM = 1 -- number local T_OPEN = 2 -- open '(' local T_CLOSE = 3 -- close ')' local T_PM_CHARGE = 4 -- + or − local T_WATER = 6 -- .xH2O x number local T_CRYSTAL = 9 -- .x local T_CHARGE = 8 -- charge (x+), (x-) local T_SUF_CHARGE = 10 -- suffix and charge e.g. 2+ from H2+ local T_SUF_CHARGE2 = 12 -- suffix and (charge) e.g. 2(2+) from He2(2+) local T_SPECIAL = 14 -- starting with \ e.g. \d for double bond (=) local T_SPECIAL2 = 16 -- starting with \y{x} e.g. \i{12} for isotope with mass number 12 local T_ARROW_R = 17 -- match: -> local T_ARROW_EQ = 18 -- match: <-> local T_UNDERSCORE = 19 -- _{ ... } local T_CARET = 20 -- ^{ ... } local T_LINKOPEN = 21 -- Opening of link, always like "[[target|" even if the source wasn't local T_NOCHANGE = 30 -- Anything else like ☃ function su(up, down) if up == "" then return ('<sub class="template-chem2-sub">%s</sub>'):format(down) end if down == "" then return ('<sup class="template-chem2-sup">%s</sup>'):format(up) end return ('<span class="template-chem2-su"><span>%s</span><span>%s</span></span>'):format(up, down) end function DotIt() return '&middot;' end function item(f) -- (iterator) returns one token (type, value) at a time from the formula 'f' local i = 1 return function () local t, x = nil, nil if (i == 1) and f:match('^[0-9]', i) then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; i = i + x:len(); -- matching coefficient (need a space first) elseif i <= f:len() then x = f:match('^%s+[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; -- matching coefficient (need a space first) if not x then x = f:match('^%s[+]', i); t = T_NOCHANGE; end -- matching + (H2O + H2O) if not x then x = f:match('^%&%#[%w%d]+%;', i); t = T_NOCHANGE; end -- &#...; if not x then x = f:match('^%<%-%>', i); t = T_ARROW_EQ; end -- matching <-> if not x then x = f:match('^%-%>', i); t = T_ARROW_R; end -- matching -> if not x then x = f:match('^%u%l*', i); t = T_ELEM; end -- matching symbols like Aaaaa if not x then x = f:match('^%d+[+-]', i); t = T_SUF_CHARGE; end -- matching x+, x- if not x then x = f:match('^%d+%(%d*[+-]%)', i); t = T_SUF_CHARGE2; end -- matching x(y+/-), x(+/-) if not x then x = f:match('^%(%d*[+-]%)', i); t = T_CHARGE; end -- matching (x+) (xx+), (x-) (xx-) if not x then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NUM; end -- matching number if not x and (f:match('^%[%[%[[^[]', i) or f:match('^%[[^[]', i)) then i = i + 1; return T_OPEN, '&#91;' end -- escape [[[X or [X (relevant to auto-linking) if not x and f:sub(i, i + 1) == '[[' then x = f:match('^%[%[([^]|]*)', i) -- link target local len = x:len() + 3 x = '[[' .. (groups[x] or am[x] or x) .. '|' -- override link target for common groups if f:sub(len + i, len + i) == ']' then -- We're going to read the link twice, once as target and once as -- chemical markup, e.g. [[CH3]] => "[[CH3|", "CH3]]" i = i + 2 else i = i + len end return T_LINKOPEN, x end if not x then x = f:match('^[(|{|%[]', i); t = T_OPEN; end -- matching ({[ if not x then x = f:match('^[)|}|%]]', i); t = T_CLOSE; end -- matching )}] if not x then x = f:match('^[+-]', i); t = T_PM_CHARGE; end -- matching + or - if not x then x = f:match('^%*[%d.]*H2O', i); t = T_WATER; end -- Crystal water if not x then x = f:match('^%*[%d.]*', i); t = T_CRYSTAL; end -- Crystal if not x then x = f:match('^[\\].{%d+}', i); t = T_SPECIAL2; end -- \y{x} if not x then x = f:match('^[\\].', i); t = T_SPECIAL; end -- \x if not x then x = f:match('^_{[^}]*}', i); t = T_UNDERSCORE; end -- _{...} if not x then x = f:match('^^{[^}]*}', i); t = T_CARET; end -- ^{...} if not x then x = f:match('^.', i); t = T_NOCHANGE; end --the rest - one by one if x then i = i + x:len(); else i = i + 999; error("Invalid character in formula! : "..f) end end return t, x end end function p._chem(args) local f = args[1] or '' f = mw.text.decode(f, true) -- handle entity input (like &minus;): decode right away f = string.gsub(f, "–", "-") -- replace – with - (hyphen not ndash) f = string.gsub(f, "−", "-") -- replace – with - (hyphen not minus sign) local formula = '' local t, x local link = args['link'] or "" local auto = args['auto'] or "" local seen = {} local _debug = false if not (link == '') then formula = formula .. "[[" .. link .. "|"; end -- wikilink start [[link| for t, x in item(f) do if _debug then formula = ("%s\n* %d %s"):format(formula, t, x) elseif t == T_ELEM then if (auto == '') or (not am[x]) or seen[x] then formula = formula .. x else formula = ("%s[[%s|%s]]"):format(formula, am[x], x); seen[x] = true end elseif t == T_COEFFICIENT then formula = formula .. x elseif t == T_NUM then formula = formula .. su("", x); elseif t == T_LINKOPEN then formula = formula .. x; -- [[Link| elseif t == T_OPEN then formula = formula .. x; -- ([{ elseif t == T_CLOSE then formula = formula .. x; -- )]} elseif t == T_PM_CHARGE then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE then formula = formula .. su(x:match("[+-]"):gsub("-", "−"), x:match("%d+"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE2 then formula = formula .. su(x:match("%(%d*[+-]"):gsub("-", "−"):sub(2, -1), x:match("%d+")) elseif t == T_CHARGE then formula = formula .. "<sup>" if x:match("%d+") then formula = formula .. x:match("%d+"); end formula = formula .. x:match("[%+-]"):gsub("-", "−") .. "</sup>"; -- Cannot concatenate a nil value from x:match("%d+"); elseif t == T_CRYSTAL then formula = formula .. DotIt() .. string.gsub( x, "*", '', 1 ); elseif t == T_SPECIAL then parameter = x:sub(2, 2) -- x fra \x if parameter == "s" then formula = formula .. "−" -- single bond elseif parameter == "d" then formula = formula .. "=" -- double bond elseif parameter == "t" then formula = formula .. "≡" -- tripple bond elseif parameter == "q" then formula = formula .. "≣" -- Quadruple bond elseif parameter == "h" then formula = formula .. "η" -- η, hapticity elseif parameter == "*" then formula = formula .. "*" -- *, normal * elseif parameter == "-" then formula = formula .. "-" -- - elseif parameter == "\\" then formula = formula .. "\\" -- \ elseif parameter == "\'" then formula = formula .. "&#39;" -- html-code for ' end elseif t == T_SPECIAL2 then -- \y{x} parameter = x:sub(2, 2) -- y fra \y{x} if parameter == "h" then --[[Hapticity]] if (auto == '') then formula = formula .. "η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>-" else formula = formula .. "[[Hapticity|η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>]]-" end elseif parameter == "m" then formula = formula .. "μ<sub>" .. x:match('%d+') .. "</sub>-" -- mu ([[bridging ligand]]) end elseif t == T_WATER then if x:match("^%*[%d.]") then formula = formula .. DotIt() .. x:match("%f[%.%d]%d*%.?%d*%f[^%.%d%]]") .. "H<sub>2</sub>O"; else formula = formula .. DotIt() .. "H<sub>2</sub>O"; end elseif t == T_UNDERSCORE then formula = formula .. su("", x:gsub("-", "−"):sub(3, -2)) -- x contains _{string} elseif t == T_CARET then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"):sub(3, -2), "") -- x contains ^{string} elseif t == T_ARROW_R then formula = formula .. " → " elseif t == T_ARROW_EQ then formula = formula .. " ⇌ " elseif t == T_NOCHANGE then formula = formula .. x; -- The rest - everything which isn't captured by the regular expresions. else error('unreachable - ???') end -- in fact, unreachable end if not (link == nil or link == '') then formula = formula .. "]]"; end -- wikilink closing ]] formula = mw.getCurrentFrame():preprocess('<templatestyles src="Module:Hem2/styles.css"/>') .. '<span class="chemf nowrap">' .. formula .. '</span>' if args[2] or args[3] or args[4] then formula = formula .. require('Module:If preview')._warning{ '&#123;&#123;chem2&#125;&#125; was called with multiple positional arguments. It should have just one, e.g. &#123;&#123;chem2&#124;H2O&#125;&#125;.' } end return formula end function p.chem(frame) local args = getArgs(frame) return p._chem(args) end -- PRIVATE function to generate documentation. function p._autodoc(frame) local TableTools = require('Module:TableTools') -- we don't want to load this on articles for no reason local result = { '===Elements and element-style symbols===\nThese may be automatically linked or used as if they were redirects.\n', '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' } for symbol, target in TableTools.sortedPairs(am) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}\n===Groups===\nThese must be linked manually; they work as if they were redirects.\n' result[#result + 1] = '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' for symbol, target in TableTools.sortedPairs(groups) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result) end return p eu1k8afcxb71xkosjsqz1tcqkj7kjcs 48933 48927 2026-10-20T08:13:16Z Ilja isv 10 48933 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Elements with wiki links local am = { H = "Vodorod", He = "Helij", Li = "Litij", Be = "Berilij", B = "Bor", C = "Vuglerod", N = "Azot", O = "Kyslorod", F = "Fluor", Ne = "Neon", Na = "Natrij", Mg = "Magnezij", Al = "Aluminij", Si = "Kremnij", P = "Fosfor", S = "Sěra", Cl = "Hlor", Ar = "Argon", K = "Kalij", Ca = "Kalcij", Sc = "Skandij", Ti = "Titan", V = "Vanadij", Cr = "Hrom", Mn = "Mangan", Fe = "Želězo", Co = "Kobalt", Ni = "Nikelj", Cu = "Měd", Zn = "Cink", Ga = "Galij", Ge = "Germanij", As = "Arsen", Se = "Selen", Br = "Brom", Kr = "Krypton", Rb = "Rubidij", Sr = "Stroncij", Y = "Itrij", Zr = "Cirkonij", Nb = "Niobij", Mo = "Molybden", Tc = "Tehnecij", Ru = "Rutenij", Rh = "Rodij", Pd = "Paladij", Ag = "Srěbro", Cd = "Kadmij", In = "Indij", Sn = "Cin", Sb = "Antimon", Te = "Tellur", I = "Jod", Xe = "Ksenon", Cs = "Cezij", Ba = "Barij", La = "Lantan", Ce = "Cerij", Pr = "Prazeodim", Nd = "Neodim", Pm = "Prometij", Sm = "Samarij", Eu = "Evropij", Gd = "Gadolinij", Tb = "Terbij", Dy = "Disprozij", Ho = "Holmij", Er = "Erboj", Tm = "Tulij", Yb = "Iterbij", Lu = "Lutecij", Hf = "Hafnij", Ta = "Tantal", W = "Volfram", Re = "Renij", Os = "Osmij", Ir = "Iridij", Pt = "Platina", Au = "Zlato", Hg = "Rtut", Tl = "Talij", Pb = "Svinec", Bi = "Bismut", Po = "Polonij", At = "Astat", Rn = "Radon", Fr = "Francij", Ra = "Radij", Ac = "Aktinij", Th = "Torij", Pa = "Protaktinij", U = "Uran", Np = "Neptunij", Pu = "Plutonij", Am = "Americij", Cm = "Kjurij", Bk = "Berkelij", Cf = "Kalifornij", Es = "Ajnštajnij", Fm = "Fermij", Md = "Mendelevij", No = "Nobelij", Lr = "Lorensij", Rf = "Raderfordij", Db = "Dubnij", Sg = "Siborgij", Bh = "Borij", Hs = "Hasij", Mt = "Mejnterij", Ds = "Darmštadtij", Rg = "Rentgenij", Cn = "Kopernicij", Nh = "Nihonij", Fl = "Flerovij", Mc = "Moskovij", Lv = "Livermorij", Ts = "Tenesij", Og = "Oganeson", -- Groups etc with element-like names Bn = 'Benzolova grupa', Bu = 'Butylova grupa', Bz = 'Benzojlova grupa', Cp = 'Ciklopentadienil', D = 'Dejterij', Et = 'Etilova grupa', Ln = 'Lantanid', Me = 'Metilova grupa', Nu = 'Nukleofil', Ph = 'Fenolova grupa', Pn = 'Pentolova grupa', R = 'Zaměstitelj', T = 'Tritij', Tf = 'Trifluorometilsulfonalova grupa', X = 'Halogen', } -- Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never -- autolinked. local groups = { CH3 = 'Metilova grupa', CO3 = 'Karbonat', COOH = 'Karboksilova grupa', ClO = 'Hipohlorit', ClO2 = 'Hlorit', ClO3 = 'Hlorate', ClO4 = 'Perhlorat', H2O = 'Hidratna voda', H3O = 'Hidronij', NH2 = 'Aminova grupa', NH4 = 'Amonij', NO3 = 'Nitrat', PO3 = 'Fosfit', PO4 = 'Fosfat', SH = 'Tiolova grupa', SO3 = 'Sulfit', SO4 = 'Sulfat', SeH = 'Selenolova grupa' } local T_ELEM = 0 -- token types local T_NUM = 1 -- number local T_OPEN = 2 -- open '(' local T_CLOSE = 3 -- close ')' local T_PM_CHARGE = 4 -- + or − local T_WATER = 6 -- .xH2O x number local T_CRYSTAL = 9 -- .x local T_CHARGE = 8 -- charge (x+), (x-) local T_SUF_CHARGE = 10 -- suffix and charge e.g. 2+ from H2+ local T_SUF_CHARGE2 = 12 -- suffix and (charge) e.g. 2(2+) from He2(2+) local T_SPECIAL = 14 -- starting with \ e.g. \d for double bond (=) local T_SPECIAL2 = 16 -- starting with \y{x} e.g. \i{12} for isotope with mass number 12 local T_ARROW_R = 17 -- match: -> local T_ARROW_EQ = 18 -- match: <-> local T_UNDERSCORE = 19 -- _{ ... } local T_CARET = 20 -- ^{ ... } local T_LINKOPEN = 21 -- Opening of link, always like "[[target|" even if the source wasn't local T_NOCHANGE = 30 -- Anything else like ☃ function su(up, down) if up == "" then return ('<sub class="template-chem2-sub">%s</sub>'):format(down) end if down == "" then return ('<sup class="template-chem2-sup">%s</sup>'):format(up) end return ('<span class="template-chem2-su"><span>%s</span><span>%s</span></span>'):format(up, down) end function DotIt() return '&middot;' end function item(f) -- (iterator) returns one token (type, value) at a time from the formula 'f' local i = 1 return function () local t, x = nil, nil if (i == 1) and f:match('^[0-9]', i) then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; i = i + x:len(); -- matching coefficient (need a space first) elseif i <= f:len() then x = f:match('^%s+[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; -- matching coefficient (need a space first) if not x then x = f:match('^%s[+]', i); t = T_NOCHANGE; end -- matching + (H2O + H2O) if not x then x = f:match('^%&%#[%w%d]+%;', i); t = T_NOCHANGE; end -- &#...; if not x then x = f:match('^%<%-%>', i); t = T_ARROW_EQ; end -- matching <-> if not x then x = f:match('^%-%>', i); t = T_ARROW_R; end -- matching -> if not x then x = f:match('^%u%l*', i); t = T_ELEM; end -- matching symbols like Aaaaa if not x then x = f:match('^%d+[+-]', i); t = T_SUF_CHARGE; end -- matching x+, x- if not x then x = f:match('^%d+%(%d*[+-]%)', i); t = T_SUF_CHARGE2; end -- matching x(y+/-), x(+/-) if not x then x = f:match('^%(%d*[+-]%)', i); t = T_CHARGE; end -- matching (x+) (xx+), (x-) (xx-) if not x then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NUM; end -- matching number if not x and (f:match('^%[%[%[[^[]', i) or f:match('^%[[^[]', i)) then i = i + 1; return T_OPEN, '&#91;' end -- escape [[[X or [X (relevant to auto-linking) if not x and f:sub(i, i + 1) == '[[' then x = f:match('^%[%[([^]|]*)', i) -- link target local len = x:len() + 3 x = '[[' .. (groups[x] or am[x] or x) .. '|' -- override link target for common groups if f:sub(len + i, len + i) == ']' then -- We're going to read the link twice, once as target and once as -- chemical markup, e.g. [[CH3]] => "[[CH3|", "CH3]]" i = i + 2 else i = i + len end return T_LINKOPEN, x end if not x then x = f:match('^[(|{|%[]', i); t = T_OPEN; end -- matching ({[ if not x then x = f:match('^[)|}|%]]', i); t = T_CLOSE; end -- matching )}] if not x then x = f:match('^[+-]', i); t = T_PM_CHARGE; end -- matching + or - if not x then x = f:match('^%*[%d.]*H2O', i); t = T_WATER; end -- Crystal water if not x then x = f:match('^%*[%d.]*', i); t = T_CRYSTAL; end -- Crystal if not x then x = f:match('^[\\].{%d+}', i); t = T_SPECIAL2; end -- \y{x} if not x then x = f:match('^[\\].', i); t = T_SPECIAL; end -- \x if not x then x = f:match('^_{[^}]*}', i); t = T_UNDERSCORE; end -- _{...} if not x then x = f:match('^^{[^}]*}', i); t = T_CARET; end -- ^{...} if not x then x = f:match('^.', i); t = T_NOCHANGE; end --the rest - one by one if x then i = i + x:len(); else i = i + 999; error("Invalid character in formula! : "..f) end end return t, x end end function p._chem(args) local f = args[1] or '' f = mw.text.decode(f, true) -- handle entity input (like &minus;): decode right away f = string.gsub(f, "–", "-") -- replace – with - (hyphen not ndash) f = string.gsub(f, "−", "-") -- replace – with - (hyphen not minus sign) local formula = '' local t, x local link = args['link'] or "" local auto = args['auto'] or "" local seen = {} local _debug = false if not (link == '') then formula = formula .. "[[" .. link .. "|"; end -- wikilink start [[link| for t, x in item(f) do if _debug then formula = ("%s\n* %d %s"):format(formula, t, x) elseif t == T_ELEM then if (auto == '') or (not am[x]) or seen[x] then formula = formula .. x else formula = ("%s[[%s|%s]]"):format(formula, am[x], x); seen[x] = true end elseif t == T_COEFFICIENT then formula = formula .. x elseif t == T_NUM then formula = formula .. su("", x); elseif t == T_LINKOPEN then formula = formula .. x; -- [[Link| elseif t == T_OPEN then formula = formula .. x; -- ([{ elseif t == T_CLOSE then formula = formula .. x; -- )]} elseif t == T_PM_CHARGE then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE then formula = formula .. su(x:match("[+-]"):gsub("-", "−"), x:match("%d+"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE2 then formula = formula .. su(x:match("%(%d*[+-]"):gsub("-", "−"):sub(2, -1), x:match("%d+")) elseif t == T_CHARGE then formula = formula .. "<sup>" if x:match("%d+") then formula = formula .. x:match("%d+"); end formula = formula .. x:match("[%+-]"):gsub("-", "−") .. "</sup>"; -- Cannot concatenate a nil value from x:match("%d+"); elseif t == T_CRYSTAL then formula = formula .. DotIt() .. string.gsub( x, "*", '', 1 ); elseif t == T_SPECIAL then parameter = x:sub(2, 2) -- x fra \x if parameter == "s" then formula = formula .. "−" -- single bond elseif parameter == "d" then formula = formula .. "=" -- double bond elseif parameter == "t" then formula = formula .. "≡" -- tripple bond elseif parameter == "q" then formula = formula .. "≣" -- Quadruple bond elseif parameter == "h" then formula = formula .. "η" -- η, hapticity elseif parameter == "*" then formula = formula .. "*" -- *, normal * elseif parameter == "-" then formula = formula .. "-" -- - elseif parameter == "\\" then formula = formula .. "\\" -- \ elseif parameter == "\'" then formula = formula .. "&#39;" -- html-code for ' end elseif t == T_SPECIAL2 then -- \y{x} parameter = x:sub(2, 2) -- y fra \y{x} if parameter == "h" then --[[Hapticity]] if (auto == '') then formula = formula .. "η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>-" else formula = formula .. "[[Hapticity|η<sup>" .. x:match('%d+') .. "</sup>]]-" end elseif parameter == "m" then formula = formula .. "μ<sub>" .. x:match('%d+') .. "</sub>-" -- mu ([[bridging ligand]]) end elseif t == T_WATER then if x:match("^%*[%d.]") then formula = formula .. DotIt() .. x:match("%f[%.%d]%d*%.?%d*%f[^%.%d%]]") .. "H<sub>2</sub>O"; else formula = formula .. DotIt() .. "H<sub>2</sub>O"; end elseif t == T_UNDERSCORE then formula = formula .. su("", x:gsub("-", "−"):sub(3, -2)) -- x contains _{string} elseif t == T_CARET then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"):sub(3, -2), "") -- x contains ^{string} elseif t == T_ARROW_R then formula = formula .. " → " elseif t == T_ARROW_EQ then formula = formula .. " ⇌ " elseif t == T_NOCHANGE then formula = formula .. x; -- The rest - everything which isn't captured by the regular expresions. else error('unreachable - ???') end -- in fact, unreachable end if not (link == nil or link == '') then formula = formula .. "]]"; end -- wikilink closing ]] formula = mw.getCurrentFrame():preprocess('<templatestyles src="Module:Hem2/styles.css"/>') .. '<span class="chemf nowrap">' .. formula .. '</span>' if args[2] or args[3] or args[4] then formula = formula .. require('Module:If preview')._warning{ '&#123;&#123;chem2&#125;&#125; was called with multiple positional arguments. It should have just one, e.g. &#123;&#123;chem2&#124;H2O&#125;&#125;.' } end return formula end function p.chem(frame) local args = getArgs(frame) return p._chem(args) end -- PRIVATE function to generate documentation. function p._autodoc(frame) local TableTools = require('Module:TableTools') -- we don't want to load this on articles for no reason local result = { '===Elements and element-style symbols===\nThese may be automatically linked or used as if they were redirects.\n', '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' } for symbol, target in TableTools.sortedPairs(am) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}\n===Groups===\nThese must be linked manually; they work as if they were redirects.\n' result[#result + 1] = '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Link target\n' for symbol, target in TableTools.sortedPairs(groups) do result[#result + 1] = ('|-\n| %s || [[%s]]\n'):format(symbol, target) end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result) end return p lmh6s3y0ljdiav3yiwdccfb3r05ntdj Modul:Hem2/styles.css 828 38 48925 102 2026-10-20T08:02:06Z Ilja isv 10 48925 sanitized-css text/css .template-chem2-su { /* {{pp-template}} */ display: inline-block; font-size: 80%; line-height: 1; vertical-align: -0.35em; } .template-chem2-su > span { display: block; text-align: left; } /* Ignore the linter error about this selector being "overqualified"; this is the correct selector to override the default stylesheet. */ sub.template-chem2-sub { font-size: 80%; vertical-align: -0.35em; } sup.template-chem2-sup { font-size: 80%; vertical-align: 0.65em; } 56pynp5q8aqz3wlx3ai41hae9624pqq Šablon:Hem2 10 177 48901 859 2026-10-19T16:38:03Z Ilja isv 10 48901 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction--> {{Trim|{{-|{{#invoke:Hem2|chem}}<!-- 1. CHECK: checkFUP regular (parameters |1= and |2= are whitelisted) -->{{#invoke:Prověrka neznajemyh parametrov|check ||showblankpositional=1 |unknown={{Main other|1=[[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues|*]]|2=}} |preview=[[:Template:Hem2|Hem2]]: Unknown parameter "_VALUE_" |link|auto|1|2}}<!-- 1, 2 accepted parameters; see also below 2. CHECK: param |2= has input -->{{#if:{{{2|}}}|<!-- -->{{Preview warning|1=Parameter {{Para|1=2|2={{{2|}}}}} must be empty}}<!-- -->{{Wp/iasv/Main other|1=[[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues]]}} }}<!-- end of 2=hasinput check 3. CHECK {} brackets unbalanced (includes imbalance through end-}-bracket misreading issue) -->{{#if:{{#invoke:String|match|s={{{1|}}}|pattern={[^%}]*$|plain=false|nomatch=|ignore_errors=true}}|<!-- -->{{Preview warning|1=[[:Template:Hem2|Hem2]]: Unbalanced <nowiki>{..}</nowiki> brackets (consider using extra {{!}} pipe)}}<!-- -->{{Main other|1= [[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues]]|2=}} }}}}}}<!-- --><noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> qgxiabss0dbrg5f9g8qzr8kj388yqja 48916 48901 2026-10-20T06:58:15Z Ilja isv 10 48916 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction--> {{Trim|{{-|{{#invoke:Hem2|chem}}<!-- 1. CHECK: checkFUP regular (parameters |1= and |2= are whitelisted) -->{{#invoke:Prověrka neznajemyh parametrov|check ||showblankpositional=1 |unknown={{Main other|1=[[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues|*]]|2=}} |preview=[[:Template:Hem2|Hem2]]: Unknown parameter "_VALUE_" |link|auto|1|2}}<!-- 1, 2 accepted parameters; see also below 2. CHECK: param |2= has input -->{{#if:{{{2|}}}|<!-- -->{{Preview warning|1=Parameter {{Para|1=2|2={{{2|}}}}} must be empty}}<!-- -->{{Wp/iasv/Main other|1=[[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues]]}} }}<!-- end of 2=hasinput check 3. CHECK {} brackets unbalanced (includes imbalance through end-}-bracket misreading issue) -->{{#if:{{#invoke:String|match|s={{{1|}}}|pattern={[^%}]*$|plain=false|nomatch=|ignore_errors=true}}|<!-- -->{{Preview warning|1=[[:Template:Hem2|Hem2]]: Unbalanced <nowiki>{..}</nowiki> brackets (consider using extra {{!}} pipe)}}<!-- -->{{Main other|1= [[Kategorija:Pages using Hem2 with parameter issues]]|2=}}}}}}}}<!-- --><noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> 71ixeiqzlt2j9970f5f1gcpdfmkdk4k 48919 48916 2026-10-20T07:03:20Z Ilja isv 10 48919 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction--> {{Trim|{{-|{{#invoke:Hem2|chem}}}}}}<noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> 4zj7cmjt3ntx49wejcuc4xutc18piq4 48920 48919 2026-10-20T07:05:20Z Ilja isv 10 48920 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction--> {{-|{{#invoke:Hem2|chem}}}}<noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> q66oox5sfgzcs99jv2gvjz0xlut7jcx 48921 48920 2026-10-20T07:05:52Z Ilja isv 10 48921 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction--> {{Trim|{{-|{{#invoke:Hem2|chem}}}}}}<noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> 4zj7cmjt3ntx49wejcuc4xutc18piq4 48934 48921 2026-10-20T08:17:19Z Ilja isv 10 48934 wikitext text/x-wiki <!--Template:Hem2 (change) - chemical formula/reaction-->{{Trim|{{-|{{#invoke:Hem2|chem}}}}}}<noinclude>{{Dokumentacija|1=Template:Hem2/doc}} [[Kategorija:Šablony]] [[Kategorija:Šablony:Formatovanje]] </noinclude> 9qh7jr6xveq6mx1t184r7ot5xbcve04 Šablon:Hem2/doc 10 178 48928 874 2026-10-20T08:06:27Z Ilja isv 10 48928 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === End <nowiki>}</nowiki>-bracket issue <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== When input ends correctly with a <big><nowiki>}</nowiki></big>-bracket, like with <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}</nowiki>}}</code>, the final <nowiki>}</nowiki>-brackets are technically mixed up: : <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{chem2|A_{x}H_{1-x}}} {{nay}} The closing bracket {{code|<nowiki>}</nowiki>}} of input ''and'' end of template brackets {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} are interpreted by Wikipedia software in reversed order. * Solutions: ::: Empty pipe: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> (empty parameter #2) ::: Parameters numbers 1 and 2 (empty): <code><nowiki>{{chem2|1=...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|2=}}</nowiki>}}</code> ::: Space: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&nbsp;}}</nowiki>}}</code> ::: Nowiki tag: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki>}}</code> ::: [[template:(|Escape]] the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{{hl|1={{tl|&#40;}}}}1-x{{hl|1={{tl|&#41;}}}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{chem2|A_{x}H_{1-x}|}} {{aye}} == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|chem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|chem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{chem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if chem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|chem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:chem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|chem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. chem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{chem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{chem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{chem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} mr8y6rmnikl5vcddebcufomg88o5yx9 48929 48928 2026-10-20T08:08:43Z Ilja isv 10 48929 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === End <nowiki>}</nowiki>-bracket issue <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== When input ends correctly with a <big><nowiki>}</nowiki></big>-bracket, like with <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}</nowiki>}}</code>, the final <nowiki>}</nowiki>-brackets are technically mixed up: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} {{nay}} The closing bracket {{code|<nowiki>}</nowiki>}} of input ''and'' end of template brackets {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} are interpreted by Wikipedia software in reversed order. * Solutions: ::: Empty pipe: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> (empty parameter #2) ::: Parameters numbers 1 and 2 (empty): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|2=}}</nowiki>}}</code> ::: Space: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&nbsp;}}</nowiki>}}</code> ::: Nowiki tag: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki>}}</code> ::: [[template:(|Escape]] the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{hl|1={{tl|&#40;}}}}1-x{{hl|1={{tl|&#41;}}}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} {{aye}} == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} 2nqvd4hgf2vb8clr3urdjpen1tkl30i 48935 48929 2026-10-20T08:17:47Z Ilja isv 10 /* End }-bracket issue */ 48935 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === End <nowiki>}</nowiki>-bracket issue <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== When input ends correctly with a <big><nowiki>}</nowiki></big>-bracket, like with <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}</nowiki>}}</code>, the final <nowiki>}</nowiki>-brackets are technically mixed up: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}}}</nowiki></code> &rarr;{{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} The closing bracket {{code|<nowiki>}</nowiki>}} of input ''and'' end of template brackets {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} are interpreted by Wikipedia software in reversed order. * Solutions: ::: Empty pipe: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> (empty parameter #2) ::: Parameters numbers 1 and 2 (empty): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|2=}}</nowiki>}}</code> ::: Space: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&nbsp;}}</nowiki>}}</code> ::: Nowiki tag: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki>}}</code> ::: [[template:(|Escape]] the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{hl|1={{tl|&#40;}}}}1-x{{hl|1={{tl|&#41;}}}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} {{aye}} == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} ex5m1rjprxq2jtmaybu28g05mw29gk8 48936 48935 2026-10-20T08:22:38Z Ilja isv 10 /* End }-bracket issue */ 48936 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === End <nowiki>}</nowiki>-bracket issue <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== When input ends correctly with a <big><nowiki>}</nowiki></big>-bracket, like with <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki><nowiki>}</nowiki></code>, the final <nowiki>}</nowiki>-brackets are technically mixed up: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}}}</nowiki></code> &rarr;{{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} '''nok''' The closing bracket {{code|<nowiki>}</nowiki>}} of input ''and'' end of template brackets {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} are interpreted by Wikipedia software in reversed order. * Solutions: ::: Empty pipe: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{<nowiki>}|}}</nowiki></code> (empty parameter #2) ::: Parameters numbers 1 and 2 (empty): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki><nowiki>}|2=}}</nowiki></code> ::: Space: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&nbsp;}}</nowiki></code> ::: Nowiki tag: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki></code> ::: [[template:(|Escape]] the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{tl|&#40;}}1-x{{tl|&#41;}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}|}}</nowiki></code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} '''ok''' == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} j7yu3qrqeojt5ll6shcch8hnvds4oyc 48937 48936 2026-10-20T09:16:56Z Ilja isv 10 /* End }-bracket issue */ 48937 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === Problem <nowiki>}</nowiki>-zatvorky na koncu <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== Akko uvod korektno završaje se <big><nowiki>}</nowiki></big>-zatvorkoju, kako v prikladu <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki><nowiki>}</nowiki></code>, poslědne <nowiki>}</nowiki>-zatvorky se iz tehničnoj pričiny zaměšivajut: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}}}</nowiki></code> &rarr;{{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} '''nepravilno''' Zatvorjena zatvorka {{code|<nowiki>}</nowiki>}} uvoda ''i'' zatvorky konca šablona {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} interpretujut se softverom Vikipedije v obratnom redu. * Solutions: ::: Empty pipe: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{<nowiki>}|}}</nowiki></code> (empty parameter #2) ::: Parameters numbers 1 and 2 (empty): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki><nowiki>}|2=}}</nowiki></code> ::: Space: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&nbsp;}}</nowiki></code> ::: Nowiki tag: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki></code> ::: [[template:(|Escape]] the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{tl|&#40;}}1-x{{tl|&#41;}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}|}}</nowiki></code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} '''ok''' == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} 3i8y5ntc0exhkqppg0jpeqm8e6nyf4i 48938 48937 2026-10-20T09:26:00Z Ilja isv 10 /* Problem }-zatvorky na koncu */ 48938 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>subscript</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>superscript</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === Problem <nowiki>}</nowiki>-zatvorky na koncu <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== Akko uvod korektno završaje se <big><nowiki>}</nowiki></big>-zatvorkoju, kako v prikladu <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki><nowiki>}</nowiki></code>, poslědne <nowiki>}</nowiki>-zatvorky se iz tehničnoj pričiny zaměšivajut: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}}}</nowiki></code> &rarr;{{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} '''nepravilno''' Poslědna zatvorka {{code|<nowiki>}</nowiki>}} uvoda ''i'' zatvorky konca šablona {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} interpretujut se softverom Vikipedije v obratnom redu, i on zakančivaje šablon o jednu zatvorku raněje. * Rěšenja: ::: Prazdny {{-|pipe}}: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{<nowiki>}|}}</nowiki></code> (prazdny parametr #2) ::: Numěrovanje parametrov kako 1 i kako 2 (prazdny): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki><nowiki>}|2=}}</nowiki></code> ::: Prostranny simbol: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&nbsp;}}</nowiki></code> ::: Tag <code><nowiki>nowiki</nowiki></code>: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki></code> ::: Izběganje poslědnoj the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{tl|&#40;}}1-x{{tl|&#41;}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}|}}</nowiki></code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} '''ok''' == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} 0uoloc3nx7wbl9cn9aor24ug4abl8y0 48939 48938 2026-10-20T09:29:15Z Ilja isv 10 /* Kako koristati */ 48939 wikitext text/x-wiki ===Kako koristati=== {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Davaje ! Priměr ! Rezultat |- | <code>\s</code> | {{Hem2|\s}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> | {{Hem2|\d}} | <code><nowiki>{{Hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> | {{Hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> | {{Hem2|\t}} | <code><nowiki>{{Hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> | {{Hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> | {{Hem2|\q}} | <code><nowiki>{{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> | {{Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> | {{Hem2|\-}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> | {{Hem2|\\}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> | {{Hem2|\h}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> | {{Hem2|\h{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> | {{Hem2|\m{1}|}} | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> | {{Hem2|->}} | <code><nowiki>{{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> | {{Hem2|<->}} | <code><nowiki>{{Hem2|K<->L}}</nowiki></code> | {{Hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> | <big>{{Hem2|*}}</big> | <code><nowiki>{{Hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> | {{Hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> | * | <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{Hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> | <sub><small>podpis</small></sub> | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> | {{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> | <sup><small>nadpis</small></sup> | <code><nowiki>{{Hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> | {{Hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> | {{Hem2|&nabla;}} | <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> | {{Hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> | {{Hem2|(&nbsp;)}} | <code><nowiki>{{Hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> | {{Hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === Problem <nowiki>}</nowiki>-zatvorky na koncu <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== Akko uvod korektno završaje se <big><nowiki>}</nowiki></big>-zatvorkoju, kako v prikladu <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki><nowiki>}</nowiki></code>, poslědne <nowiki>}</nowiki>-zatvorky se iz tehničnoj pričiny zaměšivajut: : <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}}}</nowiki></code> &rarr;{{Hem2|A_{x}H_{1-x}}} '''nepravilno''' Poslědna zatvorka {{code|<nowiki>}</nowiki>}} uvoda ''i'' zatvorky konca šablona {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} interpretujut se softverom Vikipedije v obratnom redu, i on zakančivaje šablon o jednu zatvorku raněje. * Rěšenja: ::: Prazdny {{-|pipe}}: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki>{<nowiki>}|}}</nowiki></code> (prazdny parametr #2) ::: Numěrovanje parametrov kako 1 i kako 2 (prazdny): <code><nowiki>{{Hem2|1=...{...</nowiki><nowiki>}|2=}}</nowiki></code> ::: Prostranny simbol: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&nbsp;}}</nowiki></code> ::: Tag <code><nowiki>nowiki</nowiki></code>: <code><nowiki>{{Hem2|...{...</nowiki><nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki></code> ::: Izběganje poslědnoj the last set of brackets: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{{tl|&#40;}}1-x{{tl|&#41;}}}}</code> :Result: <code><nowiki>{{</nowiki>Hem2|A_{x}H_{1-x<nowiki>}|}}</nowiki></code> &rarr; {{Hem2|A_{x}H_{1-x}|}} '''ok''' == Formulas, charges, and equations == Formulas (without charge) are just written: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Charges are written inside parentheses: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|S19(2+)}} Charges +1 and &minus;1 can be written plain: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2-}} : same as {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|O2(-)}} Chemical equations: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} The arrows can be written as <code>-></code> or just <code>→</code>. All characters (and unicode markup) are valid input except <code>\</code>, = (Mediawiki use it), <code>_</code> and <code>-</code> (endash etc.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Hapticity]] and [[bridging ligand]]s: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Wikilinks == {{As of|March 2023}}, {{template|Hem2}} should ''not'' be used inside wikilinks; this can cause erratic failures to properly render sub/superscripts in other invocations on the same page. Instead, use the following options. === Whole formula link === Link the whole formula with {{para|link|&lt;wiki pagename&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Or use wikilink brackets in input like {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Link each element (C, Hg) and generic element code (R, X) === Use {{para|auto|yes}} to link from the first occurrence of each element symbol, and some functional-group symbols such as {{Hem2|auto=1|Ph}} * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Link functional groups === Some common '''groups''' are recognized and linked if you wikilink them using {{elc|&nbsp;}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * In particular H2O links to [[water of crystallization]] in {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, because a link to water is generally unnecessary. You can link to any article even if Hem2 is unaware of it:<!-- same as |link=... then --> * {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|[[C6H5NH2]]}} To change the default link: * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[[water|H2O]]}} === All recognised symbols and codes === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=All link targets recognised by {{tlf|Hem2}} (elements, general codes, functional groups)}} {{Div col}} {{#invoke:Hem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Examples and tests == (The first "→" in each example is not part of the output; it separates the example from its output.) * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{Hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (chem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Special''' * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (bad) {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unknown element. * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many "(". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Too many ")". * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|1=CH2=CH2}} === More === * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|Hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|Mn22(2+)}} === Chem vs. Hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|Hem2|H2+}} == Predefined codes (groups etc.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Predefined codes |- ! code ! target article ! <code><nowiki>{{Hem2|code}}</nowiki></code> ! type ! note |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Groups etc with element-like names {{Hem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{Hem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Groups which are redirected from their normal target if wikilinked; never autolinked. {{Hem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{Hem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} te5ysh4pkm13lcj8slpkuyi2juv39ky Lev XIV 0 1242 48897 43139 2026-10-19T12:36:21Z SzymonV 104 48897 wikitext text/x-wiki {| align="right" style="width:300px; margin-left:1em; margin-bottom:1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%; line-height:1.5em;" ! colspan="2" style="background:#ffd700; color:black; text-align:center; font-size:125%; padding:0.3em;" |{{-|Lev {{-|XIV}}|Лев {{-|XIV}}}}<br><small>{{-|{{-|Leo Decimus Quartus}}|{{-|Leo Decimus Quartus}}}}</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" |[[Fajl:Pope Leo XIV 3 (3x4 cropped).png|frameless]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Biografija |- | style="width:35%; font-weight:bold; vertical-align:top;" |Rodil se: |14 septembra 1955<br>Čikago, [[Sjedinjene štaty Ameriky|SŠA]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Podpis |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" |[[Fajl:Official signature of Pope Leo XIV.svg|frameless|150x150px]] |} '''Lev XIV''' (* 14 septembra 1955, Chicago; urodženy kako '''Robert Francis Prevost''') - glava [[Katoličska crkov|Katoličkoj crkve]] i vladar [[Vatikan|Vatikanskoj Državy]]. Byl izbran [[Papa|papoju]] na konklavě 8 maja 2025 goda, poslě [[smrt]]i [[Papa Francisk|Papy Franciska]]. Urodženy v [[Čikago|Čikagu]], [[Illinois]], Prevost je byl posvečen svečennikom [[Red svetogo Avgustina|Reda Svetogo Avgustina]] v 1982 godu. Jegova služba je vključala obširnu rabotu v [[Peru]] od 1985 do 1986 i od 1988 do 1998, kde on je različno služil kako župnik, diecezansky činovnik, učitelj v semenariji i administrator. Byl izbrany [[Prior (crkovny)|generalnym priorom]] Reda Svetogo Avgustina od 2001 do 2013, pozdněje je se vratil do Peru kako episkop Čiklajo (2015–2023). V 2023, [[Papa Francisk|Papoju Franciskom]] imenoval se prefektom [[Dikasterij za biskupe|Dikasterije za episkopy]] i prědsědnikom [[Pontifična komisija za Latinsku Ameriku|Pontifičnoj komisije za Latinsku Ameriku]], i isty god se imenoval [[kardinal]]om. Ove rolje povysili sut jegovu izvěstnost kako kandidata na prěstol. [[Dvojno gradžanstvo|Dvojny gradžan]] [[Sjedinjene Štaty Ameriky|Sjedinjenyh Štatov Ameriky]] i [[Peru]], Lev je prvy papa iz [[Sěverna Amerika|Sěvernoj Ameriky]] i prvy, ktory je peruansky gradžan. On je prvy Papa iz Reda Svetogo Avgustina i sedmy iz redov, ktore slědujut [[Pravilo svetogo Avgustina|Pravilu svetogo Avgustina]]. On je četvrty Papa amerikanskogo pohodženja. == Osobny život == Kromě svojego materinskogo [[Anglijsky jezyk|anglijskogo]], Lev govori na [[Špansky jezyk|španskom]], [[Italijansky jezyk|italijanskom]], [[Francuzsky jezyk|francuzskom]], [[Portugalsky jezyk|portugalskom]], a takože nemnogo na [[Němečsky jezyk|němečskom]] jezykah. On uměje čitati [[Latinsky jezyk|latinsky]]. V času svojego pobyvanja v Peru, on naučil se [[Kečuanski jezyk|kečuanskogo jezyka]]. On opisal sebe kak "dost ljubiteljsky igrač tenisa". On je doživotny fan kluba {{-|[[Chicago White Sox]]}} iz {{-|[[Major League Baseball]]}}, i byl prisuten na {{-|US Cellular Field}} (tutčas znanom kako {{-|[[Rate Field]]}}) v Čikagu za Prvu igru [[Světska serija 2005|Světskoj serije 2005 goda]]. On takože ukazyvaje podpor za [[Villanova Wildcats|sport Univerziteta Villanova]], osoblivo [[Villanova Wildcats|mužsku basketbolnu ekipu {{-|Villanova Wildcats}}]]. On redovno igra [[Wordle|''{{-|Wordle}}'']] i [[Words with Friends|''{{-|Words with Friends}}'']] s svojimi bratami. Kako tinejdžer, on je ljubil rekreativnu jezdu. == Vněšnje linky == {{Prěvod|en|Pope Leo XIV}} [[Kategorija:Papi]] [[Kategorija:Amerikanci]] nizvr4s6wypt0knrnypoj64c89e2yj4 Medžuslovjansky jezyk 0 1328 48903 48800 2026-10-20T00:27:59Z GlěbDyndar 29 48903 wikitext text/x-wiki {{Kartka jezyk | name = Medžuslovjansky | nativename = {{Jezyky|isv-Latn|medžuslovjansky}}, {{Lang|isv-Cyrl|меджусловјанскы}} | image = Flag of Interslavic.svg | imagesize = 170px | imagecaption = [[Horugva medžuslovjanskogo jezyka]] | creator = * [[Jan van Steenbergen]] * [[Vojtěh Merunka]] | created = 2006–2017 | speakers = ≈7000 | ref = <ref name="Kocór, p. 21">Kocór, p. 21.</ref> | date = 2020 | script = * [[latinica]] * [[kirilica]] | agency = Medžuslovjansky komitet<ref>{{Cite web|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html#whatis|title=Interslavic – Introduction|website=steen.free.fr|access-date=October 21, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://conference.interslavic-language.org/rezultaty.php|title=CISLa 2018|website=conference.interslavic-language.org|access-date=October 21, 2019}}</ref> | family = * [[Umětne jezyky]] ** [[Medžunarodne pomočne jezyky]] ([[Balto-slovjanske jezyky|balto-slovjansky]]) *** Jezyky {{Lang|la|a posteriori}} ([[Slovjanske jezyky|slovjansky]]) **** [[Zonalne pomočne jezyky]] | iso3 = isv }} '''Medžuslovjansky jezyk''' (takože: '''novoslovjansky''', '''vseslovjansky''') jest [[Slovjanske jezyky|slovjansky]] naturalističny [[Planovy jezyk|planovy]] [[zonalny pomočny jezyk]], skonstruovany na osnově občeslovjanskyh gramatičnyh i leksičnyh elementov, ktory služi komunikaciji medžu [[Slovjani|Slovjanami]] raznyh narodnostij. Za ne-Slovjanov medžuslovjansky može takože polniti edukacijnu funkciju. Jezyk jest zakorenjeny i v [[Staroslovjansky jezyk|staroslovjanskom jezyku]] i v različnyh improvizovanyh narěčjah, ktorymi ljudi v srědiščah s raznorodnym slovjanskym naseljenjem posluživali se črěz stolětja. Vslěd togo medžuslovjansky jestvuje na dvoh uravnjah: prvy sut nenaučne formy spontaničnogo občenja, drugy sut naučne kodifikacije, prědložene od mnogyh jezykoznavcev i inyh.<ref>Ladislav Podmele, ''Revolucija v istoriji interlingvistiki.''</ref> Vse formy imajut kako obču harakteristiku, že razumlivost bez nikakogo prědnjego učenja imaje prioritet nad legkostju. Tomu že medžuslovjansky jest zonalny a ne [[narodny jezyk]]. Tutoj jezyk jest pisany i [[Latinica|latiniceju]] i [[Kirilica|kiriliceju]]. Medžuslovjansky byl vprvo opisany v lětah 1659–1666 hrvatskym duhovnikom Juraj Križanićem.<ref>{{Lang|ru|М.И. Исаев, ''Словарь этнолингистических понятий и терминов''}} (Moskva, 2001), str. 85-86.</ref> Nazvu «medžuslovjansky» prvy raz je prědložil [[Ignac Hošek]] v 1908 godu.<ref>{{Lang|ru|Л.П. Рупосова, ''История межславянского языка''}}, v: {{Lang|ru|''Вестник Московского государственного областного университета'' (Московский государственный областной университет)}}, 2012 nr. 1, str. 55.</ref> Na medžuslovjanskom jezyku umějut govoriti několiko tysečev ljudij.<ref name="iliev">{{Cite journal | first = Ivan G. | last = Iliev | url = http://www.ijors.net/issue2_2_2013/pdf/__www.ijors.net_issue2_2_2013_article_6_iliev.pdf | title = Short History of the Cyrillic Alphabet | journal = International Journal of Russian Studies | issue = nr. 2 (2013/2) | place = Plovdiv | year = 2012 | pages = 67 | language = en}} ([http://www.ijors.net/issue2_2_2013/articles/iliev.html versija {{-|HTML}}])</ref> Kod {{-|[[ISO 639-3]]}} medžuslovjanskogo jezyka jest <code>{{-|isv}}</code>, ktory on dostal v 2024 godu.<ref>{{Cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/isv |title=isv |publisher={{-|SIL International: ISO 639-3}} |date=3 April 2024 |access-date=23 April 2024}}</ref> == Historija == [[Fajl:Križanić - Gramatično izkazanje ob ruskom jeziku.png|thumb|«Gramatično izkazańje ob ruskom jeziku» Juraja Križaniča, prva medžuslovjanska gramatika iz 1665 goda]] Tradicijno, medžuslovjansky jezyk byl blizko svezany s [[panslavizm]]om. Adepti toj ideologije věret, že vsi Slovjani sut jedin narod, i smeret k jihnomu kulturno-političnomu sjedinjenju. Zajedno s myslju o občej slovjanskoj državě povstala takože ideja občego slovjanskogo jezyka. Někoji mněli, že rolju vseslovjanskogo jezyka povinen jest igrati [[russky jezyk]], jezyk največšej i najmočnějšej slovjanskoj državy, matersky jezyk skoro poloviny vsih slovjanov i govorjeny od ješče 15-20%. Jednakože panslavisti v drugyh slovjanskyh krajah bojali se russkoj hegemonije i prědpočitali nevtralnějše razrěšenje. Očevidny kandidat byl [[staroslovjansky jezyk]] (ili [[starocrkovnoslovjansky jezyk]]), jezyk blizko spokrovnjeny s občim prědkom vsih živyh [[Slovjanske jezyky|slovjanskyh jezykov]], ktory dodatočno iměl dolgu historiju v pravoslavnoj liturgiji. Pomimo tyh cěnnostij, staroslovjansky takože nosil s soboju problemy, ibo toj jezyk imaje bogaty pravopis s bukvami i zvukami, ktore dnes nikto uže ne koristaje, ravno bogatu i složenu gramatiku i krajno arhaičny slovosbor. Mnogo staroslovjanskyh slov ne prěžilo v modernyh jezykah, a iz drugoj strany, v staroslovjanskom nemaje slov za sovrěmenne pojetja. Da by staroslovjansky mogl služiti obyčnoj vsakodennoj komunikaciji medžu ljudami, trěba bylo go najprvo modernizovati. Rezultat toj modernizacije jest znany pod mnogymi nazvami: medžuslovjansky, vseslovjansky, novoslovjansky ili prosto slovjansky. Možno jest kazati, že medžuslovjansky načinaje se tam, kde končaje se staroslovjansky. Prvy avtor, ktory publikoval medžuslovjansku gramatiku, jest [[Hrvatija|hrvatsky]] duhovnik [[Juraj Križanič]]. V tečenju 1659-1666 lět on pisal gramatiku osnovanu glavno na russkom izdanju crkovnoslovjanskogo i na ikavskom narěčju [[Hrvatsky jezyk|hrvatskogo]], ale v menšej měrě takože na [[Poljsky jezyk|poljskom]] i drugyh slovjanskyh jezykah. Križanič imenoval svoj projekt «Ruski jezik», da by zadovolil [[Rosija|rosijskogo]] carja. Pozdněje, Križaničev priklad naslědovali takože mnogi drugi jezykoznavci i ini.<ref>[http://steen.free.fr/interslavic/constructed_slavic_languages Umětne slovjanske jezyky]</ref> Najvažnějše srěd njih sut: * [[Jan Herkelj]] — {{Lang|la|[[Universalis Lingua Slavica]]}} (1826) * [[Božidar Raič]] — Vseslavenščina (1853) * [[Vaceslav Bambas]] — {{-|Vsjeslovianьskyь}} (1861) * [[Matija Majar-Ziljski]] — {{-|Uzajemni Pravopis Slavjanski}} (1865) * [[Ignac Hošek]] — {{-|Neuslawisch}} (1907) * [[Josef Konečny]] — {{-|Slavina}} (1912) * [[Bogumil Holy]] — {{-|Slavski jezik}} (1920) * [[Ladislav Podmele]] — {{-|Mežduslavjanski jezik}} (1950. lěta) Na početku digitalnoj ery ove stare projekty byli už davno zabezpamečene. Jednakože Internet pričinil malo vozrodženje panslavističnoj ideje, a kromě togo, v novom, globalizovanom světu pojavila se nova potrěba komunikacijnogo srědstva medžu slovjanami raznyh narodnostij. Blagodareči Internetu povstali različne nove projekty medžuslovjanskogo jezyka.<ref>{{Lang|de|Tilman Berger, [http://homepages.uni-tuebingen.de/tilman.berger/Publikationen/BergerPlansprachen.pdf ''Vom Erfinden Slavischer Sprachen'']}}, v: {{Lang|de|M. Okuka & U. Schweier}}, red., {{Lang|de|''Germano-Slavistische Beiträge. Festschrift für P. Rehder zum 65. Geburtstag'' (München, 2004, ISBN 3-87690-874-4)}}, str. 25.</ref><ref>{{Lang|de|Tilman Berger, [http://homepages.uni-tuebingen.de/tilman.berger/Handouts/PanslavismusInternet.pdf ''Panslavismus und Internet'']}}, 2009, str. 37.</ref> V lětah 2001–2002 pojavili se v Internetu četyri nove projekty: * '''Slovo''' (takože zvany "{{Lang|isv|Slověnskyj język}}" ili "Slověnščina") byl surabotničsko dělo trěh avtorov (Štefan Vitězslav Pilat, Piotr Mazur i Georgi Ogneslav Mihov), osnovano na rekonstruovanom praslovjanskom. Jezyk slovo iměl sedm padežev, dvojinu i različal medžu tvrdymi i mekkymi vzorami. Alfabet sodržal bukvy {{-|'''ě''', '''ę''', '''ǫ''', '''ă'''}} i mekke suglasky {{-|'''ľ''', '''ń''', '''ť'''}} i '''{{-|ď}}'''. Na stranici projekta bylo mnogo informacije o etimologiji i sklonjenjah imennikov, pridavnikov i zaimennikov, ale ne bylo opisanja časovanja glagolov. V grupě Yahoo! byl slovnik ok. 1700 slov. * '''[[Slovio]]''' byl projekt slovačskogo emigranta v Švejcariji, [[Mark Hučko|Marka Hučka]]. Iměl kompletnu gramatiku i veliky slovnik s tysečami slov. V protivnosti k množinstvu poprědnjih projektov Slovio byl mnogo oproščeny jezyk i jegova shematična gramatična struktura byla bliz identična k [[Esperanto|esperantu]]. Pravopis byl ograničeny k sostavu {{-|[[ASCII]]}}, a vměsto '''š''', '''č''', '''ž''', '''dž''' i '''šč''' Hučko vvedl digrafy {{-|'''sx''', '''cx''', '''zx''', '''gx'''}} i '''{{-|wx}}'''. Nejasno jest, byl li Slovio zaisto naměrjeny kako vseslovjansky jezyk: iz internetnoj stranice možno jest dojdti do izvoda, že Slovio iměl byti konkurent esperanta kako globalny jezyk. * '''Proslava''' ukrajinskogo Amerikanca, Juraj Doudi, iměla byti "prosty slovjansky jezyk dlja putovateljev". Stranica projekta sodrživala mnogo nekompletno opisanje gramatiky, jednu lekciju, několiko prikladnyh rěčenj i kratky slovnik ok. 550 slov. Jezyk izgledal, kako by byl improvizovany, a pravopis byl osnovany na anglijskom. * '''Glagolica''', projekt češskogo avtora, "Slavoboj" {{-|Richard Ruibar}}, pisany latiniceju (s bukvami {{-|'''ě''', '''ľ''', '''ň''', '''ť''', '''ď''', '''ŕ''', '''ś'''}} i dolgymi samoglaskami) i takože osnovany na praslovjanskom, ale bolje ovplyvnjeny češskym. Glagolica iměla odnositeljno kompletnu gramatiku i kratky slovnik 635 slov. Odnošenja medžu avtorami tutyh projektov byli prijateljske i oni hvalili svoje vzajemne projekty na svojih stranicah. Pravdopodobno zato, že srěd njih najaktivnějši i najbolje razrabotany projekt rěšiteljno byl Slovio, ostale tri projekty byli ostavjene od svojih avtorov i s vrěmenem izčeznuli iz sěti. V tečenju slědujučih lět Slovio byl jediny dostupny vseslovjansky jezyk i stal znany projekt, privlěkal vnimanje medij, i stal prvy vseslovjansky jezyk s občinoju 10-15 koristnikov i několiko desetkov zainteresovanyh ljudij, glavno panslavistov v slovjanskoj emigraciji. Ale čim bolje slovio priměčali jezykoznavci i Slovjani v slovjanskyh državah, tym veče bylo kritiky za jegovu umětnost i prěvagu russkyh slov v slovosboru. Hučko odkydal vse prědstavjene reformy i vměsto togo obvinjal svojih kritikov za zavist i protislovjansku agitaciju, vslěd čego Slovio utratil mnogo podpora. V dekembru 2005 goda monopol skončil se, kogda pojavil se v sěti novy shematičny jezyk pod nazvoju '''{{-|slavido}}''' (pozdněje: {{-|S-lingva, sloviensk}}). V marcu 2006 goda grupa ljudij rěšila, že reformovanje Slovio ne jest možno, i započela novy jezyk pod nazvoju '''[[Slovianski]]'''. Cělj byl iztvorjenje jezyka, maksimalno možlivo približenogo prirodnym slovjanskym jezykam posrědstvom najprostějših srědstv, ktory byl by razumlivy Slovjanam bez prědnjego učenja.<ref name="balkaninsight">{{Lang|en|Bojana Barlovac, [http://www.balkaninsight.com/en/main/news/25946 ''Creation of 'One Language for All Slavs' Underway'']. BalkanInsight}}, 18 februara 2010.</ref> V prvoj fazě Slovianski byl razvivany v trěh različnyh variantah: '''Slovianski-N''' (naturalistična versija s šestju padežami), '''Slovianski-P''' (od "pidžin" ili "prosty", versija bez padežev) i '''Slovianski-S''' (shematična versija). Vse te gramatične «dialekty» dělili s soboju jedin pravopis, jednu fonologiju i jedin slovosbor. Glavny princip projekta bylo ravno važenje vsih trěh slovjanskyh větv posrědstvom sistema «glasovanja». Latinica i kirilica byli takože koriščene ravno. V 2009 g. grupa rěšila, že odtud naturalistična versija bude služebno nazyvati se '''Slovianski'''. Slovianski vprvo byl znany iz internetnoj gazety, ''Slovianska Gazeta''.<ref>{{Lang|uk|Н. М. Малюга, [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/PhSt/texts/2008-1.pdf "Мовознавство в питаннях і відповідях для вчителя й учнів 5 класу"]}}, v: {{Lang|uk|''Філологічні студії. <nowiki>Науковий вісник Криворізького державного педагогічного університету</nowiki>. Збірник наукових праць, випуск 1''}} (Kryvyj Rih 2008, {{-|ISBN }} 978-966-17-7000-2), str. 147.</ref><ref>{{Lang|ru|Алина Петропавловская, [http://eursa.eu/node/1337 ''Славянское эсперанто'']. Европейский русский альянс}}, 23 junija 2007.</ref> V 2010 g. slovianski stal znany blagodareči statijam, ktore v raznyh krajah pojavili se v presě, medžu drugymi na poljskom portalu ''{{Lang|pl|Interia.pl}}''<ref>{{Lang|pl|Ziemowit Szczerek, [http://www.ahistoria.pl/index.php/2010/02/jezyk-ktory-maja-zrozumiec-wšyscy-slowianie/ ''Jezyki, które mają zrozumieć wszyscy Słowianie'']. Interia.pl}}, 13 februara 2010.</ref>, v srbskoj gazetě ''Večernje Novosti''<ref>{{Lang|sr|Марко Прелевић}}, [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=10&status=jedna&vest=171149 ''{{Lang|sr|Словијански да свако разуме}}'']. {{Lang|sr|Вечерње Новости}}, 18 februara 2010.</ref> i v srbskom izdanju ''{{Lang|en|Reader's Digest}}''.<ref>{{Lang|hr|Gordana Kneževič, ''Slovianski bez muke''. Reader's Digest Srbija}}, junij 2010, str. 13-15.</ref> Atmosfera medžu avtorami Slovianskogo i Slovio byla notorično zla, ale byli takože opyty k sjedinjenju, ktore kombinovali oproščenu formu slovianskoj gramatiky s večšim slovnikom Slovio. V 2008 g. koristnik s prězviščem «{{-|Hellerick}}» prědstavil projekt '''Rozumio'''. Poslědovateljno v fevruaru 2009 g. povstal novy projekt, na početku pod nazvoju '''Slavju slovio''', potom pod nazvoju '''Slovioski'''. Točno tako, kako v padu slovianskogo, Slovioski byl sutrudničsky projekt trěh avtorov, razrabotany v trěh versijah («uravnjah»). V 2010 g. pojavil se novy projekt pod nazvoju '''{{-|novoslovienskij}}''' (pozdněje '''Novoslověnsky'''). Avtor projekta byl češsky kompjuterny naučnik [[Vojtěh Merunka]]. Cělj ovogo jezyka byla modernizacija staroslovjanskogo jezyka, ale osnovany byl takože na projektah ''glagolica'' i ''slovianski''.<ref>{{Lang|isv|Vojtěch Merunka, ''Jazyk novoslovienskij''}} (Praga 2010, {{-|ISBN}} 978-80-87313-51-0).</ref> Iměl složenu gramatiku (sedm padežev, četyrinadset vzorov imennikov, dvojinu, tri prošle vrěmena), ale odnositeljno prostu fonologiju (na početku bez '''y''', ale s glaskoju '''{{-|ě}}''' pisanoju '''{{-|ie}}'''). V 2011 g. načela se blizka surabota medžu projektami slovianski, slovioski i novoslověnsky pod občeju nazvoju '''Medžuslovjansky''', čto medžu drugymi izražalo se občim slovnikom i občeju internetnoju gazetoju, ''{{Lang|isv|Izviestija.info}}''.<ref>{{-|[http://www.izviestija.info izviestija.info]}}</ref> V tomže godu slovioski prěstal jestvovati kako projekt odděljeny od slovianskogo, a slovianski byl prětvorjeny v bolje fleksibilny jezyk, osnovany na slovianskom, novoslověnskom i na starějših projektah. V tečenju lět 2011–2017 slovianski (uže pod nazvoju «medžuslovjanski») i novoslověnsky jestvovali kako dvě, ne vpolno standardizovane, versije jednogo jezyka, ktore postupno sbližali se k sobě. V juniju 2017 g. vslěd konferencije {{-|[[CISLa]]}} 2017 prědstavitelji oboh projektov rěšili založiti komisiju, ktoroj zadanje bylo likvidovanje poslědnjih razlik v gramatikě, a uže v juliju povstala objedinjena medžuslovjanska gramatika. Po stanju na 2026 god, Medžuslovjanska jezyčna komisija (abo komitet, točna nazva ne jest jasna)<ref>Web-stranica [https://interslavicforum.org/about-interslavic/ "Medžuslovjansko Jezyčno Forum"]. Data posěčenja 15 oktobra 2026.</ref> faktično ne jest aktivna, večinstvo učestnikov komisije ne publikujut nikakyh tekstov na medžuslovjanskom jezyku, ne jest znano o nikakyh rěšenjah komiteta o gramatikě, fonetikě abo slovosboru jezyka. Komisija (abo komitet) ne imaje mehanizmov demokratičnogo izbora novyh členov, takože ne jest znano o principah formovanja aktualnogo sostava. == Harakteristika == Pomimo razlik medžu projektami i avtorami, vse versije medžuslovjanskogo jezyka sut sobě mnogo blizke. Vse projekty skladajut se (skoro) izključiteljno iz form jestvujučih na slovjanskoj jezyčnoj oblasti i sut osnovane na prědpoloženju, že slovjanske jezyky sut sobě dostatočno blizke, že by možny byl kompromisny jezyk, ktory vsaky Slovjan može legko čitati i razuměti bez nikakogo prědnjego učenja. Jednakože mněnja o uravnju oproščenja sut različne. Prijmaje se, že krajno oproščenje i regularizacija, harakteristične za množinstvo medžunarodnyh pomočnyh jezykov, mogut pričiniti, že jezyk jest legši v učenju ne-Slovjanam, ale udaljaje go od naturalnyh slovjanskyh jezykov i nadavaje mu prěmnogo sintetičny harakter.<ref name="narodna pravda">{{Lang|uk|[http://narodna.pravda.com.ua/discussions/4a8f1e1b731fc/ ''Трошки про штучні мови: панслов'янська мова'']. Народна правда}}, 22 avgusta 2009.</ref> V vsakom slučaju gramatika jest legša od prirodnyh slovjanskyh jezykov; fakt, že ona jest osnovana na elementah jestvujučih v mnogyh jezykah zajedno, pričinjaje isto «prirodno oproščenje». V rezultatu ona jest jednovrěmenno legka i približena k složenoj gramatikě vsih naturalnyh slovjanskyh jezykov. Srěd govoriteljev tyh jezykov jestvuje sklonnost k pojmanju medžuslovjanskogo kako davny ili oddaljeny dialekt vlastnogo jezyka abo susědny jezyk blizko s njim spokrovnjeny. Takože samo jest s pisateljami. Tomu že možno jest legko vměšati slova i druge elementy iz slovjanskyh jezykov v medžuslovjansky, pisanje na medžuslovjanskom jest kako by pisalo se na vlastnom jezyku s dodavanjem izměn. V praktikě vsaky avtor piše inače, někogda daže měšajuči elementy iz raznyh medžuslovjanskyh projektov, ale jezyk vsegda jest tojže sam. V protivnosti k umětnym jezykam kako [[esperanto]], medžuslovjansky jest razvivany od dola, od koristnikov, a ne upravjeny od gory.<ref>[http://rnd.cnews.ru/liberal_arts/news/top/index_science.shtml?2007/07/25/260272 {{Lang|ru|''Панславизм не умер окончательно''}}]. {{-|CNews}}.</ref> == Koristanje == === Občina koristnikov === [[Fajl:Vojtěch Merunka and Jan van Steenbergen at CISLa 2018.jpg|thumb|Vojtěh Merunka i Jan van Steenbergen v času [[CISLa|Vtoroj konferencije medžuslovjanskogo jezyka]] v Hodoninu (Čehija), 1 junija 2018 g.]] Težko jest točno ustaliti kolikost koristnikov medžuslovjanskogo jezyka. V 2012 g. bulgarsky avtor Ivan G. Iliev napisal, že [[slovianski]] imaje několiko sot govoriteljev.<ref name="iliev" /> Anna-Marija Majer ({{Jezyky|de|Anna-Maria Meyer}}) v 2014 g. podala kolikost «několikyh desetok regularnyh, aktivnyh koristnikov» za slovianski i novoslověnsky vkupě.<ref>{{Avtor|Meyer}} (2014), str. 292.</ref> V 2017 to čislo v medžučasu narastlo do «okolo 2 tys. koristnikov i zainteresovanyh observatorov».<ref>{{Avtor|Kocór}}, str. 21.</ref> Vojtěh Merunka, jedin iz avtorov jezyka, v 2019 g. spominal o okolo 200 ljudij aktivno vladajučih jezykom.<ref name="tn">{{Cite news | url = https://tn.nova.cz/clanek/tomuto-jazyku-maji-rozumet-vsichni-slovane-vyzkousejte-si-to.html | title = Tomuto jazyku mají rozumět všichni Slované. Vyzkoušejte si to! | newspaper = TN | date = 2019-01-22 | language = cs | access-date = 2019-01-30}}</ref> Medžuslovjanska občina jest organizovana v četyreh grupah na [[Facebook|Fejsbuku]], imajučih poslědovaljno 22.345, 817, 373 i 124 členov v dnju 1 marca 2025.<ref>{{Cite web | url = https://www.facebook.com/groups/interslavic/ | title = Interslavic | website = Facebook | access-date = 2025-03-01}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.facebook.com/groups/neoslavonic/ | title = Novoslověnsky | website = Facebook | access-date = 2025-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210711075634/https://www.facebook.com/groups/neoslavonic/ | archive-date = 2021-07-11}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.facebook.com/groups/1933305396885265/ | title = ''Medžuslovjansko Věće'' | website = Facebook | access-date = 2025-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210711044956/https://www.facebook.com/groups/1933305396885265/ | archive-date = 2021-07-11}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.facebook.com/groups/learninginterslavic | title = ''Nauka Medžuslovjanskogo'' | website = Facebook | access-date = 2025-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210428113453/https://www.facebook.com/groups/learninginterslavic/ | archive-date = 2021-04-28}}</ref> Kromě togo sut grupy na [[Vkontakte]] (2476 členov),<ref>{{Cite web | url = https://vk.com/club114071440 | title = Межславянский - Меджусловјанскы - Interslavic | website = VKontakte | access-date = 2025-03-01}}</ref> [[Discord|Diskordu]] (8939 členov)<ref>{{Cite web | url = https://discord.com/invite/n3saqm27QW | title = Medžuslovjansky • Меджусловјанскы • Interslavic | website = Discord | access-date = 2025-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620101234/https://discord.com/invite/n3saqm27QW | archive-date = 2023-06-20}}</ref> i [[Telegram (socialna mrěža)|Telegramu]] (990 členov).<ref>{{Cite web | url = https://t.me/interslavic | title = Меджусловянска бесѣда / Medžuslovjanska besěda | website = Telegram | access-date = 2025-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230723212946/https://t.me/interslavic | archive-date = 2023-07-23}}</ref> Na konec jest takože internetno forum, imajuče ok. 508 členov.<ref>{{Cite web | url = https://www.tapatalk.com/groups/slovianski/ | title = Interslavic Forum | website = Tapatalk | access-date = 2025-03-01}}</ref> V juniju 2017 g. odbyla se v češskom gradu [[Stare Město]] prva [[CISLa|Konferencija o medžuslovjanskom jezyku]] ({{-|CISLa}}), na ktoroj pribyli 64 učestniki iz 12 držav.<ref>{{Cite web | url = http://conference.interslavic-language.org/archiv/2017/ | title = CISLa 2017 – 1st Conference on Interslavic Language | access-date = 2018-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190316153217/http://conference.interslavic-language.org/archiv/2017/ | archive-date = 2019-03-16}}</ref> Vtora konferencija odbyla se 31 maja i 1 junija 2018 g.<ref>{{Cite web | url = http://conference.interslavic-language.org/index.php | title = CISLa 2018 – 2nd Conference on Interslavic Language | access-date = 2018-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180429025138/http://conference.interslavic-language.org/index.php |archive-date = 2018-04-29}}</ref> Tretja konferencija byla planovana na 2020 g. v Hodininu, ale iz pričiny [[Pandemija koronavirusom|pandemije koronavirusom]] iměla byti odložena. V 2024 byla založena v [[Poznanj]]u organizacija za razvoj medžuslovjanskogo jezyka pn. [[MedžuSlovjansko Jezyčno Forum]] (ang. InterSlavic Linguistic Forum). Prědsědnikom jest člen medžuslovjanskoj komisije, [[Michał Swat]]. === Publikacije === Od 2011 g. jestvovali internetne gazety na medžuslovjanskom jezyku, najprvo ''{{-|Izviestija.info}} (pozdněje po izměnam v jezyku prěimenovano v ''{{-|Izvěsti.info}}''), a potom ''{{-|Interslavic.news}}''.<ref>{{Cite web | url = https://interslavic.news/ | title = Medžuslovjanske novosti | access-date = 2025-03-01}}</ref> Od 2016 g. pojavjaje se naučny časopis, ''{{-|Slovjani.info}}'', čestično pisany na medžuslovjanskom.<ref>{{Cite web | url = http://slovjani.info/ | title = Slovjani.info | access-date = 2018-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180429025343/http://slovjani.info/ | archive-date = 2018-04-29}}</ref> Iny naučny časopis, ''{{-|Ethnoentomology}}'', od 2016 g. dodavaje k svojim člankam abstrakt na medžuslovjanskom.<ref>{{Cite web | url = https://www.ethnoentomology.cz/for-authors/ | title = Ethnoentomology | access-date = 2018-04-28 | archive-date = 2018-04-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180429024643/https://www.ethnoentomology.cz/for-authors/}}</ref> === Knigy v medžuslovjanskom jezyku === Od 2018 g. pojavili se tri knigy na medžuslovjanskym jezyku: * Jan van Steenbergen & Vojtěch Merunka (red.) (2018). ''[[Čitateljnik|Čitateljnik. Antologija tekstov v medžuslovjanskom jezyku]]''.<ref>{{Cite web|editor-last=van Steenbergen|editor-first=Jan|editor2-last=Merunka|editor2-first=Vojtěch|title=Čitateljnik medžuslovjanskogo jezyka. Antologija tekstov v medžuslovjanskom jezyku.|url=https://books.google.de/books?id=i3lhDwAAQBAJ|publisher=Slovanská Unie|year=2018}}</ref> * Antoine de Saint-Exupéry (prěv. Jan van Steenbergen) (2021). ''[[Maly princ]]''.<ref>{{Cite web|last=de Saint-Exupéry|first=Antoine|title=Малы Принц / Maly Princ|url=https://fragomeni.it/collezione/books.php?language=919|publisher=Fragomeni.it|year=2021}}</ref> * Aleksy Bernat (2024). ''[[Nehaj nesut nas běle oblaky]]''.<ref>{{Cite web|last=Bernat|first=Aleksy|title=Nehaj Nesut Nas Běle Oblaky [ISV]|url=https://www.wattpad.com/story/357549526-nehaj-nesut-nas-b%C4%9Ble-oblaky-isv|publisher=Wattpad}}</ref> Kromě togo, mnogo tekstov (originalnyh i prěvedenyh) nahodi se v [[Vikisbornik]]u.<ref>{{Cite web | url = https://isv.miraheze.org/wiki/Sbornik:Glavna_stranica | title = Vikisbornik}}</ref> === Muzika v medžuslovjanskom jezyku === Vědomo několiko muzikalnyh projektov ktore upotrěbjajut medžuslovjansky jezyk v svojih tekstah: *[[dyvina]] — muzikalny projekt iz [[Čehija|Čehije]] v žanru neofolk<ref>https://dyvina.bandcamp.com/</ref>. *[[Melac]] — muzikalny projekt žanru neofolk<ref>https://www.youtube.com/channel/UCAcdRi8frHY15DbNxbC4yDQ</ref>. *[[Нуловы Псалм]] — muzikalny projekt iz [[Росија|Rosije]] v žanru [[hardkor-pank]]<ref>https://vk.ru/nulovypsalm</ref>. *[[Кирха]] — muzikalny projekt iz [[Росија|Rosije]] v žanru [[dungeon synth|данджен-синт]]<ref>https://vk.ru/kirhadungeon</ref>. === V kulturě === {| class=wikitable width=300px align=right style="margin-left:1em;" |- ! Poslušajte! |- | align=center | <p><small>Mito Matija: ''Masovo pogrebanje''</small></p>[[Fajl:Мито Матия - Массовoe погребение(междуславянский).ogg]] |} Medžuslovjansky koristajut personaži filma češskogo režisera [[Vaclav Marhul|Vaclava Marhula]] «[[Kolorovana ptica (film)|Kolorovana ptica]]» (2019) kako neznajemy slovjansky jezyk.<ref>{{Cite web | first = Лорета | last = Вашкова | title = "Раскрашенная птица" – кинодебют межславянского языка | url = https://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/-raskrashennaya-ptica-kinodebyut-mezhslavyanskogo-yazyka | archive-url = https://web.archive.org/web/20190408193953/https://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/-raskrashennaya-ptica-kinodebyut-mezhslavyanskogo-yazyka | archive-date = 2019-04-08 | date = 2018-12-18 | website = Radio Praha | access-date = 28 January 2019 | language = ru}}</ref><ref>{{Cite journal | first = Vojtěch | last = Merunka | url = http://slovjani.info/archive/indexes/141.html | title = Koriščenje medžuslovjanskogo jezyka v filmu Kolorovana ptica | trans-title = Use of Interslavic in film Painted Bird | journal = Slovjani.info | issue = 3/1, maj 2018 | issn = 2570-7108, 2570-7116 | pages = 69–75 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200724135114/http://slovjani.info/archive/indexes/141.html | archive-date = 2020-07-24 | language = isv}}</ref> V filmu medžuslovjansky služi kako jezyk seljanov. Marhul glasil, že poiskal «Slovjansko esperanto» i rěšil koristati medžuslovjansky, da by ni jedin slovjansky narod ne opoznal sebe v jego historiji.<ref name="Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens">{{Cite web | author = <!--Staff writer(s); no by-line.--> | title=Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens | url = https://www.kinobox.cz/clanek/17031-vaclav-marhoul-o-nabarvenem-ptaceti | website=Kinobox.cz | access-date = 2 September 2019 | language = cs | archive-url = https://web.archive.org/web/20211006110025/https://www.kinobox.cz/clanek/17031-vaclav-marhoul-o-nabarvenem-ptaceti | archive-date = 2021-10-06}}</ref><ref>{{Cite web | title = Interslavic: How A Made-Up Slavic Language Made It To The Big Screen | url = https://www.youtube.com/watch?t=46&v=WlopfGDweTE | publisher = Radio Free Europe/Radio Liberty | date = 2019-09-19 | language = en}}</ref> Različni muzikanti i muzične grupy zapisali muziku na medžuslovjanskom, medžu drugymi: * album ''Počva'' češskogo družiny poganskogo folka {{-|''Ďyvina''}}<ref>{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=pijNq2hvkr8 | author = Ďyvina | title = Počva | website = YouTube | website = YouTube}}</ref> * pěsnju ''Idemo v Karpaty'' ukrajinskoj {{-|reggae}}-drižiny ''{{-|The Vyo}}'' ({{Jezyky|uk|The Вйо}})<ref>{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=5ZNMzuSxVus | author = The Вйо | title = Идемо мала в Карпаты | website = YouTube}}</ref> * pěsnju ''Masovo pogrebanje'' hrvatskogo folk-družiny ''Mito Matija''<ref>{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=0G4i3pATtYc | author = Mito Matija | title = Masovo pogrebanje | website = YouTube}}</ref> * razne albumy poljskogo JuTubera ''Melac'' (Aleksy Bernat)<ref>{{Cite web | url = https://www.youtube.com/channel/UCAcdRi8frHY15DbNxbC4yDQ | title = Melac | website = YouTube}}. [https://web.archive.org/web/20230319175513/https://www.youtube.com/channel/UCAcdRi8frHY15DbNxbC4yDQ Gearchiveerd] op 19 maart 2023.</ref> V filmu ''Kolorovana ptica'' takože jest pěsnja na medžuslovjanskom: «Dušo moja».<ref>{{Cite web | url = http://steen.free.fr/interslavic/the_painted_bird.html#song | title = The song «Dušo moja» | access-date = 2021-08-08}}</ref> == Alfabety == Pravopisy povyših medžuslovjanskyh projektov sut različne, někoje imajut bogatějšu ortografiju neželi druge. Jednakže skoro vse projekty harakterizuje dvualfabetnost, drugymi slovami: možno jest je pisati i [[Latinica|latiniceju]], i [[Kirilica|kiriliceju]]. Jedin iz glavnyh principov medžuslovjanskogo jest možnost pisanja na ktorojkoli slovjanskoj klaviaturě. Zato strěčajut se razne varianty, zavisne od narodnosti pisatelja, od jegovyh vlastnyh prědpočitanj i od jegovyh tehničnyh možnosti. Jednakože, iz praktičnyh pričin (s obzirom na slovniky, gramatiku, učebniky i t.d.) potrěbny jest isty stupenj standardizacije. Dnešnji medžuslovjansky pravopis sostoji se ne toliko iz dvoh alfabetov, ale takože iz dvoh uravnjev. === Standardny === Standardny (ili osnovny) alfabet imaje 27 bukv i 3 digrafy ({{-|dž, lj, nj}}) v latiniči i 29 bukv i 1 digraf ({{-|дж}}) v kirilici. {| class="wikitable sortable" |+ Standardny alfabet |- ! Latinica ! Kirilica !Glagolica ! Izgovor ! Varianty latinice ! Varianty kirilice |- | '''{{-|A a}}''' || '''{{-|A а}}''' |Ⰰ|| {{-|/ɑ ~ a/}} || || |- | '''{{-|B b}}''' || '''{{-|Б б}}''' |Ⰱ|| {{-|/b/}} || || |- | '''{{-|C c}}''' || '''{{-|Ц ц}}''' |Ⱌ|| {{-|/ʦ/}} || || |- | '''{{-|Č č}}''' || '''{{-|Ч ч}}''' |Ⱍ|| {{-|/ʧ ~ tʂ/}} || cz, cx || |- | '''{{-|D d}}''' || '''{{-|Д д}}''' |Ⰴ|| {{-|/d/}} || || |- | '''{{-|Dž dž}}''' || '''{{-|Дж дж}}''' |Ⰼ|| {{-|/d͡ʒ ~ d͡ʐ/}} || dż|| |- | '''{{-|E e}}''' || '''{{-|Е е}}''' |Ⰵ|| {{-|/ɛ ~ e/}} || || |- | '''{{-|Ě ě}}''' || '''{{-|Є є}}''' |Ⱑ|| {{-|/ʲɛ/}} || e||ѣ (neoficialno) |- | '''{{-|F f}}''' || '''{{-|Ф ф}}''' |Ⱇ|| {{-|/f/}} || || |- | '''{{-|G g}}''' || '''{{-|Г г}}''' |Ⰳ|| {{-|/g ~ ɦ/}} || || |- | '''{{-|H h}}''' || '''{{-|Х х}}''' |Ⱈ|| {{-|/x/}} || || |- | '''{{-|I i}}''' || '''{{-|И и}}''' |ⰻ|| {{-|/i ~ ɪ/}} || || |- | '''{{-|J j}}''' || '''{{-|Ј ј}}''' |Ⱜ|| {{-|/j/}} || || '''{{-|й}}''' (no '''{{-|ја/ьа}}''' i '''{{-|ју/ьу}}''' : '''{{-|я}}''' i '''{{-|ю}}''') |- | '''{{-|K k}}''' || '''{{-|К к}}''' |Ⰽ|| {{-|/k/}} || || |- | '''{{-|L l}}''' || '''{{-|Л л}}''' |Ⰾ|| {{-|/l ~ ɫ/}} || || |- | '''{{-|Lj lj}}''' || '''{{-|Љ љ}}''' |ⰎⰬ|| {{-|/ʎ ~ l/}} || || '''{{-|ль}}''' |- | '''{{-|M m}}''' || '''{{-|М м}}''' |Ⰿ|| {{-|/m/}} || || |- | '''{{-|N n}}''' || '''{{-|Н н}}''' |Ⱀ|| {{-|/n/}} || || |- | '''{{-|Nj nj}}''' || '''{{-|Њ њ}}''' |ⰐⰬ|| {{-|/nʲ ~ ɲ/}} || || '''{{-|нь}}''' |- | '''{{-|O o}}''' || '''{{-|О о}}''' |Ⱁ|| {{-|/ɔ ~ o/}} || || |- | '''{{-|P p}}''' || '''{{-|П п}}''' |Ⱂ|| {{-|/p/}} || || |- | '''{{-|R r}}''' || '''{{-|Р р}}''' |Ⱃ|| {{-|/r/}} || || |- | '''{{-|S s}}''' || '''{{-|С с}}''' |Ⱄ|| {{-|/s/}} || || |- | '''{{-|Š š}}''' || '''{{-|Ш ш}}''' |Ⱎ|| {{-|/ʃ ~ ʂ/}} || sz, sx || |- | '''{{-|T t}}''' || '''{{-|Т т}}''' |Ⱅ|| {{-|/t/}}|| || |- | '''{{-|U u}}''' || '''{{-|У у}}''' |Ⱆ|| {{-|/u/}}|| || |- | '''{{-|V v}}''' || '''{{-|В в}}''' |Ⰲ|| {{-|/v ~ ʋ/}}|| || |- | '''{{-|Y y}}''' || '''{{-|Ы ы}}''' |Ⱐ|| {{-|/i ~ ɪ ~ ɨ/}}|| i|| |- | '''{{-|Z z}}''' || '''{{-|З з}}''' |Ⰷ|| {{-|/z/}}|| || |- | '''{{-|Ž ž}}''' || '''{{-|Ж ж}}''' |Ⰶ|| {{-|/ʒ ~ ʐ/}}|| ż, zs, zx || |} Tomu, že něktore bukvy ne prisutstvujut na vsih klaviaturah, dozvaljajut se slědujuče variacije: * Vměsto latinskyh bukv '''{{-|č š ž}}''' možno jest pisati '''{{-|cz sz ż (zs)}}''' (poljsky stroj) ili '''{{-|cx sx zx}}''' (eks-stroj). * Kto imaje problemy s bukvoju '''{{-|y/ы}}''' može takože pisati '''{{-|i/и}}'''. * Vměsto kiriličskyh bukv '''{{-|ј}}''' možno jest pisati '''{{-|й}}''' (togda vměsto '''{{-|ја/ьа}}''' i '''{{-|ју/ьу}}''' piše se '''{{-|я}}''' i '''{{-|ю}}'''). * Vměsto kiriličskyh bukv '''{{-|љ њ}}''' možno jest pisati '''{{-|ль нь}}'''. * Soglasno [[ISO 9]]: ** iz Kirilice: Є є -> Ê ê, Ј ј -> J̌ ǰ, Љ љ -> L̂ l̂, Њ њ -> N̂ n̂, Ь ь -> ʹ ** iz Latinice: Ě ě -> Ѣ ѣ, J j -> Й й, Lj lj -> Лй лй, Nj nj -> Нй нй === Etimologičny === Jestvuje takože razširjeny alfabet pod nazvoju ''etimologičny alfabet'', ktory sodrži red dodatočnyh bukv, ktore prědavajut specifičnu informaciju o izgovoru i etimologiji. One reprezentujut praslovjanske glasky, ktore v sovrěmennyh slovjanskyh jezykah razvili se v razne směry, i zato odgovarjajut za glavne razliky medžu njimi. Etimologičny pravopis (raněje znany kako ''naučny medžuslovjansky'' ili ''MS Plus'') ograničaje se k latinici, tomu že množinstvu ljudij kiriličske bukvy kako {{-|'''ѣ''', '''ѧ'''}} i t. d. sut nerazumlive. {| class="wikitable sortable" |+ Dodatočne latinske bukvy etimologičnogo alfabeta |- ! Etimologičny ! Standardny ! class="unsortable" | Izgovor ! class="unsortable" | Zamětky |- | '''{{-|Å å}}''' | '''{{-|A a}}''' | {{-|/ɒ/}} | Praslovjansky '''{{-|TorT/TolT}}''' > staroslovjansky '''{{-|TraT/TlaT}}'''. |- | '''{{-|Ć ć}}''' | '''{{-|Č č}}''' | {{-|/t͡ɕ/}} | Praslovjansky '''{{-|tj}}''' > staroslovjansky '''{{-|щ}}''' |- | '''{{-|D́ d́}}''' | '''{{-|D d}}''' | {{-|/dʲ ~ ɟ/}} | Staroslovjansky '''{{-|дь}}'''. Alternativno zapisanje jest '''{{-|Ď}}'''. |- | '''{{-|Đ đ}}''' | '''{{-|Dž dž}}''' | {{-|/d͡ʑ/}} | Zapisanje digrafa črěz ligaturu. Praslovjansky '''{{-|dj}}''' > staroslovjansky '''{{-|жд}}''' (vměsto '''{{-|dž}}''' v slovjanskyh slovah). |- | '''{{-|Ė ė}}''' | '''{{-|E e}}''' | {{-|/ʲǝ ~ ɛ/}} | Staroslovjansky silny '''ь'''. Alternativno zapisanje jest '''{{-|È}}'''. |- | '''{{-|Ę ę}}''' | '''{{-|E e}}''' | {{-|/ʲæ/}} | Staroslovjansky '''{{-|ѧ}}'''. |- | '''{{-|Ĺ ĺ}}''' | '''{{-|Lj lj, L l}}''' | {{-|/lʲ ~ ʎ/}} | Staroslovjansky '''{{-|ль}}'''. |- | '''{{-|Ń ń}}''' | '''{{-|Nj nj, N n}}''' | {{-|/nʲ ~ ɲ/}} | Staroslovjansky '''{{-|нь}}'''. |- | '''{{-|Ȯ ȯ}}''' | '''{{-|O o}}''' | {{-|/ə ~ ʌ/}} | Staroslovjansky silny '''{{-|ъ}}'''. Alternativno zapisanje jest '''{{-|Ò}}'''. |- | '''{{-|Ŕ ŕ}}''' | '''{{-|R r}}''' | {{-|/rʲ ~ r̝/}} | Staroslovjansky '''{{-|рь}}'''. Alternativno zapisanje jest '''{{-|Ř}}'''. |- | '''{{-|Ś ś}}''' | '''{{-|S s}}''' | {{-|/sʲ ~ ɕ/}} | Staroslovjansky '''{{-|сь}}'''. |- | '''{{-|T́ t́}}''' | '''{{-|T t}}''' | {{-|/tʲ ~ c/}} | Staroslovjansky '''{{-|ть}}'''. Alternativno zapisanje jest '''{{-|Ť}}'''. |- | '''{{-|Ų ų}}''' | '''{{-|U u}}''' | {{-|/ʊ/}} | Staroslovjansky '''{{-|ѫ}}'''. |- | '''{{-|Ź ź}}''' | '''{{-|Z z}}''' | {{-|/zʲ ~ ʑ/}} | Staroslovjansky '''{{-|зь}}'''. |} == Gramatika == Medžuslovjansky jezyk byl standardizovany doprva v 2017 godu poslě slitja projektov Slovianski i Novoslověnsky. Zato v starějših tekstah sut razliky v pravopisanju i v gramatikě, ktore težko jest uměstiti v jednoj tabelkě. Srěd starějših projektah někoje imajut gramatiku skoro identičnu staroslovjanskoj, druge imajut bolje oproščenu gramatiku. Zato trěba jest podčrknuti, že paradigmy poniže ne sut jedinym pravilnym sposobom do pisanja medžuslovjanskogo, ale povstali v tečenju lět stalogo razvitja i približenja obydvoh projektov.<ref>Prva versija byla čestično obrabotana na osnově statije: [http://izviestija.info/index.php/nauka/195-zalozenja-za-medzuslovjanski-jezyk Založeńja za medžuslovjanski jezyk]. {{-|Izviestija.info}}, 29 januara 2012.</ref> === Imenniky === Imenniky imajut tri rody (mužsky, žensky, srědnji), dva čisla (jednina, množina) i sedm padežev:<br> # imeniteljnik (''nominativ'') # viniteljnik (''akuzativ'') # roditeljnik (''genitiv'') # dateljnik (''dativ'') # tvoriteljnik (''instrumental'') # městnik (''lokativ'') # zvateljnik (''vokativ'') ==== Sklonjeńje imennikov ==== V principu medžuslovjanske imenniky imajut četyri sklonjenja: * Imenniky '''mužskogo roda''' ne imajut končiny v imeniteljniku. Različaje se medžu tvrdym i mekkym vzorom, a takže medžu živymi i neživymi imennikami. V padu živyh imennikov viniteljnik jest identičny roditeljniku, v padu neživyh imeniteljniku. * Imenniky '''srědnjego roda''' harakterizujut končiny '''-o''' (v padu tvrdyh korenjev) ili '''-e''' (v padu mekkyh korenjev). S izključenjem imeniteljnika, viniteljnika i zvateljnika, tuto Sklonjeńje jest identično mužskomu. * Imenniky '''ženskogo roda''' s končinoju '''-a'''. Tu takože različaje se medžu tvrdym i mekkym vzorom. * Imenniky '''ženskogo roda''' na suglasku. Množinstvo imennikov v tutoj grupě sut imenniky na '''-ost'''. {| class="wikitable" |+ Sklonjeńje imennikov ! rowspan="3" | &nbsp; !! colspan="4" | mužsky rod !! colspan="2" | srědnji rod !! colspan="3" | žensky rod |- ! tvrde, žive !! tvrde, nežive !! mekke, žive !! mekke, nežive !! tvrde !! mekke !! -a, tvrde !! -a, mekke !! -Ø |- ! colspan="9" | jednina |- ! I. | brat || dom || muž || kraj || slov'''o''' || morj'''e''' || žen'''a''' || zemj'''a''' || kost |- ! V. | brat'''a''' || dom || muž'''a''' || kraj || slov'''o''' || morj'''e''' || žen'''u''' || zemj'''u''' || kost |- ! R. | brat'''a''' || dom'''a''' || muž'''a''' || kraj'''a''' || slov'''a''' || morj'''a''' || žen'''y''' || zemj'''e''' || kost'''i''' |- ! D. | brat'''u''' || dom'''u''' || muž'''u''' || kraj'''u''' || slov'''u''' || morj'''u''' || žen'''ě''' || zemj'''i''' || kost'''i''' |- ! T. | brat'''om''' || dom'''om''' || muž'''em''' || kraj'''em''' || slov'''om''' || morj'''em''' || žen'''oju''' || zemj'''eju''' || kost'''ju''' |- ! M. | brat'''u''' || dom'''u''' || muž'''u''' || kraj'''u''' || slov'''u''' || morj'''u''' || žen'''ě''' || zemj'''i''' || kost'''i''' |- ! Z. | brat'''e''' || dom'''e''' || muž'''u''' || kraj'''u''' || slov'''o''' || morj'''e''' || žen'''o''' || zemj'''o''' || kost'''i''' |- ! &nbsp; !! colspan="9" | množina |- ! I. | brat'''i''' || dom'''y''' || muž'''i''' || kraj'''e''' || slov'''a''' || morj'''a''' || žen'''y''' || zemj'''e''' || kost'''i''' |- ! V. | brat'''ov''' || dom'''y''' || muž'''ev''' || kraj'''e''' || slov'''a''' || morj'''a''' || žen'''y''' || zemj'''e''' || kost'''i''' |- ! R. | brat'''ov''' || dom'''ov''' || muž'''ev''' || kraj'''ev''' || slov || mor'''(e'''j''')''' || žen || zem'''(e'''j''')''' || kost'''ij''' |- ! D. | brat'''am''' || dom'''am''' || muž'''am''' || kraj'''am''' || slov'''am''' || morj'''am''' || žen'''am''' || zemj'''am''' || kost'''jam''' |- ! T. | brat'''ami''' || dom'''ami''' || muž'''ami''' || kraj'''ami''' || slov'''ami''' || morj'''ami''' || žen'''ami''' || zemj'''ami''' || kost'''jami''' |- ! M. | brat'''ah''' || dom'''ah''' || muž'''ah''' || kraj'''ah''' || slov'''ah''' || morj'''ah''' || žen'''ah''' || zemj'''ah''' || kost'''jah''' |} ==== Varianty i izključenja ==== Najmnogo medžuprojektnyh razlik jest v padu městnika jedniny u mužskyh i srědnjih slov. Vměsto '''-u''' možno jest takože pisati '''-ě''' (v tvrdom vzoru) i '''-i''' (v mekkom vzoru). Jestvuje mala kolikost mužskyh imennikov na '''-a''', napr. ''sluga'', ''vladyka'', ''poeta''. One sut sklonjene kako ''žena/zemja'' v jednině, ale kako ''brat/muž'' v množině: ''slugi, slugov''. Sklonjeńje po vzoru '''-a''' sodrži takože několiko imennikov na '''-i''' (napr. ''bogyni''). One sut sklonjene kako ''zemja''. Imenniky na '''-anin''' (napr. ''gradžanin'', ''Slovjanin'') imajut korenj '''-an-''' v množině: ''gradžanin, gradžanina'', ale: ''gradžani, gradžanov''. Končinu '''-in''' možno jest takože odstraniti v jednině: ''gradžan, gradžana''. ==== Atematično sklonjeńje ==== Atematično sklonjeńje proizhodi iz praslovjanskogo i jest v staroslovjanskom, ale v množinstvu sučasnyh jezykov ono uravnilo se s regularnymi sklonjenjami. Starějše medžuslovjanske projekty podhodet različno k tomu sklonjenju. V obče tematično sklonjeńje sodrživaje imenniky vsih trěh rodov, glavno srědnjego roda. V staroslovjanskom byli slědujuče kategorije: * mužskogo roda na '''-en''', napr. ''kamen/kamene'' * srědnjego roda kategorije '''-me/-men-''', napr. ''ime/imene'' * srědnjego roda kategorije '''-e/-et-''', sodrživajuče glavno děti i mlade životna, napr. ''tele/telete'' * srědnjego roda kategorije '''-o/-es-''', rědka grupa sodrživajuča samo několiko slov, napr. ''nebo/nebese'' * ženskogo roda na '''-ov''', napr. ''crkov/crkve'' * ženskogo roda na '''-i/-er-''': samo ''mati/matere'' i ''doči/dočere'' V standardnom medžuslovjanskom tute imenniky sklonjajut se kako regularne imenniky: * ''kamenj'' kako ''kraj'': ''kamenja, kamenju...'' * ''ime(n-)'' i ''tele(t-)'' kako ''slovo'' (kako by imeniteljnik byl ''*imeno'', ''*teleto''): ''imena, imenu...'' * ''nebo'' kako ''slovo'': ''neba, nebu...'' * ''crkov'' i ''mati/mater-'' kako ''kost'': ''crkvi'', ''materi'' * Množinstvo ženskyh slov na '''-ov''' sklonjaje se regularno po vzoru ''žena'': ''horugva, horugvy...'' Jednakože možna i v medžuslovjanskom strěsti se s slědujučimi sklonjenjami: {| class="wikitable" |+ Regularno sklonjeńje imennikov ! rowspan="3" | &nbsp; !! mužsky rod !! colspan="3" | srědnji rod !! colspan="2" | žensky rod |- ! -n- !! -n- || -t- || -s- || -v- || -r- |- ! colspan="6" | jednina |- ! I. | kamen || ime || tele || nebo || crkov || mati |- ! V. | kamen || im'''e''' || tel'''e''' || nebo || crkov || mater |- ! R. | kamen'''e''' || imen'''e''' || telet'''e''' || nebes'''e''' || crkv'''e''' || mater'''e''' |- ! D. | kamen'''i''' || imen'''i''' || telet'''i''' || nebes'''i''' || crkv'''i''' || mater'''i''' |- ! T. | kamen'''em''' || imen'''em''' || telet'''em''' || nebes'''em''' || crkov'''ju''' || mater'''ju''' |- ! M. | kamen'''i''' || imen'''i''' || telet'''i''' || nebes'''i''' || crkv'''i''' || mater'''i''' |- ! Z. | kamen'''i''' || ime || tele || nebo || crkov || mati |- ! &nbsp; !! colspan="6" | množina |- ! I. | kamen'''i''' || imen'''a''' || telet'''a''' || nebes'''a''' || crkv'''i''' || mater'''i''' |- ! V. | kamen'''i''' || imen'''a''' || telet'''a''' || nebes'''a''' || crkv'''ij''' || mater'''ij''' |- ! R. | kamen'''ev''' || imen || telet || nebes || crkv'''ij''' || mater'''ij''' |- ! D. | kamen'''am''' || imen'''am''' || telet'''am''' || nebes'''am''' || crkv'''jam''' || mater'''jam''' |- ! T. | kamen'''ami''' || imen'''ami''' || telet'''ami''' || nebes'''ami''' || crkv'''jami''' || mater'''jami''' |- ! M. | kamen'''ah''' || imen'''ah''' || telet'''ah''' || nebes'''ah''' || crkv'''jah''' || mater'''jah''' |} === Pridavniky === Pridavniky (ili priložniky) vsegda sut regularne. Rodom, čislom i padežem one sut suglasne s imennikom, i obyčno pišut se prěd njim. Sklonjeńje jest jedno, ale sut dva vzory: tvrdy i mekky vzor. V koloně mužskyh imennikov podane sut prvo žive, a potom nežive. {| class="wikitable" |+ Sklonjeńje pridavnikov ! rowspan="3" | &nbsp; !! colspan="3" | tvrdy vzor !! colspan="3" | mekky vzor |- ! m. !! sr. !! ž. !! m. !! sr. !! ž. |- ! colspan="6" | jednina |- ! I. | dobr'''y''' || dobr'''o''' || dobr'''a''' || svěž'''i''' || svěž'''e''' || svěž'''a''' |- ! V. | dobr'''ogo'''/dobr'''y''' || dobr'''o''' || dobr'''u''' || svěž'''ego'''/svěž'''i''' || svěž'''e''' || svěž'''u''' |- ! R. | dobr'''ogo''' || dobr'''ogo''' || dobr'''oj''' || svěž'''ego''' || svěž'''ego''' || svěž'''ej''' |- ! D. | dobr'''omu''' || dobr'''omu''' || dobr'''oj''' || svěž'''emu''' || svěž'''emu''' || svěž'''ej''' |- ! T. | dobr'''ym''' || dobr'''ym''' || dobr'''oju''' || svěž'''im''' || svěž'''im''' || svěž'''eju''' |- ! M. | dobr'''om''' || dobr'''om''' || dobr'''oj''' || svěž'''em''' || svěž'''em''' || svěž'''ej''' |- ! &nbsp; || colspan="6" | množina |- ! I. | dobr'''i'''/dobr'''e''' || dobr'''e''' || dobr'''e''' || svěž'''i'''/svěž'''e''' || svěž'''e''' || svěž'''e''' |- ! V. | dobr'''yh'''/dobr'''e''' || dobr'''e''' || dobr'''e''' || svěž'''ih'''/svěž'''e''' || svěž'''a''' || svěž'''e''' |- ! R. | colspan="3" | dobr'''yh''' || colspan="3" | svěž'''ih''' |- ! D. | colspan="3" | dobr'''ym''' || colspan="3" | svěž'''im''' |- ! T. | colspan="3" | dobr'''ymi''' || colspan="3" | svěž'''imi''' |- ! M. | colspan="3" | dobr'''yh''' || colspan="3" | svěž'''ih''' |} ==== Prislovniky i stupnjevanje ==== Iz pridavnika tvori se prislovnik, izměnjajuči končinu '''-y/-i''' na '''-o/-e''': ''dobro'', ''svěže''. Vtory stupenj (''komparativ'') pridavnikov tvori se s pomočju končiny '''-ějši''' (prislovnik: '''-ěje'''): ''slaby > slabějši, slaběje''. Ako pridavnik končaje se na '''-eky''', '''-oky''' ili '''-ky''', vměsto togo dodavaje se '''-ši''' (prislovnik: '''-je'''): ''široky > širši, širje'', ''daleky > dalši, dalje'', ''legky > legši'', ''vuzky > vuzši, vuže''. Tretji stupenj (''superlativ'') tvori se dodavajuči prědrastku '''naj-''' k vtoromu stupnju: ''najslabějši'' (prislovnik: ''najslaběje''). Něktore pridavniky imajut neregularno stupnjevanje: * ''veliky'' > ''bolši'' ili ''večši'' (prislovnik: ''bolje'' ili ''veče'') * ''maly'' > ''menši'' (prislovnik: ''menje'') * ''dobry'' > ''lěpši'' ili ''lučši'' (prislovnik: ''lěpje'' ili ''lučše'') * ''zly'' > ''gorši'' (prislovnik: ''gorje'') * ''blagy'' > ''blažejši'' (prislovnik: ''blažeje'') * ''legky'' > ''legši'' (prislovnik: ''legše'') * ''mekky'' > ''mekši'' (prislovnik: ''mekše'') Jest takože drugy sposob stupnjevanja v medžuslovjanskom, imenno s pomočju prislovnikov '''bolje, najbolje''' ili '''vyše, najvyše'''. Tuta metoda koristaje se glavno za dolžejše pridavniky, napr.: ''složeny > bolje/vyše složeny > najbolje/najvyše složeny''. V sravnjenjah koristaje se v vtorom stupnju prědložnik '''od''': ''Tuta kniga jest lěpša od tamtoj knigy.'' Možno jest takože koristiti slova '''než/neželi''': ''Tuta kniga jest lěpša než/neželi tamta kniga.'' V tretjem stupnju koristaje se prědložnik '''iz''': ''Tuta kniga jest najlěpša iz vsih mojih knig.'' === Zaimenniky === ==== Osobne zaimenniky ==== '''Osobne''' (''personalne, lične'') zaimenniky sklanjajut se kako v tabelě: {| class="wikitable" |+ Osobne i refleksivne zaimenniky |rowspan="3"| !colspan="5"|jednina !colspan="4"|množina !rowspan="3"|refleksivny |- !rowspan="2"|1. osoba !rowspan="2"|2. osoba !colspan="3"|3. osoba !rowspan="2"|1. osoba !rowspan="2"|2. osoba !colspan="2"|3. osoba |- !m. !sr. !ž. !m.živ. !m.neživ./sr./ž. |- ! I. | ja || ty || on || ono || ona || my || vy || oni || one || — |- ! V. | mene, me || tebe, te || colspan="2" | (n)jego, go || (n)ju || rowspan="2" | nas || rowspan="2" | vas || rowspan="2" | (n)jih || (n)je || sebe, se |- ! R. | mene || tebe || colspan="2" | (n)jego || (n)jej || (n)jih || sebe |- ! D. | mně, mi || tobě, ti || colspan="2" | (n)jemu, mu || (n)jej || nam || vam || colspan="2" | (n)jim || sobě, si |- ! T. | mnoju || toboju || colspan="2" | njim || nju || nami || vami || colspan="2" | njimi || soboju |- ! M. | mne || tobě || colspan="2" | njim || njej || nas || vas || colspan="2" | njih || sobě |} Poslě prědložnikov osobne zaimenniky tretjej osoby vsegda imajut protetičnu '''n-''': ''od njego'', ''bez njih'', ''za nju''. ==== Prisvojiteljne zaimenniky ==== '''Prisvojiteljne''' (''posesivne'') zaimenniky sut: '''moj''', '''tvoj''', '''naš''', '''vaš''' i '''svoj''', a takože '''čij''', '''něčij''', '''ničij''' i t.d. V padu zaimennikov tretjej osoby koristajut se abo roditeljnik '''jego''', '''jej''', '''jih''', abo prisvojiteljne formy '''jegov''', '''jejin''', '''jihny'''. Vse prisvojiteljne zaimenniky sklanjajut se kako pridavniky: ''moj, mojego...; jegov, jegovogo...'' ==== Ukazateljne zaimenniky ==== '''Ukazateljne''' (''demonstrativne'') zaimenniky mogut byti različne. Universalnym ukazateljnym zaimennikom jest '''toj'''. Hočemo li različati medžu blizkostju i udaljenostju, togda sut tri možnosti: '''sej''' za blizkost a '''toj''' za udaljenost, '''tutoj''' za blizkost, a '''tamtoj''' za udaljenost, '''ov''' za blizkost i '''onoj''' za udaljenost. '''Sej''' jest staroslovjansky zaimennik, ktory jest ostavil slědy v vsih slovjanskyh jezykov, ale pomimo togo može byti nerazumlivy za mnogyh. '''Sej''' i '''toj''' sut odpovědniky mekkogo i tvrdogo vzora; '''tutoj''' i '''tamtoj''' sklanjajut se kako '''toj'''. {| class="wikitable" |+ Sklonjeńje ukazateljnyh zaimennikov ! rowspan="2" | &nbsp; !! colspan="3" | toj !! colspan="3" | sej |- ! m. !! sr. !! ž. !! m. !! sr. !! ž. |- ! colspan="7" | jednina |- ! I. | toj || to || ta || sej || se || sa |- ! V. | togo, toj || to || tu || sego, sej || se || su |- ! R. | togo || togo || toj || sego || sego || sej |- ! D. | tomu || tomu || toj || semu || semu || sej |- ! T. | tym || tym || toju || sim || sim || seju |- ! M. | tom || tom || toj || sem || sem || sej |- ! colspan="7" | množina |- ! I. | ti, te || te || te || si, se || se || se |- ! V. | tyh, te || te || te || sih, se || se || se |- ! R. | colspan="3"| tyh || colspan="3"| sih |- ! D. | colspan="3"| tym || colspan="3"| sim |- ! T. | colspan="3"| tymi || colspan="3"| simi |- ! M. | colspan="3"| tyh || colspan="3"| sih |} ==== Pytateljne zaimenniky ==== '''Pytateljne''' (''interrogativne'') zaimenniky sut '''kto''' za osoby i '''čto''' za prědmety. Sut takože pytateljne pridavniky '''ktory''' (ili '''koj''') i '''kaky'''. {| class="wikitable" |+ '''Sklonjeńje pytateljnyh zaimennikov''' ! &nbsp; !! kto !! čto |- ! I. | kto || čto |- ! V. | kogo || čto |- ! R. | kogo || čego |- ! D. | komu || čemu |- ! T. | kym || čim |- ! M. | kom || čem |} S pomočju pytateljnyh zaimennikov tvori se takože čest označiteljnyh i neoznačiteljnyh zaimennikov, napr. '''někto''', '''ničto''', '''vsaky''', '''inako'''. ==== Odnositeljne zaimenniky ==== '''Odnositeljne''' (''relativne'') zaimenniky sut tri: * Najčestěje strěčany jest '''ktory''' – sklonjeny kako pridavnik * Možny jest takože južnoslovjansky '''koj''' – sklonjeny kako '''moj''' * Koristajemy jest takože arhaičny '''iže''' – v imeniteljniku vsih rodov i čisl, v drugyh padežah sklonjeny kako forma '''on''' + '''-že''' (''iže, jegože, jemuže'' i t.d.). === Čislovniky === '''Osnovne''' čislovniky sut: 1 – '''jedin/jedna/jedno''', 2 – '''dva/dvě''', 3 – '''tri''', 4 – '''četyri''', 5 – '''pet''', 6 – '''šest''', 7 – '''sedm''', 8 – '''osm''', 9 – '''devet''', 10 – '''deset'''. Večše čislovniky je možno tvoriti, dodavajuči '''-nadset''' (11-19), '''-deset''' (20-90) i '''-sto''' (200-900). Končinu '''-sto''' možno sklanjati ili ne: ''dvasto/tristo/petsto'' i ''dvěstě/trista/petsot,'' oba sut pravilne. Sklonjeńje jest pokazano v slědujučej tabelě. Vse čislovniky od 5 do 99 sklonjajut se kako imenniky tipa '''kost'''. {| class="wikitable" |+ Sklonjeńje čislovnikov ! rowspan="2" | &nbsp; !! colspan="3" | 1 !! colspan="2" | 2 !! rowspan="2" | 3 !! rowspan="2" | 4 !! rowspan="2" | 5 |- ! m. !! sr. !! ž. !! m./sr. !! ž. |- ! I. | jedin || jedno || jedna || dva || dvě || tri || četyri || pet |- ! V. | jedin || jedno || jednu || dva || dvě || tri || četyri || pet |- ! R. | colspan="2" | jednogo || jednoj || colspan="2" | dvoh || treh || četyreh || peti |- ! D. | colspan="2" | jednomu || jednoj || colspan="2" | dvoma || trem || četyrem || peti |- ! T. | colspan="2" | jednym || jednoju || colspan="2" | dvoma || tremi || četyremi || petju |- ! M. | colspan="2" | jednom || jednoj || colspan="2" | dvoh || treh || četyreh || peti |} '''Redne''' čislovniky je možno tvoriti, dodavajuči '''-y''' do osnovnyh čislovnikov (''pety, sedmy, devetdesety''), s izključenjem ''prvy'', ''vtory/drugy'', ''tretji'', ''četvrty''. Čislovnik ''sto'' imaje abo ''stoty'' abo ''sotny''. Povyše 999 dodavaje se končina '''-ny''': ''tysečny'', ''milionny'' i t.d. '''Ulomky''' (''frakcije''), s izključenjem slova ''pol'' (''polovina'', ''polovica'') je možno tvoriti, dodavajuči končinu '''-ina''' do rednyh čislovnikov: ''tretina'', ''četvrtina'', ''petina'' i t.d. '''Sborne''' čislovniky: ''dvoje, troje, četvero, petero, šestero, sedmero'' i t.d. Tuta grupa sodrži takože ''oboje''. Možno jest je koristiti za měšane grupy s mužami i ženami (''dvoje studentov''), za grupy ljudij ili životnyh neoznačenogo pola (''osmero ljudij'', ''troje telet''), za prědmety, ktore obyčno sut v parě (''dvoje rukavic'') i za slova, ktore jedino imajut formy v množstvenom čislu (''dvoje dverij''). Sborne čislovniky sut slědžene od roditeljnika množiny, hoti mogut takože byti bez imennika (''my oboje'', ''zabava v troje''). '''Množiteljne''' čislovniky: ''jediny, dvojny, trojny, četverny, peterny, šesterny'' i t.d. Iz korenjev tutyh čislovnikov možno jest tvoriti glagoly: ''podvojiti'', ''raztrojiti'' i t.d. Druga kategorija množiteljnyh čislovnikov sut prislovniky, ktore dodavajut '''-kratno''' k osnovnomu čislovniku: ''jednokratno, dvakratno, trikratno, mnogokratno, několikokratno'' i t.d. '''Različajuče''' čislovniky značet: X raznyh rodov něčego. Stara forma jest ''dvoj'', ''troj'' (sklonjene kako ''moj''), ale jasnějše i čestěje koristajeme sut: ''dvojaky, trojaky, četveraky, peteraky, kolikoraky'' i t.d. Kako prislovniky (''trojako'') značet «X sposobami». Iz čislovnikov možno tvoriti '''imenniky''', na priklad v padu avtobusnoj linije, radiovoj ili televizijnoj stancije, banknota, igrašnoj karty ili školnoj ocěnky, koristaje se končina '''-ka''': ''jedinka, dvojka, trojka, četverka, petka'' i t.d. === Glagoly === ==== Vid ==== Medžuslovjansky, kako vse druge slovjanske jezyky, različaje medžu glagolami sovršenogo i nesovršenogo vida. '''Sovršeny vid''' označaje, že akcija jest, byla ili bude ukončena, i koncentruje se na rezultatu tutoj akcije, a ne na samom proběgu. V padu '''nesovršenogo vida''' akcija v danoj hvilji trvaje ili povtarjaje se. Ako glagol prědstavjaje dviženje, sovršeny vid označaje konkretny směr, a nesovršeny vid označaje, že nemaje směra. Glagoly bez prědrastky obyčno sut nesovršene. Množinstvo nesovršenyh glagolov imajut takože sovršeny odpovědnik, skoro vsegda v formě prědrastky:<br> ''dělati ~ sdělati''<br> ''čistiti ~ izčistiti''<br> ''pisati ~ napisati'' Prědrastka često izměnjaje značenje i zato potrěbne sut takože «vtorne» nesovršene glagoly, t.j. stvorjene na osnově sovršenogo glagola. Jihno tvorjenje děje se regularno: * '''-ati''' > '''-yvati''' (napr. ''zapisati ~ zapisyvati'', ''dokazati ~ dokazyvati'') * '''-iti''' > '''-jati''', s prodolženjem korenja samoglasky (napr. ''napraviti ~ napravjati'', ''pozvoliti ~ pozvaljati'', ''oprostiti ~ opraščati'') Někoje pary sut neregularne, napr. ''nazvati ~ nazyvati'', ''prijdti ~ prihoditi'', ''podjeti ~ podimati''. ==== Korenje ==== Časovanje glagolov jest notorično složeno v slovjanskyh jezykah. Medžuslovjansky opraščaje toj sistem tako, že sut dvě klasy: slova na '''-iti''' i ostale. Kromě togo trěba jest zapametati, že glagoly imajut dva korenje: prvy služi k tvorjenju infinitiva, prošlogo vrěmena, kondicionala, prošlyh pričestij i glagolnogo imennika, vtory služi tvorjenju sučego vrěmena, razkaznika i sučih pričestij. Najčestěje možno jest te dva korenje regularno izvesti iz infinitiva: * prvy korenj jest ravny infinitivu bez končiny '''-ti''': ''dělati > děla-'', ''prositi > prosi-'', ''nesti > nes-''. V padu glagolov na '''-sti''', korenj takože može končati se na '''t''' abo '''d''', napr. ''nesti > nes-'', ale: ''vesti > ved-'', ''gnesti > gnet-''. * vtory korenj sostoji se iz dvoh klas: ** prva klasa končaje se na suglaskě i sodrživaje vse glagoly kromě mnogosložnyh glagolov na '''-iti''' *** glagoly na '''-ati''' obyčno imajut '''-aj-''': ''dělati > dělaj-'' *** glagoly na '''-ovati''' imajut '''-uj-''': ''kovati > kuj-'' *** glagoly na '''-nuti''' imajut '''-n-''': ''tegnuti > tegn-'' *** jednosložne glagoly imajut '''-j-''': ''piti > pij-'', ''čuti > čuj-'' *** u glagolov, ktore imajut prvy korenj na suglaskě, vtory korenj jest identičny prvomu: ''nesti > nes-'', ''vesti > ved-'' ** vtora klasa sodrži mnogosložne glagoly na '''-iti''' (i množinstvo glagolov na '''-ěti'''): ''prositi > pros-i-'', ''viděti > vid-i-'' Sut takože směšane glagoly, u ktoryh ne možno jest regularno izvesti vtory korenj iz prvogo, napr. ''pisati > piš-'', ''spati > spi-'', ''zvati > zov-''. V takyh padah trěba jest naučiti se vtorogo korenja oddělno. ==== Časovanje ==== Osnovne končiny v časovanju sut slědujuče: * ''Suče vrěme'': v prvoj klasě: '''-u, -eš, -e, -emo, -ete, -ut'''; v vtoroj klasě: '''-ju, -iš, -i, -imo, -ite, -et''' * ''Prošlo vrěme'' (formy imperfekta i pluskvamperfekta jestvujut jedino v južnoslovjanskyh jezykah i mogut byti nerazumlive zapadnym i vozhodnym Slovjanam. <u>Vsegda možno jest koristiti formy perfekta v prošlom vrěmenu!</u>) ** ''Imperfekt'': '''-h, -še, -še, -hmo, -ste, -hut''' ** ''Perfekt'': m. '''-l''', ž. '''-la''', sr. '''-lo''', mn.č. '''-li''' + suči čas glagola '''byti''' ** ''Pluskvamperfekt'': m. '''-l''', ž. '''-la''', sr. '''-lo''', mn.č. '''-li''' + imperfekt glagola '''byti''' * ''Kondicional'': m. '''-l''', ž. '''-la''', sr. '''-lo''', mn.č. '''-li''' + kondicional glagola '''byti''' * ''Buduče vrěme'': buduče vrěme glagola '''byti''' + infinitiv * ''Razkaznik'': '''-Ø, -mo, -te''' poslě '''j'''; '''-i, -imo, -ite''' poslě inoj suglasky Pričestja (''participy'') tvoret se tako: * ''Aktivno suče pričestje'' (pridavnik i prislovnik): '''-uči''' v prvoj i '''-eči''' v vtoroj klasě * ''Pasivno suče pričestje'': '''-emy''' v prvoj i '''-imy''' v vtoroj klasě * ''Aktivno prošlo pričestje'' (pridavnik i prislovnik): '''-vši''' poslě samoglasky i '''-ši''' poslě suglasky * ''Pasivno prošlo pričestje'': '''-ny''' poslě samoglasky, '''-eny''' poslě suglasky. Jednosložne glagoly (kromě tyh na '''-ati''') imajut '''-ty'''. Glagoly na '''-iti''' imajut '''-jeny'''. Nakonec '''glagolny imennik''' tvori se na osnově pasivnogo prošlogo pričestja, zaměnjajuči končinu '''-y''' na '''-je'''. ==== Priklady ==== {| class="wikitable" |+ Prva klasa ''(dělati)'' ! !! suče vrěme !! imperfekt !! perfekt !! pluskvamperfekt !! kondicional !! buduče vrěme !! razkaznik |- ! ja | dělaj'''u''' || děla'''h''' || jesm děla'''l(a)''' || běh děla'''l(a)''' || byh děla'''l(a)''' || budu děla'''ti''' || |- ! ty | dělaj'''eš''' || děla'''še''' || jesi děla'''l(a)''' || běše děla'''l(a)''' || bys děla'''l(a)''' || budeš děla'''ti''' || dělaj |- ! on<br>ona<br>ono | dělaj'''e''' || děla'''še''' || (je) děla'''l'''<br>(je) děla'''la'''<br>(je) děla'''lo''' || běše děla'''l'''<br>běše děla'''la'''<br>běše děla'''lo''' || by děla'''l'''<br>by děla'''la'''<br>by děla'''lo''' || bude děla'''ti''' || |- ! my | dělaj'''emo''' || děla'''hmo''' || jesmo děla'''li''' || běhmo děla'''li''' || byhmo děla'''li''' || budemo děla'''ti''' || dělaj'''mo''' |- ! vy | dělaj'''ete''' || děla'''ste''' || jeste děla'''li''' || běste děla'''li''' || byste děla'''li''' || budete děla'''ti''' || dělaj'''te''' |- ! oni<br>one | dělaj'''ut''' || děla'''hu''' || (sut) děla'''li''' || běhu děla'''li''' || by děla'''li''' || budut děla'''ti''' || |} {| class="wikitable" ! infinitiv | děla'''ti''' |- ! aktivno suče pričestje | děla'''juči''' ('''-a, -e'''), ''prislovnik:'' dělaj'''uči''' |- ! pasivno suče pričestje | děla'''jemy''' ('''-a, -o''') |- ! aktivno prošlo pričestje | děla'''vši''', ''prislovnik:'' děla'''vši''' |- ! pasivno prošlo pričestje | děla'''ny''' ('''-a, -o''') |- ! glagolny imennik | děla'''nje''' |} {| class="wikitable" |+ Vtora klasa ''(hvaliti)'' ! !! suče vrěme !! imperfekt !! perfekt !! pluskvamperfekt !! kondicional !! buduče vrěme !! razkaznik |- ! ja | hval'''ju''' || hvali'''h''' || jesm hvali'''l(a)''' || běh hvali'''l(a)''' || byh hvali'''l(a)''' || budu hvali'''ti''' || |- ! ty | hval'''iš''' || hvali'''še''' || jesi hvali'''l(a)''' || běše hvali'''l(a)''' || bys hvali'''l(a)''' || budeš hvali'''ti''' || hval'''i''' |- ! on<br>ona<br>ono | hval'''i''' || hvali'''še''' || (je) hvali'''l'''<br>(je) hvali'''la'''<br>(je) hvali'''lo''' || běše hvali'''l'''<br>běše hvali'''la'''<br>běše hvali'''lo''' || by hvali'''l'''<br>by hvali'''la'''<br>by hvali'''lo''' || bude hvali'''ti''' || |- ! my | hval'''imo''' || hvali'''hmo''' || jesmo hvali'''li''' || běhmo hvali'''li''' || byhmo hvali'''li''' || budemo hvali'''ti''' || hval'''imo''' |- ! vy | hval'''ite''' || hvali'''ste''' || jeste hvali'''li''' || běste hvali'''li''' || byste hvali'''li''' || budete hvali'''ti''' || hval'''ite''' |- ! oni<br>one | hval'''et''' || hvali'''hu''' || (sut) hvali'''li''' || běhu hvali'''li''' || by hvali'''li''' || budut hvali'''ti''' || |} {| class="wikitable" ! infinitiv | hvali'''ti''' |- ! aktivno suče pričestje | hval'''eči''' ('''-a, -e'''), ''prislovnik:'' hval'''eči''' |- ! pasivno suče pričestje | hval'''imy''' ('''-a, -o''') |- ! aktivno prošlo pričestje | hval'''ivši''', ''prislovnik:'' hval'''ivši''' |- ! pasivno prošlo pričestje | hval'''jeny''' ('''-a, -o''') |- ! glagolny imennik | hval'''jenje''' |} Ako v vtoroj klasě korenj končaje se na '''s, z, t, d, st, zd''' i končina načinaje se od '''-j-''', nastupajut slědujuče izměny: * prositi: pros-ju > pro'''š'''u, pros-jeny > pro'''š'''eny * voziti: voz-ju > vo'''ž'''u, voz-jeny > vo'''ž'''eny * tratiti: trat-ju > tra'''č'''u, trat-jeny > tra'''č'''eny * slěditi: slěd-ju > slě'''dž'''u, slěd-jeny > slě'''dž'''eny * čistiti: čist-ju > či'''šč'''u, čist-jeny > či'''šč'''eny * jezditi: jezd-ju > je'''ždž'''u, jezd-jeny > je'''ždž'''eny ==== Varianty ==== V časovanju glagolov jest mnogo variacije. Često strěčajeme sut slědujuče: * V prvoj klasě vměsto '''-aje-''' možno jest koristi skračenu formu '''-a-''': ''ty dělaš'', ''on děla'' i t.d. * Vměsto končiny '''-u''' v prvoj osobě (j.č.) možno jest pisati '''-(e)m''': ''ja dělam'', ''ja hvalim'', ''ja nesem''. ==== Neregularne glagoly ==== Někoje glagoly imajut neregularno sklonjeńje: * '''dati''', '''jesti''' i '''věděti''' imajut v sučem čase: ''dam, daš, da, damo, date, dadut''; ''jem, ješ...''; ''věm, věš...'' * '''iti''' imaje neregularny L-pričestje: ''šel, šla, šlo, šli''. * '''byti''' sklanjaje se tako: {| class="wikitable" |+ Neregularny glagol: ''byti'' ! !! suče vrěme !! imperfekt !! perfekt !! pluskvamperfekt !! kondicional !! buduče vrěme !! razkaznik |- ! ja | jesm || běh || jesm byl(a) || běh byl(a) || byh byl(a) || budu || |- ! ty | jesi || běše || jesi byl(a) || běše byl(a) || bys byl(a) || budeš || budi |- ! on<br>ona<br>ono | jest, je || běše || (je) byl<br>(je) byla<br>(je) bylo || běše byl<br>běše byla<br>běše bylo || by byl<br>by byla<br>by bylo || bude || |- ! my | jesmo || běhmo || jesmo byli || běhmo byli || byhmo byli || budemo || budimo |- ! vy | jeste || běste || jeste byli || běste byli || byste byli || budete || budite |- ! oni<br>one | sut || běhu || (sut) byli || běhu byli || by byli || budut || |} {| class="wikitable" ! infinitiv | byti |- ! aktivno suče pričestje | suči (-a, -e), ''prislovnik:'' suči |- ! pasivno suče pričestje | — |- ! aktivno prošlo pričestje | byvši, ''prislovnik:'' byvši |- ! pasivno prošlo pričestje | — |- ! glagolny imennik | bytje |} == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Literatura == * {{Avtor|Barandovská-Frank, Věra}}. ''Panslawische Variationen''. Brosch, Ciril i Fiedler, Sabine (ed.), Florilegium Interlinguisticum. Festschrift für Detlev Blanke zum 70. Geburtstag. Peter Lang Internationaler Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main, 2011, {{ISBN|978-3-631-61328-3}}, pp.&nbsp;209–236. * {{Avtor|Duličenko, Aleksandr D}}. ''Pravigo de la slava interlingvistiko: slava reciprokeco kaj tutslava lingvo en la historio de Slavoj''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;75–101. * {{Avtor|Kocór, Maria, et al}}. ''Zonal Constructed Language and Education Support of e-Democracy – The Interslavic Experience''. {{Aut|Sokratis K. Katsikas & Vasilios Zorkadis eds.}}, E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services. 7th International Conference, E-Democracy 2017, Athens, Greece, December 14–15, 2017, Proceedings (Communications in Computer and Information Science no. 792, Springer International Publishing, 2017, {{ISBN|978-3-319-71116-4}}, 978-3-319-71117-1), pp.&nbsp;15–30. * {{Avtor|Kuznetsov, Nikolai}}. ''The Interslavic Language: Way of Communication Among the Slavic Nations and Ethnic Groups.'' Journal of Ethnophilosophical Questions and Global Ethics 2.1 (2018): pp. 18–28. * {{Avtor|Meyer, Anna-Maria}}. [https://www.researchgate.net/publication/308041701_Slavic_constructed_languages_in_the_internet_age ''Slavic constructed languages in the internet age'']. Language Problems & Language Planning, vol. 40 no. 3 (January 2016), pp.&nbsp;287–315. * {{Avtor|Meyer, Anna-Maria}}. ''Wiederbelebung einer Utopie. Probleme und Perspektiven slavischer Plansprachen im Zeitalter des Internets''. Bamberger Beiträge zur Linguistik 6, Bamberg: Univ. of Bamberg Press, 2014, {{ISBN|978-3-86309-233-7}}. * {{Avtor|Merunka, Vojtěch}}, ''Interslavic zonal constructed language: an introduction for English-speakers'' (Lukáš Lhoťan, 2018, {{ISBN|9788090700499}}). * {{Avtor|Merunka, Vojtěch}}. ''Neoslavonic zonal constructed language''. České Budějovice, 2012, {{ISBN|978-80-7453-291-7}}. * {{Avtor|Merunka, Vojtěch; Heršak, Emil; Molhanec, Martin}}. ''Neoslavonic Language''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;114–134. * {{Avtor|Рупосова, Л.П.}}, [https://web.archive.org/web/20211006163505/https://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 ''История межславянского языка''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006163505/https://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 |date=2021-10-06 }}. Вестник Московского государственного областного университета. Московский государственный областной университет, 2012 no. 1 ({{ISSN|2224-0209}}), pp.&nbsp;51–56. * {{Avtor|Steenbergen, Jan van}}. ''Constructed Slavic languages in the 21st century''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;102–113. * {{Avtor|Steenbergen, Jan van}}. ''[https://web.archive.org/web/20210701104031/http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf Język międzysłowiański jako lingua franca dla Europy Środkowej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210701104031/http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf |date=2021-07-01 }}''. Ilona Koutny, Ida Stria (eds.): Język / Komunikacja / Informacja nr XIII (2018). Poznań: Wydawnictwo Rys, 2018. {{ISBN|978-83-65483-72-0}}, ISSN 1896-9585, pp.&nbsp;47–61. == Vněšnje linky == === O jezyku === * [http://steen.free.fr/interslavic/ Medžuslovjansky — oficialny sajt] * [http://interslavic-language.org/ Portal medžuslovjanskogo jezyka] * [https://interslavic-dictionary.com/ Mnogojezyčny medžuslovjansky slovnik] * [https://interslavic.fun/ Medžuslovjanska funkcija] * [https://teletype.in/@flame-ice/gQ2prxcbPBuc/ FAQ o medžuslovjanskom jezyku na medžuslovjanskom] * [https://teletype.in/@flame-ice/m3CLfI4suCO/ FAQ iz medžuslovjankyh čatov] === Na jezyku === * [https://isv.miraheze.org Medžuviki] — svobodna encyklopedija na medžuslovjanskom jezyku * [https://isv.miraheze.org/Sbornik:Glavna_stranica Vikisbornik] — sbornik tekstov na medžuslovjanskom jezyku * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLN7FF06VmIkkpWsnaRKitfJMx0Ngr8h-g/Playlist Filmy na medžuslovjanskom] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL--S_Qi-XfGTs4Hpnukm4VyiymJJ5VZqF/Playlist Medžuslovjanska muzika] * [https://youtube.com/playlist?list=PLN7FF06VmIkni_M4__JF5Z5YDgPIbDs08&si=lIC4i7qLlZ2a0ZIz/Playlist Audioknigy na medžuslovjankom] * Prěvody кomputerovyh igr: [https://store.steampowered.com/app/3001730/Bober_Bros_Its_Just_A_Prank/It's Just A Prank], [https://store.steampowered.com/app/972760/Secret_Saga_Xamadeon_Stone/Secret Saga], Minecraft, [https://youtube.com/shorts/wPphMHD_Jqw?si=nripPUsRL9WIXSQW/Sid Meier's Civilization BE] === Občina === * [https://interslavicforum.org/our-team/ InterSlavic Linguistic Forum - Medžuslovjansko Jezyčno Forum] * [https://www.facebook.com/groups/interslavic/ Grupa na Fejsbuku] * [https://discord.com/invite/n3saqm27QW Grupa na Diskordu] {{Umětne jezyky}} {{Slovjanske jezyky}} {{Članok s zvězdoju}} [[Kategorija:Medžuslovjansky| ]] [[Kategorija:Planove jezyky]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] [[Kategorija:Umětne slovjanske jezyky]] [[Kategorija:Slovjanske jezyky]] gg1hta6le28szrgjrc60l4cfuc9ldcz Periodična sistema elementov 0 1507 48922 36760 2026-10-20T07:36:09Z Ilja isv 10 48922 wikitext text/x-wiki '''Periodična sistema hemičnyh elementov''' ('''tabela Mendelejeva''') – sostavjenje vsih [[Hemičny element|hemičnyh elementov]] v formě tabely suglasno jihnjemu rastečemu atomnomu čislu. Tuta tabela pokazuje zavisnost različnyh svojstv elementov od atomnogo jedra i jest osnovana na pravilu periodičnosti, ktoro razrabotal v 1869-om godu rosijsky hemik [[Dmitri Mendelejev|Dmitri Ivanovič Mendelejev]] (1834–1907). Koristajemost periodičnoj sistemy jest v tom, že prědstavjaje v prostoj formě zavisnost harakteristik elementov od sučih v njih [[proton]]ov i [[elektron]]ov. Oficialna, sučasna versija periodičnoj sistemy jest ciklično publikovana [[Medžunarodny sojuz za čistoj i priložnoj hemije|Medžunarodnym sojuzom za čistu i priložnu hemiju]] (IUPAC). Poslědnja versija iz 1. junija 2012 goda sodrživaje vse elementy s atomnymi čislami 1-112, 114 i 116. Znajeme sut dokazy, že jestvuje 118 elementov, ale tvorjenje někojih elementov (113, 115, 117 i 118) ne jest ješče potvrdženo, za to oni ne sut oficialno uznavane od IUPAC i imajut dočasnu nazvu bazovanu na jihnjem atomnom čislu, napr. ''ununtrij'' "jedin-jedin-tri". Vsaki element v tabelu jest prědstavjeny s svojim atomskym čislom i hemičnym simbolom. == Tabela == {| class="wikitable" style="width: 100%;" |+ Periodična sistema elementov |- ! Grupa ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! Period | colspan="19" | <br> |- style="text-align: center;" ! 1 | style="background-color: #a0ffa0;" | 1<br><big>'''{{-|H}}'''</big><br><small>[[Vodorod]]</small> | colspan="16" | &nbsp; | style="background-color: #c0ffff;" | 2<br><big>'''{{-|He}}'''</big><br><small>[[Helij]]</small> |- style="text-align: center;" ! 2 | style="background-color: #ff6666;" | 3<br><big>'''{{-|Li}}'''</big><br><small>[[Litij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 4<br><big>'''{{-|Be}}'''</big><br><small>[[Berilij]]</small> | colspan="10" | &nbsp; | style="background-color: #cccc99;" | 5<br><big>'''{{-|B}}'''</big><br><small>[[Bor]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 6<br><big>'''{{-|C}}'''</big><br><small>[[Vuglerod]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 7<br><big>'''{{-|N}}'''</big><br><small>[[Azot]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 8<br><big>'''{{-|O}}'''</big><br><small>[[Kyslorod]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 9<br><big>'''{{-|F}}'''</big><br><small>[[Fluor]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 10<br><big>'''{{-|Ne}}'''</big><br><small>[[Neon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 3 | style="background-color: #ff6666;" | 11<br><big>'''{{-|Na}}'''</big><br><small>[[Natrij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 12<br><big>'''{{-|Mg}}'''</big><br><small>[[Magnezij]]</small> | colspan="10" | &nbsp; | style="background-color: #cccccc;" | 13<br><big>'''{{-|Al}}'''</big><br><small>[[Aluminij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 14<br><big>'''{{-|Si}}'''</big><br><small>[[Kremnij]]<sup>1</sup></small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 15<br><big>'''{{-|P}}'''</big><br><small>[[Fosfor]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 16<br><big>'''{{-|S}}'''</big><br><small>[[Sěra]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 17<br><big>'''{{-|Cl}}'''</big><br><small>[[Hlor]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 18<br><big>'''{{-|Ar}}'''</big><br><small>[[Argon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 4 | style="background-color: #ff6666;" | 19<br><big>'''{{-|K}}'''</big><br><small>[[Kalij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 20<br><big>'''{{-|Ca}}'''</big><br><small>[[Kalcij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 21<br><big>'''{{-|Sc}}'''</big><br><small>[[Skandij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 22<br><big>'''{{-|Ti}}'''</big><br><small>[[Titan]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 23<br><big>'''{{-|V}}'''</big><br><small>[[Vanadij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 24<br><big>'''{{-|Cr}}'''</big><br><small>[[Hrom]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 25<br><big>'''{{-|Mn}}'''</big><br><small>[[Mangan]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 26<br><big>'''{{-|Fe}}'''</big><br><small>[[Želězo]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 27<br><big>'''{{-|Co}}'''</big><br><small>[[Kobalt]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 28<br><big>'''{{-|Ni}}'''</big><br><small>[[Nikelj]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 29<br><big>'''{{-|Cu}}'''</big><br><small>[[Měd]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 30<br><big>'''{{-|Zn}}'''</big><br><small>[[Cink]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 31<br><big>'''{{-|Ga}}'''</big><br><small>[[Galij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 32<br><big>'''{{-|Ge}}'''</big><br><small>[[Germanij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 33<br><big>'''{{-|As}}'''</big><br><small>[[Arsen]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 34<br><big>'''{{-|Se}}'''</big><br><small>[[Selen]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 35<br><big>'''{{-|Br}}'''</big><br><small>[[Brom]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 36<br><big>'''{{-|Kr}}'''</big><br><small>[[Krypton]]</small> |- style="text-align: center;" ! 5 | style="background-color: #ff6666;" | 37<br><big>'''{{-|Rb}}'''</big><br><small>[[Rubidij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 38<br><big>'''{{-|Sr}}'''</big><br><small>[[Stroncij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 39<br><big>'''{{-|Y}}'''</big><br><small>[[Itrij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 40<br><big>'''{{-|Zr}}'''</big><br><small>[[Cirkonij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 41<br><big>'''{{-|Nb}}'''</big><br><small>[[Niobij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 42<br><big>'''{{-|Mo}}'''</big><br><small>[[Molibden]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 43<br><big>'''{{-|Tc}}'''</big><br><small>[[Tehnecij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 44<br><big>'''{{-|Ru}}'''</big><br><small>[[Rutenij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 45<br><big>'''{{-|Rh}}'''</big><br><small>[[Rodij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 46<br><big>'''{{-|Pd}}'''</big><br><small>[[Paladij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 47<br><big>'''{{-|Ag}}'''</big><br><small>[[Srěbro]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 48<br><big>'''{{-|Cd}}'''</big><br><small>[[Kadmij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 49<br><big>'''{{-|In}}'''</big><br><small>[[Indij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 50<br><big>'''{{-|Sn}}'''</big><br><small>[[Cin]]<sup>2</sup></small> | style="background-color: #cccc99;" | 51<br><big>'''{{-|Sb}}'''</big><br><small>[[Antimon]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 52<br><big>'''{{-|Te}}'''</big><br><small>[[Telur]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 53<br><big>'''{{-|I}}'''</big><br><small>[[Jod]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 54<br><big>'''{{-|Xe}}'''</big><br><small>[[Ksenon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 6 | style="background-color: #ff6666;" | 55<br><big>'''{{-|Cs}}'''</big><br><small>[[Cezij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 56<br><big>'''{{-|Ba}}'''</big><br><small>[[Barij]]</small> | style="vertical-align: top; background-color: rgb(255, 191, 255);" | * | style="background-color: #ffc0c0;" | 72<br><big>'''{{-|Hf}}'''</big><br><small>[[Hafnij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 73<br><big>'''{{-|Ta}}'''</big><br><small>[[Tantal]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 74<br><big>'''{{-|W}}'''</big><br><small>[[Volfram]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 75<br><big>'''{{-|Re}}'''</big><br><small>[[Renij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 76<br><big>'''{{-|Os}}'''</big><br><small>[[Osmij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 77<br><big>'''{{-|Ir}}'''</big><br><small>[[Iridij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 78<br><big>'''{{-|Pt}}'''</big><br><small>[[Platina]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 79<br><big>'''{{-|Au}}'''</big><br><small>[[Zlato]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 80<br><big>'''{{-|Hg}}'''</big><br><small>[[Rtut]]<sup>3</sup></small> | style="background-color: #cccccc;" | 81<br><big>'''{{-|Tl}}'''</big><br><small>[[Talij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 82<br><big>'''{{-|Pb}}'''</big><br><small>[[Svinec]]<sup>4</sup></small> | style="background-color: #cccccc;" | 83<br><big>'''{{-|Bi}}'''</big><br><small>[[Bismut]]<sup>5</sup></small> | style="background-color: #cccc99;" | 84<br><big>'''{{-|Po}}'''</big><br><small>[[Polonij]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 85<br><big>'''{{-|At}}'''</big><br><small>[[Astat]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 86<br><big>'''{{-|Rn}}'''</big><br><small>[[Radon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 7 | style="background-color: #ff6666;" | 87<br>&nbsp;<big>'''{{-|Fr}}'''</big><br><small>[[Francij]]</small>&nbsp; | style="background-color: #ffdead;" | 88<br><big>'''{{-|Ra}}'''</big><br><small>[[Radij]]</small> | style="vertical-align: top; background-color: rgb(255, 153, 204);" | ** | style="background-color: #ffc0c0;" | 104<br><big>'''{{-|Rf}}'''</big><br><small>[[Raderfordij]]<sup>6</sup></small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 105<br><big>'''{{-|Db}}'''</big><br><small>[[Dubnij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 106<br><big>'''{{-|Sb}}'''</big><br><small>[[Siborgij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 107<br><big>'''{{-|Bh}}'''</big><br><small>[[Borij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 108<br><big>'''{{-|Hs}}'''</big><br><small>[[Hasij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 109<br><big>'''{{-|Mt}}'''</big><br><small>[[Mejtnerij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 110<br><big>'''{{-|Ds}}'''</big><br><small>[[Darmštadtij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 111<br><big>'''{{-|Rg}}'''</big><br><small>[[Rentgenij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 112<br><big>'''{{-|Cn}}'''</big><br><small>[[Kopernicij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 113<br><big>'''{{-|Nh}}'''</big><br><small>[[Nihonij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 114<br><big>'''{{-|Fl}}'''</big><br><small>[[Flerovij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 115<br><big>'''{{-|Mc}}'''</big><br><small>[[Moskovij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 116<br><big>'''{{-|Lv}}'''</big><br><small>[[Livermorij]]</small> | style="background-color: #fcfecc;" | 117<br><big>'''{{-|Ts}}'''</big><br><small>[[Tennesij]]</small> | style="background-color: #ecfefc;" | 118<br><big>'''{{-|Og}}'''</big><br><small>[[Oganeson]]</small> |- style="text-align: center;" | colspan="21" | |- style="text-align: center;" ! colspan="4" align="right" | * '''Lantanidy''' | style="background-color: #ffbfff;" | 57<br><big>'''{{-|La}}'''</big><br><small>[[Lantan]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 58<br><big>'''{{-|Ce}}'''</big><br><small>[[Cerij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 59<br><big>'''{{-|Pr}}'''</big><br><small>[[Prazeodim]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 60<br><big>'''{{-|Nd}}'''</big><br><small>[[Neodim]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 61<br><big>'''{{-|Pm}}'''</big><br><small>[[Prometij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 62<br><big>'''{{-|Sm}}'''</big><br><small>[[Samarij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 63<br><big>'''{{-|Eu}}'''</big><br><small>[[Evropij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 64<br><big>'''{{-|Gd}}'''</big><br><small>[[Gadolinij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 65<br><big>'''{{-|Tb}}'''</big><br><small>[[Terbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 66<br><big>'''{{-|Dy}}'''</big><br><small>[[Disprozij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 67<br><big>'''{{-|Ho}}'''</big><br><small>[[Holmij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 68<br><big>'''{{-|Er}}'''</big><br><small>[[Erbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 69<br><big>'''{{-|Tm}}'''</big><br><small>[[Tulij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 70<br><big>'''{{-|Yb}}'''</big><br><small>[[Iterbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 71<br><big>'''{{-|Lu}}'''</big><br><small>[[Lutecij]]</small> |- style="text-align: center;" ! colspan="4" align="right" | ** '''Aktinidy''' | style="background-color: #ff99cc;" | 89<br><big>'''{{-|Ac}}'''</big><br><small>[[Aktinij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 90<br><big>'''{{-|Th}}'''</big><br><small>[[Torij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 91<br><big>'''{{-|Pa}}'''</big><br><small>[[Protaktinij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 92<br><big>'''{{-|U}}'''</big><br><small>[[Uran]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 93<br><big>'''{{-|Np}}'''</big><br><small>[[Neptunij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 94<br><big>'''{{-|Pu}}'''</big><br><small>[[Plutonij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 95<br><big>'''{{-|Am}}'''</big><br><small>[[Americij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 96<br><big>'''{{-|Cm}}'''</big><br><small>[[Kjurij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 97<br><big>'''{{-|Bk}}'''</big><br><small>[[Berklij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 98<br><big>'''{{-|Cf}}'''</big><br><small>[[Kalifornij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 99<br><big>'''{{-|Es}}'''</big><br><small>[[Ajnštajnij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 100<br><big>'''{{-|Fm}}'''</big><br><small>[[Fermij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 101<br><big>'''{{-|Md}}'''</big><br><small>[[Mendelevij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 102<br><big>'''{{-|No}}'''</big><br><small>[[Nobelij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 103<br><big>'''{{-|Lr}}'''</big><br><small>[[Lorensij]]</small> |} Nekoje elementy imajut alternativnu nazvu v medžuslovjanskom: * <sup>1</sup> (14) '''Silicij''' (J.sl.) * <sup>2</sup> (50) '''Olovo''' (V.sl.), '''kositer''' (slovenski, hrvatski; iz grečkogo), '''kalaj''' (srbski, makedonski, bulgarski; iz turečskogo) * <sup>3</sup> (80) '''Živo srěbro''' (J.sl.) * <sup>4</sup> (82) '''Olovo''' (Z.sl., J.sl.) * <sup>5</sup> (83) '''Bizmut''' * <sup>6</sup> (104) '''Rezerfordij''' (V.sl.), '''Rutherfordij''' (Z.sl.) {| class="wikitable" |+ Legenda |- | style="background-color: #ff6666;" | '''Alkalne metaly''' | style="background-color: #ffdead;" | '''Alkalozemne metaly''' | style="background-color: #ffbfff;" | '''Lantanidy''' | style="background-color: #ff99cc;" | '''Aktinidy''' | style="background-color: #ffc0c0;" | '''Prehodne metaly''' |- | style="background-color: #cccccc;" | '''Slabe metaly''' | style="background-color: #cccc99;" | '''Metaloidy''' ili '''Polmetaly''' | style="background-color: #a0ffa0;" | '''Nemetaly''' | style="background-color: #ffff99;" | '''Halogeny''' | style="background-color: #c0ffff;" | '''Blagorodne/inertne gazy''' |} [[Kategorija:Hemija]] 9mxoq108crqza48vz6d5egv960u0ij3 48923 48922 2026-10-20T07:42:01Z Ilja isv 10 48923 wikitext text/x-wiki '''Periodična sistema hemičnyh elementov''' ('''tabela Mendelejeva''') – sostavjenje vsih [[Hemičny element|hemičnyh elementov]] v formě tabely suglasno jihnjemu rastečemu atomnomu čislu. Tuta tabela pokazuje zavisnost različnyh svojstv elementov od atomnogo jedra i jest osnovana na pravilu periodičnosti, ktoro razrabotal v 1869-om godu rosijsky hemik [[Dmitri Mendelejev|Dmitri Ivanovič Mendelejev]] (1834–1907). Koristajemost periodičnoj sistemy jest v tom, že prědstavjaje v prostoj formě zavisnost harakteristik elementov od sučih v njih [[proton]]ov i [[elektron]]ov. Oficialna, sučasna versija periodičnoj sistemy jest ciklično publikovana [[Medžunarodny sojuz za čistoj i priložnoj hemije|Medžunarodnym sojuzom za čistu i priložnu hemiju]] (IUPAC). Poslědnja versija iz 1. junija 2012 goda sodrživaje vse elementy s atomnymi čislami 1-112, 114 i 116. Znajeme sut dokazy, že jestvuje 118 elementov, ale tvorjenje někojih elementov (113, 115, 117 i 118) ne jest ješče potvrdženo, za to oni ne sut oficialno uznavane od IUPAC i imajut dočasnu nazvu bazovanu na jihnjem atomnom čislu, napr. ''ununtrij'' "jedin-jedin-tri". Vsaki element v tabelu jest prědstavjeny s svojim atomskym čislom i hemičnym simbolom. == Tabela == {| class="wikitable" style="width: 100%;" |+ Periodična sistema elementov |- ! Grupa ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! Period | colspan="19" | <br> |- style="text-align: center;" ! 1 | style="background-color: #a0ffa0;" | 1<br><big>'''{{-|H}}'''</big><br><small>[[Vodorod]]</small> | colspan="16" | &nbsp; | style="background-color: #c0ffff;" | 2<br><big>'''{{-|He}}'''</big><br><small>[[Helij]]</small> |- style="text-align: center;" ! 2 | style="background-color: #ff6666;" | 3<br><big>'''{{-|Li}}'''</big><br><small>[[Litij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 4<br><big>'''{{-|Be}}'''</big><br><small>[[Berilij]]</small> | colspan="10" | &nbsp; | style="background-color: #cccc99;" | 5<br><big>'''{{-|B}}'''</big><br><small>[[Bor]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 6<br><big>'''{{-|C}}'''</big><br><small>[[Vuglerod]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 7<br><big>'''{{-|N}}'''</big><br><small>[[Azot]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 8<br><big>'''{{-|O}}'''</big><br><small>[[Kyslorod]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 9<br><big>'''{{-|F}}'''</big><br><small>[[Fluor]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 10<br><big>'''{{-|Ne}}'''</big><br><small>[[Neon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 3 | style="background-color: #ff6666;" | 11<br><big>'''{{-|Na}}'''</big><br><small>[[Natrij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 12<br><big>'''{{-|Mg}}'''</big><br><small>[[Magnezij]]</small> | colspan="10" | &nbsp; | style="background-color: #cccccc;" | 13<br><big>'''{{-|Al}}'''</big><br><small>[[Aluminij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 14<br><big>'''{{-|Si}}'''</big><br><small>[[Kremnij]]<sup>1</sup></small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 15<br><big>'''{{-|P}}'''</big><br><small>[[Fosfor]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 16<br><big>'''{{-|S}}'''</big><br><small>[[Sěra]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 17<br><big>'''{{-|Cl}}'''</big><br><small>[[Hlor]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 18<br><big>'''{{-|Ar}}'''</big><br><small>[[Argon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 4 | style="background-color: #ff6666;" | 19<br><big>'''{{-|K}}'''</big><br><small>[[Kalij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 20<br><big>'''{{-|Ca}}'''</big><br><small>[[Kalcij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 21<br><big>'''{{-|Sc}}'''</big><br><small>[[Skandij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 22<br><big>'''{{-|Ti}}'''</big><br><small>[[Titan]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 23<br><big>'''{{-|V}}'''</big><br><small>[[Vanadij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 24<br><big>'''{{-|Cr}}'''</big><br><small>[[Hrom]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 25<br><big>'''{{-|Mn}}'''</big><br><small>[[Mangan]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 26<br><big>'''{{-|Fe}}'''</big><br><small>[[Želězo]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 27<br><big>'''{{-|Co}}'''</big><br><small>[[Kobalt]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 28<br><big>'''{{-|Ni}}'''</big><br><small>[[Nikelj]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 29<br><big>'''{{-|Cu}}'''</big><br><small>[[Měd]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 30<br><big>'''{{-|Zn}}'''</big><br><small>[[Cink]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 31<br><big>'''{{-|Ga}}'''</big><br><small>[[Galij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 32<br><big>'''{{-|Ge}}'''</big><br><small>[[Germanij]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 33<br><big>'''{{-|As}}'''</big><br><small>[[Arsen]]</small> | style="background-color: #a0ffa0;" | 34<br><big>'''{{-|Se}}'''</big><br><small>[[Selen]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 35<br><big>'''{{-|Br}}'''</big><br><small>[[Brom]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 36<br><big>'''{{-|Kr}}'''</big><br><small>[[Krypton]]</small> |- style="text-align: center;" ! 5 | style="background-color: #ff6666;" | 37<br><big>'''{{-|Rb}}'''</big><br><small>[[Rubidij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 38<br><big>'''{{-|Sr}}'''</big><br><small>[[Stroncij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 39<br><big>'''{{-|Y}}'''</big><br><small>[[Itrij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 40<br><big>'''{{-|Zr}}'''</big><br><small>[[Cirkonij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 41<br><big>'''{{-|Nb}}'''</big><br><small>[[Niobij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 42<br><big>'''{{-|Mo}}'''</big><br><small>[[Molibden]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 43<br><big>'''{{-|Tc}}'''</big><br><small>[[Tehnecij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 44<br><big>'''{{-|Ru}}'''</big><br><small>[[Rutenij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 45<br><big>'''{{-|Rh}}'''</big><br><small>[[Rodij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 46<br><big>'''{{-|Pd}}'''</big><br><small>[[Paladij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 47<br><big>'''{{-|Ag}}'''</big><br><small>[[Srěbro]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 48<br><big>'''{{-|Cd}}'''</big><br><small>[[Kadmij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 49<br><big>'''{{-|In}}'''</big><br><small>[[Indij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 50<br><big>'''{{-|Sn}}'''</big><br><small>[[Cin]]<sup>2</sup></small> | style="background-color: #cccc99;" | 51<br><big>'''{{-|Sb}}'''</big><br><small>[[Antimon]]</small> | style="background-color: #cccc99;" | 52<br><big>'''{{-|Te}}'''</big><br><small>[[Telur]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 53<br><big>'''{{-|I}}'''</big><br><small>[[Jod]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 54<br><big>'''{{-|Xe}}'''</big><br><small>[[Ksenon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 6 | style="background-color: #ff6666;" | 55<br><big>'''{{-|Cs}}'''</big><br><small>[[Cezij]]</small> | style="background-color: #ffdead;" | 56<br><big>'''{{-|Ba}}'''</big><br><small>[[Barij]]</small> | style="vertical-align: top; background-color: rgb(255, 191, 255);" | * | style="background-color: #ffc0c0;" | 72<br><big>'''{{-|Hf}}'''</big><br><small>[[Hafnij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 73<br><big>'''{{-|Ta}}'''</big><br><small>[[Tantal]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 74<br><big>'''{{-|W}}'''</big><br><small>[[Volfram]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 75<br><big>'''{{-|Re}}'''</big><br><small>[[Renij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 76<br><big>'''{{-|Os}}'''</big><br><small>[[Osmij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 77<br><big>'''{{-|Ir}}'''</big><br><small>[[Iridij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 78<br><big>'''{{-|Pt}}'''</big><br><small>[[Platina]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 79<br><big>'''{{-|Au}}'''</big><br><small>[[Zlato]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 80<br><big>'''{{-|Hg}}'''</big><br><small>[[Rtut]]<sup>3</sup></small> | style="background-color: #cccccc;" | 81<br><big>'''{{-|Tl}}'''</big><br><small>[[Talij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 82<br><big>'''{{-|Pb}}'''</big><br><small>[[Svinec]]<sup>4</sup></small> | style="background-color: #cccccc;" | 83<br><big>'''{{-|Bi}}'''</big><br><small>[[Bismut]]<sup>5</sup></small> | style="background-color: #cccc99;" | 84<br><big>'''{{-|Po}}'''</big><br><small>[[Polonij]]</small> | style="background-color: #ffff99;" | 85<br><big>'''{{-|At}}'''</big><br><small>[[Astat]]</small> | style="background-color: #c0ffff;" | 86<br><big>'''{{-|Rn}}'''</big><br><small>[[Radon]]</small> |- style="text-align: center;" ! 7 | style="background-color: #ff6666;" | 87<br>&nbsp;<big>'''{{-|Fr}}'''</big><br><small>[[Francij]]</small>&nbsp; | style="background-color: #ffdead;" | 88<br><big>'''{{-|Ra}}'''</big><br><small>[[Radij]]</small> | style="vertical-align: top; background-color: rgb(255, 153, 204);" | ** | style="background-color: #ffc0c0;" | 104<br><big>'''{{-|Rf}}'''</big><br><small>[[Raderfordij]]<sup>6</sup></small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 105<br><big>'''{{-|Db}}'''</big><br><small>[[Dubnij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 106<br><big>'''{{-|Sb}}'''</big><br><small>[[Siborgij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 107<br><big>'''{{-|Bh}}'''</big><br><small>[[Borij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 108<br><big>'''{{-|Hs}}'''</big><br><small>[[Hasij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 109<br><big>'''{{-|Mt}}'''</big><br><small>[[Mejtnerij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 110<br><big>'''{{-|Ds}}'''</big><br><small>[[Darmštadtij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 111<br><big>'''{{-|Rg}}'''</big><br><small>[[Rentgenij]]</small> | style="background-color: #ffc0c0;" | 112<br><big>'''{{-|Cn}}'''</big><br><small>[[Kopernicij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 113<br><big>'''{{-|Nh}}'''</big><br><small>[[Nihonij]]</small> | style="background-color: #cccccc;" | 114<br><big>'''{{-|Fl}}'''</big><br><small>[[Flerovij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 115<br><big>'''{{-|Mc}}'''</big><br><small>[[Moskovij]]</small> | style="background-color: #eceaec;" | 116<br><big>'''{{-|Lv}}'''</big><br><small>[[Livermorij]]</small> | style="background-color: #fcfecc;" | 117<br><big>'''{{-|Ts}}'''</big><br><small>[[Tenesij]]</small> | style="background-color: #ecfefc;" | 118<br><big>'''{{-|Og}}'''</big><br><small>[[Oganeson]]</small> |- style="text-align: center;" | colspan="21" | |- style="text-align: center;" ! colspan="4" align="right" | * '''Lantanidy''' | style="background-color: #ffbfff;" | 57<br><big>'''{{-|La}}'''</big><br><small>[[Lantan]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 58<br><big>'''{{-|Ce}}'''</big><br><small>[[Cerij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 59<br><big>'''{{-|Pr}}'''</big><br><small>[[Prazeodim]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 60<br><big>'''{{-|Nd}}'''</big><br><small>[[Neodim]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 61<br><big>'''{{-|Pm}}'''</big><br><small>[[Prometij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 62<br><big>'''{{-|Sm}}'''</big><br><small>[[Samarij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 63<br><big>'''{{-|Eu}}'''</big><br><small>[[Evropij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 64<br><big>'''{{-|Gd}}'''</big><br><small>[[Gadolinij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 65<br><big>'''{{-|Tb}}'''</big><br><small>[[Terbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 66<br><big>'''{{-|Dy}}'''</big><br><small>[[Disprozij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 67<br><big>'''{{-|Ho}}'''</big><br><small>[[Holmij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 68<br><big>'''{{-|Er}}'''</big><br><small>[[Erbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 69<br><big>'''{{-|Tm}}'''</big><br><small>[[Tulij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 70<br><big>'''{{-|Yb}}'''</big><br><small>[[Iterbij]]</small> | style="background-color: #ffbfff;" | 71<br><big>'''{{-|Lu}}'''</big><br><small>[[Lutecij]]</small> |- style="text-align: center;" ! colspan="4" align="right" | ** '''Aktinidy''' | style="background-color: #ff99cc;" | 89<br><big>'''{{-|Ac}}'''</big><br><small>[[Aktinij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 90<br><big>'''{{-|Th}}'''</big><br><small>[[Torij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 91<br><big>'''{{-|Pa}}'''</big><br><small>[[Protaktinij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 92<br><big>'''{{-|U}}'''</big><br><small>[[Uran]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 93<br><big>'''{{-|Np}}'''</big><br><small>[[Neptunij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 94<br><big>'''{{-|Pu}}'''</big><br><small>[[Plutonij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 95<br><big>'''{{-|Am}}'''</big><br><small>[[Americij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 96<br><big>'''{{-|Cm}}'''</big><br><small>[[Kjurij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 97<br><big>'''{{-|Bk}}'''</big><br><small>[[Berklij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 98<br><big>'''{{-|Cf}}'''</big><br><small>[[Kalifornij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 99<br><big>'''{{-|Es}}'''</big><br><small>[[Ajnštajnij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 100<br><big>'''{{-|Fm}}'''</big><br><small>[[Fermij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 101<br><big>'''{{-|Md}}'''</big><br><small>[[Mendelevij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 102<br><big>'''{{-|No}}'''</big><br><small>[[Nobelij]]</small> | style="background-color: #ff99cc;" | 103<br><big>'''{{-|Lr}}'''</big><br><small>[[Lorensij]]</small> |} Nekoje elementy imajut alternativnu nazvu v medžuslovjanskom: * <sup>1</sup> (14) '''Silicij''' (J.sl.) * <sup>2</sup> (50) '''Olovo''' (V.sl.), '''kositer''' (slovenski, hrvatski; iz grečkogo), '''kalaj''' (srbski, makedonski, bulgarski; iz turečskogo) * <sup>3</sup> (80) '''Živo srěbro''' (J.sl.) * <sup>4</sup> (82) '''Olovo''' (Z.sl., J.sl.) * <sup>5</sup> (83) '''Bizmut''' * <sup>6</sup> (104) '''Rezerfordij''' (V.sl.), '''Rutherfordij''' (Z.sl.) {| class="wikitable" |+ Legenda |- | style="background-color: #ff6666;" | '''Alkalne metaly''' | style="background-color: #ffdead;" | '''Alkalozemne metaly''' | style="background-color: #ffbfff;" | '''Lantanidy''' | style="background-color: #ff99cc;" | '''Aktinidy''' | style="background-color: #ffc0c0;" | '''Prehodne metaly''' |- | style="background-color: #cccccc;" | '''Slabe metaly''' | style="background-color: #cccc99;" | '''Metaloidy''' ili '''Polmetaly''' | style="background-color: #a0ffa0;" | '''Nemetaly''' | style="background-color: #ffff99;" | '''Halogeny''' | style="background-color: #c0ffff;" | '''Blagorodne/inertne gazy''' |} [[Kategorija:Hemija]] sfn01yy62y6rxfult7t8eifh4y9wxvb Planovy jezyk 0 1522 48895 43690 2026-10-19T12:24:24Z SzymonV 104 48895 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Occidental derivation.png|thumb|Slovotvor v planovom jezyku [[okcidental]].]] V 1850–1920. lětah v [[Evropa|Evropě]] aktivovali stvorjenje [[Planovy jezyk|planovyh jezykov]], cěljem ktoryh bylo dati govoriteljam raznyh jezykov sporazuměvati se drug medžu drugom; v tamte lěta v srědnjem publikovali 3 jezyka v god, a v 1886–1916 lěta v sumě javili se 150 medžunarodnyh jezykov.<ref name="Goodall">{{Cite journal |last=Goodall |first=Grant |date=2023-01-17 |title=Constructed Languages |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-linguistics-030421-064707 |journal=Annual Review of Linguistics |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=419–437 |doi=10.1146/annurev-linguistics-030421-064707 |issn=2333-9683 }}</ref> Povodom tomu stalo javjenje železnice, poštnoj i telegrafnoj svezi, čto dalo drastično uveličenje transportnoj i informacijnoj sveznosti Evropy, a slědno i možlivostij dlja sporazuměvanja.<ref name="Goodall" /> Prvym istinno popularnym medžunarodnym jezykom stal [[volapük]], ktory v 1879–1880 godah stvoril duhovnik [[Johan Martin Sljajer]].<ref name="Goodall" /> Volapük imaje bogaty paradigm sklanjanja imennikov (sufiksy dlja 4 [[padež]]ev i 2 gramatičnyh čisel), konjugacije glagolov (prědrastky dlja izražanja vidočasnyh značenij i diateza), a takože sufiksy dlja osoby, čisla i naklonjenja.<ref name="Goodall" /> V 1887 godu [[Ludwik Zamenhof|Ludovik Zamenhof]] opublikoval opis najvyše popularnogo umětnogo jezyka — [[Esperanto|esperanta]]. On imaje shodnost s volapükom, ale sodržaje menje slovotvornoj [[Morfologija|morfologije]], a v slovosboru imaje vyše silny vliv [[Latinsky jezyk|latinskogo]] i jego [[Romanske jezyky|modernyh potomkov]].<ref name="Goodall" /> V 1907 godu na osnově esperanta byl opublikovany [[ido]], ktory bez malogo izbavil se od slovotvora, a v 1928 godu [[novial]], ktory imal prěhod k analitizmu i v glagolnoj morfologiji.<ref name="Goodall" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Esperanto | {{Lang|eo|La}} | {{Lang|eo|virino}} | {{Lang|eo|hav-as}} | {{Lang|eo|ruĝa-j-n}} | {{Lang|eo|pomo-j-n}} |- ! ''glosy'' | ''člen'' | žena | imati-{{-|PRES}} | črveny-{{-|PL-ACC}} | jabloko-{{-|PL-ACC}} |- ! Ido | {{Lang|io|La}} | {{Lang|io|muliero}} | {{Lang|io|hav-as}} | {{Lang|io|reda}} | {{Lang|io|pom-i}} |- ! ''glosy'' | ''člen'' | žena | imati-{{-|PRES}} | črveny | jabloko-{{-|PL}} |- ! ''prěvod'' |colspan="6" | "Žena imaje črvene jabloky" |} == Iztočniky == <small><references /></small> {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Jezykoznavstvo]] [[Kategorija:Umětne jezyky]] [[Kategorija:Planove jezyky| ]] dszx889ww560hbdrk5y2siz7jh3vi1n Umětne jezyky 0 1879 48894 35718 2026-10-19T12:24:03Z SzymonV 104 48894 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Conlangflag.svg|thumb|Horugva umětnyh jezykov, ktoru stvorili podpisniki razsylky {{-|CONLANG}}: [[Babilonska věža]] na fonu vozhoda solnca.<ref name="Morgan">{{Cite web |date=2006-11-20 |title=Conlanging |url=https://outerhoard.wordpress.com/2006/11/20/conlanging-and-phonetics/ |access-date=2023-04-02 |website=The Outer Hoard |author=Adrian Morgan |archivedate=2016-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306233656/https://outerhoard.wordpress.com/2006/11/20/conlanging-and-phonetics |url-status=live |language=en}}</ref>]] [[Fajl:La fina venk'.ogv|thumb|Videoklip pěsnje na [[Esperanto|esperantu]]]] '''Umětny jezyk''' ili takože '''skonstruovany jezyk''' jest [[jezyk]], ktory byl stvorjenym dlja realizacije poněkojego cělja: ilustracije filozofskoj koncepcije, provodženja eksperimentov, medžunarodnogo sporazuměvanja ([[Planovy jezyk|planove jezyky]]), dlja koristanja v tvorbě ili v ramkah hobi.<ref name="Goodall">{{Cite journal |last=Goodall |first=Grant |date=2023-01-17 |title=Constructed Languages |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-linguistics-030421-064707 |journal=Annual Review of Linguistics |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=419–437 |doi=10.1146/annurev-linguistics-030421-064707 |issn=2333-9683 }}</ref> Umětne jezyky različajut se s prirodnymi, ktore voznikajut v občině, ktora ne stavi cělja stvoriti jezyk. Umětnyh jezykov sut vyše tyseča, i ljudi neprěstanno stvarjajut nove jezyky.<ref name="NKJ201710">{{Cite journal |author=Дмитрий Казаков |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/32254/ |title=Искусственная естественность |periodical=Наука и жизнь |year=2017 |number=10 |pages=100—107 |archive-url =https://web.archive.org/web/20171013172311/https://www.nkj.ru/archive/articles/32254/ |archive-date=2017-10-13 |url-status=live |language=ru }}</ref> Na njih izdajut časopisy, publikujut [[kniževnost]], stvarjajut [[Muzika|muziku]]. == Izznačenje i klasifikacija == [[Fajl:WIKITONGUES- Koishi speaking Toki Pona.webm|thumb|Koristnik [[Toki-pona|toki-pony]], umětnogo jezyka {{Lang|la|a posteriori}}.]] Najdti izznačenje za pojetje "umětne jezyky" može byti trudno.<ref name="Libert" /> To sut jezyky, ktore vniknuli ne sami (kako prirodne), ne od komunikacijnoj nudžy (kako [[pidžin]]y i [[kreolske jezyky]]), ale ktore sut potrěbne dlja obyčajnogo sporazumevanja ljudij (odlično od jezykov programovanja i inyh naučno-tehničnyh sistem). Jednočasno one ne sut oddělna grupa, a sut jedin iz polusov spektra: prirodne jezyky mogut imati standardizaciju i ine vidy jezyčnogo planovanja i byti izměnjenymi tako, že one stanut blizkymi k umětnym.<ref name="Nicholas">{{Cite book|title=International Encyclopedia of Linguistics|chapter=Artificial Languages|last=Nicholas|first=Nick|date=2003|publisher=Oxford University Press|editor=William J. Frawley|isbn=0-19-513977-1|edition=2|location=Oxford|oclc=51478240}}</ref> Umětne jezyky obyčajno dělet po 2 měrilam: metodikě i povodu stvorjenja. Uděljajut apriorne ({{Lang|la|a priori}}, stvorjene od nula) i aposteriorne ({{Lang|la|a posteriori}}, osnovane na inyh) umětne jezyky, a takože medžunarodne pomočne jezyky dlja sporazuměvanja, hudožne jezyky iz hudožnyh vsesvětov i konstruovane jezyky, ktore stvarjajut dlja naučnyh ili filozofskyh cěljev.<ref name="Nicholas" /><ref name="Schreyer" /> V različji od pidžinov, umětne jezyky stvarjajut umyslno, i obyčajno jednym člověkom, kolektivno jezykotvorstvo byvaje značno rěže.<ref name="Nicholas" /> Takože umětne jezyky možlivo razděliti po měrě zavisnosti od prirodnyh: naturalistične rvut se imitovati prirodne jezyky, a shematične rvut se k maksimalnoj strojnosti svojih paradigmov k minimalnomu čislu izključenij iz pravil.<ref name="Nicholas" /> V něktoryh sljučajah umětny jezyk faktično jest kontrolovany registr prirodnogo jezyka, taky kako [[bazovy anglijsky jezyk]], hot odnesenje takyh narěčij do jezykov jest sporno.<ref name="Nicholas" /><ref name="Libert" /> Takože jestvujut umětne jezyky, ktore sut osnovane na inyh umětnyh jezykah, obyčajno od razkola v občině jezyka. Tako od esperanta odščepili [[ido]], ekseljsioro, esperanto-sen-fleksio, moderny esperanto, a už od ida — ido-avancit, v [[volapük]]u že takymi jezykami byli balta, veltparl i [[idiom neutral]].<ref name="Libert" /> Standard ISO 639-2 imaje kod <code>art</code> dlja označenja umětnyh jezykov. Jednako poněktore umětne jezyky imajut svoje kody ISO 639: napriklad, <code>eo</code> i <code>epo</code> dlja [[Esperanto|esperanta]], <code>jbo</code> dlja [[ložban]]a, <code>ia</code> i <code>ina</code> dlja [[Interlingva|interlingvy]], <code>tlh</code> dlja [[Klingonsky jezyk|klingonskogo]] i <code>io</code> i <code>ido</code> dlja [[Ido|ida]]. V 2024 g. i [[Medžuslovjansky jezyk|medžuslovjansky]] dobyl kod: <code>isv</code>.<ref>{{Cite web|url=https://iso639-3.sil.org/request/2021-001|title=Change Request Documentation: 2021-001|publisher=sil.org}}</ref> == Stvorjenje == Mnoge umětne jezyky ne imajut kompletnosti prirodnyh: one mogut imati silno obmedženy slovnik, imati oproščenu gramatiku ili cělkom ne imati fonetiky (osoblivo, mnoge umětne jezyky 17. i 18. stolětij byli [[Pazigrafija|pazigrafnymi]] ili čisto pisemnymi jezykami). V takom padu jih nazyvajut "miniaturnymi umětnymi jezykami".<ref name="Schreyer">{{Cite journal |last=Schreyer |first=Christine |date=2021-10-21 |title=Constructed Languages |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anthro-101819-110152 |journal=Annual Review of Anthropology |language=en |volume=50 |issue=1 |pages=327–344 |doi=10.1146/annurev-anthro-101819-110152 |issn=0084-6570}}</ref><ref name="Libert">{{Cite book |title=Oxford Research Encyclopedia of Linguistics |chapter=Artificial Languages |chapterurl=http://linguistics.oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore-9780199384655-e-11 |date=2018 |last=Libert |first=Alan Reed |editor=Mark Aronoff |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938465-5 |location=Oxford |oclc=964555101 |language=en}}</ref> Poněktori jezykotvoritelji na početku stvarjajut pismo, a potom na jego osnově dělajut gramatiku (u prirodnyh jezykov pismo vsegdy jest drugoredno), drugi stvarjajut pravopis poslě gramatiky, a tretji dělajut oba děla jednočasno.<ref name="Schreyer" /> Kromě pisma k jezyku mogut dělati takože različne [[font]]y i koristati jih v ilustracijah.<ref name="Schreyer" /> Medžutym pismo može ne imati nikakogo odnošenja k jezyku i byti izključiteljno dlja estetičnogo efekta, kako napriklad klingonsko pismo ili pismo inoplanetjanov iz filma 2016 goda "Prihod" ({{Jezyky|en|Arrival}}).<ref name="Schreyer" /> <gallery heights="140px"> Ithkuil pull uiqisx.png|Tekst na jezyku [[ifkuilj]] stvorjenym dlja njego pismom </gallery> == Historija == Do 17. stolětja umětne jezyky stvarjali krajno rědko, a jim obyčajno pripisyvali nadprirodne svojstva. V 17. stolětju ljudi počeli stvarjati filozofske umětne jezyky. V drugom polu 19. stolětja ljudi izdělali několiko medžunarodnyh jezykov. V početku 20. stolětja stali dělati jezyky, ktore byli izmysljene kako čest umětnyh tvorb. Pozdněje iz tutogo vida umětnyh jezykov počelo se stvorjenje jezykov dlja prijemnosti. Najvyše nedavny vid umětnyh jezykov — jezyky dlja provodženja psiholingvističnyh eksperimentov. === Rane jezyky === [[Fajl:Voynich Manuscript (106).jpg|thumb|[[Rukopis Vojniča]] može byti zapisom umětnogo jezyka.]] Jednožnačno ustaviti, kogda ljudi stvorili prvy umětny jezyk, ne jest možlivo. Verojetno, jezyky stvarjajut toliko že, koliko one jestvujut.<ref name="Schreyer" /> Najranše znane umětne jezyky myslili "nadprirodnymi", [[Misticizm|mističnymi]], abo nadohnutymi bogami. Jezyk [[lingva Ignota]], ktory stvorila v 12. stolětju monahynja Hiljdegarda Bingenska dlja sporazuměvanja s Bogom, stal prvym polno shranenym umětnym jezykom.<ref name="Libert" /><ref name="Schreyer" /> Stvoritelji [[Enohiansky jezyk|enohianskogo jezyka]], okultisti Džon Di i Edvard Keli, takože usilovali s jego pomočju dostavati poslanja od angelov. Prikladom iz [[Osmanska imperija|osmanskoj]] kultury služi jezyk [[balejbelen]], ktory stvorili v 16. stolětju.<ref name="Libert" /><ref>{{Cite book |last=Higley|first=Sarah Lynn |title=Hildegard of Bingen's unknown language : an edition, translation, and discussion|date=2007|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-7673-4|edition=1|location=New York|oclc=122309357}}</ref> Muzikalne jezyky ery [[Vozrodženje|Vozrodženja]] byli svezane s mistikoju, čarami i [[Alhimija|alhimijeju]], i inogdy takože jih zvali "jezykom ptic". === Universalne jezyky === Filozofske jezyky takože narěkajut [[Universalny jezyk|universalnymi]], ibo jih cěljem jest ulěpšenje komunikacije, stvorjenje logičnoj universalnoj sistemy dlja sporazuměvanja, ktora takože by imala minimalnu črězměrnost.<ref name="Goodall" /> Avtori filozofskyh jezykov opirali se na ideje [[Vozrodženje|Vozrodženja]] o racionalizmu i poznanju kako vyšnoj ambicije člověka. Takože avtori filozofskyh jezykov često myslili, že "najlěpši" jezyk bude ulěpšiti i mysljenje ([[hipoteza Sepira-Vorfa]]). Časom razcvěta filozofskyh jezykov bylo 17. stolětje, ale nijedin iz njih ne dostal popularnosti.<ref name="Libert" /> Najvyše znany jezyk takogo tipa stvoril [[Džon Vilkins]]. On postaral se stvoriti jezyk na osnově hierarhičnoj semantičnoj klasifikacije i opisal svoje myslji v traktatu "{{Lang|en|An Essay Towards a Real Character, and a Philosophical Language}}" ("Essej do pravdivoj simboliky, i filozofsky jezyk"). Jezyk Vilkinsa koristaje semantičnu klasifikaciju dlja stvorjenja slovosbora, napriklad, slova "[[pes]]" i "[[volk]]" sut [[Etimologija|etimologično]] rodstvene v jego jezyku, že směsta pokazyvaje svez medžu terminami, ktore one opisyvajut.<ref name="Goodall" /> Ine znane filozofske jezyky toj ery stvarjali Frensis Lodvik ({{Jezyky|en|Francis Lodwick}}), Tomas Erkart ({{Jezyky|en|Thomas Ulquhart}}), Džordž Dalgarno ({{Jezyky|en|George Dalgarno}}). <gallery heights="180px"> File:Wilkins organic alphabet.jpg|Organičny alfabet jezyka Vilkinsa. File:Lodowick alphabet.png|"Universalny alfabet" Lodvika. </gallery> === Planove jezyky === [[Fajl:Occidental derivation.png|thumb|Slovotvor v planovom jezyku [[okcidental]].]] [[Fajl:Petra, Hauptstadt der Nabatäer (CC BY-SA 4.0) redub EO.webm|thumb|Film o gradě [[Petra|Petrě]] na esperantu.]] V 1850–1920. lětah v Evropě aktivovali stvorjenje [[Planovy jezyk|planovyh jezykov]], cěljem ktoryh bylo dati govoriteljam raznyh jezykov sporazuměvati se drug medžu drugom; v tamte lěta v srědnjem publikovali 3 jezyka v god, a v 1886–1916 lěta v sumě javili se 150 medžunarodnyh jezykov.<ref name="Goodall" /> Povodom tomu stalo javjenje železnice, poštnoj i telegrafnoj svezi, čto dalo drastično uveličenje transportnoj i informacijnoj sveznosti Evropy, a slědno i možlivostij dlja sporazuměvanja.<ref name="Goodall" /> Jezyk [[soljresolj]], ktory stvorili v 1866 godu i v ktorom dlja sporazuměvanja koristali [[Nota (muzika)|muzikalne noty]], dostal něktoru popularnost v poslědnjej tretině 19. stolětja.<ref name="Nicholas" /> Prvym istinno popularnym medžunarodnym jezykom stal [[volapük]], ktory v 1879–1880 godah stvoril duhovnik [[Johan Martin Sljajer]].<ref name="Goodall" /> Volapük imaje bogaty paradigm sklanjanja imennikov (sufiksy dlja 4 [[padež]]ev i 2 gramatičnyh čisel), konjugacije glagolov (prědrastky dlja izražanja vidočasnyh značenij i diateza), a takože sufiksy dlja osoby, čisla i naklonjenja.<ref name="Goodall" /> V 1887 godu [[Ludwik Zamenhof|Ludovik Zamenhof]] opublikoval opis najvyše popularnogo umětnogo jezyka — [[Esperanto|esperanta]]. On imaje shodnost s volapükom, ale sodržaje menje slovotvornoj morfologije, a v slovosboru imaje vyše silny vliv [[Latinsky jezyk|latinskogo]] i jego [[Romanske jezyky|modernyh potomkov]].<ref name="Goodall" /> V 1907 godu na osnově esperanta byl opublikovany [[ido]], ktory bez malogo izbavil se od slovotvora, a v 1928 godu [[novial]], ktory imal prěhod k analitizmu i v glagolnoj morfologiji.<ref name="Goodall" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Esperanto | {{Lang|eo|La}} | {{Lang|eo|virino}} | {{Lang|eo|hav-as}} | {{Lang|eo|ruĝa-j-n}} | {{Lang|eo|pomo-j-n}} |- ! ''glosy'' | ''člen'' | žena | imati-{{-|PRES}} | črveny-{{-|PL-ACC}} | jabloko-{{-|PL-ACC}} |- ! Ido | {{Lang|io|La}} | {{Lang|io|muliero}} | {{Lang|io|hav-as}} | {{Lang|io|reda}} | {{Lang|io|pom-i}} |- ! ''glosy'' | ''člen'' | žena | imati-{{-|PRES}} | črveny | jabloko-{{-|PL}} |- ! ''prěvod'' |colspan="6" | "Žena imaje črvene jabloky" |} == Umětne jezyky i jezyčno planovanje == Vozrodžene jezyky često imajut mnogo občego s umětnymi. Napriklad, [[novohebrejsky jezyk]] byl osnovany na [[Starohebrejsky jezyk|starohebrejskom]], a ne byl stvoreny od nuly, ale on imal značne izměny. Vslěd togo poněktore jezykoznavci, vključajuči Gilada Cukermana, govoret, že novohebrejsky jest osnovany ne jedino na starohebrejskom, ale takože na [[jidiš]]u i inyh jezykah, na ktoryh govoret poslědovatelji dviženja za vozrodženje hebrejskogo.<ref name="Schreyer" /><ref>{{Cite web|url=http://www.zuckermann.org/pdf/Hybridity_versus_Revivability.pdf|title=Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns|date=2009|last=Zuckermann|first=Gilad|language=en|pages=40–67}}</ref> Analogične mněnja izrěkali o stvorjenju novogo slovosbora i dlja inyh vozrodženyh jezykov, osoblivo [[Kornsky jezyk|kornskogo]] i [[Maori (jezyk)|jezyka maori]].<ref name="Nicholas" /><ref name="Schreyer" /> Umětne jezyky, ktore dostali značno razprostranjenje, počinajut razvoj shodno prirodnym, hot i ne imajut kreolizaciju, kako pidžiny.<ref name="Nicholas" /> [[Esperanto]] kako moderny razgovorny jezyk značno odličaje se od prvonačelnogo esperanta, ktory byl opublikovany v 1887 godu, tomu moderne publikacije gramatiky {{Lang|eo|Fundamenta Krestomatio}} 1903 goda potrěbujut mnogo pripisok na sintaksične i slovosborne razliky medžu ranym i modernym esperantom. Esperanto sravnjajut s umětnym medžunarodnym [[Gestovy jezyk|gestovym]] jezykom [[džestuno]] i prirodnym nikaraguanskym gestovym jezykom, ktory jestvuje od 1970. lět.<ref name="Schreyer" /> Ina oblast, kde umětne jezyky možno sravniti s vozrodženymi, jest nedostatok danyh [[Pragmatika|pragmatiky]] pri dokumentacije jestvujučih i izrabotovanju novyh jezykov.<ref name="Schreyer" /> Mnoge stvoritelji propuščajut neslovesnu informaciju: gesty, mimiku i t. d.; tute že aspekty sporazuměvanja obyčajno ne jest čest gramatik umirajučih jezykov.<ref name="Schreyer" /> == Avtorsko pravo == Imati občinu koristnikov jezyka jest važno dlja pravnogo stanja umětnogo jezyka. V 2016 godu {{Lang|en|Paramount Pictures}} i {{Lang|en|CBS Studios}} hotěli suditi stvoriteljej fanatskogo filma {{Lang|en|Anaxar}}, ktory proizhodi vo vsesvětu {{Lang|en|Star Trek}}, za narušenje [[Avtorsko pravo|avtorskyh prav]] na [[klingonsky jezyk]].<ref name="Schreyer" /> Avtory filma s pomočju {{Lang|en|Language Creation Society}} smogli dokazati, že jezyk koristujut v občině, a tomu jego ne može obranjati avtorsko pravo.<ref name="Schreyer" /> == Iztočniky == <small><references /></small> == Vněšnje linky == * {{Cite web |url=https://listserv.brown.edu/archives/conlang.html |title=The Conlang Mailing List |accessdate=2023-03-28 |language=en}} {{Prěvod|ru|Искусственный язык|revizija=129580417}} {{Umětne jezyky}} [[Kategorija:Jezykoznavstvo]] [[Kategorija:Umětne jezyky| ]] 43jpgjvbyknp9i4eoqf6mncny15cvcf Voltaire 0 1979 48896 48615 2026-10-19T12:34:00Z SzymonV 104 48896 wikitext text/x-wiki {| align="right" style="width:300px; margin-left:1em; margin-bottom:1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%; line-height:1.5em;" ! colspan="2" style="background:#36454F; color:white; text-align:center; font-size:125%; padding:0.3em;" |{{-|Voltaire|Волтер}}<br><span style="font-weight:normal; font-size:85%;">{{-||{{-|Voltaire}}}}</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" |[[Fajl:Nicolas de Largillière - Portrait de Voltaire (1694-1778) en 1718 - P208 - Musée Carnavalet - 2.jpg|frameless]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Biografija |- | style="width:35%; font-weight:bold; vertical-align:top;" |Rodil se: |21 novembra 1694<br>[[Pariž]], [[Francija]] |- | style="font-weight:bold; vertical-align:top;" |Umrl: |30 maja 1778 (83 lět)<br>[[Pariž]], [[Francija]] |- | style="font-weight:bold; vertical-align:top;" |Alma-mater: | * {{LatCyr|Lycée Louis-le-Grand|Лицеј Људвика Велкого||1}} |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Akademična dějatelnost |- | style="font-weight:bold;" |Oblast: |Filozof, poet, historik |- | style="font-weight:bold;" |Škola: |Osvěčenje, klasicizm |- |'''Věra:''' |[[Deizm]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Značne ideje |- | colspan="2" style="padding-left:1em; font-size:95%;" | * [[Liberalizm]] * Oddělenje crkvi od državnoj vlady * Filozofija historiji * Svoboda slova * Svoboda religije |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Vlivanje |- | style="font-weight:bold; vertical-align:top;" |Okazali: |<small>[[Platon]], {{-|Locke|Лок}}</small> |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Podpis |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" |[[Fajl:БСЭ1. Автограф. Автографы. 5.svg|frameless]] |} '''{{LatCyr|François-Marie Arouet|Француа-Мари Аруе||1}}''' (*&nbsp;21 novembra 1694, [[Pariž]] - †&nbsp;30 maja 1778, [[Pariž]]), znany po jego {{-|''nom de plume''}} kako {{-|'''Voltaire'''}} - [[Francija|francuzsky]] pisatelj epohy prosvěčenja, filozof, satirist i historik. Znamenity za jego ostroumje i jego kritiku [[Hristijanstvo|Hristijanstva]] (osoblivo [[Katoličska crkov|Katoličskoj crkvi]]) i rabstva, Volter byl propagatorom svobody slova, svobody religije, i oddělenja crkvi i državnoj vlady. Volter byl mnogostrannym i plodovitym, izdavšim tvorby praktično vo vsih literaturnyh žanrah, vključajuči spektakle, poemy, romany, eseje, historije i až naučne ekspozicije. On napisal vyše než 20,000 pism i 2,000 knig i pamfletov. Volter byl jednym iz prvyh avtorov, ktori stali komercialno uspěšnym i znamenitym vsesvětsko. On byl aktivnym propagatorom gradžanskyh prav i postojanno nahodil se pod rizikom strogogo cenzurovanja so strany katoličskoj francuzskoj monarhije. Jego polemika izniščajuči izsmějivala netrpimost i religioznu dogmu, a takože francuzske spoločne instituty toj doby. Jego najvyše znana tvorba i magnum opus jest ''Kandid'', – jest romanom, ktory komentuje, kritikuje i izsmějivaje mnoge javjenja, mysliteljev i filozofije jego časa, najmě [[Gotfrid Lejbnic|Gotfrida Lejbnica]] i jego věru, že naš svět po nudže jest "lepšim iz vsih možlivyh světov". == Iztočniky == Tuty članok imaje prěvod iz članka {{-|[[:en:Voltaire|«Voltaire»]]}} na anglijskom ([https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Voltaire&action=history spis avtorov;] dozvoljeńje {{-|[[ccorg:licenses/by-sa/4.0/|CC BY-SA 4.0]]).}} [[Kategorija:Francuzski pisatelji]] [[Kategorija:Francuzski filozofi]] axplewcv7wccf9mdbrboatqswkp0a8c Koristnik:Ilja isv/pěskovišče 2 2830 48917 48875 2026-10-20T06:58:18Z Ilja isv 10 /* Ustroj */ 48917 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem {{-|(LiMn<sub>R</sub>O<sub>N</sub>)}}. Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. В настоящее время в массовом производстве литий-ионных аккумуляторов используются три класса катодных материалов: * [[Кобальтит лития|кобальтат лития]] {{Hem2|LiCoO2}} и твёрдые растворы на основе изоструктурного ему никелата лития * литий-марганцевая шпинель LiMn<sub>2</sub>O<sub>4</sub> * литий-феррофосфат LiFePO<sub>4</sub>. Электрохимические схемы литий-ионных аккумуляторов: * литий-кобальтовые LiCoO<sub>2</sub> + 6C → Li<sub>1-x</sub>CoO<sub>2</sub> + LiC<sub>6</sub> * литий-ферро-фосфатные LiFePO<sub>4</sub> + 6C → Li<sub>1-x</sub>FePO<sub>4</sub> + LiC<sub>6</sub> Благодаря низкому саморазряду и большому количеству циклов заряда/разряда, Li-ion-аккумуляторы наиболее предпочтительны для применения в альтернативной энергетике. При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} q4uv7ncisd0kcnqnm65q0lqkpc6wn06 48926 48917 2026-10-20T08:03:14Z Ilja isv 10 /* Ustroj */ 48926 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem {{Hem2|(LiMnO2)}} i v solji metalov s obrazovanjem {{-|(LiMn<sub>R</sub>O<sub>N</sub>)}}. Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. В настоящее время в массовом производстве литий-ионных аккумуляторов используются три класса катодных материалов: * [[Кобальтит лития|кобальтат лития]] {{Hem2|LiCoO2}} и твёрдые растворы на основе изоструктурного ему никелата лития * литий-марганцевая шпинель LiMn<sub>2</sub>O<sub>4</sub> * литий-феррофосфат LiFePO<sub>4</sub>. Электрохимические схемы литий-ионных аккумуляторов: * литий-кобальтовые LiCoO<sub>2</sub> + 6C → Li<sub>1-x</sub>CoO<sub>2</sub> + LiC<sub>6</sub> * литий-ферро-фосфатные LiFePO<sub>4</sub> + 6C → Li<sub>1-x</sub>FePO<sub>4</sub> + LiC<sub>6</sub> Благодаря низкому саморазряду и большому количеству циклов заряда/разряда, Li-ion-аккумуляторы наиболее предпочтительны для применения в альтернативной энергетике. При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} k32i8egf2eiky1ft0kgejk9vig6ri4d 48940 48926 2026-10-20T09:36:37Z Ilja isv 10 /* Ustroj */ 48940 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. В настоящее время в массовом производстве литий-ионных аккумуляторов используются три класса катодных материалов: * [[Кобальтит лития|кобальтат лития]] {{Hem2|LiCoO2}} и твёрдые растворы на основе изоструктурного ему никелата лития * литий-марганцевая шпинель {{Hem2|LiMn2O4}} * литий-феррофосфат {{Hem2|LiFePO4}}. Электрохимические схемы литий-ионных аккумуляторов: * литий-кобальтовые {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}} * литий-ферро-фосфатные {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}} Благодаря низкому саморазряду и большому количеству циклов заряда/разряда, Li-ion-аккумуляторы наиболее предпочтительны для применения в альтернативной энергетике. При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} 83sh0u68sc39xrdezjpnj4lquuyhr1o 48941 48940 2026-10-20T09:53:36Z Ilja isv 10 48941 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy При этом, помимо системы СКУ они укомплектовываются [[Инвертор (электротехника)|инверторами]] (преобразователи напряжения). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} hsp9s6e547ssh4juphlzd6lj53ta8j1 48942 48941 2026-10-20T09:59:45Z Ilja isv 10 /* Ustroj */ 48942 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} mw7tiqxwnu1bym34b0n8v5wbe3il30g 48945 48942 2026-10-20T10:28:29Z Ilja isv 10 48945 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} 2p92helugyd7i40sijjh6ygre2q8z9a 48946 48945 2026-10-20T10:54:11Z Ilja isv 10 48946 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka carstvenna osoba | name = Петр Великы | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Портрет работы [[Jean-Marc Nattier|Жана-Марка Натјера]], 1717]] | caption = Портрет работы [[Jean-Marc Nattier|Жана-Марка Натјера]], 1717 | succession = [[Император и Самодржец Всеросијскы]] | reign = 2 новембра 1721 – {{Nowrap|8 фебруара 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Екатерина {{-|I}}]] | predecessor = ''Он сам, Цар'' | succession1 = [[Государ, Цар и Великы Кнез всеј Руси]] | reign1 = 7 маје 1682 – {{Nowrap|2 новембра 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Феодор{{-|III}} Алексејевич]] | successor1 = ''Он сам, Император'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Коронација]] | coronation1 = 25 јунија 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Иван{{-|V}} Алексејевич]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Регент]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna|Софја Алексејевна]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina| Евдокија Лопухина]]|1689|1698|reason=развод}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna|Екатерина Алексејевна]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky|Алексеј Петрович, Царевич Росијскы]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp|Анна, Кнегыња Холштеин-Готторп]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska|Елизавета, Императрица Всеросијска]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky|Петр Петрович, Царевич Росијскы]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna|Велика Кнегыња Натаља Петровна]] }} | issue_link = #Потомки | house = [[Dinastija Romanovyh|Романовы]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej|Цар Алексеј]] | mother = [[Natalija Naryškina|Наталија Нарышкина]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Москва]], Русско Царство | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg|Санкт-Петербург]], Росијска Империја | burial_place = [[Petropavlovska katedrala|Петропавловска катедрала]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Војенске заслугы |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Русска армија]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)|Русско-Туречска војна (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)|Азовске кампаније (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna|Велика сєверна војна]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna|Ингријска кампанија]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Обсада Нӧтеборга (1702)]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)|Обсада Ниешанца (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)|Обсада Дерпта (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)|Обсада Нарвы (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy|Обсада Митавы]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)|Обсада Выборга (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)|Битка при Гродну (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj|Битка при Лесној]]<br/>• [[Bitka za Poltavu|Битка за Полтаву]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)|Обсада Выборга (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije|Капитулација Естоније и Ливоније]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija|Прутска рєчна кампанија]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)|Битка за Хелсинки (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu|Битка при Гангуту]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)|Русско-Персијска војна (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe|Битка на рєкє Инчхе]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)|Битка за Дербент (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym|Взетје Рашта Петром Великым]]<br/>• [[Obsada Baku|Обсада Баку]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} 80yyian98t7un0yxf61zxnc023qk01h 48947 48946 2026-10-20T11:04:40Z Ilja isv 10 48947 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=July 2026}} {{Wikidata Infobox}} {{#invoke:Wikidata|getValue|P154}} <code><nowiki>{{UI prěvod|data={{subst:#timel: d xg Y H:i||isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}|izpraviti do = {{subst:#timel: d xg Y H:i| +2 months|isv}} {{-|({{subst:#timel: T}})}}}}}</nowiki></code> {{Kartka carstvenna osoba | name = Петр Великы | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Портрет работы [[Jean-Marc Nattier|Жана-Марка Натјера]], 1717]] | caption = Портрет работы [[Jean-Marc Nattier|Жана-Марка Натјера]], 1717 | succession = [[Император и Самодржец Всеросијскы]] | reign = 2 новембра 1721 – {{Nowrap|8 фебруара 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Екатерина {{-|I}}]] | predecessor = ''Он сам, Цар'' | succession1 = [[Государ, Цар и Великы Кнез всеј Руси]] | reign1 = 7 маје 1682 – {{Nowrap|2 новембра 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Феодор{{-|III}} Алексејевич]] | successor1 = ''Он сам, Император'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Коронација]] | coronation1 = 25 јунија 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Иван{{-|V}} Алексејевич]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Регент]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna|Софја Алексејевна]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina| Евдокија Лопухина]]|1689|1698|reason=развод}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna|Екатерина Алексејевна]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky|Алексеј Петрович, Царевич Росијскы]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp|Анна, Кнегыња Холштеин-Готторп]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska|Елизавета, Императрица Всеросијска]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky|Петр Петрович, Царевич Росијскы]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna|Велика Кнегыња Натаља Петровна]] }} | issue_link = #Потомки | house = [[Dinastija Romanovyh|Романовы]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej|Цар Алексеј]] | mother = [[Natalija Naryškina|Наталија Нарышкина]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Москва]], Русско Царство | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg|Санкт-Петербург]], Росијска Империја | burial_place = [[Petropavlovska katedrala|Петропавловска катедрала]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Војенске заслугы |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Русска армија]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)|Русско-Туречска војна (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)|Азовске кампаније (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna|Велика сєверна војна]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna|Ингријска кампанија]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Обсада Нӧтеборга (1702)]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)|Обсада Ниешанца (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)|Обсада Дерпта (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)|Обсада Нарвы (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy|Обсада Митавы]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)|Обсада Выборга (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)|Битка при Гродну (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj|Битка при Лесној]]<br/>• [[Bitka za Poltavu|Битка за Полтаву]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)|Обсада Выборга (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije|Капитулација Естоније и Ливоније]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija|Прутска рєчна кампанија]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)|Битка за Хелсинки (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu|Битка при Гангуту]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)|Русско-Персијска војна (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe|Битка на рєкє Инчхе]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)|Битка за Дербент (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym|Взетје Рашта Петром Великым]]<br/>• [[Obsada Baku|Обсада Баку]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr - Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>-</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>Cite web </ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}}, prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov". == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jošino}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Типы литий-ионных аккумуляторов == В зависимости от химического состава и устройства (LMO, LCO, NCA, NMC, [[LiFePO4|LFP]], LTO,…), литий-ионные разделяются на типы, сильно различающиеся потребительскими качествами. === Литий-кобальтовые (ICR) === Эта разновидность имеет самую высокую ёмкость, но требовательны к условиям работы, имеют весьма ограниченный ресурс. Рабочий диапазон напряжений — от 3 до 4,2 В. Самая высокая удельная энергоемкость — до 250 Втч/кг, пиковый ток разряда — не более двух ёмкостей (то есть аккумулятор 2 Ач имеет разрешённый ток 4 А), длительный ток разряда — не более одной ёмкости. Температура длительного хранения аккумуляторов — −5 °C при 40-50 % заряда{{нет АИ|17|01|2024}}. Литий-кобальтовые аккумуляторы взрывоопасны и могут воспламеняться при перегреве или вследствие глубокого разряда. По этим причинам они обычно снабжаются защитной платой и имеют маркировку Protected. Напряжение разряда — не ниже 3 В. Взрывоопасны при повреждении корпуса, быстро стареют (средний срок жизни — 3-5 лет, в циклах «заряд-разряд» — не более 500). Нежелательна зарядка большим током. Крайне токсичны при воспламенении. === Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный (NMC) === {{Основная статья|Литий-никель-марганец-кобальт-оксидный аккумулятор}} Аккумуляторы номинальным напряжением 3,7 вольта, диапазон от 2,6 до 4,3 вольта, плотность энергии до 200 Втч/кг, токоотдача до двух ёмкостей, ресурс при разряде до минимума более 1000 циклов, при частичном 5000 циклов и более. Взрывопожаробезопасность высокая, высокая теплостойкость<ref>{{Cite web|url=https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|title=Li NMC аккумуляторы: литий-никель-марганец-кобальт-оксидный, характеристики, новый тип лития|lang=ru-RU|first=Акум|last=Эксперт|website=Акумы.ру|date=2022-09-27|access-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115211220/https://acums.ru/akkumulyatory/nmc-akkumulyatory|archive-date=2024-01-15}}</ref>. === Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный (NCA) === {{Основная статья|Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор}} Удельная плотность энергии в аккумуляторах данного типа: 200—260 ([[Ватт (единица измерения)|Вт]]•[[Час|ч]]/[[Килограмм|кг]])<ref name="Ref01">{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |title=Литий-никель-кобальт-алюминий-оксидный аккумулятор. |access-date=2020-09-27 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001209/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-205#battery-bu-205-050 |url-status=live }}</ref>. Выдерживают до 500 циклов зарядки-разрядки. Преимуществами аккумуляторов данного типа являются высокая удельная энергоемкость, длительный срок службы и высокая удельная мощность.<ref>''Кочеров А. В., Курмакаев Д. Р., Сизов А. Ю., Туманов А. А., Федосова Л. О.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=35196938 Выбор типа электрохимической системы аккумулятора электромобиля LCV-сегмента] // [[Нижегородский государственный технический университет|НГТУ]], Труды НГТУ им. Р. Е. Алексеева, номер: 2(121), год: 2018, с: 156—161</ref> Они применяются в промышленности, электротранспорте, медицинской технике. === Литий-марганцевые (IMR или INR) === Более долговечны и безопасны, чем кобальтовые, допустима зарядка большим током. Рабочий диапазон напряжений — от 2,5 до 4,2 В. Удельная энергоемкость — 140—150 Втч/кг. Ресурс — порядка 5-6 лет — до 1000 циклов «заряд-разряд». Высокий ток под нагрузкой — до 5 ёмкостей. Предельная граница разряда — 2,5 В, однако возможно снижение ресурса. INR-аккумуляторы редко снабжают защитной платой, но зарядная цепь всегда имеет ограничение по напряжению. Неработоспособны ниже −10 °C. Достаточно безопасны в использовании, не взрываются и не воспламеняются. Имеют низкий саморазряд. === Литий железофосфатные аккумуляторы (LiFePO4, LiFe, LFP, IFR) === {{Основная статья|Литий-железо-фосфатный аккумулятор}} Рабочий диапазон напряжений — от 2 до 3,65 В, номинальное напряжение — 3,2 В. Удельная энергоемкость — примерно 150 Втч/кг. Ресурс — 10-20 лет, примерно 1500-3000 циклов «заряд-разряд» (до 8000 в мягких условиях). Высокий ток под нагрузкой (до 10 ёмкостей) и стабильное напряжение разряда идеальны для электромобилей, велосипедов, и подобных применений. Разряд вблизи нижней границы напряжения (2 В) может снижать ресурс. Допустима зарядка большим током с сохранением безопасности. При самых тяжёлых условиях эксплуатации не выделяют газа, не взрываются и не возгораются. === Литий-титанатные аккумуляторы (LTO) === {{Основная статья|Литий-титанатный аккумулятор}} Наивысшая долговечность и широкий температурный интервал работы. Рабочий диапазон напряжений и от 1,6 до 2,7 В, номинальное напряжение — 2,3 В. Удельная энергоёмкость — примерно 100 Втч/кг. Ресурс — более 15 000 циклов «заряд-разряд». Температурный диапазон и от −60 °C до +60 °C. Имеет очень низкое сопротивление, позволяющее использовать сверхбыстрый заряд, и низкий саморазряд, примерно 0,02 % в сутки. == Технические показатели == [[Fajl:Skizze Balancer.png|thumb|При использовании литий-ионных аккумуляторов в составе батарей без балансирующего устройства часть из них окажется переразряженной (B) при работе батареи или перезаряженной (C) либо не дозаряженной (D) до номинальной ёмкости во время зарядки батареи]] Основные показатели элементов, зависящие от химсостава, находятся в следующих пределах: * [[Электрическое напряжение|напряжение]] единичного элемента: ** максимальное: 4,2 [[Вольт (единица измерения)|В]] (или 4,35/4,40 В для высоковольтных);<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |title=Li-ion 4.35V vs 4.20V сколько теряем? Тест SANYO UR18650ZTA. / Зарядки, пауэрбанки, провода и переходники / iXBT Live |date=2018-08-26 |publisher=iXBT Live |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063726/https://www.ixbt.com/live/supply/li-ion-435v-vs-420v-skolko-teryaem-test-sanyo-ur18650zta.html |url-status=live }}</ref> ** минимальное: 2,5 В (или 2,8/3,0 В для высоковольтных); * удельная [[энергоёмкость]]: 110…325 [[Киловатт-час|Вт·ч]]/[[кг]];<ref>{{Cite web|url=https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|title=Molicel Launches INR-21700-M65A and INR-21700-P60B, Pioneering Market Leading Power for E-bikes and light electric vehicles|lang=en|date=2025-06-24|publisher=Newsroom molicell|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629213754/https://www.molicel.com/newsroom/molicel-launches-inr-21700-m65a-and-inr-21700-p60b-pioneering-market-leading-power-for-e-bikes-and-light-electric-vehicles/|archive-date=2025-06-29|access-date=2025-07-25|url-status=live}}</ref> * [[внутреннее сопротивление]]: 4…15 [[милли-|м]][[Ом (единица измерения)|Ом]];<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |title=Sony VTC6A и VTC6 с одинаковыми Matrix-кодами - результаты тестов |publisher=ecigtalk.ru |access-date=2019-10-18 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018063305/http://www.ecigtalk.ru/forum/f33/t192678.html |url-status=live }}</ref> * число циклов заряд-разряд до снижения [[Ёмкостный накопитель энергии|ёмкости]] до 80 %: 600; * время быстрого заряда: 1 [[час]]; * [[саморазряд]] зависит от температуры хранения и степени заряда. При температуре 25 °C и заряде 100 % ≈1,6 % в [[месяц]]; * [[Сила тока|ток]] [[Нагрузка (значения)|нагрузки]] относительно ёмкости '''С,''' представленной в [[Ампер-час|А·ч]]: ** постоянный: до 5'''С'''; ** импульсный: до 50'''С'''; ** оптимальный: до 1'''С'''; * диапазон рабочих [[Температура|температур]]: от −20 °C до +60 °C (оптимальная +23 °C);<ref>{{Cite web |url=https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |title=Samsung INR18650-25R Specification |access-date=2020-04-01 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030193340/https://telit.co.rs/PDFDokumenti/Li-Ion/INR18650-25R.pdf |url-status=live }}</ref> == Защитные устройства аккумулятора == [[Fajl:Lithium Ionen Akku Überwachungselektronik.jpg|thumb|left|Контроллер заряда/разряда ([[Печатная плата|плата]] защиты) цилиндрического литий-ионного аккумулятора, конструкционно припаянный к отрицательному контакту аккумулятора и обратной фольгированной стороной выполняющий его функции. На снимке частично демонтирован и отсоединён от проводника, идущего к положительному контакту аккумулятора]] Почти всегда в корпус аккумулятора встроен [[Контроллер заряда аккумуляторов|контроллер]] (или ''{{-|PCM}}-плата'' ({{lang|en|Protection Circuit Module}})), который управляет зарядкой и защищает аккумулятор от превышения напряжения заряда, чрезмерного разряда и превышения температуры, приводящих к преждевременной деградации или разрушению. Также этот контроллер может ограничивать ток потребления, защищать от [[Короткое замыкание|короткого замыкания]]. Тем не менее, надо учитывать, что не все аккумуляторы снабжаются защитой. Производители могут не устанавливать её в целях снижения стоимости, веса, а также в устройствах, в которых встроен контроллер защиты, в аккумуляторных батареях (например, ноутбуков) используются аккумуляторы без встроенной платы защиты<ref>''Н. Бровка, О. Янченков'' [https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh {{-|Применение специализированных микропроцессоров для построения схем контроля и защиты литий-ионных и литий-полимерных аккумуляторных батарей}}] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/primenenie-spetsializirovannyh-mikroprotsessorov-dlya-postroeniya-shem-kontrolya-i-zaschity-litiy-ionnyh-i-litiy-polimernyh |date=20190828235251 }} {{-|// Журнал «Компоненты и Технологии». — № 3, 2007 г. С. 132—135. ISSN 2079-6811.}}</ref>. Литиевые аккумуляторы имеют специальные требования при подключении нескольких ячеек [[Последовательное и параллельное соединение|последовательно]]. Зарядные устройства для таких многосоставных аккумуляторов с ячейками или сами аккумуляторные [[Батарея (электротехника)|батареи]] снабжаются схемой балансировки ячеек. Смысл балансировки в том, что электрические свойства ячеек могут немного различаться, и какая-то ячейка достигнет полного заряда/разряда раньше других. При этом необходимо прекратить заряд этой ячейки, продолжая заряжать остальные, так как перезаряд литий-ионных аккумуляторов выводит их из строя. Эту функцию выполняет специальный узел — {{iw|Балансировочная плата аккумуляторов|балансир||Battery balancing}} (или ''BMS-плата'' ({{lang-en|Battery Management System}})<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE Обзор BMS контроллера заряда литий-ионных аккумуляторов 18650 3.7В] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Si-Nm4ClEjE |date=20190916133541 }} на [[YouTube]]</ref>). Он [[шунт]]ирует заряженную ячейку так, чтобы ток заряда шёл мимо неё. Балансиры одновременно выполняют как функцию платы защиты в отношении каждого из аккумуляторов, так и батареи в целом<ref>''Сердечный Д. В., Томашевский Ю. Б.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey Управление процессом заряда многоэлементных литий-ионных аккумуляторных батарей] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-protsessom-zaryada-mnogoelementnyh-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batarey |date=20190828231910 }} / Научная статья // Журнал «Измерение. Мониторинг. Управление. Контроль». — № 3 (21), 2017 г. С. 115—123. УДК 621.314. DOI 10.21685/2307-5538-2017-3-16. ISSN 1999-5458.</ref><ref>''Сазонов И. Е., Лукьяненко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah Выравнивание заряда в литий-ионных аккумуляторных батареях] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vyravnivanie-zaryada-v-litiy-ionnyh-akkumulyatornyh-batareyah |date=20190828231907 }} / Научная статья // Сборник материалов IX Междунарародной научно-практической конференции, посвящённой [[День космонавтики|Дню космонавтики]]. «Актуальные проблемы авиации и космонавтики» [Электронныйресурс]. Красноярск: СибГУ им. М. Ф. Решетнева — № 9, т. 1, 2013 г. С. 204. УДК 537.22. ISSN 1999-5458.</ref>. Зарядные устройства могут поддерживать конечное напряжение заряда в диапазоне 4,15—4,25 [[Вольт (единица измерения)|В]]. {{Внешние медиафайлы |topic = Варианты Li-ion аккумуляторов с напряжением 1,5 В |font-size = |align = |width = 230px |image1 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1ylB2ajDuK1Rjy1zjq6zraFXaV.jpg Со встроенным контроллером и разъёмом микро-USB<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=uM0UQRyIpsc |date=20190916133542 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=wzWlVSSL1q4 |date=20190916133530 }}.</ref>] |image2 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1Fxi8h5FTMKJjSZFAq6AkJpXaV/Etinesan-3000mWh-AA-1-5-V.jpg С двойным преобразованием напряжения (при зарядке/разрядке) и требующие специального зарядного устройства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=GJmmI2WFoW8 |date=20190916133533 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw |title=LITHIUM AA 1 5 Volt BATTERIES - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133541/https://www.youtube.com/watch?v=3QYn6m_Tlgw&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |title=Архивированная копия |access-date=2019-08-29 |archive-date=2019-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829051045/https://ae01.alicdn.com/kf/HTB1G3CHXfc3T1VjSZLeq6zZsVXaf.jpg |url-status=live }}</ref>] |image3 = [https://ae01.alicdn.com/kf/HTB16gVkXgvGK1JjSspiq6A96FXaH/KENTLI-4-3000mWh-aa-1-5.jpg С двойным положительным контактом: 1,5 В — центральный рабочий, 3,7 В — по периферии для зарядки специальным зарядным устройством либо через переходник (желобчатый или трубчатый) зарядным устройством для Li-ion<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=DwPfkfOxZIQ |date=20190916133530 }}.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=1rru1qUk9Sc |date=20190916133547 }}.</ref>] }} Существуют литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы типоразмеров АА и ААА с напряжением 1,5 В. Они имеют не только схему защиты, но также встроенный электронный [[преобразователь напряжения]] ({{lang-en|DC-DC converter}}). Отличие таких аккумуляторов — стабилизированное напряжение на контактах в 1,5 В вне зависимости от ''рабочего напряжения'' самой ячейки аккумулятора и его моментальное обнуление, когда литиевая ячейка разряжается до нижнего допустимого предела и срабатывает защита от чрезмерного разряда. Такие аккумуляторы можно спутать с похожими по размерам аккумуляторами 14500 и 10440 напряжением 3,7 В, а также с незаряжаемыми одноразовыми [[Литиевый элемент питания|литиевыми элементами питания]]. Все они различаются маркировкой. Из-за высокой [[Пожароопасность|пожароопасности]] литиевых батарей предпринимаются попытки перехода на БМС с полностью открытым исходным кодом, например, проект «foxBMS».<ref>{{Cite web |url=https://foxbms.org/ |title=foxBMS.org |access-date=2023-07-26 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726075025/https://foxbms.org/ |url-status=live }}</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Преимущества == * Низкий саморазряд. * Высокая токоотдача. * Большое число циклов заряд-разряд. * Не требуют обслуживания. == Недостатки == Широко применяемые литий-ионные аккумуляторы при перезаряде, несоблюдении условий заряда или при механическом повреждении часто бывают чрезвычайно огнеопасными. * Огнеопасны * Теряют работоспособность при переразряде * Теряют ёмкость на холоде * Быстро деградируют от повышенных температур и представляют повышенную пожароопасность в жару === Экологические проблемы === Добыча лития, основного элемента для аккумуляторов, вызывает серьезные экологические проблемы, так как получение одной тонны лития требует 2 млн литров воды, что приводит к загрязнению почвы и разрушению биосистем. Для производства литий-ионных аккумуляторов электромобилей требуется на 50 % больше воды, чем на производство двигателей внутреннего сгорания. [[Кобальт]], еще один необходимый элемент, является опасным токсическим веществом в различных соединениях, что делает сложнее и дороже как производство аккумуляторов, так и их утилизацию. Утилизация аккумуляторов, содержащих платину, литий и другие элементы, может нанести ущерб окружающей среде. Имеющиеся технологии их переработки слишком энергоемки и дают низкокачественное сырье<ref>[https://roscongress.org/news/litij-ionnaja-lihoradka-rynok-akkumuljatorov-na-poroge-revoljutsii/ Литий-ионная лихорадка: рынок аккумуляторов на пороге революции]</ref>. === Взрывоопасность === [[Fajl:Lithium-ion batteries (form factor ENEL10, Li-42B, NP-45).jpg|thumb|Вздувшийся литий-ионный аккумулятор в плоском алюминиевом корпусе типоразмера ENEL10 (Li-42B, NP-45). Бумажная этикетка снята]] [[Fajl:Felix-car-batteries-full.jpg|thumb|Литий-ионная аккумуляторная [[Батарея (электротехника)|батарея]] [[Гибридный автомобиль|гибридного автомобиля]]]] Аккумуляторы Li-ion первого поколения были подвержены взрывному эффекту. Это объяснялось тем, что в них использовался анод из металлического лития, на котором в процессе многократных циклов зарядки/разрядки возникали пространственные образования ([[Дендрит (кристалл)|дендриты]]), приводящие к замыканию электродов и, как следствие, возгоранию или взрыву. Этот недостаток удалось окончательно устранить заменой материала анода на графит. Подобные процессы происходили и на катодах литий-ионных аккумуляторов на основе оксида кобальта при нарушении условий эксплуатации (перезарядке). Литий-ферро-фосфатные аккумуляторы полностью лишены этих недостатков. Литиевые аккумуляторы изредка проявляют склонность к взрывному самовозгоранию.<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |title=Возгорания на Dreamliner связаны с аккумуляторами |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075120/http://www.vestifinance.ru/articles/24666 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://4pda.to/2016/09/02/321656/ |title=Samsung отзывает Galaxy Note 7 из-за возможности возгорания |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104023424/http://4pda.ru/2016/09/02/321656/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |title=Находившийся за рулем Tesla бывший агент ФБР погиб в ДТП |lang=ru |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033609/https://lenta.ru/news/2016/11/04/tesla/ |url-status=live }}</ref> Интенсивность горения даже от миниатюрных аккумуляторов такова, что может приводить к тяжким последствиям.<ref>{{Cite web |url=http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |title=Should You Be Worried About Your E-Cigarette Exploding? |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115084937/http://www.motherjones.com/environment/2014/04/e-cigarettes-explode-fda-timeline |url-status=live }}</ref> Авиакомпании и международные организации принимают меры к ограничению перевозок литиевых аккумуляторов и устройств с ними на авиатранспорте.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |title=Лайнер экстренно сел из-за загоревшегося планшета Samsung |lang=ru |access-date=2016-11-03 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104075652/https://lenta.ru/news/2016/09/28/samsungtablet/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |title=Lithium Batteries as Cargo in 2016 Update III |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064520/http://www.iata.org/whatwedo/cargo/dgr/Documents/lithium-battery-update.pdf |url-status=live }}</ref> Самовозгорание литиевого аккумулятора очень плохо поддаётся тушению традиционными средствами. В процессе термического разгона неисправного или повреждённого аккумулятора происходит не только выделение запасённой электрической энергии, но и ряд химических реакций, выделяющих вещества для поддержания горения, горючие газы от электролита<ref>{{cite doi|10.1149/1.3515880}}</ref>, а также, в случае не LiFePO4-электродов<ref>{{cite doi|10.1016/j.jpowsour.2012.05.018}}</ref>, выделяется кислород. Потому вспыхнувший аккумулятор способен гореть без доступа воздуха и для его тушения непригодны средства изоляции от атмосферного кислорода. Целью тушения может быть лишь снижение температуры аккумулятора и предотвращение распространения пламени<ref>{{Cite web |url=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |title=Литий-ионные (li-ion) аккумуляторы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-31 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101035217/http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |title=Гореть, а не тлеть! Что на самом деле случилось с электроседаном Tesla Motors? |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103024604/http://www.computerra.ru/84841/model-s-fire-facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |title=Аспекты безопасности литий-ионных аккумуляторов |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105033033/https://best-energy.com.ua/support/battery/bu-304-a |url-status=live }}</ref>. === Эффект памяти === Традиционно считалось, что, в отличие от [[Ni-Cd]]- и [[Ni-MH]]-аккумуляторов, Li-Ion-аккумуляторы полностью избавлены от [[Эффект памяти аккумулятора|эффекта памяти]]. По результатам исследований учёных Института Пауля Шерера (Швейцария) в 2013 году этот эффект всё-таки был обнаружен, но оказался ничтожен.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |title=Paul Scherrer Institut (PSI) :: Memory effect now also found in lithium-ion batteries |archive-url=https://www.webcitation.org/6GWseiW22?url=http://www.psi.ch/media/memory-effect-now-also-found-in-lithium-ion-batteries |archive-date=2013-05-11 |access-date=2013-05-02 |url-status=live}}</ref> Причиной его является то, что основой работы батареи являются процессы высвобождения и обратного захвата ионов лития, динамика которых ухудшается в случае неполной зарядки{{нет АИ|18|04|2026}}. Во время зарядки ионы лития один за другим покидают частицы литий-феррофосфата, размер которых составляет десятки микрометров. Катодный материал начинает разделяться на частицы с разным содержанием лития. Зарядка батареи происходит на фоне возрастания электрохимического потенциала. В определённый момент он достигает предельного значения. Это приводит к ускорению высвобождения оставшихся ионов лития из катодного материала, но они уже не меняют суммарного напряжения батареи. Если батарея не будет полностью заряжена, то на катоде останется некоторое число частиц, близких к пограничному состоянию. Они практически достигли барьера высвобождения ионов лития, но не успели его преодолеть. При разряде свободные ионы лития стремятся вернуться на место и рекомбинировать с ионами феррофосфата. Однако на поверхности катода их также встречают частицы в пограничном состоянии, уже содержащие литий. Обратный захват затрудняется, и нарушается микроструктура электрода. В настоящее время просматриваются два пути решения проблемы: внесение изменений в алгоритмы работы системы управления батареями и разработка катодов с увеличенной площадью поверхности. === Требования к режимам заряда/разряда === Глубокий разряд полностью выводит из строя литий-ионный аккумулятор. Также на жизненный цикл аккумуляторов влияет глубина его разряда перед очередной зарядкой<!-- но ведь выше указано, что у него практически нет эффекта памяти? --> и зарядка токами выше установленных производителем. Из-за низкого внутреннего сопротивления аккумулятора зарядный ток сильно зависит от напряжения на его клеммах во время зарядки. Ток зарядки зависит от разницы напряжений между аккумулятором и зарядным устройством и от сопротивления как самого аккумулятора, так и подводимых к нему проводов. Увеличение напряжения зарядки на 4 % может приводить к увеличению тока зарядки в 10 раз, что отрицательно сказывается на аккумуляторе, при недостаточном отводе тепла он перегревается и деградирует. В результате, если напряжение на аккумуляторе превысить всего на 4 %, он будет вдвое быстрее терять ёмкость от цикла к циклу<ref>{{публикация |1=статья |автор=Мельничук |автор имя=О. В. |автор2=Фетисов |автор2 имя=В. С. |заглавие=Особенности заряда и разряда литиевых аккумуляторных батарей и современные технические средства управления этими процессами |тип=журн |издание=Электротехнические и информационные комплексы и системы |issn=1999-5458 |год=2016 |номер=2 |том=12 |страницы=41–48 |удк=621.355.9 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami |архив дата=2019-08-28 |архив=https://web.archive.org/web/20190828231845/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-zaryada-i-razryada-litievyh-akkumulyatornyh-batarey-i-sovremennye-tehnicheskie-sredstva-upravleniya-etimi-protsessami }}</ref>. === Старение === Литиевые аккумуляторы стареют, даже если не используются. Соответственно, нет смысла покупать аккумулятор «про запас» или чрезмерно увлекаться «экономией» его ресурса. Оптимальные условия хранения Li-ion-аккумуляторов достигаются при 40-процентном заряде от ёмкости аккумулятора и температуре 0…10 [[Градус Цельсия|°C]]<ref name="htplbb">{{публикация |1=статья |автор=Дмитрий |заглавие=5 практических советов по эксплуатации литий-ионных аккумуляторов |издание=Блог компании Mugen Power Batteries |год=2013 |месяц=02 |день=06 |ссылка=https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ |архив дата=2016-12-22 |архив=https://web.archive.org/web/20161222073941/https://habrahabr.ru/company/mugenpower/blog/168483/ }}</ref>. {| class="standard" !Температура, ⁰C !С 40%-м зарядом, % за год !Со 100%-м зарядом, % за год |- |0 |2 |6 |- |25 |4 |20 |- |40 |15 |35 |- |60 |25 |60 (40 % за ''три месяца'') |} === Снижение ёмкости при низких температурах === Как и в других типах аккумуляторов, разрядка в условиях низких температур приводит к снижению отдаваемой энергии, в особенности при температурах ниже 0 ⁰C. Так, снижение запаса отдаваемой энергии при понижении температуры от +20 ⁰C до +4 ⁰C приводит к уменьшению отдаваемой энергии на ~5-7 %, дальнейшее понижение температуры разрядки ниже 0 ⁰C приводит к потере отдаваемой энергии на десятки процентов. Разряд аккумулятора при температуре, не ниже указанной производителем аккумуляторов, не приводит к их деградации (преждевременному исчерпанию ресурса). Как и для других типов аккумуляторов, одним из вариантов решения проблемы являются [[Аккумулятор с внутренним электроподогревом|аккумуляторы с внутренним подогревом]]<ref>{{публикация |1=статья |автор=Комов С. |соавторы=Сергей Комов |заглавие=Созданы литий-ионные аккумуляторы с подогревом |издание=Новый взгляд |год=2016 |месяц=01 |день=22 |ссылка=http://newvz.ru/info/68833.html |архив дата=2016-02-17 |архив=https://web.archive.org/web/20160217030453/http://newvz.ru/info/68833.html }}</ref>. == Производители == Производство литий-ионных аккумуляторов в мире в основном сосредоточено в [[Китай|Китае]], [[Южная Корея|Южной Корее]] и [[Япония|Японии]]. Крупнейшими их производителями являются [[CATL]], [[LG Chem]], [[Samsung SDI]] и [[Panasonic]]<ref>[https://1economic.ru/lib/119994 Аналитический обзор рынка производителей литий-ионных аккумуляторов]</ref>. В [[Россия|России]] есть несколько компаний, производящих литий-ионные аккумуляторы, но работают они на импортном сырье, в основном китайском<ref>[https://www.techinsider.ru/technologies/1601067-akkumulyatornaya-nezavisimost-kak-v-rossii-razvivaetsya-proizvodstvo-litiy-ionnyh-nakopiteley-energii/ Аккумуляторная независимость: как в России развивается производство литий-ионных накопителей энергии]</ref>. == См. также == * [[Типоразмеры гальванических элементов#Элементы номинальным напряжением 3—3,7 В|Типоразмеры цилиндрических литий-ионных аккумуляторов]] * [[Литий-полимерный аккумулятор]] * [[Литий-железо-фосфатный аккумулятор]] * [[Литий-титанатный аккумулятор]] * [[Нанопроводниковый аккумулятор]] * [[Зарядное устройство]] * [[Никель-металл-гидридный аккумулятор|Никель-металл-гидридный аккумулятор (NiMH)]] * [[Никель-кадмиевый аккумулятор|Никель-кадмиевый аккумулятор (NiCd)]] * [[Батарея (электротехника)|Батарея]] * [[Элемент AA]] * [[Элемент AAA]] * [[Эффект памяти аккумулятора]] * [[Натрий-ионный аккумулятор]] * [[Система накопления электрической энергии|Системы накопления электрической энергии]] == Примечания == {{Примечания}} == Литература == * {{публикация|книга |автор=Хрусталёв |автор имя=Д. А. |заглавие=Аккумуляторы |место=М. |издательство=Изумруд |год=2003 |ref=Хрусталёв }} * {{публикация|статья |автор=Филипповский Ю. |соавторы=Юрий Филипповский |заглавие=Мобильное питание |подзаголовок=Ч. 2 |издание=Компьютерра-онлайн |год=2009 |месяц=05 |день=26 |ссылка= https://old.computerra.ru/terralab/platform/428707/ |архив= https://web.archive.org/web/20090529231525/http://www.computerra.ru/terralab/platform/428707 |архив дата= 2009-05-29 |ref=Филипповский }} * {{публикация|книга |автор=Скундин |автор имя=А. М. |автор2=Брылев |автор2 имя=О. А. |заглавие=Наноматериалы в современных химических источниках тока |подзаголовок=методическая разработка к программам повышения квалификации |ответственный=Фак-т наук о материалах МГУ |место=М. |издательство=[[МГУ]] |год=2011 |страниц=56 |ссылка=http://www.nanometer.ru/2009/10/27/12565955237306/PROP_FILE_files_1/hit1.pdf |ref=Скундин и Брылев }} * {{публикация|статья|язык=en |авторScrosati |автор имя=Bruno |автор2=Garche |автор2 имя=Jürgen |заглавие=Lithium batteries |подзаголовок=Status, prospects and future |издание=Journal of Power Sources |issn=0378-7753 |год=2010 |месяц=05 |volume=195 |issue=9 |pages=2419—2430 |doi=10.1016/j.jpowsour.2009.11.048 |ref=Scrosati & Garche }} * {{публикация|статья|язык=en |автор имя=Tsuyoshi |автор=Sasaki |автор2 имя=Yoshio |автор2=Ukyo |автор3 имя=Petr |автор3=Novák |заглавие=Memory effect in a lithium-ion battery |тип=журн |издание=Nature Materials |год=2013 |volume=12 |pages=569–575 |ссылка=http://www.nature.com/nmat/journal/v12/n6/full/nmat3623.html |doi=10.1038/nmat3623 |ref=Sasaki et al. }} == Ссылки == * {{публикация|статья |автор=Васильев В. |соавторы=Владимир Васильев |заглавие=Литий-ионные и литий-полимерные аккумуляторы |издание=iXBT |год=2001 |месяц=11 |день=26 |ссылка=http://www.ixbt.com/mobile/review/lipol.shtml |ref=Васильев }} * {{публикация|статья |заглавие=Литий-ионные (Li-ion) аккумуляторы |издание=Аккумуляторы, батарейки и другие источники питания |ссылка=http://www.powerinfo.ru/accumulator-liion.php }} {{Гальванические элементы}} [[Категория:Литиевые аккумуляторы]] [[Категория:Появились в 1991 году]] [[Категория:Изобретения Японии]] [[Категория:Ионы]] == Vněšnje linky == == Iztočniky == {{Iztočniky}} [[Kategorija:Nikola Tesla]] [[Kategorija:Elektromagnetizm]] <gallery> Margay tiger cat (side profile).jpg|Kot imenom {{-|Tigriño}}, prědstavitelj vida {{-|Leopardus tilcayo}}, v rezervaciji {{-|La Senda Verde|Сенда-Верде}} v 2026 Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg| </gallery> == Čitati dalje == == Izvor == {{Prěvod|en|Japanese language|}} [[Kategorija:Zvěri]] [[Kategorija:Kotovi]] == Vněšnje linky == {{DEFAULTSORT:Seleznjova, Alisa}} {{Pravopis}} {{Poslanje | type = informative | file = EU-LABEL AI black transparent.svg | title = UI prěvod | description = Tutoj članok imaje priznaky koristanja [[Umětna inteligencija|umětnoj inteligencije]] zaradi prěvoda na medžuslovjansky jezyk iz drugyh iztočnikov i zato potrěbuje prověrku pravopisa. Medžuslovjanska Vikipedija ne imaje ničto protiv izkoristanja umětnoj inteligencije za prěvodženje, ale kvalita prěvoda musi byti dobra i odpovědati standardam. Iztvoritelju tutogo članka prěporučajemo prověriti pravopis i sdělati nužne izpravjenja do '''{{{izpraviti do}}}''' i oddaliti tuty šablon. ''Hvala za spolurabotu!'' | comment = ''Data i čas vključenja poslanja: {{{data}}}.'' }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Kategorija:Poddržka:Članky, prěvedene s pomočju UI]][[Kategorija:Šablon:Poslanja]]}}</includeonly><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> {{Citatny blok |border = 2px |align = center |bgcolor = Cornsilk |title = |halign = left |quote = Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{skryto odsud}} {{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}} {{skryto dotud}} |salign = right |author = |source = Originalny tekst (angl.) }} Vikipedija jest svobodna enciklopedija, ktoru každy može tvoriti {{Collapse|1={{-|Wikipedija is a free encyclopedia that anyone can edit}}|2=Originalny tekst (angl.)|padding=20px}} Tekst članka.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}}<ref>{{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</ref> Tuto jest peskovišče. [[File:Nihongo.svg|thumb|right|100px| 日本語 (Japonsky jezyk)]] '''Japonsky jezyk''' ({{Jezyky|ja|日本語 {{!}} にほんご}} | {{-|''Nihongo'' [nʲiho̞ŋːo̞]}}) <span class="ext-gadget-alphabet-disable"> </span> == Referencije == <div class="ext-gadget-alphabet-disable"> <references group="lower-alpha"/> {{Iztočniky}} </div> {{Pravopis prověrjeny}} ilc0m0weqrezeifi00a2vdah6wy8gg2 Пјотр I Великы 0 2975 48948 48306 2026-10-20T11:05:36Z Ilja isv 10 48948 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr - Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>-</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>Cite web </ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. 3z98jpfqyjoz4psbphxas84o4ffx5ez 48949 48948 2026-10-20T11:15:45Z Ilja isv 10 48949 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr - Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. 9bu4f3z9qhz2o8ksnt7qtzwl4516swu 48950 48949 2026-10-20T11:17:09Z Ilja isv 10 48950 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. 7mg7e20829k4z0bfi0gpb52z36m0yzv 48951 48950 2026-10-20T11:17:44Z Ilja isv 10 /* Rane lěta */ 48951 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. nkoo8p3aj7fvpls2a2ou5dii4xih7d0 48952 48951 2026-10-20T11:22:06Z Ilja isv 10 48952 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр Великий}} rtt015ajkqde3n7a6z4ekm4jrsbi2vr 48953 48952 2026-10-20T11:22:42Z Ilja isv 10 48953 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' (Jezyky; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car cěloj Rusi od 1682 goda, prvy imperator Cělorosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} hszgxf6ysappjf900zftb3k0ta8w2un 48954 48953 2026-10-20T11:27:12Z Ilja isv 10 48954 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 [tyseč šestsot osmdeset sedmom] i 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetom] lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 [tyseč šestsot osmdeset devetogo] lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 [dvadeset devetogo] januara/sěčenja (8 [osmogo] fevruara/ljutogo) 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 [tyseč šestsot devetdeset petogo] lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 [tyseč šestsot devetdeset šestogo] lěta 40[četyredeset]-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 [deset] tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 [tyseč šestsot devetdeset devetogo] goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46[četyredeset šesti]-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 [tyseč sedmsotogo] lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} c7l5eeqh8ll5uiinktyeontfu3pd4ep 48955 48954 2026-10-20T11:30:33Z Ilja isv 10 48955 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca KSVIII věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} 1fvdk0m0fa5b1j8rxw0tvpv31f547d1 48956 48955 2026-10-20T11:31:49Z Ilja isv 10 48956 wikitext text/x-wiki {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} k8vlog7zgakwcjrxp32phtdemmazgj6 48957 48956 2026-10-20T11:33:57Z Ilja isv 10 48957 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=October 2026}} {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v - věku. Jednako mnogo historikov i političnyh dějateljij, napriklad: Nikolaj Karamzin, Vasilij Ključevskij, Pavel Miljukov i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} swozy1y9o04zeh4d1hlncqjf84jxvpb 48958 48957 2026-10-20T11:38:28Z Ilja isv 10 48958 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=October 2026}} {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v {{-|XVIII}} věku. Jednakože, mnogo historikov i političnyh dějateljev, napriklad: [[Nikolaj Karamzin]], [[Vasilij Ključevskij]], [[Pavel Miljukov]] i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} mue14u54gmum1yzh4cf20opjxe07bcb 48959 48958 2026-10-20T11:40:53Z Ilja isv 10 48959 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=October 2026}} {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v {{-|XVIII}} věku. Jednakože, mnogo historikov i političnyh dějateljev, napriklad: [[Nikolaj Karamzin]], [[Vasilij Ključevskij]], [[Pavel Miljukov]] i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> <blockquote>''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' ''- '''©'''Polno sobranje zakonov, čest I, str.886''</blockquote>Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} [[Kategorija:Historija Rosije]] [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] mlgsoz59b2ooz9acxqodlksatunimqj 48960 48959 2026-10-20T11:44:29Z Ilja isv 10 /* Rane lěta */ 48960 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=October 2026}} {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v {{-|XVIII}} věku. Jednakože, mnogo historikov i političnyh dějateljev, napriklad: [[Nikolaj Karamzin]], [[Vasilij Ključevskij]], [[Pavel Miljukov]] i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. == <big>Biografija</big> == ==== '''Rane lěta''' ==== Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> {{Citatny blok |quote = ''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' | source = ''Polno sobranje zakonov, čest {{-|I}}, str. 886''}} Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ===== '''Strělecky bunt 1682 lěta''' '''i prihod do vlady Sofje Aleksejevny''' ===== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ===== Prvo supružestvo Petra - ===== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ===== Prihod do vlady Petra - ===== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ==== '''Do sěvernoj vojny''' ==== ===== Azovske pohody. 1695, 1696 ===== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ===== '''Velika Ambasada''' ===== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} [[Kategorija:Historija Rosije]] [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] eckyddauwgz46ze8f0z5vp01ct4l4q3 48961 48960 2026-10-20T11:48:52Z Ilja isv 10 48961 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=October 2026}} {{Kartka carstvenna osoba | name = Petr Veliky | image = [[Fajl:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|center|Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717]] | caption = Portret raboty [[Jean-Marc Nattier|Žana-Marka Natjera]], 1717 | succession = [[Imperator i Samodržec Vserosijsky]] | reign = 2 novembra 1721 – {{Nowrap|8 februara 1725}} | successor = [[Ekaterina I|Ekaterina {{-|I}}]] | predecessor = ''On sam, Car'' | succession1 = [[Gosudar, Car i Veliky Knez vsej Rusi]] | reign1 = 7 maje 1682 – {{Nowrap|2 novembra 1721}} | predecessor1 = [[Feodor III Aleksejevič|Feodor {{-|III}} Aleksejevič]] | successor1 = ''On sam, Imperator'' | cor_type1 = [[Koronacija rosijskyh monarhov|Koronacija]] | coronation1 = 25 junija 1682 | reg_type1 = So-monarh | regent1 = [[Ivan V Aleksejevič|Ivan {{-|V}} Aleksejevič]] (1682–1696) | reg_type2 = [[Regent]] | regent2 = [[Sofja Aleksejevna]] (1682–1689) | spouses = {{Plosky spisok| * {{Supružstvo|[[Evdokija Lopuhina]]|1689|1698|reason=razvod}} * {{Supružstvo|[[Ekaterina I|Ekaterina Aleksejevna]]|1707}} }} | issue = {{Plosky spisok| * [[Aleksej Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Anna, Knegynja Holštein-Gottorp]] * [[Elizaveta, Imperatrica Vserosijska]] * [[Petr Petrovič, Carevič Rosijsky]] * [[Velika Knegynja Natalja Petrovna]] }} | issue_link = #Potomky | house = [[Dinastija Romanovyh|Romanovy]] | full_name = | sex = m | father = [[Car Alexej]] | mother = [[Natalija Naryškina]] | birth_date = {{Birth date|1672|6|9|df=y}} | birth_place = [[Moskva]], Russko Carstvo | death_date = {{Death date and age|1725|2|8|1672|6|9|df=y}} | death_place = [[Sankt-Peterburg]], Rosijska Imperija | burial_place = [[Petropavlovska katedrala]] | signature = [[Fajl:Peter the Great Signature.svg|frameless|150px]] | module = {{Collapsible list | title = Vojenske zaslugy |bullets = true | 1 = [[Armija Petra Velikogo|Russka armija]]<br/> '''Bitky'''<br/>[[Russko-Turečska vojna (1686–1700)]]:<br/>• [[Azovske kampanije (1695–1696)]]<br/>[[Velika sěverna vojna]]:<br/>• [[Velika sěverna vojna| Ingrijska kampanija]]<br/>• [[Obsada Nöteborga (1702)|Obsada Nöteborga]]<br/>• [[Obsada Niešanca (1703)]]<br/>• [[Obsada Derpta (1704)]]<br/>• [[Obsada Narvy (1704)]]<br/>• [[Obsada Mitavy]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1706)]]<br/>• [[Bitka pri Grodnu (1708)]]<br/>• [[Bitka pri Lesnoj]]<br/>• [[Bitka za Poltavu]]<br/>• [[Obsada Vyborga (1710)]]<br/>• [[Kapitulacija Estonije i Livonije]]<br/>• [[Prutska rěčna kampanija]]<br/>• [[Bitka za Helsinki (1713)]]<br/>• [[Bitka pri Gangutu]]<br/>[[Russko-Persijska vojna (1722–1723)]]<br/>• [[Bitka na rěkě Inčhe]]<br/>• [[Bitka za Derbent (1722)]]<br/>• [[Vzetje Rašta Petrom Velikym]]<br/>• [[Obsada Baku]]<br/> }} |- |style=text-align:center; }} '''Petr {{-|I}} Aleksejevič Veliky''' ({{Jezyky|ru|Пётр I Алексеевич Великий}}; 30 maja [9 junija] 1672 goda, [[Moskva]] - 28 januara [8 fevruara] 1725, [[Sankt-Peterburg]]) car vsej Rusi od 1682 goda, prvy imperator Vserosijsky od 1721 goda. Prědstavitelj dinastije [[Romanovyh]]. Je byl proglašeny carem, kogdy imal 10 lět pri svojej sestrě [[Sofji Aleksejevně Romanovoj]], vladal samostojno od 1689 goda. Formalnym suvladarem je byl jego brat Ivan - (do svojej smrti v 1696 godu). S mladyh lět projavajuči interes do nauk i zagraničnomu žitju, Petr prvym iz russkyh carev je učinil dolgo [[Veliko posolstvo|putovanje v kraje Zapadnoj Evropy]]. V čas povratku iz njego, v 1698 lětu, Petr je razvil [[Velike reformy Petra pervogo|velike reformy]] rosijskoj državy i spoločnoj sistemy. Jednoj iz zaslug Petra je stalo razširjenje teritorij Rosiji v [[Pribaltika|Pribaltijskom regionu]] poslě pobědy v [[Sěverna Vojna|Velikoj Sěvernoj Vojně]], čto je dozvolilo jemu prijeti v 1721 godu zvanje rosijskogo imperatora. V historičnoj naukě i v spoločnom stanovišču od konca {{-|XVIII}} věka do tutčasnogo vrěmena prisutstvujut absolutno protivlegle ocěnjenja kak osobnosti Petra, tak i jego rolje v historiji Rosiji. V oficialnoj rosijskoj historiji Petra je bylo prijeto sčityvati jednim iz najvyše vidnyh državnikov, ktory počel hod razvoja Rosiji v {{-|XVIII}} věku. Jednakože, mnogo historikov i političnyh dějateljev, napriklad: [[Nikolaj Karamzin]], [[Vasilij Ključevskij]], [[Pavel Miljukov]] i ine, sut izrěkali krajno kritične ocěnky. = Biografija = === Rane lěta === Petr je urodil se v noč na 30 maja [9 junija] 1672 lěta:<ref>{{-|Миллер. Рождение. С. 87. Запись о рождении П. 30 мая и крещении 29 июня в разрядной книге (РГАДА. Ф.181. Кн.123. Л. 65).}}</ref> {{Citatny blok |quote = ''"V tutčasnom v 180 lětu Maja v 30 denj, za molitvami Svetyh otcev, Bog je prostil Caricu našu i Veliku Kneginju Nataliju Kirilovnu, a je rodila Nam syna, nabožnogo Careviča i Velikogo Kneza Petra Aleksejeviča vsej Velikoj i Maloj i Běloj Rosiji, a imeniny jego junija 29 čisla"'' | source = ''Polno sobranje zakonov, čest {{-|I}}, str. 886''}} Věrno město rodženja Petra ne jest vědomo; něktore historiki sut ukazyvali městom rodženja Petra [[Teremnoj palac]] [[moskovskogo Kremlja]], a suglasno narodnym povědkam, Petr je urodil se v [[selu Kolomenskom]] ili [[Izmajlovo]].<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |title=Вопрос о месте рождения Императора Петра Великого // Русский зритель Т. 1. 1828 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029061744/https://books.google.ru/books?id=egRJAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=related:HARVARD32044019514603&hl=ru#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Otec - car [[Aleksej Mihajlovič]] - je iměl mnogočislno potomstvo: Petr I je byl 14-m dětetem, prvym od vtoroj ženy, carice [[Natalji Naryškinoj]]. 29 junija v [[denj Svetyh Apostolov Petra i Pavla]], Carevič je byl kreščeny v [[Čudovom monastyru]] (podolg inyh danyh v [[hramu Grigorija Neokesarijskogo]], v [[Derbicah]]) protopopom Andrejem Savinovym i narěčeny Petrom. Pričina, za ktoroj on je dobyl ime "Petr", ne jest vědoma, možlivo, ako blagozvučnogo odpovědnika imena starějšego brata [[Fedor]]a, urodženy jedinadsetju lětami raněje v tojže denj 30 maja. Ono je ne strěčalo se ni u Romanovyh, ni u Naryškinyh. Poslědnjim prědstaviteljem moskovskoj dinastije [[Rjurikovič]]ej s podobnym imenem je byl [[Petr Dmitrejevič]], ktory je umrl v 1428 godu. Byvše lěto s Cariceju, on je byl oddany na vozpitanje njanjam. V 1676, kogda Petr je iměl 3,5 lět, jego otec, car Aleksej Mihajlovič, je umrl. Opekunom cara je stal jego brat po otcu, krestny otec i novy car Fedor Aleksejevič. Petr je dobyl slabu prosvětu, i do konca života je pisal s pogrěškami, koristavši oskudny slovosbor. To je bylo objasnimo onym, že onogdašny [[patriarh moskovsky]], [[Ioakim]], v ramkah boja s "latinizacijeju" i "inozemskym vplyvom" je odstranil od carskogo dvora učenikov [[Simeon Polocky|Simeona Polockogo]], ktory je poučal starějših bratov Petra, i je nastojival na tom, da by učenjem Petra zajmali se gorše obrazovani [[diakon]]i - [[Nikita Zotov]] i [[Afanasij Nesterov]]. Pokromě, Petr je ne iměl možlivosti dostati prosvět u nikakogo člověka, ktory je končil universitet ili u učitelja srědnjej školy, ibo ni universitetov, ni srědnjih škol v času dětinstva Petra ne je bylo, a srěd russkoj spločnosti  diakoni, duhovenstvo, [[bojar]]i i něktori kupci sut iměli obučenje gramotnosti. Diakoni sut obučali od 1676 do 1680 lěta. Nedostatky osnovnogo prosvěta Petr je smogl kompensovati velikymi praktičnymi zajetjami. Smrt cara Alekseja Mihajloviča i početok vlady jego starějšego syna Fedora (od caricy [[Marija Iljinična Miloslavskaja|Mariji Iljiničny Miloslavskoj]]) sut odsunuli Natalju Kirillovnu i jej rod naryškinyh, na zadnji plan. Carica Natalja je byla prinudžena odpraviti se do [[Selo Preobraženskoje|sela Preobraženskogo]] pod Moskvoju. ====Strělecky bunt 1682 lěta i prihod do vlady Sofje Aleksejevny==== 27 aprilja (7 maja), poslě 6 lět vlady, car Fedor Aleksejevič je umrl. Poprosivši podpor u patriarha Ioakima, Naryškiny i jih stranniki v tojže denj sut vozdvili Petra na prěstol. Faktično do vlady je prišel rod Naryškinyh i izzvany iz izgnanja Artamon Matvejev, je objavjeny "velikym opekunom". Podpornikam Ivana Aleksejeviča je bylo težko poddržati Ivana za jego slabo zdravje. Organizatori puča sut oglasili versiju o tom, že Fedor Aleksejevič samostojno je prědal "skipetr" do svojego brata Petra, no věrodostojnyh dokazov nemaje. Miloslavski srodniki cara Ivana i carevny Sofje po jih materi, sut uzrěli na početku vlady Petra ograničenje svojih interesov. Strělci, ktoryh v Moskvě je nahodilo se 20 tysečij ljudij , uže davno sut projavjali nezadovoljenje i jest prividno, že podgovarjany Miloslavskimi, 15(25) maja 1682 lěta sut izstupili javno: s krikami, čto Naryškini sut udušili Ivana,napravili se k Kremlju. Natalja Kirilovna, iměvša naděju, že smože uspokojiti buntovnikov, razom s patriarhom i bojarami je izvedla Petra i jego brata na Črveno kryljco. Jednako povstanje je ne skončilo se. V prve časiny sut byli ubiti bojare Artamon Matvejev i Mihail Dolgorukij, potom byli ubiti i ini poslědovatelji Natalji, vključno dvoh jej bratov. 26 maja izvoljne od strěleckih polkov sut javili se v palac i požedali, da by Ivan stal prvym Carem, a Petr vtorym. Ostrěgavši ponovnogo bunta, bojari dogovorili se, i patriarh Ioakim tutčasno učinil v Uspenskoj katedralě velebnu molitvu ob zdraviji oboh carev, a 25 junija koronoval jih na carstvo. 29 maja strěljci sut nastojali na tom, da by Sofja Aleksejevna je vladala državoju po pričině negodnogo vozrasta jej bratov. Carica Natalja Kirilovna byla povinna odjehati iz palaca razom s Petrom, vtorym Carem, v palac v selu Preobraženskom. V oružjejnom palacu Kremlja je shranil se dvojny tron dlja junyh carev s malenjkym oknom v hrebtu, črěz ktoro carevna Sofja i pribleženi sut sovětovali jim , čto govoriti i kak postupati v časy ceremonij. ====Prvo supružstvo Petra ==== Němečska sloboda je byla najblizša "susědka" sela Preobraženskoje, i Petr uže davno je imal interes k jej žitju. Vse vyše i vyše inozemcev pri dvoru cara Petra, napriklad, Franc Timmerman i Karšten Brandt, sut proishodili iz němečskoj slobody. Po pričině togo stalo, že car je stal čestym gostem v slobodě, kde skoro zapalil němečsku fajku / ljuljku, stal posěčati němečske zabavy s tancami i alkoholom, poznal Patrika Gordona, Franca Leforta – budučih strannikov Petra, počel roman s Annoju Mons. Protiv tutomu strogo je izstupila mati Petra. Da by pokarati 16-lětnogo syna, Natalja Kirillovna rěšila oženiti jego na Jevdokii Lopuhinoj, dočerě okoljničego. Petr ne prěčil materi, i 27 januara [6 fevruara] 1689 lěta je byla svatba "mladšego cara". Jednako menje než črěz měsec Petr je ostavil ženu i vyjehal na několiko dnjev na Plěščevo jezero. Od tutogo supružstva Petr iměl dvoh synov: starějši, Alěksěj, byl naslědnik Petra do 1718 goda, a mladši, Alěksandr, umrl dětetkom. ==== Prihod do vlady Petra ==== Aktivnost Petra mnogo je trevožila dočeru cara razumějučuju, že s izpolnjenjem polnolětnosti rodimogo brata ona bude povinna oddati vladu jemu.  jedin čas / jedno vrěme stranniki / podporniki / poslědovatelji dočery cara izmysljali plan koronaciji Sofiji, ale patriarh Ioakim je byl kategorično protiv. Pohody na krymskyh tatar, ktore sut byli provedene v 1687 i 1689 lětah ljubimcem dočery cara knezem Vasilijem Golicynym, sut iměli maly uspěh, no je govorilo se o njih kako o velikyh i ščedro odplačenyh pobědah, čto je izzvalo žaloby mnogyh. 8 (18) julija/lipenja 1689 lěta, v svetok / prazdnik Kazanskoj ikony Bogomateri, je stal prvy publičny konflikt medžu izrastšim Petrom i vladarkoju. V toj denj, po obyčaju, je dějal se krestny hod od Kremlja do Kazanskoj katedraly. Po dokončenju mše Petr je podšel k sestrě i je objavil, da by ona ne je směla idti razom s mužami v procesiji. Sofja je prijela izzov: je vzela v ruky obraz svetoj Bogomateri i je pošla za krestami i horugvami. Petr ne je byl gotovy k tutomu izhodu děla, on je ostavil hod. 7 (17) avgusta/srpenja 1689 goda neočekyvano dlja vsih je dogodilo se/stalo se rešajuče sobytje/dějanje. V tutoj denj dočera cara Sofja je kazala načelniku strěljcev Fedoru Šaklovitomu orudovati vyše svojih v Kremlj, kakoby dlja poddržky/podpora v Donskoj monastyr/konvent na molitvu. Razom s tym je razneslo se ogovarjanje o pismu s věstju, že car Petr nočju je rěšil zajeti svojimi "Potešnymi polkami" Kremlj, ubiti dočeru cara, brata - cara Ivana, i zahvatiti vladu. Šaklovityj je sobral strělecke polky, da by idti "velikym sborom/sobranjem" na selo Preobraženskoje i pobiti vsih strannikov / podpornikov / poslědovateljij Petra za jih naměr ubiti Sofju. Togdy ž sut poslali konnu stražu  s zadanjem zrěti, čto děje se v Preobraženskom, i směsta soobčiti/donesti, jestli car Petr někudy izjede sam ili s polkami. Stranniki / podporniki / poslědovatelji Petra srěd strěljcev sut poslali dvoh strannikov v Preobraženskoje. Poslě prihoda věsti, Petr s nevelikym eskortom v trěvogě/alarmu je pojehal v Troice-Sergijev konvent/monastyr. Slědstvom prěžitka postrahov / užasovstrěleckyh buntov je byla hvoroba Petra: pri silnom nespokojstvu u njego sut počinali se trgajuče dviženja/ruhy obličja/lica. 8 [osmogo] avgusta/srpenja v konvent/monastyr sut pribyli obě carice - Jevdokija i Natalja, vslěd za njimi sut prišli "potešnyje polki" s artilerijeju. 16 [šestnadsetogo] avgusta/srpenja ot Petra je prišla gramota, da by od vsih strěleckyh polkov sut byli prislani v Troice-Sergijev konvent/monastyr načelniki i po deset ljudij redovyh. Sofja je strogo zabranila izpolnjati tuto uslovje pod strahom smrtnoj kaznji, caru Petru sut odpravili gramotu s izvestjem/vědomostju, že nikako nemožno izpolnjiti jego prosbu. 27 avgusta/srpenja je prišla nova gramota cara Petra idti vsimi polkami k Troici. Večša čest vojsk je poslušala zakonnogo cara, dočerě cara Sofji je trěba bylo priznati poražku. Ona samostojno je odpravila se v Trocky konvent/monastyr, no v selu Vozdviženskom ju sut sustrětili poslanniki/poslanci Petra s nakazom vratiti se v Moskvu. Skoro Sofja je byla zatvorjena v Novoděviči monastyr/konvent pod strogy nadzor. 7 oktobra/rujenja je byl shvačeny i potom osudženy do smrtnoj kaznji Fedor Šaklovityj. Starši brat Petra - car Ivan (ili Ioann) je sustrětil Petra v Uspenskoj katedralě i faktično je oddal jemu cělu vladu. Od 1689 lěta on je ne učestvoval v upravjenju, hot do samoj smrti 29 januara/sěčenja (8 fevruara/ljutogo) 1696 lěta formalno je prodolžal byti socarem. Poslě svrgnutja Sofje vlada je prěšla v ruky ljudij objedinivših se okolo Natalji Kirillovny. Ona je starala se priučati/privykati syna k državnomu upravjenju, dověrivši jemu osoblive děla, ktore Petr je nahodil dosadnymi. To je vodilo k konfliktam. Napriklad, na početku 1692 lěta, uraženy na to, že suprotiv jego volji moskovska vlada je odrěkla se prodolžati vojnu s Osmanskoju imperijeju, car je ne zahtěl vračati se iz Perejaslavlja dlja sustrěči persijskogo poslannika, a prve osoby vlady Natalji Kirillovny (Naryškin s Golicynym) sut byli iznudžene lično/osobno jehati za njim. Sostojavše se 1 (11) januara/sěčenja 1692 lěta po volji Petra - v Preobraženskom postavjenje Zotova vo "Vsej Jauzy i vsego Kokuja patriarhi" je stalo odpovědju cara na učinjeny protiv jego volji postavjenje patriarha Adriana. Poslě smrti Natalji Kirillovny car ne stal izměščati vladu Naryškina i Golicyna, ktoru stvorila jego mater, jednako dosegnul, da by ono točno izpolnjalo jego volju. ===Prěd sěvernoju vojnoju=== ====Azovske pohody 1695, 1696==== Prioritetom dějateljnosti/činosti Petra - v prve lěta jedinovlady je bylo prodolženje vojny s Osmanskoju Imperijeju i Krymom. Petr - je rěšil zaměsto pohodov na Krym, ktore byli podjete/prědprijete v lěta vlady Sofje, nanesti udar po turečskoj tvrdži/krěposti Azov, položenoj pri slivanju rěky Don v Azovskom morju. Prvy Azovsky pohod, koj je počel se vesnoju 1695 lěta, skončil se neudačno v septembru/vrěsenju togože lěta po pričině odsutstva floty i ohotnosti russkogo vojska dějati v oddaljenju od baz snabděvanja. Jednako uže jesenju 1695 lěta je počelo se prigotovjenje do novogo pohoda. V Voroněžu je razvilo se postavjenje grebnoj russkoj floty. Za kratky čas je byla postavjena flota iz raznyh lodij vo glavě s 36-orudjemnym/kanonym korabom "Apostol Petr". V maju/travenju 1696 lěta 40-tysečno russko vojsko pod nakazom generalissimusa¹ Šeina iznova je obsadilo Azov, toliko tutym razom russka flota je blokovala krěpost/tvrdžu s morja. Petr I je prijmal učestničestvo v obsadě v zvanju kapitana na galerě. Ne dočekyvajuči se ataky, krěpost/tvrdža je odstupila/poddala se. Tak je byl odkryty prvy vyhod v Južne morja. Rezultatom Azovskyh pohodov je stalo prisvojenje krěposti/tvrdže Azov, početok porta Taganrog, možlivost napada na poluostrov Krym od morja, čto značno je podkrěpilo južne granice Rosiji. No, dobyti izhod do Črnogo morja skroz Kerčensky proliv/protok Petru je ne udalo se: on ostal pod kontrolju Osmanskoj Imperije. Sil dlja vojny s Turcijeju, kako i dobroj floty, Rosija dopoka je ne imala. Dlja finansovanja floty vvodet se nove rody dankov/platby/obroka: gospodari sut byli sjedinjeni v kumpanstva po 10 tyseč dvorov, každo iz ktoryh na svoje groše/pěnezy je povinno bylo sbudovati korab. V tuty čas projavjajut se prve oznaky skargy dějateljnostju/činostju Petra. Je byl otvorjeny zagovor/konspiracija Ciklera, koj je rěšil organizovati strělecky bunt. Lěta 1699 goda, prvy veliky russky korab "Krěpost" (46-kanony/orudjemny) je odvezl russkogo posla v Konstantinopolj za prěgovory o miru. Jestestvo takogo koraba je sklonilo sultana k zaključenju mira v juliju/lipenju 1700 lěta, ktory ostavil Rosiji krěpost/tvrdžu Azov. Pri postavjenju floty i reorganizovanju vojska Petr byl izmoženy/prinudženy opirati se na inozemnyh specialistov. Dokončivši Azovski pohody, on postanavjaje odpraviti na poučenje za granicu mladyh aristokratov, a skoro i sam odpravjaje se v prvo putovanje po Evropě. ====Velika Ambasada==== V brěznju/marcu 1697 goda v Zapadnu Evropu črěz Lifljandiju je byla izslana Velika Ambasada, ključnoju cělju ktoroj bylo izyskati sojuznikov protiv Osmanskoj Imperiji. Velikimi upolnomočenymi poslannikami sut byli naznačany general-admiral Franc Lefort, general Fjodor Golovin, načelnik Posoljskogo prikaza¹ Prokofij Voznicyn. Vsego do ambasady pristupilo do 250 člověk, srěd kotoryh pod imenem urjadnika Preobraženskogo polka Petra Mihajlova nahodil se sam Petr I. Vprvo russki car je podjel putovanje za granice svojej državy. Petr posětil Rigu, Kjonigsberg, Brandenburg, Gollandiju, Angliju, Avstriju, je byla znamenovana vizita v Veneciju i k Papě. Ambasada zaverbovala v Rosiju několiko sotnjej specialistov po dělu korabov, zakupila bojno i inako orudovanje. Kromě prěgovorov Petr mnogo vrěmeni je posvetil učenju korabostavjenja, vojennogo děla i inyh nauk. Petr je porabotal stoljarom na verfah Ost-Indijskoj firmy, pri učestju cara byl postavjeny korab "Petr i Pavel". V Anglije je posětil odlivačny zavod, arsenal, parlament, Oksfordsky universitet, Grinvičsku observatoriju i Monetny dvor, stražem ktoroj byl onogda Isaak Njuton. Petra sut interesovali raněje tehničski dosegnenja Zapada, a ne pravna sistema. Velika Ambasada glavnoj cěli ne je dosegnula: koaliciju protiv Osmanskoj Imperiji sozdati ne udalo se iz-za prigotovjenja rjada evropejskyh državy k vojně za špansko naslědstvo (1701-1714 gody). Jednako dekujuči tutoj vojně sut složili se blagoprijatne uslovja dlja borby Rosiji za Baltiku. Takym obrazom, je odygrala se pereorijentacija vněšnoj politiki s južnogo směra na sěverno. ==Iztočniky== {{Iztočniky}} ==Zdroje v inyh viki== {{Prěvod|ru|Пётр I}} [[Kategorija:Historija Rosije]] [[Kategorija:Monarhi]] [[Kategorija:Rusi]] icjeyg1912y7ef2uzypuwp0curm51ya Litij-ionovy akumulator 0 6493 48943 48811 2026-10-20T10:00:32Z Ilja isv 10 48943 wikitext text/x-wiki {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}} (2007), prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov".<ref>{{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}</ref> == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jошино}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory priměnjajut jedino spoločno s sistemoju uptavjenja akumulatorom {{-|BMS (battery management system)}} I specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Izgody == * Nizko samoiznabivanje. * Vysoko oddavnje toka na jedinicu masy. * Veliko čislo ciklov nabivanja-iznabivanja. * Obsluga ne jest potrěbna. == Neizgody == * Široko koristane tipy litij-ionovyh akumulatorov sut pri prěnabivanju, neslědovanju uslovjam nabivanja ili pri mehaničnom poskodženju ekstremno ogneopasne praktično bez sposobov sgasiti vysokotemperaturny plamen dokud akumulator cělo ne vygori.<ref>[https://www.evinfrastructurenews.com/ev-battery/fire-risk-statistics {{-|EV battery fire risk: The complete statistical analysis}}]</ref> Elektromobil s poskodženym {{-|Li-ion}} akumulatorom [[:en:List of thermal incidents in electric vehicles|izgoraje]] vpolno za priblizno 1 minutu.<ref>[https://www.reddit.com/r/TerrifyingAsFuck/comments/1qwbfnw/ev_turns_into_burning_wreck_in_less_than_two/ {{-|EV turns into burning wreck in less than two minutes}}]</ref> * Riziko požara za samolety, kogda pasažery noset devajsy i akumulatorne banky. * Pri prěnabivanju prěstavajut funkcionovati. * Izgubet naboj v hladu, čto snižaje godnost koristanja elektromobilov v hladnyh krajinah. * Brzo degradujut pri povyšenyh teplotah i v žar sut vysoko požarnoopasne. * Ograničena prisutnost litija v mineralnyh surovinah. * Pri dobyvanju litija spotrěbuje se nadměrno množstvo vody. * Aktualno ne sut ekonomično efektivne sposoby jih reciklovanja, čto može potencialno tvoriti ekologičny problem na cělom světu. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v inyh viki == {{Prěvod|ru|Литий-ионный аккумулятор}} [[Kategorija:Električnost]] [[Kategorija:Električne zdroje]] [[Kategorija:Akumulatory]] cxdtqikhggm3e72o66z2rgn4zah6wk4 48944 48943 2026-10-20T10:10:14Z Ilja isv 10 /* Ustroj */ 48944 wikitext text/x-wiki {{Ne zaměšivati s|Litijova baterija}} [[Fajl:LiIon-18650-match.jpg|thumb|275px|Litij-ionovy akumulator cilindričny, tiporazměr 18650]] [[Fajl:A battery, 7, ubt.jpeg|thumb|Litij-ionovy akumulator mobilnogo telefona {{-|Siemens}} (2007), prizmatičny]] '''[[Litij]][[ion|-ionovy]] akumulator''' ({{-|Li-ion}}) je tipom [[Električny akumulator|akumulatora]] [[Električnost|električnosti]], ktory priměnjaje se v [[Nizkovoltažny akumulator|nizkovoltažnyh]] i [[Tegovy akumulator|tegovyh]] akumulatornyh baterijah vozov, v [[Sistemy akumulacije energije|sistemah akumulacije energije]], takože kako zdroj energije v devajsah kako [[Mobilny telefon|mobilne telefony]], [[laptop]]y i dr. V lětu 2019 [[Michael Stanley Whittingham|{{-|Whittingham|Уитингем}}]], [[John Goodenough|{{-|Goodenough|Гудинаф}}]] i [[Akira Yoshino|{{-|Yoshino|Јошино}}]] sut iziskali [[Nobeleva nagrada v hemiji|Nobelevu nagradu v hemiji]] s formulacijeju "Za razvoj litij-ionovyh akumulatorov".<ref>{{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}</ref> == Historija == {{Citatny blok|align=center|Glavny zdroj: {{Cite magazine |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/37454/ |author=Татьяна Кулова |title=Аккумуляторы, изменившие жизнь |year=2019 |lang=ru |magazine=[[Наука и жизнь]] |issue=12 |pages=2—7}}}} Najprvo principialna možlivost stvorjenja [[litij|litijevyh]] akumulatorov na osnově sposobnosti [[disulfid titana|disulfida titana]] či [[disulfid molibden|disulfida molibdena]] priključati do sebe iony litija pri iznabivanju akumulatora i ekstraktovati jih pri nabivanju byla jest pokazana v lětu 1970 [[Michael Stanley Whittingham|Majklom {{-|Whittinghamom|Уитингемом}}]]. Sučstvenymi nedostatkami takyh akumulatorov javjali se nizky voltaž 2.37&nbsp;V i vysoka požarna nebezpečnost vslěd stvarjanja dendritov metaličnogo litija, ktore sut zamykali elektrody. Sučasany variant litij-ionovogo akumulatora s anodom iz [[Vuglerod|grafita]] i katodom iz kobaltita litija byl jest iznahodženy v lětu 1991 [[Akira Joshino|Akiroju {{-|Joshino|Jошино}}]]. Prvy litij-ionovy akumulator po jego patentu jest izpustila korporacija {{-|[[Sony]]}} v istom lětu. Tutčasno vedut se izslědovanja na poiskanje materialov na osnově [[Kremnij|kremnija]] ([[Kremnij-vugoljny akumulator|kremnij-vugoljny akumulator]]) i [[Fosfor|fosfora]], zabezpečivajučih povyšenu sposobnost interkaliranja [[Ion|ionov]] litija, i takože zaměny ionov litija [[Natrij-ionovy akumulator|na iony natrija]]. Druge izslědovanja směnšajut efekt starěnja i podolžajut dobu životnosti. Napriměr, izkoristanje tvoriva {{lang|en|bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene (BP)}} dozvoli shranjati 95 procentov vměstilosti akumulatora daže po 1700 ciklah nabivanja-iznabivanja.<ref name="sb0505">{{Cite web |lang=en |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |title=Bis-imino-acenaphthenequinone-Paraphenylene-Type Condensation Copolymer Binder for Ultralong Cyclable Lithium-Ion Rechargeable Batteries |first=Agman |last=Gupta |website=ACS Applied Energy Materials |date=2021-03-22 |pages=2231–2240 |publisher=pubs.acs.org |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408172047/https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsaem.0c02742 |url-status=live }}</ref><ref name="sb0505-2">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |title=Японские учёные придумали аккумулятор, способный проработать 5 лет почти без потери ёмкости |website=3dnews.ru |date=2021-05-05 |publisher=3dnews.ru |access-date=2021-05-05 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505110457/https://3dnews.ru/1038734/yaponskie-uchyonie-pridumali-akkumulyator-sposobniy-prorabotat-5-let-pochti-bez-poteri-yomkosti |url-status=live }}</ref> V lětu 1991 v sumě vměstilost litij-ionovyh akumulatorov byla 130 k{{-|W|Вт}}·č, ale v lětu 2025 uže 1.59 T{{-|W|Вт}}·č<ref>[http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf Про запас (о развитии систем накопления энергии) . С Минаев] {{Wayback|url=http://kvant.mccme.ru/pdf/2023/2023-04.pdf |date=20230616183538 }}. Квант 2023 г , 4 Номер</ref><ref>[https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F:%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA) {{-|Литий-ионные аккумуляторы (мировой рынок)}}]</ref> == Ustroj == [[File:Shema Litij-ionovogo akumulatora.svg|thumb|Litij-ionovy akumulator. Shema]] Litij-ionovy akumulator skladaje se iz elektrodov (katodnogo materiala na [[Aluminij|aluminijevoj]] foliji i anodnogo materiala na [[Měd|mědnoj]] foliji), razděljenyh poronitym separatorom, orošenym elektrolitom. Paket elektrodov jest poměščen do neprodyšnogo korpusa, katody i anody sut prisjednjene k terminalam za nimanje toka. Korpus poněkogda imaje zaščitny ventil, skydyvajučim vnutrny pritisk pri avarijnyh situacijah ili narušenju uslovij eksploatacije. Litij-ionove akumulatory različajut se tipom izkoristanogo katodnogo materiala. Prěnosnikom naboja v litij-ionovom akumulatoru jest pozitivno nabity ion litija, ktory imaje sposoobnost vsadžati se (interkalirovati) v kristaličnu rešetku drugyh materialov (napriklad, [[Grafit|grafita]], [[Oksid|oksidov]] i [[Solj|soljij]] [[Metal|metalov]]) s obrazovanjem hemičnogo sveza, napriklad: v grafit s obrazovanjem {{Hem2|LiC6}}, v oksidy s obrazovanjem ({{Hem2|LiMnO2}}) i v solji metalov s obrazovanjem ({{Hem2|LiMn_{R}O_{N}|}}). Prvonačelno kako negativne plošče jest koristal se metaličny litij, potom [[kamenovugoljny koks]]. Dalje sut počeli priměnjati grafit. Priměnjenje oksidov kobalta dozvoljaje akumulatoram rabotati pri nizšyh temperaturah, povyšaje kolikost ciklov nabivanja/iznabivanja jednogo akumulatora. Razprostanjenje litij-želězofosfatnyh akumulatorov imaje byti blagodare jihnoj odnositelno nizkoju cěně. Litij-ionove akumulatory koristajut izključiteljno s [[Sistema upravjenja akumulatorom|sistemoju upravjenja akumulatorom]] {{-|BMS (battery management system)}} i specialnym ustrojstvom nabivanja/iznabivanja. V sučasnosti v masovom proizvodstvu litij-ionovyh akumulatorov upotrěbjajut tri klasy katodnyh materialov: * [[kobaltit litija]] {{Hem2|LiCoO2}} i tvrde raztvory na osnově izostrukturnogo s njim nikelata litija; * litij-manganova špinel {{Hem2|LiMn2O4}}; * ferofosfat litija {{Hem2|LiFePO4}}. Elektrohemične shemy litij-ionovyh akumulatorov: * litij-kobaltove {{Hem2|LiCoO2 + 6C -> Li_{1-x}CoO2 + LiC6}}; * litij-ferofosfatne {{Hem2|LiFePO4 + 6C -> Li_{1-x}FePO_{4} + LiC6|}}. Blagodare nizkomu samoiznabivanju i velikoj kolikosti ciklov nabivanja/iznabivanja, Li-ion akumulatory sut prědpočitane za priměnjenje v alternativnoj energetikě. Pri tom, pomimo sistemy BMS, oni zabezpěčivajut se [[Invertor (elektrotehnika)|invertorami]] (prěobražateljami električnosti). == Izgody == * Nizko samoiznabivanje. * Vysoko oddavnje toka na jedinicu masy. * Veliko čislo ciklov nabivanja-iznabivanja. * Obsluga ne jest potrěbna. == Neizgody == * Široko koristane tipy litij-ionovyh akumulatorov sut pri prěnabivanju, neslědovanju uslovjam nabivanja ili pri mehaničnom poskodženju ekstremno ogneopasne praktično bez sposobov sgasiti vysokotemperaturny plamen dokud akumulator cělo ne vygori.<ref>[https://www.evinfrastructurenews.com/ev-battery/fire-risk-statistics {{-|EV battery fire risk: The complete statistical analysis}}]</ref> Elektromobil s poskodženym {{-|Li-ion}} akumulatorom [[:en:List of thermal incidents in electric vehicles|izgoraje]] vpolno za priblizno 1 minutu.<ref>[https://www.reddit.com/r/TerrifyingAsFuck/comments/1qwbfnw/ev_turns_into_burning_wreck_in_less_than_two/ {{-|EV turns into burning wreck in less than two minutes}}]</ref> * Riziko požara za samolety, kogda pasažery noset devajsy i akumulatorne banky. * Pri prěnabivanju prěstavajut funkcionovati. * Izgubet naboj v hladu, čto snižaje godnost koristanja elektromobilov v hladnyh krajinah. * Brzo degradujut pri povyšenyh teplotah i v žar sut vysoko požarnoopasne. * Ograničena prisutnost litija v mineralnyh surovinah. * Pri dobyvanju litija spotrěbuje se nadměrno množstvo vody. * Aktualno ne sut ekonomično efektivne sposoby jih reciklovanja, čto može potencialno tvoriti ekologičny problem na cělom světu. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v inyh viki == {{Prěvod|ru|Литий-ионный аккумулятор}} [[Kategorija:Električnost]] [[Kategorija:Električne zdroje]] [[Kategorija:Akumulatory]] iga4czl5r5cu0wu1tmp1ox0i24vfrl5 Novy ateizm 0 6494 48900 48826 2026-10-19T14:27:58Z SzymonV 104 48900 wikitext text/x-wiki {{Začetok|data=2026-10}}[[Fajl:Four Horsemen.jpg|thumb|{{-|Richard Dawkins|Ричард Докинз}}, {{-|Christopher Hitchens|Кристофер Хитченс}}, {{-|Sam Harris|Сем Харрис}}, {{-|Daniel Dennet|Дениел Деннет}}]] '''Novy ateizm''' - antiteističny ruh pisatelji i naučnikov o glediščah, že "religiji ne povinno se jedino trpěti, ale trěba jej protivdějati, kritikovati ju i poddavati racionalnoj argumentaciji vesde tam kde segajut jej vlivy"<ref>{{-|Simon Hooper, ''[https://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html/ The rise of the New Atheists]'' (na anglijskom).}}</ref>. Glavnymi prědstaviteljami sut {{-|Richard Dawkins|Ричард Докинз}}, {{-|Daniel Dennet|Дениел Деннет}}, {{-|Sam Harris|Сем Харрис}}, {{-|Christopher Hitchens|Кристофер Хитченс}}, a takože {{-|Victor J. Stenger|Виктор Д. Стенжер}}, avtor knigy: ''Novy ateizm: gledišče odnosno nauky i razumu''. == Linky == <references /> [[Kategorija:Religija]] [[Kategorija:Kratke članky]] qpam03q8spar0imqpii18w9xsyytqju Andres Larka 0 6518 48898 48884 2026-10-19T12:54:10Z SzymonV 104 48898 wikitext text/x-wiki {| align="right" style="width:300px; margin-left:1em; margin-bottom:1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%; line-height:1.5em;" ! colspan="2" style="background:#36454F; color:white; text-align:center; font-size:125%; padding:0.3em;" |{{-|Andres Larka|Андрес Ларка}}<br>{{-||{{-|Andres Larka}}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" |[[Fajl:Kindralmajor Andres Larka.jpg|frameless]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Biografija |- | style="width:35%; font-weight:bold; vertical-align:top;" |Rodil se: |5 marca 1879<br>Pilistvere, Rosijske Carstvo |- | style="font-weight:bold; vertical-align:top;" |Umrl: |8 januara 1943 (36 lět)<br>[[Кировска област|Kirovska oblast]], [[Совєтскы сојуз|SSSR]] |- ! colspan="2" style="background:#eeeeee; text-align:center; border-top:1px solid #a2a9b1;" |Dějatelnost |- | style="font-weight:bold;" |Oblast: |Politik, vojak |} '''{{-|{{-|Andres Larka}}|Андрес Ларка}}''' (*&nbsp;5 marca 1879, Pilistvere - †&nbsp;8 januara 1943, [[Кировска област|Kirovska oblast]]) - [[Estonija|estonsky]]<nowiki/>vojak, vojskovy načelnik v estonskoj vojny o nezaležnost i politik. Kandidat na prezidenta Estoniji iz [[Ruh Vapsov|Ruhu Vapsov]]. == Životopis == V 1934 godu ako lider [[Ruh Vapsov|Estonskogo Sveza Bojevnikov o Svobodu]] ("Vapsov"), byl jih kandidatom na prezidenta Estoniji i byl uvažany za mnogo pravdopodobnogo izigratelja. 12 marca 1934 godu, ponad měsec prěd izborami, prěhodny premier-ministr {{-|{{-|Konstantin Päts}}|константин Пјатс}} i general [[Johan Laidoner]] učinili vojenny puč i unemožnili izbor Larki. V 1940 godu po zahvatu Estoniji prěz SSSR stal areštovany prěz Sovětov i zamrl v vezenju v 1943 godu. {{DEFAULTSORT:Larka Andres}} [[Kategorija:Politiki]] avr8b5jy4fo2jjbjxm21caprixoqasf Poljsko-čehoslovačska konfederacija 0 6522 48899 2026-10-19T13:20:18Z ~2026-56158-15 1181 Stvorjena nova stranica s tekstom: «[[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta nesostojavšej se konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačka konfederacija''' — politično koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany Poljskogo praviteljstva v izgnanju. Tutoj ideja, poddrživana od strany praviteljstva Velikoj Britanije, navjazivala do prědvojennyh planov ustanovjenj...» 48899 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta nesostojavšej se konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačka konfederacija''' — politično koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany Poljskogo praviteljstva v izgnanju. Tutoj ideja, poddrživana od strany praviteljstva Velikoj Britanije, navjazivala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (polityka)|«Medžumorja»]]. Načalno sostavnymi čestjami (učastnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. V periodě Drugoj světovoj vojny praviteljstva někotoryh jevropejskyh držav v izgnanju činili proby jednanja se v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i hozajstvenoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans realizacije. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Takučke proby byli činjene ne toliko [[Polska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovačkoju]], [[Grecija|Grecoju]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt federacije (konfederacije) poljsko-čehoslovačkoj byl vstopom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljske v Srednje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačka konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i proradjeckoj politiky<ref name="Sęk" />, ktoru vodili čehoslovačke politiki (praviteljstvo Čehoslovakiji), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudjbě světa rěšala tak zvana «velika trojka» te politiki ne htěli jošče jedinogo sojuza (uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imějuščego velike teritorije, za kakogo smatrali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak"/><ref name="Kisielewski" details="S. 247-250."/>. nlc0pgyxqb3q4m9zs4vhc7pitwaw284 48902 48899 2026-10-19T18:11:49Z Ilja isv 10 48902 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačka konfederacija''' — politično koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany Poljskogo praviteljstva v izgnanju. Tutoj ideja, poddrživana od strany praviteljstva Velikoj Britanije, navjazivala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (polityka)|«Medžumorja»]]. Načalno sostavnymi čestjami (učastnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. V periodě Drugoj světovoj vojny praviteljstva někotoryh jevropejskyh držav v izgnanju činili proby jednanja se v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i hozajstvenoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans realizacije. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Takučke proby byli činjene ne toliko [[Polska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovačkoju]], [[Grecija|Grecoju]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt federacije (konfederacije) poljsko-čehoslovačkoj byl vstopom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljske v Srednje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačka konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i proradjeckoj politiky<ref name="Sęk" />, ktoru vodili čehoslovačke politiki (praviteljstvo Čehoslovakiji), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudjbě světa rěšala tak zvana «velika trojka» te politiki ne htěli jošče jedinogo sojuza (uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imějuščego velike teritorije, za kakogo smatrali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak"/><ref name="Kisielewski" details="S. 247-250."/>. 695sqgiao8rofn5vp4az1s70rrvt5s9 48904 48902 2026-10-20T05:46:19Z Ilja isv 10 48904 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grěcija|Grěcijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk" />, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak"/><ref name="Kisielewski" details="S. 247-250."/>. b6zknbr59qz47zhgebr33ctio0kog1g 48905 48904 2026-10-20T05:47:28Z Ilja isv 10 Ilja isv prěimenoval stranicu [[Poljsko-čehoslovačka konfederacija]] na [[Poljsko-čehoslovačska konfederacija]]: Pogrěška v nazvě 48904 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grěcija|Grěcijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk" />, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak"/><ref name="Kisielewski" details="S. 247-250."/>. b6zknbr59qz47zhgebr33ctio0kog1g 48907 48905 2026-10-20T05:51:28Z Ilja isv 10 48907 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk" />, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak"/><ref name="Kisielewski" details="S. 247-250."/>. n0kdlwghqkf5a2vbllem7vu88m03oru 48908 48907 2026-10-20T06:01:17Z Ilja isv 10 48908 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><<ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. j9fk0wfzo9k33f9j3for7cz0v2o81u3 48909 48908 2026-10-20T06:03:26Z Ilja isv 10 48909 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><<ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} 94cbjh835srfnl3gx5bnlj6fbzgi7z7 48910 48909 2026-10-20T06:03:53Z Ilja isv 10 48910 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} 0yasxlagla3hvd4rolhtot0tcd95yh2 48911 48910 2026-10-20T06:04:26Z Ilja isv 10 48911 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj]] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza (ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij), imajučego velike teritorije, za kakogo smatrjali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} 286u6yj7n1eru1evv9uqybymmhzusyp 48912 48911 2026-10-20T06:05:56Z Ilja isv 10 48912 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj]] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza i ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij, za ktorogo mněvali generala Sikorskogo<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} l1vuaaf71selewddo93z8s2kx2p8211 48913 48912 2026-10-20T06:10:04Z Ilja isv 10 48913 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj]] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref>, ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Te politiki ne htěli jedinogo sojuza i ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij, kako mněval general Sikorsky<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref>. == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} 86hy15af5yc52ah5rrfj61tv9yydxno 48914 48913 2026-10-20T06:11:19Z Ilja isv 10 48914 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj]] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky,<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref> ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «velika trojka». Kako mněval general Sikorsky, tute politiki ne htěli jedinogo sojuza i ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij.<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} i9djd1ewvadfdczqoh3mfsopa70u5nz 48915 48914 2026-10-20T06:12:14Z Ilja isv 10 48915 wikitext text/x-wiki [[File:Polish–Czechoslovak confederation.png|thumb|Karta ne jestvovavšej konfederacije. Vlěvo v prědvojennyh granicah, vpravo v poslěvojennyh.]] '''Poljsko-čehoslovačska konfederacija''' — politična koncepcija iz perioda [[Druga světova vojna|Drugoj světovoj vojny]], propagovana od strany [[Poljska|Poljskoj]] vlady v izgnanju. Tuta ideja, poddrživana vladoju [[Objedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britanije]], navezyvala do prědvojennyh planov ustanovjenja bloka držav [[Medžumorje (politika)|«Medžumorja»]]. Načelno, sostavnymi čestami (učestnikami) konfederacije iměli byti [[Poljska]], [[Čehoslovakija]]. Podčas Drugoj světovoj vojny vlady někotoryh evropejskyh držav v izgnanju činili proby sjedninjenja v sojuzy, ktore iměli dati im v budučnosti garantiju bezpečnosti, političnoj i gospodarskoj stabilnosti. Oživavali federativne koncepcije iz lět 20-h i 30-h XX. stolětja, ktore v novyh uslovjah iměli šans na realizaciju. Mnogo federalističnyh projektov možno najti v programah poljskyh političnyh partij v periodě Drugoj světovoj vojny. Take proby byli činjene ne toliko [[Poljska|Poljskoju]], ale i [[Čehoslovakija|Čehoslovakijeju]], [[Grecija|Grecijeu]] i [[Jugoslavija|Jugoslavijeju]]. Projekt poljsko-čehoslovačkoj federacije (konfederacije) byl vstupom (prvym krokom) do obnovjenja mocarstvenosti, ukrěpjenja pozicij i značenja Poljsky v Srědnje-Iztočnoj Evropě. Po mněnju historikov, poljsko-čehoslovačska konfederacija (projekt) ne iměla šansov na usspěh. To iztekalo, meždu inym, iz antipoljskoj i prosovětskoj politiky,<ref name="Sęk">{{Cite web | url =http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | title =Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski |access-date =2005-06-23 | author =A. Sęk | lang =pl | archive-url =https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm | archive-date =2020-02-25}}</ref> ktoru vodili čehoslovačke politiki (vlada Čehoslovakije), a takože iz togo, že od 1943 goda o sudbě světa rěšala tak zvana «[[Velika trojka (politika)|velika trojka]]». Kako mněval general Sikorsky, tute politiki ne htěli jedinogo sojuza i ješče jednogo uzurpatora prav do evropejskyh teritorij.<ref name="Pastusiak">{{Cite book |last=Pastusiak|first= L.|title=F.D. Roosevelt a sprawa polska|pages=58-59}}</ref><ref name="Kisielewski">{{Cite book|last = Kisielewski |first = T. |title = Federacja Środkowo-Europejska}} S. 247-250.</ref> == Iztočniky == {{Iztočniky}} == Zdroje v drugyh viki == {{Prěvod|pl|Konfederacja polsko-czechosłowacka}} ciq8kr5vnec1ocs1lml1wi4y5e5lr31 Poljsko-čehoslovačka konfederacija 0 6523 48906 2026-10-20T05:47:28Z Ilja isv 10 Ilja isv prěimenoval stranicu [[Poljsko-čehoslovačka konfederacija]] na [[Poljsko-čehoslovačska konfederacija]]: Pogrěška v nazvě 48906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poljsko-čehoslovačska konfederacija]] 481uspze7s5dt3zpk17q4ryqctvrkkf Šablon:Hem2/doc/row 10 6524 48930 2026-10-20T08:10:56Z Ilja isv 10 Stvorjena nova stranica s tekstom: «|- | {{mono|{{{code|}}}}} | [[{{{wl|}}}]] | {{yesno|{{{addwl|no}}} |no={{Hem2|1={{{code|}}}|auto=yes}} |yes={{Hem2|1=[[{{{code|}}}]]}}<!-- not |auto=yes --> }} | {{#switch:{{{type|}}} |A=A: wl {{para|auto|yes}} |B=B: wl <code><nowiki>|..[[code]]..</nowiki></code> }} |{{{note|}}}» 48930 wikitext text/x-wiki |- | {{mono|{{{code|}}}}} | [[{{{wl|}}}]] | {{yesno|{{{addwl|no}}} |no={{Hem2|1={{{code|}}}|auto=yes}} |yes={{Hem2|1=[[{{{code|}}}]]}}<!-- not |auto=yes --> }} | {{#switch:{{{type|}}} |A=A: wl {{para|auto|yes}} |B=B: wl <code><nowiki>|..[[code]]..</nowiki></code> }} |{{{note|}}} kmerqpfmr2dxg8sjigudb3ekpzwtkoa Šablon:Mono/styles.css 10 6525 48931 2026-10-20T08:11:44Z Ilja isv 10 Stvorjena nova stranica s tekstom: «/* {{pp-template}} */ .monospaced { /* "monospace, monospace" per [[WP:MONO]] */ font-family: monospace, monospace; }» 48931 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .monospaced { /* "monospace, monospace" per [[WP:MONO]] */ font-family: monospace, monospace; } np4jqak6c9salmg4ht0lxddkoh7wqt0 Šablon:Mono 10 6526 48932 2026-10-20T08:11:58Z Ilja isv 10 Stvorjena nova stranica s tekstom: «{{<includeonly>safesubst:</includeonly>ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Mono/styles.css" />}}<span class="monospaced">{{{2|{{{1}}}}}}</span><noinclude> {{Dokumentacija}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude>» 48932 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Mono/styles.css" />}}<span class="monospaced">{{{2|{{{1}}}}}}</span><noinclude> {{Dokumentacija}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 8yegu1smnfgov65z6kuy65ckjy32so6