Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 1868 1972170 1971770 2026-07-15T18:19:36Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972170 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011}}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite book|author=Tomasello, Michael|year=1996|chapter=The Cultural Roots of Language|editor1)=B. Velichkovsky|editor2=D. Rumbaugh|title=Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language|publisher=Psychology Press|pages=275–308|isbn=978-0-8058-2118-5}}</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1569|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2009-10_32_5/page/429|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] p2eg4vnv2zfo872ipuzxynvio4b86uy 1972224 1972170 2026-07-16T10:09:53Z Akigka 183 1972224 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011}}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite book|author=Tomasello, Michael|year=1996|chapter=The Cultural Roots of Language|editor1)=B. Velichkovsky|editor2=D. Rumbaugh|title=Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language|publisher=Psychology Press|pages=275–308|isbn=978-0-8058-2118-5}}</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1569|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2009-10_32_5/page/429|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] ktkvb33s6p2licxoyynojyhnprlbf7h 0 3054 1972195 1815283 2026-07-15T21:31:46Z MáneyMánadóttir 103358 1972195 wikitext text/x-wiki {{Tungumál|nafn=Esperanto|nafn2=Esperanto |leturlitur=white |ættarlitur=Tilbúið |ríki=Um allan heim |svæði=[[Jörðin|Plánetan jörð]] |talendur=100.000-2.000.000 |sæti=Ekki á meðal 100 efstu |ætt=[[Tilbúið tungumál]] |þjóð= |stýrt af=[[Akademio de Esperanto]] |iso1=eo|iso2=epo|sil=EPO}} '''Esperanto''' (á íslensku: '''esperantó''') er útbreiddasta [[tilbúið tungumál|tilbúna tungumálið]]. Nafnið er dregið af [[rithöfundarheiti]] [[Ludovic Lazarus Zamenhof|Ludovics Lazarusar Zamenhofs]], „D-ro Esperanto“. Hann gaf út sitt fyrsta [[ritverk|verk]] um málið undir því nafni. Esperanto þýðir bókstaflega „Sá sem [[von]]ar“. Aðaleinkenni tungumálsins er að það eru engar undantekningar á [[málfræði]]nni og hefur það ýtt undir útbreiðslu þess um allan heim. Þar að auki þarf lítinn [[orðaforði|orðaforða]] til að geta bjargað sér í málinu, þar sem einstök orð eru mynduð af [[orðstofnar|stofni orða]] með [[aðskeyti|aðskeytum]] ([[forskeyti|for-]] og [[viðskeyti|viðskeytum]]). == Saga esperanto == Þar sem tungumálið er tilbúið er saga þess stutt og vel þekkt. Zamenhof gaf út fyrsta rit sitt á og um Esperanto í júlí [[1887]]. Titill þess var: ''D-ro Esperanto: Internacia Lingvo. Antaŭparolo kaj Plena Lernolibro [por Rusoj].'' Útgáfa þeirrar bókar markar upphaf esperantohreyfingarinnar. [[Mynd:1908-kl-t-zamenhof.jpg|thumb|[[Ludovic Lazarus Zamenhof]]]] Esperanto náði brátt nokkurri útbreiðslu en lá að miklu leyti niðri á tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar 1914-1918 en rétti fljótt út kútnum eftir hana. Zamenhof var pólskur gyðingur og augnlæknir. [[Hitler]] mintist stuttlega á esperanto í [[Mein Kampf]]. Nokkru fyrir seinni heimsstyrjöldina fóru nasistar í [[Þýskaland]]i að ofsækja esperantista og [[Stalín]] snerist öndverður gegn esperantistum i [[Rússland]]i. Hreyfingin var þá búin að festa alltraustar rætur víða í Evrópu og einnig í Japan og fleiri Asíulöndum. Seinni heimsstyrjöldin 1939-1945 var svo afar þungt áfall fyrir esperantohreyfinguna og var hún lengi að ná sér eftir það reiðarslag. Nú er þó svo komið að esperantistar eru dreifðir út um allan heim þótt fátt sé vissulega um esperantista meðal sumra þjóða. Evrópumenn hafa alla tíð verið leiðandi í esperantohreyfingunni en upp á síðkastið hafa Asíumenn látið æ meir að sér kveða. Til dæmis hefur hreyfingunni vaxið mjög fiskur um hrygg í Kína og sömuleiðis hefur fylgi hennar vaxið í Íran. Líklega hefur vöxtur hennar þó hvergi verið jafnhraður og í Brasilíu. == Ætt == Þar sem esperanto er tilbúið tungumál er það ekki beintengt neinum öðrum [[tungumál]]um. [[Hljóðfræði]] og [[orðaforði]] þess eru hinsvegar undir áhrifum frá [[Indóevrópsk mál|indóevrópskum málum]], sérstaklega [[rómönsk mál|rómönskum]]. == Ritkerfi == Það [[stafróf]] sem notað er í esperanto er breytt útgáfa af [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]] og hefur [[6 (tala)|sex]] stöfum verið bætt við: „ĉ“, „ĝ“, „ĥ“, „ĵ“, „ŝ“ og „ŭ“ þar fyrir utan hafa [[4 (tala)|fjórir]] stafir verið teknir út eða „q“, „w“, „x“ og „y“. Þeir sex aukastafir sem bætt hefur verið við eru í alþjóðaformi [[Morse kóði|Morse kóða]]. Stafróf esperanto samanstendur af [[bókstafur|stöfunum]]: [[a]] [[b]] [[c (bókstafur)|c]] [[ĉ]] [[d]] [[e]] [[f]] [[g]] [[ĝ]] [[h]] [[ĥ]] [[i]] [[j]] [[ĵ]] [[k]] [[l]] [[m]] [[n]] [[o]] [[p]] [[r]] [[s]] [[ŝ]] [[t]] [[u]] [[ŭ]] [[v]] [[z]] Ekkert skriftarósamræmi er. == Málfræði == {{Aðalgrein|Málfræði esperanto}} Nokkrar helstu grunnreglurnar varðandi myndun orða. [[Nafnorð]] eru alltaf mynduð með því að skeyta stafnum „o“ fyrir aftan stofninn. Dæmi: hundo: hundur; kato: köttur. [[Lýsingarorð]] eru mynduð á sama hátt með því að bæta stafurinn „a“ við stofninn. Dæmi: bela: fallegur; granda: stór. [[Sagnorð]] með því að bæta „i“ við stofn. Dæmi: veni: koma; trovi: finna. Og [[atviksorð]] eru mynduð með endingunni „e“ eða þau eru endingarlaus. Dæmi: bone: gott, vel; ankaŭ: líka. Til að mynda [[fleirtala|fleirtölu]] er stafnum „j“ skeytt aftan við nafnorð og lýsingarorð sem eiga að vera í fleirtölu. Dæmi: hundoj: hundar; bonaj: góðir (góðar, góð); bonaj hundoj: góðir hundar. Enginn óákveðinn greinir er notaður í esperantó en ákveðinn greinir er ''la''. Nafnorð hafa tvö föll: nefnifall og andlagsfall. Til að mynda andlagsfall er -n bætt við enda nefnifalls. == Gagnrýni == Esperanto hefur lengi verið gagnrýnt fyrir að vera alls ekki það alþjóðlega og undantekningalausa mál sem það þykist vera. Hljóðkerfið er mjög mikið byggt á því [[pólska]], og er því með nokkuð magn erfiðra hljóða fyrir flesta. Orðaforðinn er einnig mjög [[indó-evrópskur]]. Uppbygging orðanna hefur einnig valdið gagnrýni, til dæmis þýðir forskeytið ''mal-'' andstæða: þannig er ''bona'' góður, og ''malbona'' vondur. Þetta forskeyti, vilja gagnrýnendur meina, er ofnotað og ólógískt. Að opna er ''malfermi'', "ekki-loka". Hægri er ''dekstra'', vinstri er ''maldekstra'', en norður og suður ''norda'' og ''suda''. Notkun ''mal-'' forskeytisins er því alls ekki alltaf augljós né án undantekninga. == Fáni == [[Mynd:Flag of Esperanto.svg|150px|thumb|Esperantofáninn]] [[Esperantofáninn]] er [[grænn]] [[feldur]] með [[hvítur|hvítan]] efri stangarreit, sem inniheldur svo græna fimmarma [[stjarna|stjörnu]]. Stóra græna svæðið táknar [[von]], hvítt táknar [[friður|frið]] og [[hlutleysi]] og stjarnan táknar [[heimsálfa|heimsálfurnar]] fimm. Nafn fánans á esperanto er „Verda Stelo“ eða „Græna stjarnan“. == Esperanto á Íslandi == === Tímarit === Nokkur tímarit hafa verið gefin út á Íslandi á esperanto (að hluta eða eingöngu). * [[La Tradukisto]] kom fyrst út 12. mars 1989 á hundrað ára afmæli rithöfundarins og esperantistans Þórbergs Þórðarsonar og er ritið helgað honum. Sjá [[Þórbergur Þórðarson]]. Kristján Eiríksson byrjaði að gefa La Tradukisto út fyrir nemendur sína í Menntaskólanum að Laugarvatni og var það þá aðeins 8 blaðsíður skrifaðar á ritvél. La Tradukisto kemur út þrisvar á ári eins og í upphafi: 12. mars, 12. júlí og 12. nóvember. Standa þessar dagsetningar ætíð á haus blaðsins þótt oft seinki útgáfunni eitthvað. Blaðið hefur stækkað með árunum og hefur frá og með 29. hefti verið 24 blaðsíður fyrir utan kápu. Flestir áskrifenda eru Íslendingar en upp á síðkastið hafa allmargir útlendingar farið að kaupa ritið og á það sér nú áskrifendur í 24 þjóðlöndum utan Íslands. La Tradukisto er tvískipt tímarit. Þýðingar úr íslensku á esperanto spanna um það bil tvo þriðju hluta ritsins en þýðingar úr esperanto á íslensku um þriðjung. La Tradukisto er eina tímarit á Íslandi sem eingöngu birtir þýðingar. Blaðið er gefið út á Laugarvatni. == Tengt efni == * [[Antoni Grabowski]] == Tenglar == {{Wiktionary|esperantó}} * [http://www.ismennt.is/vefir/esperant/ Íslenska esperantosambandið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013033309/http://www.ismennt.is/vefir/esperant/ |date=2004-10-13 }} * [http://www.kurso.com.br/index.php?is esperanto kurso] * http://www.kurso.com.br/index.php?en * [http://www.ismennt.is/vefir/esperant/oftaj.html Íslenska esperantosambandið: Algengar spurningar um esperanto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019171024/http://www.ismennt.is/vefir/esperant/oftaj.html |date=2004-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20030811165117/http://www.cix.co.uk/~morven/lang/esp.html Gagnrýni á esperanto] * [http://www.liberafolio.org/ Libera folio] * [http://it.groups.yahoo.com/group/ni_parolas_esperante Diskutgrupo „Ni parolas Esperante“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131222182036/http://it.groups.yahoo.com/group/Ni_parolas_Esperante/ |date=2013-12-22 }} [[Flokkur:Tilbúin tungumál]] [[Flokkur:Esperanto]] mja248jnqwjrnuj3q7a7zeg02f0u2mc 14 3301 1972182 1968130 2026-07-15T20:22:16Z MyraMidnight 41218 Frásagnamiðlar flokkur 1972182 wikitext text/x-wiki {{útdráttur}} {{CommonsCat|Literature}} [[Flokkur:Menning]] [[Flokkur:Bókmenntafræði]] [[Flokkur:Frásagnarmiðlar]] 2ibjsd44jlupszn3emaruz23g31va4l 0 5565 1972191 1972007 2026-07-15T21:05:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972191 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rosetta Stone BW.jpeg|right|200px|thumb|Fundur [[Rósettusteinninn|Rósettusteinsins]] markaði upphaf sagnfræðilegra og fornleifafræðilegra rannsókna í Egyptalandi á nýöld.]] <onlyinclude>'''Sagnfræði''' er fræðigrein sem fæst við rannsóknir á sögu fyrirbæra, atburða, einstaklinga, hópa, svæða og samfélaga.<noinclude><ref>{{vísindavefurinn|2329|Hvaða hlutverki gegnir saga og sagnfræði?|höfundur=Gunnar Karlsson|dags=23.4.2002}}</ref></noinclude> Sagnfræðirannsóknir byggja á markvissri og skipulagðri [[heimildarýni]], þar sem [[heimild]]um (sem geta verið ritheimildir, fornleifar o.s.frv.) er eftir atvikum skipt í frumheimildir og eftirheimildir. Sagnfræðirannsóknir greinast eftir aðferðafræði og því sjónarhorni sem beitt er, en einnig eftir því hvert viðfangsefni rannsóknarinnar er.</onlyinclude> {{tilvitnun2|En hvatki er missagt er í fræðum þessum, þá er skylt að hafa það heldur er sannara reynist.|[[Ari fróði]]}} Sagnfræði setur atburði í samhengi við [[tími|tíma]] svo hægt sé að skoða framvindu sögunar og staðsetja atburði í tíma og rúmi.<ref>{{cite book|author=Tosh, John|title=The Pursuit of History|edition=5|publisher=Longman|year=2010}}</ref> Sagnfræði afmarkar gjarnan viðfangsefni sitt eftir menningarsamfélögum, tímabilum og staðsetningu. [[Saga mannkyns]] fjallar til að mynda um upphaf [[siðmenning]]ar og þróun allt til okkar daga. Saga [[19. öldin|19. aldar]] er saga atburða og lýsing á samfélögum heimsins á þeim tíma. [[Jarðsaga]] er undirgrein jarðfræðinnar sem rannsakar þróun jarðarinnar. Viðfangsefni sagnfræðinnar er saga í merkingunni „það sem gerst hefur í [[fortíð]]inni“ (stundum kallað „Saga með stóru s-i“<ref>{{cite journal|author=Sigurður Gylfi Magnússon|title=Aðferð í uppnámi|journal=Saga|volume=41|number=1|pages=15-54|url=https://timarit.is/gegnir/991006968589706886}}</ref> eða „sagan með ákveðnum greini“ til aðgreiningar frá frásögnum). Saga getur líka merkt frásögn af einhverju sem gerst hefur í fortíðinni (stundum kallað ''saga'' með litlu s-i). Í fyrri merkingunni er orðið yfirleitt eintöluorð en í síðari merkingunni getur það komið fyrir í fleirtölu. Í [[sagnaritun]] setur sagnfræðingur fram niðurstöðu rannsókna sinna í samfelldri frásögn. Þá reynir hann að endurskapa sögulegt samhengi þeirra heimilda sem hann hefur rannsakað og setur fram tilgátu um tiltekna sögulega framvindu. Sagnfræði er ýmist talin til [[Hugvísindi|hugvísinda]] eða [[Félagsvísindi|félagsvísinda]]. == Heiti == Orðið ''[[wikt:saga|saga]]'' kemur úr [[fornnorska]] orðinu ''saga'' „frásögn“ „atburðarás“, sem sjálft kemur úr [[frum-germanska]] orðinu ''*sago''. Orðið er samstofna [[fornenska]] orðinu ''sagu'' (en þaðan kom enska orðið ''saw'' sem merkir „málsháttur“). Orðið er skylt sagnorðinu að ''segja''. Orðið saga er í [[íslenska|íslensku]] notað um ýmislegt annað en frásögn, svo sem „[[lögsaga|lögsögu]]“, en þá er átt við umráðarétt einhvers í daglegu máli. Þá er hugtakið „lygasaga“ sömuleiðis notað sem gefur til kynna að sögur hafi verið álitnar annaðhvort sannar eða ósannar. Í daglegu máli, þegar orðið stendur eitt og sér, er þó oftast átt við atburðarás eða frásögn um atburðarás.<ref name="hvadersaga">{{vísindavefurinn|2326|Hvað er saga?|höfundur=Gunnar Karlsson|dags=22.4.2002}}</ref> Gríska orðið ''historia'' (könnun og frásögn af henni), latneska orðið ''res gestae'' („hlutir sem hafa gerst”) og þýska orðið ''Geschichte'' (af sögninni ''geschehen'' „gerast“) ná báðum þessum merkingum.<ref name="hvadersaga" /> == Viðfangsefni == Sagnfræði er breitt rannsóknarsvið sem greinist í margar undirgreinar. Sumar þeirra fást við tiltekin tímabil, meðan önnur horfa einkum á tiltekin landsvæði, eða efnisatriði. Sérhæfing á einu sviði getur farið saman við sérhæfingu á öðru. Rannsóknir á hagsögu Egyptalands til forna kalla til dæmis á sérhæfingu eftir tímabili, landsvæði og efnisatriði, allt í senn. Í rannsóknum sem fást við breitt sjónarhorn á söguna verða frumheimildir of umfangsmiklar til að einn sagnfræðingur komist yfir að greina þær, sem kallar á þrengri nálgun eða gagnrýna notkun eftirheimilda.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Lemon|1995|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Veysey|1979|p=1}} }}</ref> === Eftir tímabili === [[Tímabilaskipting]] er algeng aðferð til að greina sögu í afmörkuð viðfangsefni. Sum tímabilaskipting á sér sjálf langa sögu, og getur byggst á hugmyndum um einkenni tiltekinna árabila, eða atburði sem hafi valdið þáttaskilum í sögulegri þróun. Tímabil geta náð yfir allt frá nokkrum dögum að árþúsundum eftir því hversu þröngt eða breitt sjónarhornið er á tímann.<ref>{{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA78 78]}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA97 97–99]}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|p=34}}</ref> Algengt er að skipta [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] í [[forsögulegur tími|forsögulegan tíma]], [[fornöld]], [[miðaldir]] (eða [[síðklassíska tímabilið]]), [[árnýöld]], [[nútími|nútíma]] og [[samtímasaga|samtíma]].<ref>{{harvnb|Van Nieuwenhuyse|2020|p=[https://books.google.com/books?id=bhLbDwAAQBAJ&pg=PA375 375]}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA98 98–99]}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2001|loc=Table of Contents}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=7}}</ref> Tímarammi hvers tímabils er mismunandi eftir höfundum, efnistökum og hefðum í sagnaritun ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=5–6}}</ref><ref> {{harvnb|Northrup|2015|pp=110–111}}</ref> [[Saga Kína|Sögu Kína]] er til dæmis skipt í tímabil eftir konungsættum,<ref>{{harvnb|Hsu|1993|p=[https://books.google.com/books?id=EJeNAgAAQBAJ&pg=PA161 161]}}</ref><ref>{{harvnb|Arcodia|Basciano|2021|p=[https://books.google.com/books?id=h4NSEAAAQBAJ&pg=PR15 xv]}}</ref> og [[saga Ameríku]] greinist í tvo hluta fyrir og eftir [[landafundatímabilið|landafundina]] og [[kólumbíuskiptin]].<ref>{{harvnb|Northrup|2015|p=111}}</ref> === Eftir landsvæði === Rannsóknarsvið sagnfræði greinast líka eftir stöðum sem þau beinast að.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46–47}} }}</ref> [[Landfræði]] leikur stórt hlutverk í sagnfræði þar sem landfræðileg einkenni hafa áhrif á öflun matvæla, nýtingu náttúruauðlinda, viðskipti, stjórnmál, og menningu.<ref>{{harvnb|Diamond|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=PWnWRFEGoeUC&pg=PA22 22, 25–32]}}</ref><ref>{{harvnb|Darby|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Vl4ZfpnP7NwC&pg=PA14 14]}}</ref><ref>{{harvnb|Baker|2003|p=[https://books.google.com/books?id=e8yf5JcefpAC&pg=PA23 23]}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46–47}}</ref> Stundum takmarkast rannsókn við lítið landsvæði, eins og hérað eða eitt þorp. Aðrar fást við sögu heilla heimsálfa, eins og sögu Ameríku, [[saga Asíu|sögu Asíu]], [[saga Evrópu|sögu Evrópu]], [[saga Afríku|sögu Afríku]] eða [[saga Eyjaálfu|sögu Eyjaálfu]].<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=46–47}}</ref> === Eftir viðfangsefni === Sagnfræðirannsóknir geta líka afmarkast við tiltekið viðfangsefni, til dæmis [[stjórnmálasaga|stjórnmálasögu]], [[hagsaga|hagsögu]], [[listasaga|listasögu]], [[vísindasaga|vísindasögu]] eða [[félagssaga|félagssögu]].<ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Yurdusev|2003|p=[https://books.google.com/books?id=Mb6DDAAAQBAJ&pg=PA24 24]}}</ref><ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=109}}</ref><ref>{{harvnb|Gardiner|1988|pp=1–3}}</ref> Slík viðfangsefni geta kallað á sérhæfingu sem felur í sér þekkingu frá öðrum fræðigreinum (t.d. [[hagfræði]] eða [[listfræði]]). Mörkin milli ólíkra viðfangsefna og tengsl þeirra við önnur viðfangsefni geta verið óljós.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=109, 122}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Gardiner|1988|pp=1–3}}</ref> === Eftir öðrum atriðum === Sumar undirgreinar sagnfræði eru skilgreindar út frá þeirri [[aðferðafræði]] sem þær beita. Það á til dæmis við um [[megindleg sagnfræði|megindlega sagnfræði]] og [[stafræn sagnfræði|stafræna sagnfræði]] sem nýta sér megindleg og stafræn gögn.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=244–245}}</ref><ref>{{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=81, 92–93}}</ref><ref>{{harvnb|Zaagsma|2023|loc=§ Introduction}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=49–50}}</ref> [[Samanburðarsagnfræði]] fæst við samanburð sögulegrar þróunar frá ólíkum tímum eða stöðum til að skoða líkindi eða mismun.<ref>{{harvnb|Wong|2005|pp=416–417}}</ref> [[Munnleg saga]] reiðir sig á munnlegar heimildir og [[minning]]ar og [[sögn|sagnir]] lifandi fólks.<ref>{{harvnb|Sitton|Mehaffy|Davis|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xcwc7iAa1vkC&pg=PA4 4]}}</ref><ref>{{harvnb|Abrams|2016|loc=[https://books.google.com/books?id=bluaCwAAQBAJ&pg=PT29 2. The Peculiarities of Oral History]}}</ref><ref>{{harvnb|Miller|2024|pp=[https://books.google.com/books?id=SjOvU2iJ6JwC&pg=PA157 157–158]}}</ref><ref>{{harvnb|Thomson|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BnEnAgAAQBAJ&pg=PA80 80]}}</ref> [[Staðleysusaga]] rannsakar hvað hefði getað gerst undir öðrum kringumstæðum.<ref>{{harvnb|Zhao|2023|pp=9–10}}</ref><ref>{{harvnb|Birke|Butter|Köppe|2011|p=[https://books.google.com/books?id=VcgLgAedZ-IC&pg=PA7 7]}}</ref> Sagnfræði greinist líka í ólíkar greinar eftir því hversu breitt sjónarhorn er valið. [[Stórsaga]] rannsakar sögu heimsins allt frá [[miklihvellur|miklahvelli]] til okkar daga. [[Heildarsaga]] fæst við yfirlit yfir sögu tiltekinna tímabila eða staða.<ref name="auto4">{{harvnb|Hesketh|2023|pp=1–4, 41}}</ref> [[Mannkynssaga]] fæst við sögu [[maðurinn|mannsins]] frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]].<ref name="auto5">{{harvnb|Christian|2015|p=3}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=11–13, 17–20}}</ref> [[Einsaga]] fæst aftur á móti við sögu lítilla samfélaga eða einstaklinga.<ref>{{harvnb|Bod|2013|p=[https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA260 260]}}</ref><ref>{{harvnb|O'Hara|2019|p=[https://books.google.com/books?id=We7QDwAAQBAJ&pg=PA176 176]}}</ref> [[Ævisagnaritun]] er grein sagnfræði sem gengur út á rannsóknir á og skrif [[ævisaga|ævisagna]] sögulegra persóna.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=113–115}}</ref><ref>{{harvnb|De Armond|2023|p=[https://books.google.com/books?id=r0nCEAAAQBAJ&pg=PA75 75]}}</ref> == Tengt efni == * [[Annálahreyfingin]] * [[Klassísk söguhyggja]] * [[Marxísk sagnfræði]] * [[Nýsöguhyggja]] * [[Söguspeki]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abrams |first1=Lynn |title=Oral History Theory |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-27798-9 |url=https://books.google.com/books?id=bluaCwAAQBAJ&pg=PT29 |language=en |date=2016 |edition=2nd}} * {{cite book |last1=Arcodia |first1=Giorgio Francesco |last2=Basciano |first2=Bianca |title=Chinese Linguistics: An Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884783-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=h4NSEAAAQBAJ&pg=PR15 |language=en |chapter=Periodization of Chinese History |date=2021 |page=xv |doi=10.1093/oso/9780198847830.001.0001}} * {{cite book |last1=Baker |first1=Alan R. H. |title=Geography and History: Bridging the Divide |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28885-9 |url=https://books.google.com/books?id=e8yf5JcefpAC&pg=PA1 |language=en |date=2003}} * {{cite book |last1=Birke |first1=Dorothee |last2=Butter |first2=Michael |last3=Köppe |first3=Tilmann |title=Counterfactual Thinking - Counterfactual Writing |publisher=de Gruyter |isbn=978-3-11-026866-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VcgLgAedZ-IC&pg=PA7 |language=en |chapter=Introduction |date=2011 |doi=10.1515/9783110268669 |pages=1–11}} * {{cite book |last1=Bod |first1=Rens |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966521-1 |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA260 |language=en |date=2013}} * {{cite book |last1=Christian |first1=David |title=This Fleeting World: A Short History of Humanity |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-1-933782-04-1 |url=https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA102 |language=en |date=2008}} * {{cite book |last1=Christian |first1=David |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=Introduction and Overview |date=2015 |volume=1 |pages=1–38 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}} * {{cite book |last1=Darby |first1=Henry Clifford |title=The Relations of History and Geography: Studies in England, France and the United States |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-699-3 |url=https://books.google.com/books?id=Vl4ZfpnP7NwC&pg=PA14 |language=en |date=2002}} * {{cite book |last1=De Armond |first1=Thea |editor1-last=Moshenska |editor1-first=Gabriel |editor2-last=Lewis |editor2-first=Clare |title=Life-writing in the History of Archaeology: Critical Perspectives |publisher=UCL Press |isbn=978-1-80008-450-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=r0nCEAAAQBAJ&pg=PA75 |language=en |chapter=Toward a Prosopography of Archaeology form the Margins |date=2023 |pages=73–90}} * {{cite book |last1=Diamond |first1=Jared |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-06922-8 |url=https://books.google.com/books?id=PWnWRFEGoeUC&pg=PA1 |language=en |date=1999}} * {{cite book |last1=Gardiner |first1=Juliet |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_1 |language=en |chapter=Introduction |date=1988 |pages=1–3 |doi=10.1007/978-1-349-19161-1_1 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}} * {{cite book |last1=Hesketh |first1=Ian |title=A History of Big History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-04156-0 |language=en |date=2023}} * {{cite book |last1=Howell |first1=Martha C. |last2=Prevenier |first2=Walter |title=From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8560-2 |url=https://books.google.com/books?id=wSqgwOZPjJ4C&pg=PA1 |language=en |date=2001}} * {{cite book |last1=Hsu |first1=Cho-yun |editor1-last=Stearns |editor1-first=Peter N. |title=Encyclopedia of Social History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-58347-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EJeNAgAAQBAJ&pg=PA161 |language=en |chapter=Chinese Periodization |date=1993 |pages=161–163}} * {{cite book |last1=Jordanova |first1=Ludmilla |title=History in Practice |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-0-340-66331-8 |language=en |date=2000}} * {{cite book |last1=Kamp |first1=Jeannette |last2=Legêne |first2=Susan |last3=Rossum |first3=Matthias van |last4=Rümke |first4=Sebas |title=Writing History!: A Companion for Historians |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-485-3762-4 |url=https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2020}} * {{cite book |last1=Lemon |first1=Michael C. |title=The Discipline of History and the History of Thought |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12346-4 |date=1995}} * {{cite book |last1=Miller |first1=Bruce Granville |title=Oral History on Trial: Recognizing Aboriginal Narratives in the Courts |publisher=UBC Press |isbn=978-0-7748-2073-8 |url=https://books.google.com/books?id=SjOvU2iJ6JwC&pg=PA157 |language=en |date=2024}} * {{cite book |last1=Northrup |first1=David R. |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=From Divergence to Convergence: Centrifugal and Centripetal Forces in History |date=2015 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |pages=110–131 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}} * {{cite book |last1=O'Hara |first1=Phillip Anthony |editor1-last=Sinha |editor1-first=Ajit |editor2-last=Thomas |editor2-first=Alex M. |title=Pluralistic Economics and Its History |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-00183-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=We7QDwAAQBAJ&pg=PA176 |language=en |chapter=History of Institutional Economics |date=2019 |pages=171–190 |doi=10.4324/9780429278860-12}} * {{cite book |last1=Sitton |first1=Thad |last2=Mehaffy |first2=George L. |last3=Davis |first3=O. L. |title=Oral History: A Guide for Teachers (and Others) |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-78582-3 |url=https://books.google.com/books?id=xcwc7iAa1vkC&pg=PA4 |language=en |date=2011}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin |isbn=978-0-395-65237-4 |language=en |date=2001}} * {{cite book |last1=Thomson |first1=Alistair |editor1-last=Ritchie |editor1-first=Donald A. |title=The Oxford Handbook of Oral History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999636-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BnEnAgAAQBAJ&pg=PA80 |language=en |chapter=Memory and Remembering in Oral History |date=2012 |pages=77–95 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195339550.001.0001}} * {{cite book |last1=Tosh |first1=John |title=The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-582-77254-0 |url=https://books.google.com/books?id=bM1mAAAAMAAJ |language=en |date=2002}} * {{cite book |last1=Van Nieuwenhuyse |first1=Karel |editor1-last=Berg |editor1-first=Christopher W. |editor2-last=Christou |editor2-first=Theodore M. |title=The Palgrave Handbook of History and Social Studies Education |publisher=Springer |isbn=978-3-030-37210-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bhLbDwAAQBAJ&pg=PA375 |language=en |chapter=From Knowing the National Past to Doing History |date=2020 |pages=355–386 |doi=10.1007/978-3-030-37210-1_14}} * {{cite journal |last1=Veysey |first1=Laurence |title=The 'New' Social History in the Context of American Historical Writing |url=https://archive.org/details/sim_reviews-in-american-history_1979-03_7_1/page/n8 |journal=Reviews in American History |volume=7 |issue=1 |doi=10.2307/2700953 |date=1979 |pages=1–12 |jstor=2700953}} * {{cite book |last1=Wong |first1=R. Bin |title=Berkshire Encyclopedia of World History |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-0-9743091-0-1 |chapter=Comparative History |date=2005 |jstor=jj.9941129 |pages=630–635}} * {{cite book |last1=Yurdusev |first1=A. |title=International Relations and the Philosophy of History: A Civilizational Approach |publisher=Springer |isbn=978-1-4039-3840-4 |url=https://books.google.com/books?id=Mb6DDAAAQBAJ&pg=PA24 |language=en |date=2003 |doi=10.1057/9781403938404}} * {{cite journal |last1=Zaagsma |first1=Gerben |title=Digital History and the Politics of Digitization |journal=Digital Scholarship in the Humanities |volume=38 |issue=2 |doi=10.1093/llc/fqac050 |date=2023 |pages=830–851}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Helen |title=Counterfactual History: Three Worries and Replies |journal=Journal of the Philosophy of History |volume=17 |issue=1 |doi=10.1163/18722636-12341487 |date=2023 |pages=9–30}} {{Refend}} {{Stubbur|saga}} [[Flokkur:Sagnfræði]] pakhwzw25kazgfkj5ocetrvhryohqqg 0 5692 1972204 1970062 2026-07-15T23:42:42Z Stillbusy 42433 1972204 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Sigmund Freud | búseta = | mynd = Sigmund_Freud_LIFE.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = {{small|Ljósmynd úr tímaritinu ''LIFE''.}} | fæðingardagur = 6. maí 1856 | fæðingarstaður = [[Příbor|Freiberg in Mähren]], [[Mæri]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Příbor]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1939|9|23|1856|5|6}} | dauðastaður = [[London]], [[Bretland]]i | háskóli = [[Vínarháskóli]] | þekkt_fyrir = | starf = | börn= 6 | trú = | maki = [[Martha Bernays]] (g. 1886) | foreldrar = | undirskrift = FreudSignature.svg }} '''Sigmund Freud''' (6. maí 1856 – 23. september 1939) var [[Austurríki|austurrískur]] geðlæknir og taugafræðingur. Hann er upphafsmaður [[sálgreining]]ar, og kenningar hans hafa haft mikil áhrif á hugmyndir almennings um sálarlífið.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6202720?iabr=on#page/n63/mode/2up |journal=Tímarit Hugvísindarstofnunar |pages=63–71 |access-date=2026-07-15 |title=Sálgreining og sálfræði á 20. öld |first=Sigurður J. |last=Grétarsson |date=2003-03-01}}</ref> Hann var talsmaður þess að starfsemi líkamans mætti skýra út frá efna- og eðlisfræðilegum lögmálum. Hann lærði dáleiðslu hjá franska taugalækninum Jean Martin Charcot. Freud þróaði aðferð sem kallaðist frjáls hugrenningaaðferð. Hugrenningar sjúklings gefa sálgreinanda vitneskju um innihald dulvitundar. Með dulvitund er átt við þær hugsanir, viðhorf, óskir, hvatir og tilfinningar sem við höfum ekki beinan og greiðan aðgang að. Dulvitund er lykilhugtak í kenningum Freuds. == Æviágrip == Freud fæddist í Freiberg í [[Austurrísk-Ungverska keisaradæmið|Austurrísk-Ungverska keisaradæminu]] (nú [[Příbor]] í [[Tékkland]]i) árið 1856. Fjölskylda hans flutti til [[Vín (Austurríki)|Vínar]] þegar hann var fjögurra ára gamall, og þar bjó hann þangað til [[nasistar]] hernámu borgina 1938.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6523448?iabr=on#page/n131/mode/2up |journal=[[Skírnir]] |pages=128–158 |access-date=2026-07-15 |title=Sigmund Freud |first=Yngvi |last=Jóhannesson |date=1955-01-01}}</ref> Freud var [[gyðingur]] að uppruna en var þó alla tíð yfirlýstur [[trúleysi]]ngi.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6202730?iabr=on#page/n73/mode/2up |journal=Tímarit Hugvísindarstofnunar |pages=73–91 |access-date=2026-07-15 |title=Sigmund Freud og trúarlífið |first=Sigurjón |last=Björnsson |date=2003-03-01}}</ref> Freud átti í erfiðleikum með að velja námsgrein, en [[læknisfræði]]n varð að lokum fyrir valinu sem hann nam við háskólann í Vín og smíðaði kenningar í taugalífeðlisfræði. Hann var talinn góður nemandi, en þrátt fyrir það var hann lengi að ljúka háskólanámi. Á námsárum sínum kynntist hann [[Josef Breuer]] sem var [[læknir]] og [[lífeðlisfræði]]ngur. Saman ræddu þeir um sjúkdómstilfelli og átti einn af sjúklingum Breuers eftir að hafa mikil áhrif á Freud. Sjúklingurinn var kallaður „Anna O.“ í dagbókum Freuds og þjáðist af því sem á þeim tíma var nefnt [[sefasýki]]. Sefasýki Önnu O. lýsti sér þannig að hún gat ekki talað sitt eigið [[móðurmál]], [[Þýska|þýsku]], en gat talað á [[Enska|ensku]] og [[Franska|frönsku]]. Hún gat heldur ekki drukkið [[vatn]] og var tímabundið lömuð. Engar þekktar líffræðilegar skýringar lágu að baki þessum sjúkdómseinkennum, svo talið var að þau væru sálræn. Breuer hafði komist að því að ef hann dáleiddi hana gat hún munað eftir hlutum sem hún mundi ekki eftir annars, og að eftir dáleiðsluna voru sjúkdómseinkennin horfin. Freud fór síðar til [[París]]ar til náms hjá hinum virta taugasérfræðingi [[Jean-Martin Charcot]] sem meðal annars rannsakaði sefasýki og notaði dáleiðslu. Árið 1886 sneri Freud aftur til Vínar, giftist og opnaði einkastofu þar sem hann sérhæfði sig í tauga- og heilasjúkdómum. Hann reyndi fyrst að nota dáleiðslu en komst síðar á þá skoðun að hann gæti fengið sjúklinga til að opna sig með því að láta þá leggjast á sófa og tala um hvaðeina sem þeim kom í hug með nokkurs konar frjálsu flæði. Þetta er kallað „frjáls hugrenningaraðferð“. Síðan greindi hann það sem sjúklingarnir höfðu sagt eða munað og reyndi með því að finna út hvaða atburður hefði valdið einkennum fólks. Árið 1900 gaf Freud út bókina ''Túlkun drauma'' (þýs: ''Die Traumdeutung'') og setti fram kenningar sínar um hinn dulvitaða huga. Ári síðar gaf hann út bókina ''Zur Psychopathologie des Alltagslebens'' þar sem hann setti fram þær kenningar að gleymska eða mismæli (sem nú kallast á ensku „Freudian slip“) væri alls ekki eitthvað út í bláinn heldur væri birtingarmynd [[dulvitund]]arinnar og hefði einhverja merkingu. Síðar setti hann fram þær kenningar að kynhvötin væri það sem helst mótaði sálfræði einstaklingsins og að hún væri jafnvel til staðar hjá ungabörnum. Þessar kenningar hneyksluðu fólk þegar þær komu út árið 1905. Frægasta kenning hans er um [[Ödipusarduld]]ina. Samkvæmt kenningunni laðast drengir kynferðislega að móður sinni og öfunda föður sinn eða hata.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6202790?iabr=on#page/n133/mode/2up |journal=Tímarit Hugvísindarstofnunar |pages=133–163 |access-date=2026-07-15 |title=Handan Ödipusar |first=Shoshana |last=Felman |date=2003-03-01}}</ref> Síðar setti Freud fram svipaða kenningu um stúlkur, Elektruduld, þar sem hann hélt fram að allar stúlkur þjáðust af reðuröfund. Árið 1902 var Freud útnefndur [[prófessor]] við háskólann í Vín. Hann safnaði að sér mörgum stuðningsmönnum sem aðhylltust kenningar hans og hjálpuðu til við útbreiðslu þeirra um heiminn. Síðar kom upp skoðanaágreiningur í hópnum, og sumir nánustu fylgismenn hans (líkt og [[Alfred Adler]] og [[Carl Jung]]) klufu sig frá hópnum. Freud skrifaði margar bækur, og orðstír hans barst víða. Árið 1933 breiddist nasisminn út um [[Evrópa|Evrópu]], og verk Freuds lentu í bókabrennum nasista. Þar sem Freud var gyðingur litu nasistar til hans með litlum velvilja. Vegabréfið var tekið af honum, en vegna mikils þrýstings erlendis frá var honum leyft að halda úr landi og flúði hann þá til [[England]]s. Þar lést hann í september árið 1939, sama mánuð og [[Heimsstyrjöldin síðari]] braust út. Freud reykti mikið, u.þ.b. 20 vindla á dag, og fékk hann krabbamein í kjálka árið 1923 og gekkst undir margar aðgerðir vegna þess. == Sjúklingar Freuds == * Anna O.: Bertha Pappenheim * Dóra: Ida Bauer<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6202750?iabr=on#page/n93/mode/2up |journal=Tímarit Hugvísindarstofnunar |pages=93–111 |access-date=2026-07-15 |title=Dóra í meðferð Freuds |first=Dagný |last=Kristjánsdóttir |date=2003-05-01}}</ref> * Hansi litli: Herbert Graf * Rottumaðurinn: Ernst Lanzer * Úlfamaðurinn: Sergius Pankejeff == Eftirmæli og gagnrýni == Kenningar Freuds hafa lengi verið mjög umdeildar. Helsta gagnrýnin er að hugmyndir hans séu óprófanlegar og geti því ekki talist [[vísindi|vísindalegar]]. Eitt grundvallarhugtakið í [[Persónuleikakenning Freuds|Persónuleikakenningu Freuds]], [[dulvitund]]in, er til dæmis samkvæmt skilgreiningu nokkuð sem ekki er hægt að rannsaka með beinum hætti. Sumir telja líka að kenningin gangi ekki röklega upp. Almennt má segja að nútímasálfræðingar hafni kenningum Freuds eða styðjist að minnsta kosti ekki við þær. Kenningar hans hafa þó enn nokkur áhrif innan sumra annarra [[félagsvísindi|félagsvísinda]] og í geðlæknisfræði. Staða hans er líka nokkuð sterk í [[bókmenntafræði]], en sálgreining er stundum notuð sem undirstaða [[bókmenntatúlkun]]ar. Kenningar Freuds hafa líka haft gífurleg áhrif á hugmyndir almennings um sálarlíf manna. == Helstu ritverk == * ''Zum psychischen Mechanismus der Vergesslichkeit''. Monatszeitschrift für Psychiatrie und Neurologie, Volume 4, 436–443, 1898 ([https://archive.org/details/monatsschriftfu59unkngoog/page/n456/mode/2up Archive]) * ''Die Traumdeutung''. Franz Deuticke, Leipzig & Wien 1900 ([https://archive.org/details/Freud_1900_Die_Traumdeutung_k/mode/2up Archive]) * ''Zur Psychopathologie des Alltagslebens (Vergessen, Versprechen, Vergreifen) nebst Bemerkungen über eine Wurzel des Aberglaubens''. Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie, Band X, Heft 1, 1901 ([https://archive.org/details/mpn_X_1901_1/mode/2up Archive]) * ''Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie''. Franz Deuticke, Leipzig & Wien 1905 ([https://archive.org/details/Freud_1905_Drei_Abhandlungen Archive]) * ''Totem und Tabu''. Hugo Heller & Cie, Leipzig & Wien 1913 ([https://archive.org/details/Freud_1913_Totem_und_Tabu_k/page/D/mode/2up Archive]) * ''Zur Einführung des Narzißmus''. Jahrbuch der Psychoanalyse, VI. Band, 1914 ([https://archive.org/details/jb61914/page/n9/mode/2up Archive]) * ''Jenseits des Lustprinzips''. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leipzig & Wien 1920 ([https://archive.org/details/II_Freud_1920_Jenseits_k/page/n3/mode/2up Archive]) * ''Das Ich und das Es''. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leipzig & Wien & Zürich 1923 ([https://archive.org/details/Freud_1923_Das_Ich_und_das_Es_k/page/n7/mode/2up Archive]) * ''Die Zukunft einer Illusion''. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leipzig & Wien & Zürich 1927 ([https://archive.org/details/Freud_1927_Die_Zukunft_einer_Illusion_k/page/n7/mode/2up Archive]) * ''Das Unbehagen in der Kultur''. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Wien 1930 ([https://archive.org/details/DasUnbehagenInDerKultur/page/n5/mode/2up Archive]) === Zum psychischen Mechanismus der Vergesslichkeit === Í þessari bók talar Freud um gleymsku og segir að það séu tveir athyglisverðir eiginleikar þegar kemur að gleymsku. Annar þeirra er þegar athygli manns beinist í aðra átt frá umræðuefninu. Hinn er, þegar maður getur ekki rifjað eitthvað upp, að þá á maður ekki að hugsa um það í langan tíma, og á endanum kemur það aftur í kollinn á manni. === Die Traumdeutung === {{aðalgrein|Draumakenning}} Þetta er ein af frægustu bókum Freuds. Þegar Freud fór að grúska í sálfræði þá fór hann að sálgreina fólk, og ein leið til að sálgreina fólk var í gegnum drauma þess. Þegar sjúklingur hans sagði frá draumi, leiddi það oft í sálarlíf einstaklings. Ofskynjanir taldi hann það sama því þær höfðu oft eitthvað að segja um það sem er í gangi í dulvitund sjúklingsins. Hann hélt fram að draumar og ofskynjanir voru hluti af óskum sem manneskjan vildi fá uppfylltar, eins og dagdraumar. T.d. draumar um dauða ástvina eða fjölskyldumeðlima væru yfirleitt duldar óskir einstaklings um að viðkomandi myndi deyja. Bókin kom fyrst út í 600 eintökum og það upplag seldist upp á 8 árum. Það var ekki mikið talað um ritið, en það fékk lélega dóma í sálfræðitímaritum. Einn Gagnrýnandi sagði að „ógagnrýnir hugar myndu með ánægju taka þátt í þessu leikriti með hugmyndum og myndu síðan enda í draumórum og óskipulagi“. Bókin varð samt sem áður vinsælli þegar seinni útgáfan kom út 10 árum seinna. Bókin hefur alls verið gefin út átta sinnum, seinast 1929. Hún var þýdd á ensku og rússnesku og sex önnur mál fyrir 1938. === Zur Psychopathologie des Alltagslebens === Þessi bók tekur á því sem við gerum dags daglega, og hvernig það tengist sálinni. Eins og gleymskubókin, þá fjallar þessi bók um að gleyma réttum nöfnum og erlendum orðum. Við gleymum þeim ekki einungis, heldur að við munum vitlausa mynd þeirra aftur. Freud talar líka um “accidental slips of the tongue” sem myndi vera á íslensku mismæli. Í dag er talað um þetta sem freudísk mismæli, í höfuðið á honum. Hann heldur þar fram að tungubrjótar sem þessir eru ekki tilviljanir, heldur að dulvitundin sé að reyna að segja að meðvitundin vill ekki segja þessi orð. Svipað með “slips of the pen” sem eru ritvillur. Sumt af þessu gæti verið ástæðan fyrir mislestri: Forgangsspurningar, langvarandi vanar, undirbúningur þess sem les, staða þess sem les eða núverandi ástand, eitthvað sem vekur varnir þess sem les eða persónulegar hvatir (skv. Freud). Síðan kynnir Freud eina frægustu kenningu sína í ritinu, sem er kenning um [[Ödipusarduld]]ina. === Das Ich und das Es === Í þessari bók segir Freud frá þeim hugmyndum sínum að huganum sé skipt í þrennt og frá upphafi yfirsjálfs (þýs: ''Über-Ich''). Í þessari bók má finna kenningar Freuds um það hvernig hugurinn starfar. Þar er einnig að finna skýra mynd Freuds af meðvitund og dulvitund. Meðvitundin á að vera það sem við gerum og vitum af, en dulvitundin á að vera það sem gerist í huganum á okkur sem við erum ekki vör við, og hefur þar af leiðandi áhrif á meðvitundina. Dæmi: Ef einstaklingur ræðst á einhvern annan í reiðiskasti á götu úti, þá finnum við bara reiðina gagnvart manneskjunni sem verið er að ráðast á, við vitum ef til vill ekki að manneskjan sem ráðist er á, lagði árásarmanninn í einelti á yngri árum. Bókin talar líka um sjálf (þýs: ''Ich''), það (þýs: ''Es'') og yfirsjálf (þýs: ''Über-Ich''). Samkvæmt Freud er sjálfið meðvitund okkar, þaðið er hvatastöð okkar, sem sagt það lætur stjórnast af hvötunum (lífshvöt og dauðahvöt), en yfirsjálfið er siðgæðisvörður hugans. Togstreita milli þaðsins og yfirsjálfsins getur leitt til þess að ýmiss konar [[varnarhættir]] séu teknir upp. === Jenseits des Lustprinzips === Í sálgreiningu er gert ráð fyrir því að andleg atvik sé hægt að rekja til vellíðunarlögmálsins, en það er sú kenning að allt sem við gerum er ákveðið af ánægju.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6202822?iabr=on#page/n165/mode/2up |journal=Tímarit Hugvísindarstofnunar |pages=165–190 |access-date=2026-07-15 |title=Meistarflétta Freuds |first=Peter |last=Brooks |date=2003-03-01}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons|Sigmund Freud}} * [https://timarit.is/page/6783092?iabr=on#page/n63/mode/1up ''Um mannfræði og mannskilning Sigmundar Freuds''], Lesbók Morgunblaðsins, 4. janúar 1992, bls. 4–5 * [https://timarit.is/page/6202690?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Freud um siðmenningu og samfélag''], Jón Ólafsson, Tímarit Hugvísindarstofnunar, 1. maí 2003, bls. 33–47 * {{vísindavefurinn|7599|Hver var Sigmund Freud, hverjar eru kenningar hans um mannshugann og hvert er gildi þeirra í dag?|höfundur=Guðmundur D. Haraldsson|dags=30.12.2011}} {{fde|1856|1939|Freud, Sigmund}} {{DEFAULTSORT:Freud, Sigmund}} [[Flokkur:Klínísk sálfræði]] [[Flokkur:Austurrískir sálfræðingar]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] oa2vy66pgf4xhgpfcbycw4wvrs7oj85 0 10831 1972131 1972126 2026-07-15T12:39:00Z Akigka 183 /* Landfræði */ 1972131 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Írans]] til Barein. Þann 15. átúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] bovv3nugdyxsk7lbp4eczoa8mr4t2bw 1972132 1972131 2026-07-15T12:39:30Z Akigka 183 /* Sjálfstæði */ 1972132 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Írans]] til Barein. Þann 15. átúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] q819k1btyk1qyy8v1yntov3lh8onqnb 1972133 1972132 2026-07-15T12:40:48Z Akigka 183 /* Sjálfstæði */ 1972133 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. átúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] i02453g3a97lojx0jjvrhtwcpn22nk4 1972142 1972133 2026-07-15T14:16:55Z Akigka 183 /* Sjálfstæði */ 1972142 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] t8d781g81sq16o3bsqdxsoy5f46x6fj 1972143 1972142 2026-07-15T14:17:25Z Akigka 183 1972143 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] rz6uscwktj82wtcoxn3441nakuay4pk 1972153 1972143 2026-07-15T15:11:52Z Akigka 183 /* Saga */ 1972153 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem ráðamenn (''Al-Hakim'') Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> [[File:Trigonometrical Plan of the Island and Harbour of Bahrain.jpg|thumb|upright=1.35|Kort af Barein frá 1825.]] Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> [[File:Bahrainharbor.jpg|thumb|upright=1.35|Manama-höfn um 1870.]] Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stofnun fyrsta nútímaskólans árið 1919 og afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við af hörku og hvatti til átaka milli sjíamúslima og súnnímúslima til að takmarka áhrif Írana.<ref name=ICB>{{cite journal|title=Bahrain: the land of political movements|last=Mojtahedzadeh|first=Piruz|journal=Rahavard, A Persian Journal of Iranian Studies|year=1995|volume=XI|issue=39}}</ref> Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (Bapco), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Seinna á sama áratug var [[Sjóflugvöllur Barein]] stofnaður fyrir sjóflugvélar.<ref>''Old Days'' Bahrain 1986 pp. 108–113</ref> Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> [[File:View of Manama from the South, 1953.png|thumb|Útsýni yfir Manama 1953.]] Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 0rteho9jcjq5wpsnfpmkd51m6pvoyfc 1972226 1972153 2026-07-16T10:41:08Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972226 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem ráðamenn (''Al-Hakim'') Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> [[File:Trigonometrical Plan of the Island and Harbour of Bahrain.jpg|thumb|upright=1.35|Kort af Barein frá 1825.]] Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> [[File:Bahrainharbor.jpg|thumb|upright=1.35|Manama-höfn um 1870.]] Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> [[File:View of Manama from the South, 1953.png|thumb|Útsýni yfir Manama 1953.]] Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] ez8yku38ruam6mvs9nnydpylthhdcw7 1972227 1972226 2026-07-16T10:42:04Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972227 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem ráðamenn (''Al-Hakim'') Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> [[File:View of Manama from the South, 1953.png|thumb|Útsýni yfir Manama 1953.]] Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 63w1d4u82wqoq9o0biypd546kf16pjv 1972228 1972227 2026-07-16T10:42:29Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972228 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem ráðamenn (''Al-Hakim'') Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] bq2gqxp27rsecfpi530y6m26aimthtn 1972229 1972228 2026-07-16T10:44:12Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972229 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem lanstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 6uxdrs67xmtod0gyertrrrgc3crnf12 1972230 1972229 2026-07-16T10:44:33Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972230 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1931.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] bx9c50zvze3mgtis9b8wt6tlsw445sg 1972231 1972230 2026-07-16T10:48:12Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972231 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> uppgötvaði olíu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 5edbquval99v5sjqe4ohm2gi8uqo6mb 1972232 1972231 2026-07-16T10:48:49Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972232 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi ráðamannsins til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> hóf olíuvinnslu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 96qthlo3vh2apk4eiyyjuycyf9vhpp9 1972233 1972232 2026-07-16T10:53:02Z Akigka 183 /* 19. og 20. öld */ 1972233 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi landstjórans til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> hóf olíuvinnslu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 5la8px251pah64s6c8b3ghlvmim5vhr 0 11662 1972211 1371206 2026-07-16T07:09:45Z MyraMidnight 41218 Flokkur, hópleikir 1972211 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tug of war 2.jpg|thumb|Liðsmenn [[Bandaríski sjóherinn|bandaríska sjóhersins]] í reiptogi]] [[Mynd:1904_tug_of_war.jpg|thumb|[[Keppni|Keppt]] í reiptogi á [[Sumarólympíuleikarnir 1904|sumarólympíuleikunum 1904]]]] '''Reiptog''' (einnig '''reipitog'''{{ref|repitog}} í daglegu máli og örsjaldan '''reipdráttur'''{{ref|menningarsjóður}}) er [[íþrótt]] þar sem tvö lið reyna með sér krafta sína, leikurinn fer oftast þannig fram að tvö lið raða sér á sinn hvorn enda [[reipi]]s, sem ætti að vera um 10 [[sentímetri|sentímetrar]] í [[þvermál]]. Heildarþyngd liðsins ætti að falla innan marka þess flokks sem keppt er í, eða hvort lið vera svipað að þyngd. [[Miðja]] reipisins er merkt með einhverjum hætti og tvö merki um fjórum [[metri|metrum]] frá miðju reipisins í hvora átt. Miðja reipisins er svo staðsett þannig að hún er beint yfir merki á jörðinni. Hvort lið reynir svo að toga hitt þannig að merkið sem er nær andstæðingnum fari yfir miðlínuna. Stundum eru reglurnar þannig að ef einhver úr öðru hvoru liðinu fellur telst það lið hafa tapað. Reiptog var [[Ólympíugrein]] frá [[1900]] til [[1920]] og hefur verið hluti af [[Heimsleikarnir|Heimsleikunum]]. [[Alþjóða reiptogssambandið]] skipuleggur heimsmeistarakeppni í reiptogi milli landsliða annað hvert ár. == Neðanmálsgreinar == * {{note|reipitog}} „Reipitog“ er víðnotað í töluðu máli en er þó ekki viðurkennt af útgefnum orðabókum. * {{note|menningarsjóður}} Samkvæmt [[Íslensk orðabók|Íslenskri orðabók]] [[Menningarsjóður|Menningarsjóðs]] frá [[ár]]inu [[1979]]. {{commons|Tug of war|reiptogi}} [[Flokkur:Reiptog| ]] [[Flokkur:Hópleikir]] [[Flokkur:Leikir]] c59bcu2t4l02butime5am60xn6390x7 0 13842 1972213 1934893 2026-07-16T07:15:06Z MyraMidnight 41218 Flokkut: Boltaleikir 1972213 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Football_iu_1996.jpg|thumb|right|Leikmaðurinn í rauðu hefur brotist gegnum vörn hins liðsins og býst til að skjóta knettinum í markið.]] [[Mynd:La mejor Hinchada de Futbol Argentino.jpg|thumb|right|Fagnaðarlæti stuðningsmanna liðs í Argentínu.]] '''Knattspyrna''' eða '''fótbolti''' er [[boltaíþrótt]] þar sem farið er eftir [[Lög leiksins|17 reglum]] sem voru staðfestar af Alþjóðaknattspyrnustjórninni IFAB þegar hún var stofnuð árið 1886. Knattspyrna er leikin með [[knöttur|knetti]] af tveimur allt að 11 manna [[lið]]um (með [[Markmaður|markmanni]]) sem reyna að sigra hitt liðið með því að skora fleiri [[mark (knattspyrna)|mörk]] en andstæðingarnir á leiktíma sem venjulega er 90 mínútur. Til að skora mark þarf að spyrna boltanum inn í mark andstæðinganna. Ef mark er skorað í eigin mark kallast það sjálfsmark. Leikmenn mega ekki snerta boltann með hönd sinni, en markmaðurinn er undantekning. Hann má verja boltann með höndunum á afmörkuðu svæði sem kallast vítateigur. [[Alþjóðaknattspyrnusambandið]] er alþjóðasamband knattspyrnunnar. Það er oft kallað ''FIFA'' eftir skammstöfun heitis þess á frönsku (''Fédération Internationale de Football Association''). FIFA skipuleggur [[heimsbikarmót FIFA|heimsbikarmót]] í knattspyrnu í karla- og kvennaflokki á fjögurra ára fresti. [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] hefur farið fram á fjögurra ára fresti frá árinu 1930, nema í tvö skipti: 1942 og 1946 þegar mótið var fellt niður vegna [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]]. Um 190-200 landslið keppa í heimshlutamótum til að öðlast þátttökurétt á heimsmeistaramótinu þar sem 32 lið keppa í 4 vikur um heimsmeistaratitil. Heimsmeistaramót FIFA er eitt vinsælasta íþróttamót heims og fær meira áhorf en [[Ólympíuleikarnir]]. [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna]] hefur verið haldið á fjögurra ára fresti frá 1991. 1,12 milljarðar áhorfenda fylgdust með [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna 2019|heimsmeistaramóti kvenna 2019]] í Frakklandi, sem var met. Álfukeppnir eins og [[Evrópukeppni karla í knattspyrnu|Evrópumótið í knattspyrnu karla]] og [[Copa América]] eru vinsælustu álfukeppnirnar. Þekktasta íþróttamót knattspyrnuliða í Evrópu er [[Meistaradeild Evrópu]] í kvenna- og karlaflokki, sem er sýnd í sjónvarpi um allan heim. Úrslitakeppnin í karlaflokki hefur verið það íþróttamót sem fær mest áhorf á heimsvísu. Þekktustu efstu deildir knattspyrnuliða í heimi eru [[Enska úrvalsdeildin]] (''Premier League''), [[Spænska úrvalsdeildin]] (''La Liga''), [[Þýska úrvalsdeildin]] (''Bundesliga''), [[Ítalska úrvalsdeildin]] (''Serie A'') og [[Franska úrvalsdeildin]] (''Ligue 1''). Í þessum deildum leika bestu knattspyrnumenn heims og samanlögð laun þeirra eru yfir 600 milljónir punda. == Grunnreglur fótboltans == === Leikvöllurinn === [[Mynd:Football field.svg|thumb|right|Fótboltavöllur]] Leikurinn skal vera spilaður á grænu undirlagi en annars skal tilkynna mótherja um annað vallarval.<ref name="KSÍ reglur">{{cite web |url=http://www.ksi.is/log-og-reglugerdir/reglugerdir/knattspyrnumot/ |title=Reglugerð KSÍ um knattspyrnumót |access-date=2010-12-06 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321213338/http://www.ksi.is/log-og-reglugerdir/reglugerdir/knattspyrnumot/ |url-status=dead }}</ref> Fótboltavöllurinn skal vera rétthyrndur og mörk hans merkt. Tvær lengri hliðar vallarins eru kallaðar ''hliðarlínur'' og styttri línurnar eru kallaðar ''markalínur''. Miðlína liggur þvert á völlinn á milli miðpunkta hliðarlínanna. Miðpunktur hennar er ''vallarmiðja'' sem jafnframt er miðpunktur hrings með 9,15 metra radíus. Hliðarlínur eiga í öllum tilvikum að vera lengri en markalínurnar. Stærð valla í landsleikjum er 100-110 metrar að lengd og 64-75 metrar að breidd. Leikir á vegum Knattspyrnusambands Íslands eru spilaðir á völlum með 68 metra breidd og 105 metra lengd.<ref>[http://www.ksi.is/media/mannvirki/2010-Knattspyrnuleikvangar-baeklingur.pdf Bæklingur um knattspyrnuleikvanga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321215022/http://www.ksi.is/media/mannvirki/2010-Knattspyrnuleikvangar-baeklingur.pdf |date=2012-03-21 }} KSÍ</ref> Stærð vallarins má breyta í öðrum tilvikum. Mark á að vera staðsett við miðju markalína. Mark samanstendur af tveimur lóðréttum stöngum sem eru samtengdar láréttri stöng efst. Lóðréttu stengurnar ''marksúlur'', eru 2.44 metrar og lárétta stöngin ''markslá'' er 7.32 metrar. Bæði marksúlur og markslá eiga að vera að hámarki 12 cm að breidd og hvítar að lit. Þær eiga að vera úr viði, málmi eða öðru samþykktu efni. Þær eiga að vera rétthyrndar, kassalaga, hringlaga eða sporöskjulaga og mega alls ekki vera hættulegar leikmönnum. Markið í heild sinni verður að vera örugglega fest við jörðu og færanleg mörk má aðeins nota ef þau uppfylla þetta skilyrði. Tvær línur eru dregnar frá markalínu, 5.5 metra frá marksúlu, samsíða hliðarlínum. Þær eru 5.5 metra langar og á milli enda þeirra er lína samsíða markalínunni. Þetta afmarkaða svæði kallast ''markteigur''. Aðrar tvær línur eru dregnar 16.5 metra frá marksúlu, samsíða hliðarlínum. Þær eru 16.5 metra langar og á milli enda þeirra er lína sem er samsíða markalínunni. Þetta afmarkaða svæði kallast ''vítateigur''. Við horn vallarins, þar sem markalínur og hliðarlínur mætast, skal vera fáni sem er ekki minni en 1.5 metrar. Á sama stað skal vera hornbogi með 1m radíus frá fánanum. Hornfáni við miðlínu er valkvæður. Merkingar mega vera utan vallarins á þessum stað. === Boltinn === Boltinn er kúlulaga með 68-70 cm þvermál og vegur á milli 410 og 450 grömm. Loftþrýstingur í boltanum skal jafngilda 0.6 - 1,1 loftþyngd við sjávarmál. Ef bolti verður ónothæfur við leik, þá er leikurinn stöðvaður og varabolti er settur á sama stað og boltinn sem varð ónothæfur var á. Ef taka á vítaspyrnu, markspyrnu eða álíka, þá er varaboltinn settur inná samkvæmt þeim reglum. Ekki má skipta út bolta án leyfis frá dómara. Boltar sem eru notaðir í keppnum FIFA, þurfa að vera merktir og staðfestir af FIFA. Auk þess eiga allar keppnir FIFA, og knattspyrnusamtaka, sem undir það heyra, að nota bolta sem er ekki merktur á annan hátt en þann að bera merki keppninnar og framleiðandans. === Fjöldi leikmanna === Fjöldi leikmanna á að vera 11 hið mesta og í minnsta lagi 7. Einn leikmaður er markvörður. Ekki er heimilt að byrja leik með færri leikmönnum en sjö eða fleiri en 11. Í keppnum FIFA eða knattspyrnusamtaka sem heyra undir það, má hámarki skipta varamönnum inn á þrisvar sinnum í leik. Fjöldi varamanna sem eru heimilaðir á varamannabekk, eru ákvarðaðir af þeim knattspyrnusamtökunum sem við á. Í alþjóðlegum leikjum eru hámark sex leikmenn á varamannabekk, nema samkomulag ríki milli beggja liða sem keppa og dómari viti af ákvörðun liðanna. Í öllum tilfellum á að tilgreina leikmenn á varamannabekk áður en leikur hefst. Þegar leikmanni er skipt inná er dómari fyrst látinn vita af skiptingunni og hann stöðvar leikinn. Hann gefur leikmanni á vellinum merki um að koma að hliðarlínunni og fara útaf. Þegar að leikmaðurinn er farinn út af fer leikmaðurinn sem skipta á inná á völlinn frá hliðarlínu og við það telst skiptingunni lokið. Leikmaður, sem hefur verið skipt útaf, tekur ekki frekar þátt í leiknum og allir varamenn fylgja fyrirmælum dómara. Leikur er jafnframt stöðvaður, ef að útileikmaður er færður í markmannsstöðu. Fari leikmaður inn á völlinn án leyfis dómara er leikurinn stöðvaður. Dómarinn gefur leikmanninum viðvörun og leikurinn heldur áfram með ''aukaspyrnu''. Ef að leikmaður skiptir við markmann án leyfis dómara heldur leikurinn áfram, en leikmennirnir tveir eru viðvaraðir. Einungis má skipta inn leikmenn í hópi varaleikmanna. === Búnaður leikmanna === Leikmaður má ekki bera neinn búnað sem er hættulegur honum sjálfum eða öðrum leikmönnum. Grunnbúnaður leikmanns samanstendur af ermabol, stuttbuxum, sokkum, skóm og [[legghlífar|legghlífum]]. Bolur, stuttbuxur og ermar bolsins þurfa ekki endilega að vera í sama lit. Allir leikmenn liðsins að markmanni undanskildum, eiga að vera í eins búningi. Auk þess er aðildarfélögum KSÍ heimilt að leggja bann við takkaskóm.<ref name="KSÍ reglur"/> Ef að legghlífar eru notaðar, þá eiga þær að vera að fullu faldar bak við sokka leikmanns. Markmaður skal bera liti sem aðgreina hann frá öðrum leikmönnum, dómara og aðstoðardómurum. Ef þessum reglum er ekki fylgt er dómara heimilt að vísa leikmanni tímabundið af velli á meðan lausn er fengin á vandamálinu. === Dómari === Dómari sér um að reglum fótboltans sé framfylgt á þeim leik sem hann hefur verið skipaður á. Hann stjórnar leik í samvinnu með aðstoðardómara. Honum er heimilt að stöðva, fresta eða hætta við leik vegna utanaðkomandi truflunar eða vegna brota á grunnreglum fótboltans. Hann leggur mat á meiðsli leikmanna og bíður með að senda smávægilega meidda leikmenn af velli. Leikmenn með blæðandi sár er þó ávallt hleypt rakleiðis af velli og fá ekki að koma aftur á völlinn fyrr en blæðing hefur stöðvast. Þegar brot eiga sér stað og liðið sem brotið var á er með boltann leyfir dómari leiknum að halda áfram. Refsað er leikmanni sem brýtur á sér oftar en einu sinni í einu, háskalegar athafnir og starfsmönnum sem sýna ekki ábyrgð. Hann hleypir ekki utanaðkomandi persónu á völlinn og setur leik að nýju. Hann er tímastjórnandi leiksins og er oft sá sem er ábyrgur fyrir að senda leikskýrslu til knattspyrnusambandsins. Heimalið leiksins í keppni innan KSÍ eru þó ábyrg að senda leikskýrslur utan úrvalsdeildar karla og kvenna.<ref name="KSÍ reglur"/> Allar ákvarðanir dómara eru endanlegar og er ekki breytt nema eftir að dómarinn hafi ráðgefið sig við aðstoðardómara. Heimilt er að notast við tvo aðstoðardómara í leik. Þeir senda merki til dómara. Í þeim tilfellum þegar boltinn fer út fyrir völlinn segja þeir dómara til um hvort liðið eigi kröfu á innkasti, hornspyrnu eða markspyrnu, eftir því sem við á. Þeir láta vita af rangstöðu. Jafnframt láta þeir dómara vita af atvikum sem gerast utan vallarins eða eru utan sjónsviðs hans eins og skiptingar eða brot. Aðstoðardómari heyrir undir dómara. Frá 2017 hefur [[myndbandadómgæsla]] verið notuð í ríkari mæli. Þá fær aðaldómari skilaboð frá nokkrum aðstoðardómurum sem sitja við skjá og greina leikinn. Aðaldómari getur einnig skoðað sjálfur atvik í skjá við völlinn ef hann telur þörf á. == Fótboltalið == Í fótbolta er þrenn möguleg úrslit. Í leik þar sem annað liðið hefur skorað fleiri mörk en andstæðingurinn kallast leikurinn unninn, og það lið fær ýmist 2 eða 3 stig fyrir það afrek. Sé leikurinn hins vegar, með jafn mörgum mörkum frá báðum liðum vallarins kallast jafntefli og bæði lið fá eitt stig. Engin stig eru þó veitt í útsláttakeppnum, þar gildir að það lið sem sigrar heldur áfram í næstu umferð. Framlenging og loks vítaspyrnukeppni er gripið til ef leikurinn er jafn. Fótbolti er einn af vinsælustu íþróttum í heimi. Samkvæmt tölum Fifa, sem er yfirstjórn knattspyrnu í heiminum, spila yfir 265 milljónir manna í yfir 200 löndum fótbolta. Skipulagðir leikir eru spilaðir af 38 milljónum um allan heim í meira en 325 þúsund knattspyrnuklúbbum. 207 lönd og sjálfstjórnarsvæði eru meðlimir FIFA. Einungis þarf nokkrar grundvallarreglur og lítinn útbúnað til þess að iðka íþróttina. Nóbelsverðlaunahafinn [[Albert Camus]] sagði: "Allt sem ég veit með öryggi um siðferði og ábyrgð, á ég að þakka fótboltanum". === Félagslið === Fótbolti er ýmist spilaður í fótboltaklúbbum eða sem áhugamannaíþrótt. Fótboltaklúbbar eru félög sem spila á móti öðrum klúbbum í deild innan síns eigin lands. Oft eru margar deildir í einu landi, þar sem liðunum er skipt eftir því hversu vel liðið spilar. Auk fótboltaliðs starfa hjá félaginu þjálfarar, sjúkraþjálfarar og búningastjóri. Þjálfarar sjá um að kenna leikmönnum um þá tækni og færni sem notuð er í fótbolta. Sjúkraþjálfarar sjá um meiðsli leikmanna og búningastjórn sér um að allir búningar félagsins séu í röð og reglu. Áhugamenn hinsvegar, spila frekar upp á skemmtunina og þeim áhuga sem þeir hafa fyrir íþróttinni. Áhugamenn fá ekki greitt fyrir vinnu sína úti á vellinum, ólíkt atvinnumönnum í fótboltaklúbbum. Þessi laun, sem að atvinnumenn fá eru fengin með styrktarsamningum fyrirtækja, verðlaunafé við það að vinna keppnir og í sumum tilfellum fé frá eigendum liðsins. === Landslið === Auk félagsliða og áhugamannaliða eru starfrækt landslið. Landslið eru lið, þar sem óskað er eftir kröftum leikmanna sem hafa ríkisborgararétt í viðkomandi landi. Landsliðum er stjórnað af knattspyrnusamböndum, hvers lands fyrir sig, sem jafnframt stjórna fyrirkomulagi deildarleikja landsins. Landsliðum er skipt upp innan hvers lands eftir aldri. Unglingalið landsliðsins eru ýmist undir 17 ára, undir 19 ára, undir 21 árs og undir 23 ára. Ekki er þörf á að öll þessi landslið séu virk, og í raun er algengast að haldið sé út landsliðum aðeins í undir 17 ára, undir 19 ára og undir 21 árs. Aðallið landsliðs, getur þó alltaf kallað leikmenn sem eru á þessum aldri, nema að ákvörðun knattspyrnusambandsins sé önnur. === Áhorfendur === Áhorfendur eru fólk sem mætir á leikvanga, þar sem liðið spilar til þess að horfa á leikinn og styðja sitt lið. Auk þess er jafnframt til að áhorfendur fylgist með sínum liðum í sjónvarpi, með sjónvarpsútsendingum. Mismikill áhugi er þó á fótboltaliðum eftir kynjum. Fótbolti kvenna er í augum almennings minna umfangs og vinsældir hans minni, en vegna árangurs liða og landsliða hefur áhuginn undanfarið aukist, þá sérstaklega í Bandaríkjunum og Þýskalandi. == Fordómar == * '''Á Íslandi:''' Knattspyrnusamband Íslands setti af stað átakið "Leikur án fordóma" með það að markmiði að útrýma fordómum úr knattspyrnu, sporna gegn einelti og leggja áherslu á heiðarlegan leik.<ref>{{cite web |url=http://www.ksi.is/fraedsla/leikur_an_fordoma/ |title=KSÍ Leikur án fordóma |access-date=2010-12-04 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202113240/http://www.ksi.is/fraedsla/leikur_an_fordoma/ |url-status=dead }}</ref> Fyrirliðar úrvalsdeildar karla og kvenna studdu átakið árið 2008, með samstarfsyfirlýsingu um að sýna gott fordæmi.<ref>[http://www.mbl.is/mm/sport/efstadeild/2008/05/09/knattspyrnumenn_a_islandi_vilja_fotbolta_an_fordoma/ - Knattspyrnumenn á Íslandi vilja fótbolta án fordóma]</ref> Sérstakar stofnanir gegn misrétti: * '''Kick It Out:''' Samtökin hafa stofnað staðal ''Equality Standard'' sem knattspyrnufélög fara eftir. Knattspyrnufélögin mynda stefnu gegn fordómum meðal áhorfenda og félagsins sjálfs. Fylgst er með breytingum og árangri. === Fótboltabullur === Ofbeldi í fótbolta hefur verið til frá upphafi hans og verið kennt við fótboltabullur. Þær urðu fyrst að skipulögðum hópum árið 1980 í Ítalíu. Fjölmiðlar hafa verið gagnrýndir fyrir að gefa fótboltabullum gaum og á þann veg efla ofbeldi í fótbolta.<ref>{{cite web |url=http://expertfootball.com/history/soccer_hooliganism.php |title=- Hooliganism in European Football |access-date=2010-12-04 |archive-date=2011-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614214742/http://expertfootball.com/history/soccer_hooliganism.php |url-status=dead }}</ref> ==Tengt efni== *[[Listi yfir markahæstu og leikjahæstu knattspyrnumenn]] == Heimildir == {{wikiorðabók|knattspyrna}}{{commonscat|Association football|knattspyrnu}}<div class="references-small"><references/></div> * [http://www.fifa.com/mm/document/affederation/generic/81/42/36/lawsofthegame%5f2010%5f11%5fe.pdf Laws of the Game] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222184033/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/generic/81/42/36/lawsofthegame_2010_11_e.pdf |date=2010-12-22 }} FIFA [[Flokkur:Knattspyrna]] [[Flokkur:Boltaleikir]] 1i64bbbpov0h6z3mf1e1uxyvka1kdwr 0 14021 1972160 1933037 2026-07-15T16:33:03Z Alvaldi 71791 1972160 wikitext text/x-wiki '''Civilization''' er nafn á röð [[tölvuleikur|tölvuleikja]] úr smiðju [[Sid Meier]] sem ganga út á það að skipuleggja [[menningarsamfélag]] og þróa það, eða m.ö.o. útbúa það svo það „standist raunir tímans“ (slagorðin á ensku eru: „Build an Empire to stand the test of Time“). Leikjaröðin er ein sú vinsælasta í röðum leikja sem ganga út á skipulagssnilli og herkænsku. Leikirnir eru sex en til er mikið magn aukapakka sem bæta við möguleikum við fyrri leiki (t.d. möguleikanum á netspilun, sem er reyndar innbyggður í þeim nýjasta). == Leikir == * [[Civilization|Civilization I]] (1991) * [[Civilization II]] (1996) * [[Civilization II Test Of Time]] (Ekki aukapakki) * [[Civilization III]] (2001) * [[Civilization IV]] (2005) * [[Civilization V]] (2010) * [[Civilization VI]] (2016) * [[Civilization VII]] (2025) {{Tölvuleikjagátt}} {{Stubbur|tölvuleikur}} [[Flokkur:Herkænskuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] [[Flokkur:Umferðaskiptir tölvuleikir]] id18j9kj1bvx3vb6su3k9jgwmp2t4fx 14 14146 1972214 1403491 2026-07-16T07:19:16Z MyraMidnight 41218 Flokkur:Boltaleikir 1972214 wikitext text/x-wiki {{Útdráttur|Boltaíþrótt}} {{CommonsCat|Ball games}} [[Flokkur:Íþróttagreinar eftir áhöldum]] [[Flokkur:Boltaleikir]] 29pzw33jocqdwkh0ti06ag5zzm9oejk 0 23068 1972225 1938846 2026-07-16T10:34:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972225 wikitext text/x-wiki {{tungumál|nafn=Hollenska|nafn2=Nederlands |ættarlitur=Indóevrópskt |ríki=[[Holland]]i, [[Belgía|Belgíu]], [[Súrínam]], [[Arúba]], [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]], [[Indónesía|Indónesíu]] |svæði=[[Vestur-Evrópa]], hlutar [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] |talendur=23 milljónir |sæti=37 |ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópskt]]<br /> &nbsp;[[Germönsk tungumál|Germanskt]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskt]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lágþýsk tungumál|Lágþýskt]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lágfrankísk tungumál|Lágfrankískt]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hollenska''' |þjóð={{ABW}} [[Arúba]]<br />{{BEL}} [[Belgía|Belgíu]]<br />{{ESB}} [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]<br />{{NLD}} [[Holland]]s<br />{{ANT}} [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyja]]<br />{{SUR}} [[Súrínam]] |stafróf=Latneska stafrófið (hollensk útgáfa) |stýrt af=Nederlandse Taalunie<br />([[Hollensk málstöð]]) |iso1=nl|iso2=dut (B), nld (T)|iso3=nld|sil=}} '''Hollenska''' (''Nederlands''; {{framburður|Nl-Nederlands.ogg}}), er [[Lágþýsk tungumál|lágþýskt]] [[tungumál]] sem talað er af u.þ.b. 24 milljónum manna, aðallega í [[Holland]]i og [[Belgía|Belgíu]]. Þær hollensku [[Mállýska|mállýskur]] sem talaðar eru í Belgíu eru stundum kallaðar [[flæmska]]. Hollenska er stundum í daglegu tali kölluð ''Hollands'' í heimalandinu, en sú orðnotkun fer minnkandi. [[File:WIKITONGUES- Eva speaking Dutch.webm|thumb|Kona talar hollensku.]] == Saga == [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermönskum málum]] má skipta eftir þjóðflokkum (í [[Frísneska|frísnesku]], [[Saxneska|saxnesku]], [[Frankíska|frankversku]], [[Bæverska|bæversku]] og [[Svæfska|svæfsku]]), og eftir því hversu mikills áhrifa [[Háþýska samhljóðabreytingin|háþýsku samhljóðabreytingarinnar]] gætir í þeim. Hin staðlaða nútímahollenska er að miklu leyti komin úr [[Lágfrankísk tungumál|lágfrankverskum]] mállýskum sem talaðar voru í [[Niðurlönd]]um sem höfðu sérstöðu eigi síðar en [[600]] e. Kr. Fornt handritsbrot á hollensku segir: ''„Hebban olla vogala nestas hagunnan, hinase hic enda tu, wat unbidan we nu“'' („Allir fuglar hafa hafist handa við að byggja hreiður, nema ég og þú, hvers bíðum við nú“). Handritið var skrifað um [[1100]] af flæmskum [[Munkur|munki]] í [[Klaustur|nunnuklaustri]] í [[Rochester í Kent|Rochester]] á [[England]]i. Lengi vel var litið á þessa setningu sem elsta dæmi um ritaða hollensku, en síðan hafa fundist enn eldri brot eins og ''„Visc flot aftar themo uuatare“'' („Fiskur synti í vatninu“) og ''„Gelobistu in got alamehtigan fadaer“'' („Trúirðu á Guð, almáttugan föður“). Það síðarnefnda var skrifað um [[900]]. Prófessor Luc de Grauwe frá [[Háskólinn í Gent|Gent-háskóla]] efast þó um að þarna sé um hollensku að ræða, og telur að á ferðinni sé [[fornenska]], svo að enn eru deilur um þessi handrit. Forn hollenska þróaðist smám saman í [[Miðhollenska|miðhollensku]]. 1150 er oft nefnt sem árið þar sem breytingin átti sér stað. Miðhollenska nær yfir margar mállýskur. Helsti munurinn á fornhollensku og miðhollensku er fækkun sérhljóða. Samræming tungumálsins hófst á [[Miðaldir|miðöldum]], einkum undir áhrifum [[búrgúndí]]sku greifahirðarinnar í Dijon (Brussel eftir [[1477]]). Flæmskar og [[brabant]]skar mállýskur voru um þær mundir áhrifamestar. Á [[16. öld]] jókst samræmingin enn frekar, og hafði borgarmállýska [[Antwerpen]] þá mest áhrif. Árið [[1585]] féll Antwerpen í hendur [[Spánn|Spánverja]], og flúðu þá margir til héraðsins [[Holland (hérað)|Hollands]], en innflytjendurnir höfðu mikil áhrif á þéttbýlismállýskur svæðisins. Árið [[1637]] var tekið mikilvægt skref í átt að samræmdri tungu,<ref>{{cite web |url=http://www.ccjk.com/dutch-full-historical-junk/ |title=Dutch & Other Languages |publisher=Ccjk.com |accessdate=August 12, 2015}}</ref> þegar út kom fyrsta stóra hollenska [[biblíuþýðing]]in sem fólk þvert yfir [[Sameinuðu héröðin]] skildi. Þýðingin var byggð á ýmsum (jafnvel lágþýskum) mállýskum, en þó aðallega á þéttbýlismállýskum Hollands.<ref>{{cite web |url=http://taal.phileon.nl/brabants.php |title=Taal in Nederland .:. Brabants |publisher=Taal.phileon.nl |accessdate=June 11, 2014 |archive-date=júní 19, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619102750/http://taal.phileon.nl/brabants.php |url-status=dead }}</ref> :''Sjá einnig: [[Hollenskar bókmenntir]]'' === Nafngiftir === Frumgermanska orðið *''theodisk'' (sbr. stofnin „þjóð“, þ.e. „fólksins“ eða „tungumál fólksins“, andstætt opinberu eða vísindamáli, sem var [[latína]], síðar [[franska]]) hefur í [[Þýska|nútímaþýsku]] orðið að ''deutsch'' („þýskur“). Í hollensku hefur það þróast í tvö form: ''duits'' („þýskur“) og ''diets'' (þýddi u.þ.b. niðurlenskur/hollenskur, en er fallið úr almennri notkun). Enska orðið ''Dutch'' er af sama uppruna og merkti fyrst „þýskur“ (náði þá yfir öll málsvæði há- og lágþýskra mála, m.a. hollensku, s.s. allt [[Þýskaland]], [[Holland]], [[Belgía|Belgíu]], [[Austurríki]], [[Sviss]], o.s.frv.), en fór í byrjun [[17. öldin|17. aldar]] að merkja einungis „hollenskur“ eða „hollenska“. Nokkur dæmi um eldri merkingu orðsins: * [[William Caxton]] (c. 1422–1491) skrifaði árið [[1490]] í inngang sinn að ''Aeneids'' að gamall enskur texti væri líkari ''Dutche'' en ensku. Í glósum sínum gerir próf. W. F. Bolton það ljóst að orðið merkir „þýska“ í mjög víðri merkingu frekar en „hollenska“. * ''Cosmography in four books containing the Chronography and History of the whole world'' eftir Peter Heylyn, annað bindi (London, [[1677]]: 154) segir m.a. „…the Dutch all call Leibnitz“, og bætir við að ''Dutch'' sé töluð í hlutum Ungverjalands við landamæri Þýskalands. * Fram til dagsins í dag hafa afkomendur þýskra innflytjenda í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]] verið kallaðir [[Pennsylvaníuþjóðverjar|''Pennsylvania Dutch'']]. Orðið *''theodisk'' er einnig uppruni íslensku orðanna „þjóðverji“, „þýskur“ og „þýska“ (*''theodisk'' > *þjóðiskr > þýðskr > þýzk(u)r > þýskur), og einnig [[ítalska]] orðsins ''tedesco'' („þýskur“, „þýska“). == Málfræði == Hollenska hefur enn [[fallbeyging]]u, en hún er nánast takmörkuð við fornöfn og föst orðasambönd en hefur að öðru leyti dottið úr málinu. Tæknilega er enn gerður greinarmunur á málfræðilegu karl- og kvenkyni, en í reynd má segja að nú séu aðeins tvö [[kyn (málfræði)|málfræðileg kyn]] í hollensku, hvorugkyn (ákveðinn greinir: ''het'') og samkyn (ákveðinn greinir: ''de''), líkt og í dönsku. Beygingakerfi nafnorða og sambanda þeirra hefur verið einfaldað til muna, og líkist fremur því enska en því þýska. Viðtengingarháttur ''(aanvoegende wijs)'' hefur horfið að undanskildum gömlum orðtökum t.d. ''God zij met ons''. == Flokkun og skyldleiki við önnur mál == Hollenska er [[Germönsk tungumál|germanskt tungumál]], nánar tiltekið [[Vesturgermönsk mál|vesturgermanskt]]. Vegna þess að hún varð ekki fyrir [[Háþýska samhljóðabreytingin|háþýsku samhljóðabreytingunni]]<ref group="n">Friedrich Maurer uses the term ''[[Istvaeones|Istvaeonic]]'' instead of Franconian; see Friedrich Maurer (1942), ''Nordgermanen und Alemannen: Studien zur germanischen und frühdeutschen Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde'', Bern: Verlag Francke.</ref> (að undanskildu þ→d) er hún stundum flokkuð sem [[lágþýsk tungumál|lágþýskt mál]], og reyndar er hún skyldust lágþýsku mállýskunum í norðanverðu Þýskalandi. Í raun breytast mállýskurnar smátt og smátt úr lágþýskum í hollenskar, mörkin þar á milli eru óskýr, og lágfrankísku sveitamállýskurnar neðarlega í Rínardalnum eru mikið líkari hollensku en ríkisþýsku. Skipting vesturgermönsku málanna í lág og há á þennan hátt hylur hins vegar þá staðreynd að hollenska er skyldari ríkis(há)þýsku en ensku. Hollensku svipar til þýsku málfræðilega, t.d. setningafræðin og sagnbeygingarnar (sjá [[germönsk veik sögn]] og [[vesturgermönsk sterk sögn]]). Berið t.d. saman: :''De kleinste kameleon is maar (slechts) 2 cm groot, de grootste kan wel 80 cm worden.'' (hollenska) :''Das kleinste Chamäleon ist nur 2 cm groß, das größte kann auch 80 cm erreichen.'' (þýska) Með ögn óalgengara orðalagi má fá fram skyldari orð í þýskunni: :''Der kleinste Chamäleon ist nur (schlechthin) 2 cm groß, der größte kann wohl 80 cm werden.'' (óalgengari þýska) (Útleggst á íslensku sem „Minnsta kameljónið er aðeins 2 cm langt, það stærsta getur náð 80 cm [að lengd].“) Frekari dæmi um náinn skyldleika hollensku og þýsku: :''Op de berg staat een klein huisje'' (hollenska) - ''Auf dem Berg steht ein kleines Häuschen'' (þýska) (á íslensku: Á fjallinu stendur lítið hús.) :''In de stad leven veel mensen'' (hollenska) - ''In der Stadt leben viele Menschen'' (þýska) (á íslensku: Í bænum býr margt fólkt.) Sums staðar (nálægt landamærum Þýskalands og Hollands/Belgíu) talar fólk bæði þýsku og hollensku. Flestir Hollendingar geta lesið þýsku, og þýskumælandi fólk sem einnig kann ensku getur vanalega skilið ritaða hollensku þótt því finnist talmálið mjög skrýtið. Hollenska hefur enn fallbeygingu, en hún er nánst takmörkuð við fornöfn og föst orðasambönd og hefur að öðru leyti dottið að mestu úr málinu. Tæknilega er enn gerður greinarmunur á málfræðilegu karl- og kvenkyni, en í reynd má segja að nú séu aðeins tvö málfræðileg kyn í hollensku, hvorugkyn (ákv. gr. ''het'') og samkyn (ákv. gr. ''de''), líkt og í [[Danska|dönsku]]. Beygingakerfi nafnorða og sambanda þeirra hefur verið einfaldað til muna, og líkist fremur því enska en því þýska. Upprunaleg hollensk orð (þ.e. orð sem ekki eru tökuorð) koma úr sameiginlegum vesturgermönskum grunni, og með tilliti til hljóðbreytinga standa þau einhvers staðar á milli ensku og þýsku. Í töflunni hér að neðan má sjá samanburð þessara mála. Íslenska er nokkuð fjarskyldari ([[Norðurgermönsk mál|norðurgermanskt]], en er engu að síður höfð með til samanburðar og skilningsauka). {| class="wikitable" ! Íslenska ! Enska ! Hollenska ! Þýska ! Athuga&shy;semd |----- | eta<br />köttur<br />tún || eat<br />cat<br />town (bær) || eten<br />kat<br />tuin (garður) || essen<br />Katze<br />Zaun (girðing) || Íslenska, enska og hollenska hafa haldið germönsku t; í þýsku hefur orðið breytingin t→s/z/tz |- | epli<br />pípa<br />þorp || apple<br />pipe<br />(Scun)&shy;thorpe || appel<br />pijp<br />dorp||Apfel<br />Pfeife<br />Dorf || Íslenska, enska og hollenska hafa haldið germönsku p; í þýsku hefur orðið breytingin p→f/pf |- | þenkja<br />bróðir<br />þorn || think<br />brother<br />thorn || denken<br />broer<br />doorn|| denken<br />Bruder<br />Dorn || Íslenska og enska hefur haldið germönsku þ; í hollensku hefur, eins og í þýsku, orðið breytingin þ→d |- |(í gær)<br />garn<br />dagur || yester&shy;day<br />yarn<br />day||gisteren<br />garen<br />dag||gestern<br />Garn<br />Tag || Í hollensku hefur germanskt g breyst í raddaða önghljóðið /ɣ/ (hefur síðan færst aftar í munninum í mörgum mállýskum), en g haldist í stafsetning&shy;unni, og líkist því sjónrænt þýsku; í ensku hefur orðið breytingin g→y |----- |} Jafnvel þegar hollenska lítur svipað út og þýska, getur [[framburður]]inn þó verið töluvert ólíkur. Þetta gildir sér í lagi um [[Tvíhljóði|tvíhljóðana]] og stafinn g, sem er borinn fram svipað ch í svissneskri þýsku. Framburðinum er erfitt að ná fyrir ensku- og þýskumælandi fólk, þó að um frekar skyld mál sé að ræða, en kokhljóðin og tvíhljóðin reynast mörgum erfiðust. Þýskumælandi fólk virðist þá hafa visst málfræðilegt forskot. Auðveldast er fyrir Norður-Þjóðverja að læra málið, en þó er framburðurinn áfram nokkurt vandamál. Hollenska er yfirleitt ekki á námsskrá þýskra skóla, nema sums staðar rétt við landamærin, t.d. í [[Aachen]] eða [[Oldenburg]]. == Landfræðileg dreifing == Hollenska er töluð af flestum íbúum [[Holland]]s. Hún er einnig töluð af flestum í hinum [[Flæmingjaland|flæmska]] norðurhluta [[Belgía|Belgíu]], að undanskilinni [[Brussel]], en þar er hollenska í minnihluta (ca. 10%) og [[franska]] er móðurmál flestra. Nyrst í Frakklandi eru minnihlutahópar sem tala hollensku, en málið er þar oftast kallað ''Vlemsch''. Á [[Karíbahaf|karabísku]] eyjunum [[Arúba]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]] er töluð hollenska, en ekki eins mikið og [[papiamento]]. Hollenska er einnig töluð í [[Súrínam]] og af sumum í [[Indónesía|Indónesíu]]. Í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Namibía|Namibíu]] er töluð [[afríkanska]], en hún er náskyld hollensku og er komin af máli hollenskra innflytjenda á [[17. öldin|17.]] og [[18. öld]]. === Opinber staða === Hollenska er [[opinbert tungumál]] Hollands, Belgíu, Evrópusambandsins<ref>{{Cite web |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-languages_en |title=EU languages |website=European Union |access-date=2019-10-20}}</ref>, Súrínam, Arúba og Hollensku Antillaeyja. Hollensk, flæmsk og súrínömsk yfirvöld stjórna saman opinberu formi málsins í [[Hollensk málstöð|Hollenskri málstöð]] (''Nederlandse Taalunie''). Afrikaans er opinbert mál í Suður-Afríku. Á [[Nýja-Sjáland]]i segja 0,7% að heimilismál þeirra sé hollenska. Þó er þar hlutfall fólks frá Hollandi töluvert hærra, en flestir af annarri kynslóð nota frekar ensku. ''Standaardnederlands'' eða ''Algemeen Nederlands'' („Almenn hollenska“, oft stytt í AN) er hið staðlaða mál sem kennt er í skólum og notað af yfirvöldum í Hollandi, Flæmingjalandi, Súrínam og Hollensku Antillaeyjum. Hollensk málstöð ákveður hvað skuli teljast AN og hvað ekki, t.d. hvað varðar stafsetningu. Hugtakið ''Algemeen Nederlands'' var tekið upp í stað hins eldra heitis ''Algemeen Beschaafd Nederlands'' („Almenn siðmenntuð hollenska“, ABN) þegar það var ekki lengur talið viðeigandi vegna þess að það gaf í skyn að þeir sem ekki töluðu ABN væru ósiðmenntaðir. === Mállýskur === [[Flæmska]] er hugtak sem oft er notað yfir þær hollensku mállýskur sem talaðar eru í Belgíu. Flæmska er ekki sérstakt tungumál (þó er hugtakið oft notað til að greina á milli ritstaðals Hollands og Belgíu), enda eru mállýskurnar í Belgíu ekkert skyldari hver annarri en hollenskum mállýskum. Ritstaðallinn er örlítið ólíkur í Hollandi og Belgíu: Flæmingjar nota frekar eldri myndir orða og framburðurinn er oft talinn „mýkri“ en í Hollandi, en það finnst sumum Hollendingum hljóma undarlega eða gamaldags. Aftur á móti líta Belgar á hollenska hollensku sem harðari og kokmæltari; sumum þeirra finnst hún of kraftmikil, óvinsamleg, og jafnvel dálítið hrokafull. Bera mætti þennan mun saman við muninn á breskri og bandarískri ensku, sem nota örlítið mismunandi orðaforða þótt bæði formin séu opinberlega rétt hvort á sínum stað. Hins vegar er bandarísk enska af sumum talin fátæklegri afleiða enskunnar, en hollenska og flæmska eru að þessu leyti sögulega jafnar. == Heimildir == {{wpheimild|tungumál= en|titill= Dutch language|mánuðurskoðað= 20. janúar|árskoðað= 2006 }} <references /> == Neðanmálsgreinar == <references group="n" /> == Tengt efni == * [[Bargoens]] * [[Hollensk málfræði]] * [[Hollensk stafsetning]] * [[Hollenskar bókmenntir]] == tenglar == {{Wikibækur|Hollenska|Hollensku}} *[[:nl:Hoofdpagina|Wikipedia á hollensku]] *[http://is.wikibooks.org/wiki/Hollenska Wikibók um hollensku á íslensku] *[[wikibooks:Dutch|Wikibók um hollensku á ensku]] {{commons|Dutch pronunciation|hollenskum framburði}} * [http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/52.pdf Linguasphere um mállýskur hollensku og annarra mála] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051213200641/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/52.pdf |date=2005-12-13 }} * [http://www.learnonline.nl Online Nederlands leren] * [http://www.leren.nl/rubriek/talen/nederlands/learn_dutch/ Lærið hollensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223723/http://www.leren.nl/rubriek/talen/nederlands/learn_dutch/ |date=2007-09-27 }} * [http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/en/ Saga hollensks máls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201061656/http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/en/ |date=2005-12-01 }} * [http://www.taalunie.org/ Nederlandse Taalunie] (Hollensk málstöð — á hollensku) * [http://www.forbeginners.info/dutch/ Dutch for Beginners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201023636/http://www.forbeginners.info/dutch/ |date=2005-12-01 }} (Inngangur að hollenskri málfræði og orðaforða) * [http://oase.uci.kun.nl/~ans/ Algemene Nederlandse Spraakkunst] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070512125701/http://oase.uci.kun.nl/~ans/ |date=2007-05-12 }} (Almenn hollensk málfræði – á hollensku) * [http://www.dutchgrammar.com/ Online Dutch Grammar Course] (Hollensk málfræði – á ensku) * [http://www.sprachprofi.de.vu/english/nl.htm Ókeypis kennsluefni á netinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040203102855/http://www.sprachprofi.de.vu/english/nl.htm |date=2004-02-03 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=nld Skýrsla Ethnologue um hollensku] * [http://www.uoc.es/euromosaic/web/document/neerlandes/an/i1/i1.html Euromosaic - Flemish in France] - Staða hollensku í Frakklandi * [http://www.phon.ucl.ac.uk/home/sampa/dutch.htm Sampa fyrir hollensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051210092238/http://www.phon.ucl.ac.uk/home/sampa/dutch.htm |date=2005-12-10 }} * [http://language-directory.50webs.com/languages/dutch.htm Listi yfir efni tengt hollensku á netinu] * [http://www.ielanguages.com/dutch.html Dutch Language Tutorial á ielanguages.com] * [https://web.archive.org/web/20051129020005/http://homepage.mac.com/schuffelen/index.html Hollenskur framburður] * [http://www.loecsen.com/travel/discover_pop.php?lang=en&to_lang=25&learn-Dutch/ Lærið og hlustið á gagnlega frasa á hollensku] – Hver frasi er settur fram með hljóðupptöku og skýringarmynd * [http://www.ucl.ac.uk/dutch/grammatica/ University College London Department of Dutch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619133619/http://www.ucl.ac.uk/dutch/grammatica/ |date=2006-06-19 }} (málfræði) === Orðabækur === * [http://nl.wiktionary.org/ WikiWoordenboek, hollenska wikiorðabókin] * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?k1=25 Ókeypis hollenskar netorðabækur] * [http://blackorwhite.nl/woordenboek/ Online Nederlands Woordenboek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051205004512/http://blackorwhite.nl/woordenboek/ |date=2005-12-05 }} * [http://www.majstro.com/Web/Majstro/taleninfo/dut_en.php Majstro hollensk-ensk-hollensk netorðabók] * [http://lookwayup.com/free/DutchEnglishDictionary.htm Lookwayup ensk-hollensk-ensk orðabók] * [http://www.freedict.com/onldict/dut.html Freedict ensk-hollensk-ensk orðabók] * [http://dictionaries.travlang.com/DutchEnglish/ Travlang hollensk-ensk orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051204062624/http://dictionaries.travlang.com/DutchEnglish/ |date=2005-12-04 }} * [http://www.euroglotonline.nl/ Euroglot] (þýðingarorðabók) * [http://www.vandale.nl/ Van Dale] (orðabók – á hollensku) * [http://www.woorden-boek.nl/ Woorden-Boek] (orðabók – á hollensku) * [http://www.notam02.no/~hcholm/altlang/ht/Dutch.html Hollensk slangurorðabók] * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Flemish-english/ Flæmsk-ensk orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223164907/http://www.websters-online-dictionary.org/ |date=2012-02-23 }}: frá [http://www.websters-online-dictionary.org Webster's Online Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223164907/http://www.websters-online-dictionary.org/ |date=2012-02-23 }} – Rosetta Edition. * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Dutch-english/ Hollensk-ensk orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029200902/http://www.websters-online-dictionary.org/ |date=2013-10-29 }}: frá [http://www.websters-online-dictionary.org Webster's Online Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223164907/http://www.websters-online-dictionary.org/ |date=2012-02-23 }} – Rosetta Edition. * [http://www.woc.science.ru.nl/ Lífefnafræðiorðabók á hollensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050913062710/http://www.woc.science.ru.nl/ |date=2005-09-13 }} * [http://www.woordenboekjes.nl/ Þýðingarorðabækur úr hollensku í önnur mál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118020101/http://www.woordenboekjes.nl/ |date=2006-01-18 }} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Hollenska| ]] [[Flokkur:Tungumál Belgíu]] [[Flokkur:Tungumál Hollands]] [[Flokkur:Lággermönsk tungumál]] 14ezytba918oejkn62mv8d07yqjzkkj 0 26523 1972179 1967849 2026-07-15T19:37:03Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972179 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Maður |image = Akha_cropped_hires.JPG |image_caption=Fullorðinn karl (til vinstri) og kona (til hægri). |fossil_range = [[Chiban]]-nútími |regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo = [[Fremdardýr]] (''Primates'') |subordo = [[Apar]] (''Haplorrhini'') |superfamilia = [[Mannapar]] (''Hominoidea'') |familia = [[Mannætt]] (''Hominidae'') |subfamilia = ''[[Homininae]]'' |tribus = ''[[Hominini]]'' |genus = ''[[Homo (ættkvísl)|Homo]]'' |species = '''''H. sapiens''''' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |range_map = World_human_population_density_map.png |range_map_caption = Þéttleiki mannabyggðar á jörðinni. }} <onlyinclude>'''Maður''' ([[fræðiheiti]]: ''Homo sapiens'' „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegund [[fremdardýr]]a á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afar [[þróun|þróaðan]] og flókinn [[mannsheilinn|heila]] sem hefur gert þeim kleift að þróa flókin [[verkfæri]], [[tungumál]] og [[menning]]u. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sér [[samskipti|samskiptakerfi]] til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn mynda [[samfélag|samfélög]] og [[mannleg tengsl]] sem einkennast af [[félagslegt gildi|gildum]], [[venja|venjum]] og [[siður|siðum]]. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunar [[vísindi|vísinda]], [[heimspeki]], [[trúarbrögð|trúarbragða]] og fleiri sviða [[þekking]]ar. </onlyinclude> Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2,8 milljón árum, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til, ''Homo sapiens'', sem merkir „vitiborni maðurinn“. ''Homo sapiens'' er talinn hafa þróast út frá ''[[Homo heidelbergensis]]'' fyrir um 300.000 árum einhvers staðar við [[Horn Afríku]]. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundum [[frummaður|frummanna]] úr vegi. Lengst af í [[mannkynssaga|sögu sinni]] hafa menn verið [[veiði og söfnun|veiðimenn og safnarar]] en í [[Nýsteinaldarbyltingin|Nýsteinaldarbyltingunni]], sem hófst í [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]] fyrir um 13.000 árum tóku menn upp [[landbúnaður|landbúnað]] og [[mannabyggð|fasta búsetu]]. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi og [[siðmenning]]arsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=United Nations|skoðað=15.6.2023}}</ref> Líffræðileg fjölbreytni mannkyns ræðst meðal annars af [[erfðavísir|erfðavísum]] og [[umhverfi]]. Þótt einstaklingar geti verið mjög ólíkir hvað varðar útlit, líkamsstærð og fleira, eru 99% af erfðavísum manna þeir sömu. Mestu erfðafræðilegu fjölbreytni manna er að finna í Afríku. Menn sýna [[tvíbreytni]] og þróa [[kyneinkenni]] við [[kynþroski|kynþroska]] sem verða grundvöllur flokkunar fólks í [[karl]]a og [[kona|konur]]. Konur geta orðið [[ólétta]]r og ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur. [[Fæðing]] [[barn]]a er konum mjög erfið og hættuleg. Börn manna eru algerlega [[háð umönnun]] við fæðingu. Bæði karlar og konur annast börnin að jafnaði, en hefðbundin [[kynhlutverk]] eru mjög ólík eftir því hvaða samfélög eiga í hlut og taka auk þess sífelldum breytingum. Menn eru [[alæta|alætur]] og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímum ''[[Homo erectus]]'' hefur maðurinn getað kveikt [[eldur|eld]] og [[matreiðsla|matreitt]] fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestu [[dagdýr]] og [[svefn|sofa]] að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring. [[Framheilabörkur]] mannsheilans, sá hluti heilans sem tengist [[hugfræði|hugrænni getu]], er stór og þróaður. Menn búa yfir mikilli [[greind]], [[atburðaminni]], [[sjálfsvitund]] og [[hugarkenning]]u. Manns[[hugur]]inn er fær um [[innsæi]], [[hugsun]], [[ímyndun]], [[vilji|vilja]] og [[tilvist]]arhugmyndir. Þetta hefur gert manninum kleyft að þróa [[tækni]] með [[rökleiðsla|rökleiðslu]] og flutningi og uppsöfnun þekkingar milli kynslóða. Tungumál, [[list]] og [[viðskipti]] eru meðal þess sem einkennir manninn. Samskipti fólks á [[viðskiptaleið]]um hafa breitt út [[mannlegt atferli|atferli]] og úrræði sem veita fólki hlutfallslega yfirburði í lífsbaráttunni. ==Skilgreining og heiti== Allt núlifandi fólk tilheyrir [[tegund (líffræði)|tegundinni]] ''Homo sapiens'' sem [[Carl Linnaeus]] nefndi svo í bókinni ''[[Systema Naturae]]'' á 18. öld.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29. janúar 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Heitið á ættkvíslinni, ''Homo'', er dregið af latneska orðinu ''homō'' sem getur vísað til karla og kvenna.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23. september 2008. {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|work=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27. september 2008}}</ref> Tegundarheitið ''Homo sapiens'' merkir „vitur maður“ (oftast þýtt sem „hinn vitiborni maður“).<ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Í almennu tali á orðið „maður“ aðeins við um ''Homo sapiens''.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Vísindamenn eru ekki á eitt sáttir um það hvort skilgreina eigi aðrar manntegundir, einkum [[neanderdalsmaður|neanderdalsmenn]], sem [[undirtegund]]ir ''H. sapiens'' eða ekki.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinu ''maðr'' sem kemur af gotneska orðinu ''manna'' sem er af óvissum uppruna.<ref>{{vefheimild|url=https://www.etymonline.com/search?q=man|titill=Man|vefsíða=Online Etymology Dictionary|skoðað=21-9-2021}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/ma%C3%B0ur|titill=Maður|vefsíða=Málið.is|skoðað=21-9-2021}}</ref> Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).<ref>{{vefheimild|url=https://uni.hi.is/eirikur/2021/05/13/hvad-merkir-madur/|höfundur=Eiríkur Rögnvaldsson|skoðað=21-9-2021|dags=13-5-2021|titill=Hvað merkir „maður“?}}</ref> ==Þróun== {{aðalgrein|Þróun mannsins}} Menn teljast til [[mannapar|mannapa]] (''Hominoidea'').<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=Hoboken, New Jersey, BNA|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Gibbonapar]] og [[órangútan]]ar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig frá [[ættleggur|ættleggnum]]. Á eftir þeim fylgdu [[górillur]] og síðast [[simpansar]]. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint á [[Míósen]].<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = Mars 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=Mars 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Á þeim tíma myndaðist [[litningur 2]] með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9. ágúst 2011|access-date=18. maí 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbonapar) |label2=Hominidae (mannætt) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (órangútanar) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (górillur) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (simpansar)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens''''' (menn)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (mannapar)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Endurgerð af [[Lucy (suðurapi)|Lucy]], fyrstu beinagrind suðurapa sem fannst.]] Ættkvíslin ''[[Homo]]'' þróaðist út frá ættkvísl [[suðurapar|suðurapa]] (''[[Australopithecus]]''). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eru ''[[Homo habilis]]'' og ''[[Homo rudolfensis]]'' sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróun [[steinverkfæri|verkfæra úr steini]].<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref> Tegundin ''[[Homo erectus]]'' („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrsti [[frummaður]]inn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu.<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Zhaoyu|last2=Dennell|first2=Robin|last3=Huang|first3=Weiwen|last4=Wu|first4=Yi|last5=Qiu|first5=Shifan|last6=Yang|first6=Shixia|last7=Rao|first7=Zhiguo|last8=Hou|first8=Yamei|last9=Xie|first9=Jiubing|last10=Han|first10=Jiangwei|last11=Ouyang|first11=Tingping|s2cid=49670311|date=2018|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|journal=Nature|volume=559|issue=7715|pages=608–612|bibcode=2018Natur.559..608Z|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|pmid=29995848}}</ref> ''H. erectus'' var líka fyrsti maðurinn með einkennandi [[líkamsbygging]]u manna. ''H. sapiens'' þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmist ''[[Homo heidelbergensis]]'' eða ''[[Homo rhodesiensis]]'', afkomanda ''H. erectus'' í Afríku. ''H. sapiens'' breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.<ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n12|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | date = Júní 2003 | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a | bibcode = 2003Natur.423..692S | s2cid = 26693109 | author-link = Chris Stringer }}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=23. nóvember 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|url-status = dead}}</ref> Útbreiðsla ''H. sapiens'' virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum.<ref name="Posth">{{cite journal | vauthors = Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J | display-authors = 6 | title = Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 6 | pages = 827–33 | date = Mars 2016 | pmid = 26853362 | doi = 10.1016/j.cub.2016.01.037 | hdl-access = free | s2cid = 140098861 | hdl = 2440/114930 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T | display-authors = 6 | title = A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture | journal = Genome Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 459–66 | date = Apríl 2015 | pmid = 25770088 | pmc = 4381518 | doi = 10.1101/gr.186684.114 }}</ref> Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | url = https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = Júlí 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins og [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]], [[Madagaskar]], [[Ísland]]i og [[Nýja-Sjáland]]i milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22. maí 2010|access-date=29. apríl 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24 | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = maí 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna.<ref name="pmid21179161"/><ref>{{cite journal | url = http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf | title = Human Hybrids | archive-url = https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf| archive-date=24. ágúst 2018 | vauthors = Hammer MF | journal = Scientific American | date = maí 2013 | volume = 308 | issue = 5 | pages = 66–71 | doi = 10.1038/scientificamerican0513-66 | pmid = 23627222 | bibcode = 2013SciAm.308e..66H }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Yong E |date=júlí 2011|title=Mosaic humans, the hybrid species| url = https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni.<ref name="Ackermann 2015">{{cite journal| vauthors = Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |date=október 2015|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}}</ref> Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.<ref name="pmid21179161">{{cite journal | vauthors = Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S | display-authors = 6 | title = Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7327 | pages = 1053–60 | date = desember 2010 | pmid = 21179161 | pmc = 4306417 | doi = 10.1038/nature09710 | bibcode = 2010Natur.468.1053R | hdl = 10230/25596 | author-link1 = David Reich (geneticist) }}</ref><ref name="pmid20439435">{{cite journal | vauthors = Noonan JP | title = Neanderthal genomics and the evolution of modern humans | journal = Genome Research | volume = 20 | issue = 5 | pages = 547–53 | date = May 2010 | pmid = 20439435 | pmc = 2860157 | doi = 10.1101/gr.076000.108 }}</ref><ref name="10.1126/science.1209202">{{cite journal | vauthors = Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P | display-authors = 6 | title = The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 89–94 | date = október 2011 | pmid = 21868630 | pmc = 3677943 | doi = 10.1126/science.1209202 | bibcode = 2011Sci...334...89A }}</ref> Þróun mannsins fólst í mörgum [[formfræði]]legum, [[atferli]]slegum, [[þróunarfræði]]legum og [[lífeðlisfræði]]legum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minni [[tvíbreytni]] ([[síbernska|síbernsku]]). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.<ref name="Boyd2003">{{cite book| vauthors = Boyd R, Silk JB |author1-link=Robert Boyd (anthropologist)|author2-link=Joan Silk|url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd|title=How Humans Evolved|publisher=Norton|year=2003|isbn=978-0-393-97854-4|location=New York City|url-access=registration}}</ref> ==Líffræði== ===Líkamsbygging og líffærafræði=== {{aðalgrein|Mannslíkaminn}} [[Mynd:Anterior_view_of_human_female_and_male,_with_labels_2.png|thumb|right|Framhlið konu og karls með heitum helstu líkamshluta á ensku.]] Í meginatriðum [[samsvörun|samsvarar]] líkamsbygging manna líkamsbyggingu annarra dýra. Mannslíkaminn er samsettur úr [[fótur|fótum]], [[búkur|búk]], [[hendi|höndum]], [[háls]]i og [[höfuð|höfði]]. Í líkama fullorðins „meðalmanns“ eru um 30 billjón (30×10¹²) mennskar [[fruma|frumur]], meðan [[örverumengi mannsins]] er talið innihalda að minnsta kosti jafnmargar frumur.<ref>{{cite journal|author1=Sender R|author2=Fuchs S|author3=Milo R|title=Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body|publisher=PLoS Biology|year=2016|volume=14|issue=8|date=2016|doi=10.1371/journal.pbio.1002533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4991899/}}</ref> Helstu [[líffærakerfi]]n í mannslíkamanum eru [[taugakerfi]]ð, [[blóðrásarkerfi]]ð, [[meltingarkerfi]]ð, [[innkirtlakerfi]]ð, [[ónæmiskerfi]]ð, [[hörundskerfi]]ð, [[sogæðakerfi]]ð, [[vöðva- og beinakerfi]]ð, [[æxlunarkerfi]]ð, [[öndunarkerfi]]ð og [[þvagkerfi]]ð.<ref>{{cite book | vauthors = Roza G |title=Inside the human body : using scientific and exponential notation |date=2007 |publisher=Rosen Pub. Group's PowerKids Press |location=New York |isbn=978-1-4042-3362-1 | url = https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC | page = 21 }}</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105065620/http://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=5 January 2013 }}</ref> Menn hafa hlutfallslega minni [[gómur|góm]] og miklu minni [[tönn|tennur]] en önnur fremdardýr. Menn eru einu fremdardýrin sem hafa stuttar og tiltölulega flatar [[vígtönn|vígtennur]]. Tennur í mönnum sitja þétt og hjá ungum einstaklingum lokast bil vegna tannmissis fljótt. Menn eru smám saman að missa innstu [[endajaxl]]ana og sumir einstaklingar fá þá aldrei.<ref name="Revolution">{{cite book| vauthors = Collins D |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist|year=1976|isbn=978-0714816760|page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]|url-access=registration}}</ref> Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera með [[líffærisleif|leifar]] af hala, [[botnlangi|botnlanga]], sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa og [[andstæður þumall|andstæða þumla]].<ref>{{cite book|first1 = Marks|last1=J.M. |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History|date=2001|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36656-2|page=16|language=en}}</ref> Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum í [[lyktarskyn]]i, [[heyrn]] og [[melting]]u [[prótín]]a.<ref name="O'Neil" /> Þéttleiki [[hársekkur|hársekkja]] er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mest [[líkhár]] sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg.<ref>{{cite news|date=2017|title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy|work=New Scientist|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/|access-date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sandel AA | title = Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 152 | issue = 1 | pages = 145–50 | date = September 2013 | pmid = 23900811 | doi = 10.1002/ajpa.22333 | hdl-access = free | hdl = 2027.42/99654 }}</ref> Menn eru með um það bil 2 milljónir [[svitakirtill|svitakirtla]] á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.<ref>{{cite web| vauthors = Kirchweger G |title=The Biology of Skin Color: Black and White|url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|archive-date=16 February 2013|access-date=6 January 2013|date=February 2, 2001|work=Evolution: Library|publisher=PBS}}</ref> Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm.<ref>{{cite journal| vauthors = Roser M, Appel C, Ritchie H |date=8 October 2013|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height|journal=Our World in Data}}</ref> Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram á [[öldrun|gamals aldur]].<ref>{{cite web|title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging|url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|archive-date=19 February 2013|access-date=6 January 2013|work=News|publisher=Senior Journal}}</ref> Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða.<ref>{{cite journal | vauthors = Bogin B, Rios L | title = Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology | volume = 136 | issue = 1 | pages = 71–84 | date = September 2003 | pmid = 14527631 | doi = 10.1016/S1095-6433(02)00294-5 }}</ref> Meðal[[líkamsþyngd]] fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum.<ref>{{cite web|title=Human weight|url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208053451/http://articleworld.org/index.php/Human_weight|archive-date=8 December 2011|access-date=10 December 2011|publisher=Articleworld.org}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Schlessingerman A | date = 2003 |title=Mass Of An Adult|url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|archive-date=1 January 2018|access-date=31 December 2017|publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays}}</ref> Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.<ref>{{cite book| vauthors = Kushner R |url=https://books.google.com/books?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121|title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology)|publisher=Humana Press|year=2007|isbn=978-1-59745-400-1|location=Totowa, NJ|page=158|access-date=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{cite journal | vauthors = Adams JP, Murphy PG | title = Obesity in anaesthesia and intensive care | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 85 | issue = 1 | pages = 91–108 | date = July 2000 | pmid = 10927998 | doi = 10.1093/bja/85.1.91 | doi-access = free }}</ref> Menn eru færir um að [[kast]]a hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr.<ref>{{cite journal| vauthors = Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018|title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=93|issue=1|pages=1–16|doi=10.1086/696721|s2cid=90757192|issn=0033-5770}}</ref> Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |last1 = Parker-Pope|first1=Tara|author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/http://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 }}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web | vauthors = O'Neil D |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 }}</ref> Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu á [[hitaörmögnun]] í langhlaupum.<ref>{{cite web | vauthors = John B |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 }}</ref> === Erfðafræði === {{aðalgrein|Erfðamengi mannsins}} [[File:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|Skýringarmynd sem sýnir hefðbundna [[kjarnagerð]] manna, þar á meðal kynlitningana (XX og XY).]] Líkt og flest önnur dýr eru menn [[litnun|tvílitna]] [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]]. Hver [[líkamsfruma]] er með 23 [[litningur|litningapör]] þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins. [[Kynfruma|Kynfrumurnar]] hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22 [[frílitningur|frílitningar]] og eitt par [[kynlitningur|kynlitninga]]. Líkt og önnur spendýr eru menn með [[XY-kynákvörðun]] þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY.<ref name="Therman1980">{{cite book | vauthors = Therman E |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects | url = https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3|s2cid=36686283 }}</ref> [[Gen]] og [[umhverfi]] hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.<ref>{{cite journal | vauthors = Edwards JH, Dent T, Kahn J | title = Monozygotic twins of different sex | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 117–23 | date = June 1966 | pmid = 6007033 | pmc = 1012913 | doi = 10.1136/jmg.3.2.117 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Machin GA | title = Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 61 | issue = 3 | pages = 216–28 | date = January 1996 | pmid = 8741866 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S }}</ref> Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinni [[eineggja tvíburar]]) séu erfðafræðilega eins,<ref>{{cite journal | vauthors = Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K | display-authors = 6 | title = Differences between germline genomes of monozygotic twins | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 1 | pages = 27–34 | date = January 2021 | pmid = 33414551 | doi = 10.1038/s41588-020-00755-1 | s2cid = 230986741 }}</ref> eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama.<ref>{{cite web|title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation|url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|archive-date=25 August 2013|access-date=13 December 2013|work=Human Genetic Variation|publisher=National Institute of Health (NIH)|quote=Between any two humans, the amount of genetic variation—biochemical individuality—is about 0.1%.}}</ref><ref> {{cite journal | vauthors = Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC | display-authors = 6 | title = The diploid genome sequence of an individual human | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = e254 | date = September 2007 | pmid = 17803354 | pmc = 1964779 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050254 }}</ref> Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar.<ref name="REGWG2005">{{cite journal | vauthors = ((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-10_77_4/page/519 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | date = October 2005 | pmid = 16175499 | pmc = 1275602 | doi = 10.1086/491747 }}</ref><ref name="oxf">{{cite web|title=Chimps show much greater genetic diversity than humans|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|archive-date=18 December 2013|access-date=13 December 2013|work=Media|publisher=University of Oxford}}</ref> Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess að [[erfðaþröng]] hafi átt sér stað á [[Síð-Pleistósen]] (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör.<ref name="Harpending1998">{{cite journal | vauthors = Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST | title = Genetic traces of ancient demography | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-17_95_4/page/1961 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 4 | pages = 1961–7 | date = February 1998 | pmid = 9465125 | pmc = 19224 | doi = 10.1073/pnas.95.4.1961 | bibcode = 1998PNAS...95.1961H | doi-access = free }}</ref><ref name="Jorde1997">{{cite journal | vauthors = Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC | display-authors = 6 | title = Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-04-01_94_7/page/3100 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 7 | pages = 3100–3 | date = April 1997 | pmid = 9096352 | pmc = 20328 | doi = 10.1073/pnas.94.7.3100 | bibcode = 1997PNAS...94.3100J | doi-access = free }}</ref> [[Náttúruval]] hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru um [[stefnubundið val]] einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.<ref name="urlNYT">{{cite news| vauthors = Wade N |date=7 March 2007|title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|url-status=live|access-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/http://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|archive-date=14 January 2012}}</ref> [[Erfðamengi mannsins]] var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001<ref>{{cite journal | vauthors = Pennisi E | title = The human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1177–80 | date = February 2001 | pmid = 11233420 | doi = 10.1126/science.291.5507.1177 | s2cid = 38355565 }}</ref> og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rotimi CN, Adeyemo AA | title = From one human genome to a complex tapestry of ancestry | journal = Nature | volume = 590 | issue = 7845 | pages = 220–221 | date = February 2021 | pmid = 33568827 | doi = 10.1038/d41586-021-00237-2 | bibcode = 2021Natur.590..220R | s2cid = 231882262 }}</ref> Árið 2012 hafði verkefnið [[International HapMap Project]] borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi um [[einkirnabreytileiki|einkirnabreytileika]].<ref>{{cite journal | vauthors = Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE | display-authors = 6 | title = Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-02_467_7311/page/52 | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7311 | pages = 52–8 | date = September 2010 | pmid = 20811451 | doi = 10.1038/nature09298 | pmc = 3173859 | bibcode = 2010Natur.467...52T }}</ref> Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda).<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal | vauthors = Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C | display-authors = 6 | title = Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes | journal = Science | volume = 367 | issue = 6484 | pages = eaay5012 | date = March 2020 | pmid = 32193295 | pmc = 7115999 | doi = 10.1126/science.aay5012 }} "Populations in central and southern Africa, the Americas, and Oceania each harbor tens to hundreds of thousands of ''private'', common genetic variants. Most of these variants arose as new mutations rather than through archaic introgression, except in Oceanian populations, where many private variants derive from Denisovan admixture."</ref> Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim.<ref name="pmid33350384">{{cite journal| author=Biddanda A, Rice DP, Novembre J| title=A variant-centric perspective on geographic patterns of human allele frequency variation. | journal=Elife | year= 2020 | volume= 9 | issue= | pages= | pmid=33350384 | doi=10.7554/eLife.60107 | pmc=7755386 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=33350384 }} </ref> Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen.<ref name=Pertea2010>{{cite journal | vauthors = Pertea M, Salzberg SL | title = Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes | journal = Genome Biology | volume = 11 | issue = 5 | page = 206 | year = 2010 | pmid = 20441615 | pmc = 2898077 | doi = 10.1186/gb-2010-11-5-206 }}</ref> Með því að bera saman [[mtDNA]] sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildi [[erfðamark]] sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.<ref name="pmid3025745">{{cite journal | vauthors = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | bibcode = 1987Natur.325...31C | s2cid = 4285418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Soares P, Ermini L, Thomson N, Mormina M, Rito T, Röhl A, Salas A, Oppenheimer S, Macaulay V, Richards MB | display-authors = 6 | title = Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 740–59 | date = June 2009 | pmid = 19500773 | pmc = 2694979 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.05.001 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |archive-date=2017-08-20 | url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history }}</ref><ref name="poz">{{cite journal | vauthors = Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD | display-authors = 6 | title = Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females | url = https://archive.org/details/sim_science_2013-08-02_341_6145/page/562 | journal = Science | volume = 341 | issue = 6145 | pages = 562–5 | date = August 2013 | pmid = 23908239 | pmc = 4032117 | doi = 10.1126/science.1237619 | bibcode = 2013Sci...341..562P }}</ref> ===Æviskeið=== [[File:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|10&nbsp;mm langt [[mannsfóstur]] 5 vikna gamalt.]] [[Æxlun]] manna á sér venjulega stað með [[innri frjóvgun]] við [[samfarir]], en getur líka farið fram með [[tæknifrjóvgun]].<ref name="She2016">{{cite book| vauthors = Shehan CL |url=https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies, 4 Volume Set|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65845-1|page=406|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181340/https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|archive-date=10 September 2017|url-status=live|name-list-style=vanc|df=dmy-all}}</ref> Meðal[[meðganga]] stendur í 38 vikur, en eðlileg meðganga getur verið breytileg um allt að 37 daga.<ref>{{cite journal | vauthors = Jukic AM, Baird DD, Weinberg CR, McConnaughey DR, Wilcox AJ | title = Length of human pregnancy and contributors to its natural variation | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 10 | pages = 2848–55 | date = October 2013 | pmid = 23922246 | pmc = 3777570 | doi = 10.1093/humrep/det297 }}</ref> Fósturvísirinn vex fram að 9. viku, en þá er hann skilgreindur sem [[fóstur]].<ref name="nursing">{{cite book | vauthors = Klossner NJ | url = https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 | title = Introductory Maternity Nursing | date = 2005 | page = 103 | quote = The fetal stage is from the beginning of the 9th week after fertilization and continues until birth | isbn = 978-0-7817-6237-3 }}</ref> Menn geta [[gangsetning fæðingar|komið fæðingu af stað]] eða framkvæmt [[keisaraskurður|keisaraskurð]] ef læknar telja þörf á að barnið fæðist fyrir tímann.<ref name="WHO2014">{{cite web|author=World Health Organization|date=November 2014|title=Preterm birth Fact sheet N°363|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|archive-date=7 March 2015|access-date=6 March 2015|work=who.int|df=dmy-all}}</ref> Í þróuðum ríkjum eru nýburar oftast 3-4 kg að þyngd og 47-53 cm að lengd við fæðingu.<ref>{{cite journal | vauthors = Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD | title = The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 218 | issue = 2S | pages = S619–S629 | date = February 2018 | pmid = 29422204 | doi = 10.1016/j.ajog.2017.12.010 | s2cid = 46810955 }}</ref><ref>{{cite web|date=2019-03-18|title=What is the average baby length? Growth chart by month|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/324728|access-date=2021-04-18|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> Í þróunarríkjum er [[lág fæðingarþyngd]] algeng og á þátt í hærri tíðni [[ungbarnadauði|ungbarnadauða]] í þeim löndum.<ref name="Khor2003">{{cite journal | vauthors = Khor GL | title = Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Medical College Journal | volume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | date = December 2003 | pmid = 15024783 }}</ref> Miðað við aðrar tegundir er fæðing mjög hættuleg mönnum, og mun meiri hætta á vandamálum og dauða móður og barns.<ref>{{cite journal| vauthors = Rosenberg KR |date=1992|title=The evolution of modern human childbirth |journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=35|issue=S15|pages=89–124|doi=10.1002/ajpa.1330350605|issn=1096-8644}}</ref> Stærð höfuðs fóstursins er hlutfallslega mun nær stærð mjaðmagrindarinnar en hjá öðrum fremdardýrum.<ref name="Pavlicev">{{cite journal | vauthors = Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P | title = Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 222 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = January 2020 | pmid = 31251927 | doi = 10.1016/j.ajog.2019.06.043 | s2cid = 195761874 }}</ref> Ástæður þessa eru ekki með öllu ljósar. Oft hefur þetta verið skýrt með því að þróun tvífætlingsstöðu og stækkun heilans hafi valdið þessari [[fæðingarklemma|fæðingarklemmu]], en nýlegar rannsóknir benda til þess að ástæðurnar gætu verið flóknari.<ref name="Pavlicev"/><ref>{{cite news|title=The real reasons why childbirth is so painful and dangerous| vauthors = Barras C |date=22 December 2016|publisher=BBC}}</ref> Þetta leiðir til sársaukafullrar fæðingar sem getur tekið yfir 24 tíma.<ref>{{cite web | vauthors = Kantrowitz B | date = 2 July 2007 | title = What Kills One Woman Every Minute of Every Day? | work = [[Newsweek]] | url = http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20070628160443/http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-date = 28 June 2007 | quote = A woman dies in childbirth every minute, most often due to uncontrolled bleeding and infection, with the world's poorest women most vulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in sub-Saharan Africa, compared to 1 in 2,800 in developed countries. }}</ref> Líkurnar á vel heppnaðri fæðingu jukust mikið á 20. öld með þróun læknisfræði í auðugri löndum. Í öðrum heimshlutum er [[náttúruleg fæðing]] enn hættuleg og tíðni [[mæðradauði|mæðradauða]] um 100 sinnum hærri en í þróuðum ríkjum.<ref name="Rush2000">{{cite journal | vauthors = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the developing world | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212S–240S | date = July 2000 | pmid = 10871588 | doi = 10.1093/ajcn/72.1.212S }}</ref> Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið.<ref>{{cite book| vauthors = Laland KN, Brown G |url=https://books.google.com/books?id=2KcbFVBSxWYC|title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958696-7|page=7|language=en}}</ref> Ungabörn eru [[háð umönnun]] við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulega [[kynþroski|kynþroska]] 15 til 17 ára gömul.<ref name="Kail">{{cite book| vauthors = Kail RV, Cavanaugh JC |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296|title=Human Development: A Lifespan View |publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-0-495-60037-4|edition=5th|page=296}}</ref><ref name="Schuiling">{{cite book| vauthors = Schuiling KD, Likis FE |url=https://books.google.com/books?id=QTDFDAAAQBAJ&pg=PA22|title=Women's Gynecologic Health|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|year=2016|isbn=978-1-284-12501-6|page=22|quote=The changes that occur during puberty usually happen in an ordered sequence, beginning with thelarche (breast development) at around age 10 or 11, followed by adrenarche (growth of pubic hair due to androgen stimulation), peak height velocity, and finally menarche (the onset of menses), which usually occurs around age 12 or 13.}}</ref><ref name="Phillips">{{cite book| vauthors = Phillips DC |url=https://books.google.com/books?id=84StBAAAQBAJ&pg=PA18|title=Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy|publisher=[[Sage Publications]]|year=2014|isbn=978-1-4833-6475-9|pages=18–19|quote=On average, the onset of puberty is about 18 months earlier for girls (usually starting around the age of 10 or 11 and lasting until they are 15 to 17) than for boys (who usually begin puberty at about the age of 11 to 12 and complete it by the age of 16 to 17, on average).}}</ref> Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala um [[ungabarn|ungabörn]], [[barn|börn]], [[unglingur|unglinga]], [[fullorðinn|fullorðið fólk]] og [[öldrun|aldraða]].<ref>{{cite journal| vauthors = Mintz S |date=1993|title=Life stages|journal=Encyclopedia of American Social History|volume=3|pages=7–33}}</ref> Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta.<ref>{{cite journal | vauthors = Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S | title = Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 18 | issue = Suppl 1 | pages = S53-62 | date = November 2014 | pmid = 25538878 | pmc = 4266869 | doi = 10.4103/2230-8210.145075 }}</ref> Konur ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker ML, Herndon JG | title = Menopause in nonhuman primates? | journal = Biology of Reproduction | volume = 79 | issue = 3 | pages = 398–406 | date = September 2008 | pmid = 18495681 | pmc = 2553520 | doi = 10.1095/biolreprod.108.068536 }}</ref> Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum ([[ömmutilgátan]]), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.<ref name="Diamond1997">{{cite book | vauthors = Diamond J |author-link=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality | url = https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261 |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261/page/n117 167]–70 |isbn=978-0-465-03127-6}}</ref><ref name="Peccei2001">{{cite journal | vauthors = Peccei JS |title= Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013|s2cid=1665503 }}</ref> Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl.<ref name="USC">{{cite news | vauthors = Marziali C |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|url-status=dead|archive-date=13 December 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |access-date=7 December 2010}}</ref> Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar.<ref>{{cite web | vauthors = Kalben BB |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 }}</ref> Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum.<ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, female (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, male (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref> Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár.<ref>{{cite book | vauthors = Conceição P, etal | title = Human Development Report | date = 2019 | work = United Nations Development Programme | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf | isbn = 978-92-1-126439-5 }}</ref><ref name="MLT">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku.<ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | title = The World Factbook | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | archive-date = 12 September 2009 | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | access-date = 2 April 2005 }}</ref> Fjöldi [[tíræður|tíræðra]] (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 February 2002 |access-date=2 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208122227/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=8 December 2005}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ! colspan="5" | Æviskeið manna |- |[[File:Redheaded child mesmerized 2.jpg|100px|center]] |[[File:Ромський хлопчик (Мукачево).jpg|100px|center]] |[[File:Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Pataxo001.jpg|100px|center]] |[[File:An old age.JPG|100px|center]] |- |[[File:Baby playing with yellow paint. Work by Dutch artist Peter Klashorst entitled "Experimental".jpg|100px|center]] |[[File:Burkina Faso girl.jpg|100px|center]] |[[File:Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Punjabi woman smile.jpg|100px|center]] |[[File:HappyPensioneer.jpg|100px|center]] |- style="text-align: center;" |style="width: 20%"|[[Ungabarn|Ungabörn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Barn|Börn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Unglingur|Ungt fólk]], piltur og stúlka |style="width: 20%"|[[Fullorðinn]] karl og kona |style="width: 20%"|[[Öldrun|Gamall]] karl og kona |} ==Búsvæði og útbreiðsla== [[File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|[[Tókýó]] er stærsta [[stórborgarsvæði]] heims.]] [[File:BlackMarble20161km.jpg|thumb|right|[[Jörðin]] séð úr geimnum 2016, þar sem umfang mannabyggðar sést á ljósmagni.]] Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda við [[vatn]] og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins og veiði[[dýr]] og [[ræktarland]] fyrir [[jarðrækt]] og [[húsdýr]].<ref>{{cite book| vauthors = Rector RK |url=https://www.worldcat.org/oclc/953735302|title=The Early River Valley Civilizations|date=2016|isbn=978-1-4994-6329-3|edition=First|location=New York, NY|page=10|oclc=953735302}}</ref> Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breyta [[búsvæði|búsvæðum]] sínum sér í hag með tækni, eins og [[áveita|áveitum]], [[borgarskipulag]]i, [[byggingartækni]], [[skógeyðing]]u og [[eyðimerkurmyndun]].<ref>{{cite web |url=http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |title=How People Modify the Environment |author=<!--Not stated--> |publisher=Westerville City School District |access-date=13. mars 2019 |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826213050/https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=dead }}</ref> [[Mannabyggð]] er áfram viðkvæm fyrir [[náttúruhamfarir|náttúruhamförum]], sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegna [[fátækt]]ar.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=[[World Bank]] |date=október 2003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9. ágúst 2017 }}</ref> Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bæta [[fagurfræði]], auka þekkingu og efla vöruskipti.<ref>{{cite book| vauthors = Habitat UN |url=https://www.worldcat.org/oclc/889953315|title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-01559-6|location=[London]|pages=x|oclc=889953315}}</ref> Menn hafa mikla [[aðlögun]]arhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni.<ref name=":10">{{cite book| vauthors = Piantadosi CA |url=https://www.worldcat.org/oclc/70215878|title=The biology of human survival : life and death in extreme environments|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974807-5|location=Oxford|pages=2–3|oclc=70215878}}</ref> Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð.<ref name=":10" /> Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, frá [[hitabeltisregnskógur|hitabeltisregnskógum]] að [[eyðimörk]]um að köldum [[pólsvæði|pólsvæðum]] og [[mengun|menguðum]] iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni.<ref name="adapt1">{{cite web| vauthors = O'Neil D |title=Human Biological Adaptability; Overview|url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|archive-date=6. mars 2013|access-date=6. janúar 2013|publisher=Palomar College}}</ref> [[Mannkyn]]ið dreifist samt ekki jafnt um yfirborð [[Jörðin|Jarðar]], þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins og [[Suðurskautslandið]] og hafsvæðin.<ref name=":10" /><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623234027/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-date=23 June 2017 |access-date=26. júní 2017 }}</ref> Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).<ref>{{cite journal | vauthors = Bunn SE, Arthington AH | title = Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity | url = https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 | journal = Environmental Management | volume = 30 | issue = 4 | pages = 492–507 | date = október 2002 | pmid = 12481916 | doi = 10.1007/s00267-002-2737-0 | hdl-access = free | s2cid = 25834286 | hdl = 10072/6758 }}</ref> Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið, [[hafdjúpin]] og [[geimur|geiminn]].<ref name=":11">{{cite journal| vauthors = Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection=|journal=Vanderbilt Journal of Transnational Law|volume=23|page=819}}</ref> Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað.<ref name=":11" /> Menn hafa heimsótt [[Tunglið]] og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðum [[geimfar|geimförum]].<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818014850/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl |archive-date=18. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12. nóvember 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822055902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=22. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=NASA |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826173835/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=26. ágúst 2015 }}</ref> Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, í [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðinni]].<ref name="urlNASA">{{cite web | vauthors = Kraft R |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=[[Johnson Space Center]] |work=JSC Features |date=11. desember 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16. febrúar 2012 |access-date=13. febrúar 2012 }}</ref> Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir.<ref>{{cite book| vauthors = Tellier LN |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA26|title=Urban world history: an economic and geographical perspective|date=2009|isbn=978-2-7605-1588-8|page=26}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Thomlinson R |title=Demographic problems; controversy over population control. | url = https://archive.org/details/demographicprobl0000thom_1975 |date= 1975 | edition = 2nd |publisher=Dickenson Pub. Co |location= Ecino, California |isbn=978-0-8221-0166-6}}</ref> Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu í [[Rómaveldi]] á 4. öld.<ref>{{cite web| vauthors = Harl KW |date=1998|title=Population estimates of the Roman Empire|url=http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-date=2016-05-07|access-date=8. desember 2012|publisher=Tulane.edu}}</ref> [[Kýlapest]], sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og í [[Svartidauði|Svartadauða]] létust 75-200 milljónir í [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zietz BP, Dunkelberg H | title = The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis | journal = International Journal of Hygiene and Environmental Health | volume = 207 | issue = 2 | pages = 165–78 | date = febrúar 2004 | pmid = 15031959 | doi = 10.1078/1438-4639-00259 | pmc = 7128933 }}</ref> Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5. febrúar 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 August 1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15. apríl 2008 }}</ref> Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og náði 8 milljörðum að talið er 15. nóvember 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=Sameinuðu þjóðirnar|skoðað=4.9.2023}}</ref> Samanlagður [[lífmassi]] kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.<ref>{{cite journal | vauthors = Bar-On YM, Phillips R, Milo R | title = The biomass distribution on Earth | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 25 | pages = 6506–6511 | date = júní 2018 | pmid = 29784790 | pmc = 6016768 | doi = 10.1073/pnas.1711842115 | doi-access = free }}</ref> Árið 2018 bjuggu 4,2 milljarðar manna (55%) í þéttbýli, miðað við 751 milljón árið 1950.<ref name=":12">{{cite web|date=2018-05-16|title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN | work = United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html|access-date=2021-04-18 |language=en-US}}</ref> Þéttbýlustu svæðin er að finna í Norður-Ameríku (82%), Suður-Ameríku (81%), Evrópu (74%) og Eyjaálfu (68%), en um 90% af dreifbýlisbúum heims búa í Afriku og Asíu.<ref name=":12" /> Líf í borgum felur í sér ýmis konar áskoranir eins og mengun og glæpi,<ref>{{cite book | vauthors = Duhart DT | date = October 2000 | title = Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 | publisher = U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics | access-date = 1. október 2006 | url = https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf }}</ref> sérstaklega í miðborgum og [[fátækrahverfi|fátækrahverfum]]. Áætlað er að bæði heildarmannfjöldinn og hlutfall íbúa í þéttbýli muni aukast mikið á næstu áratugum.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4. júlí 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709002731/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=9 July 2013 }}</ref> Menn hafa mjög mikil [[umhverfisáhrif]]. Þeir eru [[topprándýr]] og eru sjaldan fæða annarra rándýra.<ref name="pmid24497513">{{cite journal | vauthors = Roopnarine PD | title = Humans are apex predators | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 111 | issue = 9 | pages = E796 | date = mars 2014 | pmid = 24497513 | pmc = 3948303 | doi = 10.1073/pnas.1323645111 | bibcode = 2014PNAS..111E.796R | doi-access = free }}</ref> [[Mannfjöldaþróun]], [[iðnvæðing]], [[landbúnaður]], [[ofneysla]] og brennsla [[jarðefniseldsneyti]]s hafa leitt til [[umhverfisspjöll|umhverfisspjalla]] sem hafa meðal annars drifið áfram yfirstandandi [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] annarra lífvera.<ref name="Stokstad">{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2019/05/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature| vauthors = Stokstad E |date=5. mai 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=9. maí 2021|quote="For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pimm S, Raven P, Peterson A, Sekercioglu CH, Ehrlich PR|date=July 2006|title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=29|pages=10941–6|bibcode=2006PNAS..10310941P|doi=10.1073/pnas.0604181103|pmc=1544153|pmid=16829570|doi-access=free}}* {{cite journal|vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB|date=October 2004|title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70|journal=Science|volume=306|issue=5693|pages=70–5|bibcode=2004Sci...306...70B|citeseerx=10.1.1.574.332|doi=10.1126/science.1101476|pmid=15459379|s2cid=36156087}}</ref> Menn eru meginástæða núverandi [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]<ref>{{cite web|title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070601014140/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|archive-date=1. júní 2007|access-date=30. maí 2007|publisher=grida.no/}}</ref> sem gætu hraðað [[Hólósenútdauðinn|Hólósenútdauðanum]].<ref>{{cite journal|vauthors=Lewis OT|date=janúar 2006|title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1465|pages=163–71|doi=10.1098/rstb.2005.1712|pmc=1831839|pmid=16553315}}</ref><ref name="Stokstad"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikilífverur|Homo sapiens|Maður}} [[Flokkur:Menn| ]] nq9du781qzi8dhxdqnz48ki9fyj2pfj 0 27607 1972217 1962942 2026-07-16T08:32:20Z MyraMidnight 41218 Bæti við upplýsingum um kortaspilið 1972217 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''Pokémon'''|ポケットモンスター|Poketto Monsutā}} eða '''vasaskrímsli''', er fyrirbæri skapað af [[Satoshi Tajiri]] árið [[1995]] sem tölvuleikjarisinn [[Nintendo]] hefur einkaumboð á. Frá því að það var upphaflega gefið út á [[Game Boy]] hefur Pokémon-fyrirbærið orðið næst velgengnasta tölvuleikjasería í heimi á eftir [[Mario|Maríó-seríunni]].<ref name="UK paper names top game franchises ">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6164012.html |title=UK paper names top game franchises |accessdate=2007-02-26|last=Boyes |first=Emma |authorlink= |date=[[2007]]-[[01-10]] |year= |month= |format= |work=GameSpot |publisher=GameSpot UK |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> Síðar hafa verið búnir til [[anime]]-þættir, [[manga]]-bækur, safnspil, leikföng, bækur og margt annað úpp úr Pokémon-seríunni. == Um Pokémon == Pokémonarnir sjálfir eru verur sem líkjast ýmsum raunverulegum dýrum. Upprunalegu Pokémonarnir voru 151 talsins en eru þeir núna 809. Í Pokémon-heiminum eru til pokéboltar sem eru holar kúlur sem hægt er að opna og kalla Pokémoninn þangað inn. Þeir eru síðan látnir berjast af mennskum [[Pokémon-þjálfari|pokémon-þjálfurum]]. Flestir Pokémonar geta þróast milli stiga líkt og mörg dýr (eins og [[lirfa]] verður að [[púpa|púpu]] sem verður svo að [[fiðrildi]]), en flestir þeirra geta þróast af einu stigi yfir á annað (t.d. [[Caterpie]] - [[Metapod]] - [[Butterfree]]) og breytast í útliti og fá nýja krafta á hverju stigi. == Kortaspilið == [[Mynd:Pyrkon 2022 Pokemon Trading Card Game.jpg|alt=Pokémon spilakeppni|thumb|Keppni haldin í pokémon kortaspilinu árið 2022]] Hægt er að safna pokémon kortaspilum og spila leikinn með þeim. Hver einasta spil hefur litla mynd og textalýsingu á virkni kortsins; á spilunum eru yfirleitt vasaskrímsli með sérstökum árásum og hæfileikum sem hægt er að þróa áfram í stærri og sterkari skrímsli. Leikurinn virkar þannig að tveir keppa í svokölluðum bardögum, þar sem þeir hafa eitt virkt skrímsli, nokkur sem sitja á bekk, bunki af spilum til að draga úr og bunki sem spilum er hent í. Alls eru 60 spil í hvorum stokki (hver leikspilari hefur sinn eiginn stokk, og þeim er ekki blandað saman), og í þeim eru þá ýmis vasaskrímsli, orkur og hlutir sem auka líkurnar á því að viðkomandi geti sigrað leikinn. Það er skipst á að gera, þar sem spil er dregið, vasaskrímsli sett á bekkinn ef pláss leyfir, orkuspili komið fyrir á einhverju skrímsli (þau þurfa mismikla orku til að framkvæma árásir sínar) og síðan er gerð árás ef virkt skrímsli hefur næga orku. Það eru nokkur spil tekin til hliðar sem verðlaunarspil sem viðkomandi fær að taka í hvert sinn sem þeir ná að sigra skrímsli mótspilarans, og sá sem klárar verðlaunarspilin sín hefur þá unnið leikinn. === Rafræn útgáfa === Það er hægt að spila þennan leik á netinu, þar sem til er rafræn útgáfa af því og í hverjum raunverulegum pakka af spilum fylgir stakt kort með kóða sem viðkomandi getur notað til að opna rafrænan spilapakka. Þetta leyfir fólki að spila við annað fólk á netinu. === Söfnun og skipti á spilum === Þetta spil er flokkað sem söfnunarleikur þar sem fólk kaupir litla safnpakka af spilum og veit aldrei hvað það fær. Fólk á það til að safna spilunum fyrir myndirnar, án þess að spila leikinn með þeim, þar sem það eru til margar útgáfur af sömu vasaskrímslunum með mismunandi árásum og myndum, jafnvel er hægt að finna sjaldgæfar glansmynda-útgáfur af þeim þar sem annað hvort bakgrunnurinn glansar eða myndin sjálf. Það er oft haldnir pokémon viðburðir þar sem fólk mætir til þess að skiptast á spilum eða kaupa þau, og það eru jafnvel keppnir haldnar fyrir leikinn. == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|anime}} [[Flokkur:Pokémon| ]] kqivrkzvupdnt9huaz3gxc394zh7xo6 1972218 1972217 2026-07-16T08:37:46Z MyraMidnight 41218 /* Kortaspilið */ færi rafræna útgáfu neðar 1972218 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''Pokémon'''|ポケットモンスター|Poketto Monsutā}} eða '''vasaskrímsli''', er fyrirbæri skapað af [[Satoshi Tajiri]] árið [[1995]] sem tölvuleikjarisinn [[Nintendo]] hefur einkaumboð á. Frá því að það var upphaflega gefið út á [[Game Boy]] hefur Pokémon-fyrirbærið orðið næst velgengnasta tölvuleikjasería í heimi á eftir [[Mario|Maríó-seríunni]].<ref name="UK paper names top game franchises ">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6164012.html |title=UK paper names top game franchises |accessdate=2007-02-26|last=Boyes |first=Emma |authorlink= |date=[[2007]]-[[01-10]] |year= |month= |format= |work=GameSpot |publisher=GameSpot UK |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> Síðar hafa verið búnir til [[anime]]-þættir, [[manga]]-bækur, safnspil, leikföng, bækur og margt annað úpp úr Pokémon-seríunni. == Um Pokémon == Pokémonarnir sjálfir eru verur sem líkjast ýmsum raunverulegum dýrum. Upprunalegu Pokémonarnir voru 151 talsins en eru þeir núna 809. Í Pokémon-heiminum eru til pokéboltar sem eru holar kúlur sem hægt er að opna og kalla Pokémoninn þangað inn. Þeir eru síðan látnir berjast af mennskum [[Pokémon-þjálfari|pokémon-þjálfurum]]. Flestir Pokémonar geta þróast milli stiga líkt og mörg dýr (eins og [[lirfa]] verður að [[púpa|púpu]] sem verður svo að [[fiðrildi]]), en flestir þeirra geta þróast af einu stigi yfir á annað (t.d. [[Caterpie]] - [[Metapod]] - [[Butterfree]]) og breytast í útliti og fá nýja krafta á hverju stigi. == Kortaspilið == [[Mynd:Pyrkon 2022 Pokemon Trading Card Game.jpg|alt=Pokémon spilakeppni|thumb|Keppni haldin í pokémon kortaspilinu árið 2022]] Hægt er að safna pokémon kortaspilum og spila leikinn með þeim. Hver einasta spil hefur litla mynd og textalýsingu á virkni kortsins; á spilunum eru yfirleitt vasaskrímsli með sérstökum árásum og hæfileikum sem hægt er að þróa áfram í stærri og sterkari skrímsli. Leikurinn virkar þannig að tveir keppa í svokölluðum bardögum, þar sem þeir hafa eitt virkt skrímsli, nokkur sem sitja á bekk, bunki af spilum til að draga úr og bunki sem spilum er hent í. Alls eru 60 spil í hvorum stokki (hver leikspilari hefur sinn eiginn stokk, og þeim er ekki blandað saman), og í þeim eru þá ýmis vasaskrímsli, orkur og hlutir sem auka líkurnar á því að viðkomandi geti sigrað leikinn. Það er skipst á að gera, þar sem spil er dregið, vasaskrímsli sett á bekkinn ef pláss leyfir, orkuspili komið fyrir á einhverju skrímsli (þau þurfa mismikla orku til að framkvæma árásir sínar) og síðan er gerð árás ef virkt skrímsli hefur næga orku. Það eru nokkur spil tekin til hliðar sem verðlaunarspil sem viðkomandi fær að taka í hvert sinn sem þeir ná að sigra skrímsli mótspilarans, og sá sem klárar verðlaunarspilin sín hefur þá unnið leikinn. === Söfnun og skipti á spilum === Þetta spil er flokkað sem söfnunarleikur þar sem fólk kaupir litla safnpakka af spilum og veit aldrei hvað það fær. Fólk á það til að safna spilunum fyrir myndirnar, án þess að spila leikinn með þeim, þar sem það eru til margar útgáfur af sömu vasaskrímslunum með mismunandi árásum og myndum, jafnvel er hægt að finna sjaldgæfar glansmynda-útgáfur af þeim þar sem annað hvort bakgrunnurinn glansar eða myndin sjálf. Það er oft haldnir pokémon viðburðir þar sem fólk mætir til þess að skiptast á spilum eða kaupa þau, og það eru jafnvel keppnir haldnar fyrir leikinn. === Rafræn útgáfa === Það er hægt að spila þennan leik á netinu, þar sem til er rafræn útgáfa af því og í hverjum raunverulegum pakka af spilum fylgir stakt kort með kóða sem viðkomandi getur notað til að opna rafrænan spilapakka. Þetta leyfir fólki að spila við annað fólk á netinu. == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|anime}} [[Flokkur:Pokémon| ]] lvaiu9xzr6u9k8sgjdqy2ftk8pc53eu 0 28124 1972175 1972010 2026-07-15T18:39:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972175 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name=Sauðfé |status=DOM |image=Yorkshire dales sheep.jpg |image_caption= Swaledale-kind |regnum= [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum= [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis= [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo= [[Klaufdýr]] (''Artiodactyla'') |familia= [[Slíðurhyrningar]] (''Bovidae'') |subfamilia =[[Geitfé]] (''Caprinae'') |genus=''[[Ovis]]'' |species='''''O. aries''''' | binomial = Ovis aries | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] ([[1758]]) }} '''Sauðfé''' ([[fræðiheiti]]: ''Ovis aries'') eru fjórfætt [[jórturdýr]] með [[ull]]. Sauðfjárkyn eru talin upprunin í fjöllum [[Tyrkland]]s og [[Íran]]s ([[múfflonsauðkind]]), en vísbendingar eru um það sauðfjárkyn frá því um 9.000 f.Kr.<ref>{{cite journal |doi=10.1093/jhered/89.2.113 |title=Analysis of mitochondrial DNA indicates that domestic sheep are derived from two different ancestral maternal sources: No evidence for contributions from urial and argali sheep |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_march-april-1998_89_2/page/113 |year=1998 |last1=Hiendleder |first1=S. |last2=Mainz |first2=K. |last3=Plante |first3=Y. |last4=Lewalski |first4=H. |journal=Journal of Heredity |volume=89 |issue=2 |pages=113–120 |pmid=9542158 |doi-access=free}}</ref><ref name="Hiendleder2002">{{cite journal |pmid=12028771 |year=2002 |last1=Hiendleder |first1=S. |last2=Kaupe |first2=B. |last3=Wassmuth |first3=R. |last4=Janke |first4=A. |title=Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=269 |issue=1494 |pages=893–904 |doi=10.1098/rspb.2002.1975 |pmc=1690972 |bibcode=2002PBioS.269..893H}}</ref> == Hjörðin == Sauðfé er hóp- og flóttadýr sem getur hlaupið undan óvini sínum. Við meiri ræktun og aukna áherslu á kjötgæði hefur hraði dýrsins minnkað umtalsvert. Þó hefur náttúrulegum óvinum fækkað, því nú er fénu víðast hvar haldið innan girðingar og eftirlit haft með því. Margar sauðfjártegundir eru hyrndar til að verjast árás en einnig til að berjast um tign og stöðu í fjárhópnum. Einnig eru til hnýflóttar kindur (sem hafa lítil og/eða óregluleg horn) og kollótt fé, sem hefur ekki horn. Fengitími ánna er hjá flestum kynjum að hausti og kallast það að kindin sé blæsma, eða gangi, 30 til 36 klukkustundum fyrir egglos. Beiðslishringurinn tekur 16 til 17 daga, það er að ærnar ganga á svo margra daga fresti. Meðganga er nokkuð mismunandi milli tegunda, en algeng lengd er 142 dagar. Þegar ærin fæðir afkvæmi sitt kallast það burður. Mjög algengt er að ærnar eigi 2 lömb hver, en bæði færri og fleiri afkvæmi eru einnig algeng. Ekki gengur burðurinn alltaf sem skyldi og því þarf maðurinn stundum að grípa inn í, sérstaklega ef lömbin eru flækt saman, þau komi einungis með höfuð aftur í grind eða komi á afturlöppunum. Við eðlilegan burð liggur höfuð lambsins milli beggja framlappanna. == Tegundir == [[Mynd:Pair of colored merinos.jpg|thumb|left|Mislitar [[Merino]]-kindur]] Í heiminum eru margar sauðfjártegundir sem hafa ólíka eiginleika. Sumar eru ræktaðar til kjötframleiðslu, aðrar til ullarframleiðslu og sumar til mjólkurframleiðslu. Margar tegundir búa yfir ólíkum eiginleikum, t.d. [[íslenska sauðkindin]], sem bæði er nýtt til kjöt- og ullarframleiðslu. Ólíkar tegundir hafa ólíka liti og líkamsbyggingu, auk þess sem ullin er ólík milli þeirra. Sumar tegundir hafa í raun ekki ull, heldur eru frekar hærðar og missa undirhárin (þelið) á sumrin og haustin. Þessar tegundir þrífast frekar þar sem er heitt í veðri og eru einnig vinsælar sem tómstundadýr eða félagar. Við mat á sauðfjárull er meðal annars litið til fínleika, litar, hreinleika og ástands hennar. Áður en nákvæm mælitæki komu til sögunnar byggðist slíkt mat einkum á sjón og snertingu reyndra ullarmatsmanna.<ref>{{Bókaheimild |höfundur=John Bernard D’Arcy |titill=Sheep Management and Wool Technology |útgáfa=2. útgáfa, endurskoðuð endurprentun |útgáfustaður=Kensington, NSW |útgefandi=New South Wales University Press |ár=1986 |bls=193}}</ref> == Líffræði == === Litaerfðir === Sauðfé hefur 3 megin-litaerfðasæti, A-, B- og S-sæti. A-sæti hefur 5 erfðavísa sem erfast eftir röðinni, mest ríkjandi efst en * A^wh sem kallar fram hvítan lit og ríkir yfir öllum öðrum litum í A-sæti * A^g - grátt * A^b - golsótt * A^t - botnótt, en grunnliturinn ræðst af grunnlit í B-sæti * A^gt - grábotnótt, en deilt er um hvort erfðavísirinn er til eða ekki * a - hlutlaus, litur skilgreindur í B-sæti kemur fram B-sætið segir til um hvort kind verður svört eða mórauð. Svart, B, ríkir yfir mórauðu, b. Þannig er arfhrein svört kind með erfðavísinn BB, arfblendin svört Bb en mórauð bb. Til að litur í B-sæti komi fram þarf að vera aa-erfðavísir í A-sæti. S-sætið segir til hvort kind verði einlit eða tvílit (flekkótt). Einlitt er ríkjandi yfir tvílitu svo flekkóttar kindur eru allar með ss-erfðavísi. Í hvítum kindum kallar S-sætið fram gult (ríkjandi) eða hreinhvítt sé kindin arfhrein víkjandi (ss). == Nafngiftir == Afkvæmi kinda kallast lömb, hrútlömb eru karlkyns en gimbrar kvenkyns. Fullorðin kvenkyns kind kallast ær en karlkynið nefnist hrútur. Geltur hrútur kallast geldingur fyrsta veturinn en síðar sauður. Kindur á fyrsta vetri kallast einu nafni gemlingar eða gemsar. Móðurlaus lömb sem gefið er úr pela eða flösku kallast heimalningar (heimaalningar) eða heimalingar, heimagangar eða pelalömb. Lömb sem eru móðurlaus en fá ekki mjólk úr pela kallast graslömb. == Menningararfur == [[Mynd:Ari bode edit2.jpg|thumb|Hrúturinn (Aries), fyrsta stjörnumerki dýrahringsins. Myndin er fengin úr gömlu stjörnukorti.]] Í [[Kristin trú|kristinni trú]] merkir lamb hið saklausa og góða en jafnframt var [[Jesús Kristur]] góði fjárhirðirinn. Fjárhirðar koma fram á fleiri stöðum í kristinni trú, en einnig í [[Gyðingdómur|gyðingdómi]], þar sem gyðingar fagna frelsi sínu frá [[Egyptaland]]i. Hrúturinn (Aries) er eitt af [[stjörnumerki|stjörnumerkjum]] dýrahringsins. Tímabil hrútsins varir frá [[vorjafndægur|vorjafndægri]] [[21. mars]] til [[19. apríl]] samkvæmt vestrænni stjörnuspeki, en frá [[19. apríl]] til [[13. maí]] samkvæmt [[Hindúatrú]] og austurlenskri stjörnuspá. Orðið sauður er stundum notað yfir fólk sem sýnir af sér heimskulega hegðun eða skoðanir. == Heimildir == {{reflist}} * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Domestic sheep | mánuðurskoðað = 9. júní | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Aries | mánuðurskoðað = 9. júní | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Even-toed ungulate | mánuðurskoðað = 9. júní | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = No | titill = Sau | mánuðurskoðað = 9. júní | árskoðað = 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.bssl.is/hrutaskra/pdf/hrutaskra2005-2006.pdf|titill=Hrútaskrá Sauðfjársæðingarstöðvar Suðurlands 2005-2006|mánuðurskoðað=9. júní|árskoðað=2006}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1009343 ''Uppruni íslenzka búfjárins''; grein í Tímanum 1949] [[Flokkur:Sauðfé| ]] rxgkokzdna50nyi2y7w4ew5tyxnuu2p 0 28556 1972180 1970635 2026-07-15T19:41:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972180 wikitext text/x-wiki {{wikibækur|Orðflokkagreining}} '''Fallorð''' {{skammstsem|fo.}} eru orð sem lýsa orðum sem beygjast í föllum (fallbeygjast), einkum nafnorð, lýsingarorð, og fornöfn. [[Frumlag]] er fallorð í [[nefnifall]]i<ref name="pdf">{{cite web |url=http://vefir.mh.is/stingr/isl103/setningafraedi/setningalidir.ppt |title=Setningarliðir |access-date=2011-10-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214548/http://vefir.mh.is/stingr/isl103/setningafraedi/setningalidir.ppt |url-status=dead }}</ref>^:8 og [[andlag]] er yfirleitt fallorð í [[aukafall]]i sem stýrist af áhrifssögn<ref name="pdf"/>^:10 og [[sagnfylling]] er alltaf fallorð í [[nefnifall]]i<ref name="pdf"/>^:11 og [[einkunn]] er fallorð sem stendur með öðrum orðum.<ref name="pdf"/> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Bein ræða]] * [[Fallháttur]] * [[Fallsetning]] == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041103014427/www.ma.is/ismal/malfraedi/fallord/default.htm Fallorð] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041103080358/www.ma.is/islenska/ISL202/kennsluefni/malfraedi/fallord.htm Nokkrir punktar um orðflokka og beygingar] * https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/10492{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} orðabókaskýring á orðinu "fallorð" {{Stubbur|málfræði}} [[Flokkur:Málfræði]] [[Flokkur:Orðflokkar]] 3gvhpobp17zioho1zmcoimywa3n5au7 0 58187 1972205 1970631 2026-07-15T23:48:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972205 wikitext text/x-wiki '''Frumlag''' {{skammstsem|frl.|fruml.}} er hugtak í [[málfræði]]. Frumlag er [[fallorð]], [[fallsetning]], [[fallháttur]] eða [[bein ræða]] sem stendur oftast í [[nefnifalli]], en stundum í aukafalli ('hana vantar blýant'), og gerir það sem [[sagnorð|sögnin]] segir. Frumlag er gerandinn í setningunni- þ.e.a.s. frumlag táknar þann sem gerir (er eða verður) það sem [[umsögn]]in segir. Auðvelt er að finna frumlagið með því að spyrja „hver gerði“ það sem sögnin segir. ==Ópersónuleg frumlög== Frumlög [[Ópersónuleg sögn|ópersónulegra sagna]] eru aldrei í nefnifalli og skiptast í tvo hópa; '''aukafallsfrumlög''' og '''gervifrumlagið''' „[[það]]“ (einnig '''leppur''' eða '''aukaliður'''). Aukafallsfrumlög skiptast í: * '''Þolfallsfrumlög''' sem eru frumlög í [[þolfall]]i (''mig langar'', ''mig svíður í sárið'', ''mig brestur kjark'') * '''Þágufallsfrumlög''' sem eru frumlög í [[þágufall]]i (''mér stendur á sama'', ''mér svíður tjónið'', ''mér líst vel á þetta'') * '''Eignarfallsfrumlög''' eru mjög sjaldgæf frumlög í [[eignarfall]]i (''hér gætir drauga'', ''þess kennir víða'', ''þess þarf ekki'') Aukafallsfrumlag er stundum nefnt frumlagsígildi. Dæmi um gervifrumlag er orðið „[[það]]“ í setningunni „það snjóaði lítið í vetur“ en þegar gervifrumlaginu er sleppt kallast það '''frumlagseyða''': „nú snjóar lítið“. ==Dæmi== *'''''Húsfreyjan''' eldaði matinn.'' (hver eldaði matinn?) *'''''Allir''' eru duglegir.'' (hverjir eru duglegir?) *'''''Maðurinn''' lærði bókina vel.'' (hver lærði bókina vel?) ==Tengt efni== * [[Andlag]] * [[Veðursögn]] ([[ópersónuleg sögn]] sem ekki tekur með sér frumlag) * https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/13812{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} orðabókaskýring á orðinu Frumlag {{stubbur|málfræði}} [[Flokkur:Setningarliðir]] jbnykqct0l78jehp3owwion4co5u8qz 0 59285 1972219 1967880 2026-07-16T09:25:13Z MyraMidnight 41218 Heimild vantar 1972219 wikitext text/x-wiki [[File:Mickey Mouse.svg|thumb|right|Upphafleg teikning af Mikka Mús úr Steamboat Willie]] '''Mikki Mús''' er teiknimyndapersóna sem er einnig [[lukkudýr]] [[Walt Disney-fyrirtækið|Walt Disney-fyrirtækisins]]. [[Walt Disney]] og [[Ub Iwerks]] sköpuðu hann saman hjá Walt Disney-hreyfimyndastúdíóinu árið 1928. Mikki er talandi og manngerð [[mús]] sem venjulega klæðist rauðum stuttbuxum, stórum gulum skóm og hvítum hönskum. Mikki er ein frægasta skáldpersóna í heimi. Mikki birtist fyrst í tilraunateiknimyndinni ''Plane Crazy'' en var opinberlega kynntur til sögunnar í stuttmyndinni ''Steamboat Willie'' (1928), einni fyrstu hljóðteiknimynd allra tíma. ''Steamboat Willie'' var fordæmalaus á sínum tíma fyrir það hvernig hún skeytti saman teiknimynd við tónlist og alls kyns óhljóð. Myndin var einn mesti smellur í bandarískum kvikmyndahúsum þess árs og skaut Walt Disney upp á stjörnuhimininn nánast á einu bretti. Því er ekki ofsögum sagt að Mikki hafi lagt grunninn að risaveldi Walt Disney og í raun öllum bandaríska teiknimyndaiðnaðinum. Mikki átti eftir að birtast í fleiri en 130 myndum, þ. á m. ''The Band Concert'' (1935), ''Brave Little Tailor'' (1938) og ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasíu]]'' (1940). Mikki birtist aðallega í stuttmyndum en líka endrum og eins í kvikmyndum í fullri lengd. Tíu af teiknimyndum Mikka voru tilnefndar til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] sem besta teiknistuttmyndin, en aðeins ein vann: ''Lend a Paw'' árið 1942. Árið 1978 varð Mikki fyrsta teiknimyndapersónan sem fékk stjörnu á Hollywood Walk of Fame-götunni. Frá og með árinu 1930 birtist Mikki líka oft í [[Myndasaga|myndasögum]]. Dagblaðastrípa með hans nafni, aðallega teiknuð og samin af [[Floyd Gottfredson]], birtist vikulega í 45 ár. Mikki hefur einnig birst í myndasögublöðum eins og ''Topolino'' í [[Ítalía|Ítalíu]], Andrésar Andarblöðunum á [[Ísland|Íslandi]] og í sjónvarpsþáttaröðum eins og ''The Mickey Mouse Club'' á meðal annarra. Hann birtist líka í öðrum miðlum, þ. á m. [[Tölvuleikir|tölvuleikjum]]. Hægt er að heilsa upp á Mikka og fá eiginhandaráritun hans í skemmtigörðum Disney. Mikki er oft í fylgd kærustu sinnar, [[Mína Mús|Mínu Músar]], hundsins síns [[Plútó (hundur)|Plútós]], vina sinna, [[Andrés Önd|Andrésar Andar]] og [[Guffi|Guffa]], og erkióvinar síns, [[Svarti-Pétur|Svarta-Péturs]]. Þótt hann hafi í upphafi verið hrekkjótt [[andhetja]] mildaðist Mikki með árunum og varð fremur góðlyndur en ævintýragjarn. Árið 2009 byrjaði Disney að leggja meiri áherslu á hrekkjótta og ævintýragjarna hlið hans fremur en glaðlyndi og kátleika.<ref name="nytimes">{{Cite news|first=Brooks|last=Barnes|title=After Mickey’s Makeover, Less Mr. Nice Guy|url=https://www.nytimes.com/2009/11/05/business/media/05mickey.html?hp|publisher=New York Times|date=November 4, 2009|accessdate=November 5, 2009}}</ref> Mikki birtist fyrst á íslensku árið 1939 og hét þá Búri bragðarefur. Leiftur gaf út.{{Heimild vantar}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|menning}} [[Flokkur:Disney]] [[Flokkur:Myndasögupersónur]] [[Flokkur:Teiknimyndapersónur]] [[Flokkur:Manngerð dýr]] 9lcopanjoao3slyhnrvtff0nd6p8vlq 1972223 1972219 2026-07-16T10:03:12Z Akigka 183 1972223 wikitext text/x-wiki [[File:Mickey Mouse.svg|thumb|right|Upphafleg teikning af Mikka Mús úr Steamboat Willie]] '''Mikki Mús''' er teiknimyndapersóna sem er einnig [[lukkudýr]] [[Walt Disney-fyrirtækið|Walt Disney-fyrirtækisins]]. [[Walt Disney]] og [[Ub Iwerks]] sköpuðu hann saman hjá Walt Disney-hreyfimyndastúdíóinu árið 1928. Mikki er talandi og manngerð [[mús]] sem venjulega klæðist rauðum stuttbuxum, stórum gulum skóm og hvítum hönskum. Mikki er ein frægasta skáldpersóna í heimi. Mikki birtist fyrst í tilraunateiknimyndinni ''Plane Crazy'' en var opinberlega kynntur til sögunnar í stuttmyndinni ''Steamboat Willie'' (1928), einni fyrstu hljóðteiknimynd allra tíma. ''Steamboat Willie'' var fordæmalaus á sínum tíma fyrir það hvernig hún skeytti saman teiknimynd við tónlist og alls kyns óhljóð. Myndin var einn mesti smellur í bandarískum kvikmyndahúsum þess árs og skaut Walt Disney upp á stjörnuhimininn nánast á einu bretti. Því er ekki ofsögum sagt að Mikki hafi lagt grunninn að risaveldi Walt Disney og í raun öllum bandaríska teiknimyndaiðnaðinum. Mikki átti eftir að birtast í fleiri en 130 myndum, þ. á m. ''The Band Concert'' (1935), ''Brave Little Tailor'' (1938) og ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasíu]]'' (1940). Mikki birtist aðallega í stuttmyndum en líka endrum og eins í kvikmyndum í fullri lengd. Tíu af teiknimyndum Mikka voru tilnefndar til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] sem besta teiknistuttmyndin, en aðeins ein vann: ''Lend a Paw'' árið 1942. Árið 1978 varð Mikki fyrsta teiknimyndapersónan sem fékk stjörnu á Hollywood Walk of Fame-götunni. Frá og með árinu 1930 birtist Mikki líka oft í [[Myndasaga|myndasögum]]. Dagblaðastrípa með hans nafni, aðallega teiknuð og samin af [[Floyd Gottfredson]], birtist vikulega í 45 ár. Mikki hefur einnig birst í myndasögublöðum eins og ''Topolino'' í [[Ítalía|Ítalíu]], Andrésar Andarblöðunum á [[Ísland|Íslandi]] og í sjónvarpsþáttaröðum eins og ''The Mickey Mouse Club'' á meðal annarra. Hann birtist líka í öðrum miðlum, þ. á m. [[Tölvuleikir|tölvuleikjum]]. Hægt er að heilsa upp á Mikka og fá eiginhandaráritun hans í skemmtigörðum Disney. Mikki er oft í fylgd kærustu sinnar, [[Mína Mús|Mínu Músar]], hundsins síns [[Plútó (hundur)|Plútós]], vina sinna, [[Andrés Önd|Andrésar Andar]] og [[Guffi|Guffa]], og erkióvinar síns, [[Svarti-Pétur|Svarta-Péturs]]. Þótt hann hafi í upphafi verið hrekkjótt [[andhetja]] mildaðist Mikki með árunum og varð fremur góðlyndur en ævintýragjarn. Árið 2009 byrjaði Disney að leggja meiri áherslu á hrekkjótta og ævintýragjarna hlið hans fremur en glaðlyndi og kátleika.<ref name="nytimes">{{Cite news|first=Brooks|last=Barnes|title=After Mickey’s Makeover, Less Mr. Nice Guy|url=https://www.nytimes.com/2009/11/05/business/media/05mickey.html?hp|publisher=New York Times|date=November 4, 2009|accessdate=November 5, 2009}}</ref> Mikki birtist fyrst á íslensku árið 1939 og hét þá Búri bragðarefur. Leiftur gaf út.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/grein/6762/bokin-sem-grofst-undir-flodinu-en-ratadi-heim/|title=Bókin sem grófst undir flóðinu en rataði heim|author=Freyr Rögnvaldsson|date=13. maí 2018|website=Heimildin}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|menning}} [[Flokkur:Disney]] [[Flokkur:Myndasögupersónur]] [[Flokkur:Teiknimyndapersónur]] [[Flokkur:Manngerð dýr]] 383l0tww8k4nueoxn05220r1dkgx3fh 0 65261 1972188 1956619 2026-07-15T20:49:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972188 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|[[flóð og fjara|flóð og fjöru]]}} [[Mynd:Skaleyjar-fjara.jpg|thumb|300px|Þangfjara við [[Skáleyjar]] á Breiðafirði]] '''Fjara''' er nefnd sú landræma sem er á mörkum [[meginland]]s eða [[eyja]] og [[Sjór|sjávar]] eða [[stöðuvatn]]s. Þar sem [[Sjávarföll|sjávarfalla]] gætir er þetta svæði breiðara en ella. Til dæmis gætir sjávarfalla varla eða mjög lítið í stöðuvötnum en mikið mun meira á sjávarströndum, þó óverulega í [[Innhaf|innhöfum]] eins og til dæmis [[Eystrasalt]]i og [[Miðjarðarhaf]]i. Yfirleitt er fjara skilgreind sem sú landræma sem sjór fellur af og er á milli meðalstórstraumsflóðs og meðalstórstraumsfjöru. Sjávarföll eru mjög mismikil, mest geta þau orðið 16 metra munur á flóði og fjöru í [[Fundyflói|Fundyflóa]] á austurströnd [[Kanada]], því eru fjörur mjög mismunandi að umfangi, einnig er lífríki og gerð þeirra mjög mismunandi. Margir [[Líffræðingur|líffræðingar]] vilja líka skilgreina fjöru frekar út frá [[vistkerfi]] hennar og segja að hún nái frá efstu ''[[Klettadoppa|klettadoppum]]'', en ofan þeirra teljist land, og niður að ''[[þarabelti]]'', en þar byrji ''[[grunnsævi]]''. Sú skilgreining er talsverð einföldun og á fyrst og fremst við um kletta- og klapparfjörur.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Guðmundur P. Ólafsson|titill=Algeng fjörudýr|ár=1986}}</ref> ==Fjörur á Íslandi== Fjörur á [[Ísland]]i eru misstórar vegna þess að sjávarfalla gætir mismikið í kringum landið. Mestur munur flóðs og fjöru er við [[Breiðafjörður|Breiðafjörð]] og getur þar orðið 5 metrar. Við [[Faxaflói|Faxaflóa]] er algengur fjögurra metra munur á stórstreymi en á Norður- og Austurlandi sjaldnast meiri en einn og hálfur metri. Lögun landsins ræður miklu um hve fjörur eru víðáttumiklar að viðbættum sjáfarföllum, en talið í ferkílómetrum er um helmingur allra fjara á Íslandi við Breiðarfjörð, fjórðungur við Faxaflóann en aðeins um 10% samanlagt við norður- og austurströndina. ==Fjörugerðir== Fjörur eru margvíslegar að gerð. Sumstaðar ganga klettar í sjó út, aðrar sorfnar af [[brim]]i úthafsöldunar, enn aðrar fullar af grjóthnullungum, möl eða sandi eða eru lygnar [[Leiraur|leirur]] við [[árós]]a. Lífríki hinna ýmsu fjörugerða er misjafnt og hefur skjól þar mikið að segja. Í sumum gerðum fjara er nánast ekkert fjörulíf, eins og í sandfjörum fyrir opnu hafi, en mjög mikið í skjólgóðum hnullunga- og þangfjörum. Skipta má fjörum í margar gerði og hafa Íslenskum fjörum meðal annars verið skipt í eftirfarandi flokka: ''Þangfjörur, hrúðurkallafjörur, hnullungafjörur, skjóllitlar sandfjörur, kræklingaleirur, sandmaðksleirur, [[sjávarfitjar]]'' og ''árósar og sjáfarlón''.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Agnar Ingólfsson|titill=Íslenskar fjörur|ár=1990}}</ref> == Sjá einnig == * [[Sjávarföll]] == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Agnar Ingólfsson|titill=Íslenskar fjörur|ár=1990}} * {{bókaheimild|höfundur=Guðmundur P. Ólafsson|titill=Algeng fjörudýr|ár=1986}} * {{bókaheimild|höfundur=Agnar Ingólfsson, Hrefna Sigurjónsdóttir, Karl Gunnarsson, Eggert Pétursson|titill=Fjörulíf|ár=1986}} == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/sjavarfoll Stjörnufræðivefurinn: Sjávarföll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326210628/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/sjavarfoll/ |date=2019-03-26 }} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Landafræði]] [[Flokkur:Landafræðihugtök]] hwyv84lge0f5n6m980xlxebx0uwxah8 0 70750 1972164 1932886 2026-07-15T16:38:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972164 wikitext text/x-wiki '''Prótínmengi''' er safn allra þeirra [[prótín]]a sem til staðar eru í [[fruma|frumu]] eða [[vefur|vef]] hverju sinni og samsvarar því öllum [[tjáning (gena)|tjáðum]] [[gen]]aafurðum hennar, utan þeirra sem aðeins eru tjáð á formi [[RNA]]. Prótínmengið er þannig ólíkt [[erfðamengi]]nu að það er breytilegt milli vefja og tekur breytingum með tíma, eftir því sem lífveran lagar sig að [[umhverfi]] sínu. Með greiningu á prótínmengjum lífveru eða einstakra vefja hennar má þannig fá yfirlitsmynd af ástandi lífverunnar og kortleggja [[aðlögun]]arferli hennar við hvers kyns [[áreiti]] án þess að gera sér fyrir fram mótaðar hugmyndir um það hvaða [[lífefnafræði]]leg ferli áreitið hefur áhrif á. Þessir eiginleikar gera prótínmengjagreiningu að vænlegum og öflugum kosti þegar ráðist er í að kanna hvaða lífefnafræðileg ferli taka breytingum sem svörun við t.d. umhverfis- eða [[fæða|fæðubreytingum]]. Við sumar [[frumulíffræði]]legar eða lífefnafræðilegar [[rannsóknir]] getur verið hentugt að skipta prótínmenginu upp í undirmengi eftir staðsetningu eða virkni. Þannig má tala til dæmis um prótínmengi [[frumuhimna|frumuhimnunnar]]<ref name="pmid11976108">{{cite journal |author=O. Vilhelmsson og K. J. Miller |title=Synthesis of pyruvate dehydrogenase in ''Staphylococcus aureus'' is stimulated by osmotic stress |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2002-05_68_5/page/n278 |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=68 |pages=2353-2358 |year=2002 |pmid=11976108}}</ref> eða [[Golgiflétta|Golgikerfisins]]<ref name="pmid17689063">{{cite journal |author=C. E. Au, A. W. Bell, A. Gilchrist, J. Hiding, T. Nilsson og J. J. M. Bergeron |title=Organellar proteomics to create the cell map. |journal=Current Opinion in Cell Biology |volume=19 |pages=376-385 |year=2007 |pmid=17689063}}</ref>, eða um [[kínasi|kínasammengið]]<ref name="pmid12471243">{{cite journal |author=G. Manning, D. B. Whyte, R. Martinez, T. Hunter og S. Sudarsanam |title=The protein kinase complement of the human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1568 |journal=Science |volume=298 |pages=1912-1934 |year=2002 |pmid=12471243}}</ref> eða metalló[[próteasi|próteasammengið]]<ref name="pmid17207876">{{cite journal |author=M. Collet, J. Lenger, K. Jenssen, H. P. Plattner og N. Sewald |title=Molecular tools for metalloprotease sub-proteome generation |journal=Journal of Biotechnology |volume=129 |pages=316-328 |year=2007 |pmid=17207876}}</ref>, svo dæmi séu tekin. ==Saga== Sjóngerving prótínmengja í hárri [[upplausn]] varð möguleg með þróun tvívíðrar [[rafdráttartækni]] á 7. og 8. áratug tuttugustu aldar, en [[Patrick H. O'Farrell]] lýsti slíkri aðferð árið [[1975]]<ref name="pmid236308">{{cite journal |author=P. H. O'Farrell |title=High resolution two-dimensional electrophoresis of proteins |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1975-05-25_250_10/page/4006 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=250 |pages=4007-4021 |year=1975 |pmid=236308}}</ref> sem notuð hefur verið síðan með litlum breytingum. Í fyrstu var aðferðin þó ekki mikið notuð á mjög flóknar prótínblöndur á borð við prótínmengi, því hún þótti erfið og flókin í framkvæmd. Einnig var erfitt að bera kennsl á einstök prótín í blöndunni og var það helst gert með [[ónæmisþrykk]]i eða með [[Edman-raðgreining]]u. Árið [[1993]] var [[peptíðmassafingraförun]] með MALDI-TOF massagreiningu þróuð samtímis af nokkrum hópum vísindamanna.<ref name="pmid15335725">{{cite journal |author=D. J. Pappin, P. Hojrup og A. J. Bleasby |title=Rapid identification of proteins by peptide-mass fingerprinting |journal=Current Biology |volume=3 |pages=327–332 |year=1993 |pmid=15335725}}</ref> <ref name="pmid8506346">{{cite journal |author=W. J. Henzel, T. M. Billeci, J. T. Stults, S. C. Wong, C. Grimley og C. Watanabe |title=Identifying proteins from two-dimensional gels by molecular mass searching of peptide fragments in protein sequence databases |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |pages=5011–5015 |year=1993 |pmid=8506346}}</ref> <ref name="pmid8329463">{{cite journal |author=M. Mann, P. Højrup og P. Roepstorff |title=Use of mass spectrometric molecular weight information to identify proteins in sequence databases |url=https://archive.org/details/sim_biological-mass-spectrometry_1993-06_22_6/page/338 |journal=Biol. Mass Spectrom. |volume=22 |pages=338–345 |year=1993 |pmid=8329463}}</ref> <ref name="pmid8363627">{{cite journal |author=P. James, M. Quadroni, E. Carafoli og G. Gonnet |title=Protein identification by mass profile fingerprinting |journal=Biochemistry and Biophysics Research Communications |volume=195 |pages=58–64 |year=1993 |pmid=8363627}}</ref> <ref name="pmid8109726">{{cite journal |author=J. R. Yates, S. Speicher, P. R. Griffin og T. Hunkapiller |title=Peptide mass maps: a highly informative approach to protein identification |journal=Analytical Biochemistry |volume=214 |pages=397–408 |year=1993 |pmid=8109726}}</ref> Grunninn að þeirri tækni lagði [[Koichi Tanaka]] árið 1987<ref>>{{cite journal |author=K. Tanaka, H. Waki, Y. Ido, S. Akita, Y. Yoshida og T. Yoshida |title=Protein and Polymer Analyses up to m/z 100 000 by Laser Ionization Time-of flight Mass Spectrometry |journal=Rapid Communications in Mass Spectrometry |volume=2 |pages=151–153 |year=1988|doi=10.1002/rcm.1290020802}}</ref> og hlaut fyrir fjórðung af [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Nóbelsverðlaununum]] í efnafræði [[2002]]. Peptíðmassafingraförun einfaldar kennigreiningu prótína til mikilla muna og gerir vísindamönnum kleift að kennigreina hundruð prótína á fljótlegan og öruggan hátt. Það var svo [[Marc Wilkins]] sem bjó til hugtakið „prótínmengi“ (e. ''proteome'') um miðjan 10. áratuginn.<ref>{{cite journal| author=V. C. Wasinger, S. J. Cordwell, A. Cerpa-Poljak, J. X. Yan, A. A. Gooley, M. R. Wilkins, M. W. Duncan, R. Harris, K. L. Williams og I. Humphery-Smith| journal=Electrophoresis| year=1995| title= Progress with gene-product mapping of the Mollicutes: Mycoplasma genitalium| pmid = 7498152| volume=7| pages=1090-1094}}</ref> ==Prótínmengjagreining== Öfugt við [[kjarnsýra|kjarnsýrur]], þá eru prótín fremur misleit hvað eðlis- og efnafræðilega eiginleika áhrærir. Það kemur því ekki á óvart að fræði sem snúast um „kerfisbundna [[kennigreining]]u prótína hvað varðar byggingu þeirra, virkni og samskipti við aðrar [[sameind]]ir“ <ref name="pmid12872131">{{cite journal| author=J. Peng, J. E. Elias, D. Schwartz, C. C. Thoreen, D. Cheng, G. Marsischky, J. Roelofs, D. Finley, og S. P. Gygi |year=2003 |title=A proteomics approach to understanding protein ubiquitination | url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-08_21_8/page/921 |journal=Nature Biotechnology |volume=21 |pages=921-926 |pmid=12872131}}</ref> skuli hafa í verkfærakistu sinni hin misleitustu tól sem mörg hver eru í örri þróun. Meðal áhugaverðra nýjunga mætti nefna afkastamiklar, gelfríar aðferðir svo sem [[súluskiljun]] í vökvafasa sem fylgt er eftir með [[tvímassagreining]]u (LC-MS/MS) <ref name="pmid12872131"/>, [[massagreining]]u með yfirborðs-örvaðri laserjónun og -ásogi (SELDI) <ref name="pmid12470816">{{cite journal| author=C. Hogstrand, S. Balesaria, og C. N. Glover |year=2002 |title=Application of genomics and proteomics for study of the integrated response to zinc exposure in a non-model fish species, the rainbow trout |journal=Comparative Biochemistry and Physiology B |volume=133 |pages=523-535 |pmid=12470816}}</ref> eða [[prótínflaga|prótínflögur]]. <ref>B. H. Lee og T. Nagamune. 2004. Protein microarrays and their applications. ''Biotechnology and Bioprocess Engineering'' '''9''':69-75.</ref> Hins vegar, þá er það hið „klassíska“ ferli sem samanstendur af [[tvívíður rafdráttur|tvívíðum rafdrætti]] prótínmengis og kennigreiningu einstakra prótína með massagreiningu á [[trypsín]] niðurbrotspeptíðum þeirra sem til þessa hefur reynst afkastamesta og áreiðanlegasta ferlið til prótínmengjagreiningar. Hér má helst þakka því að aðferðin er í eðli sínu tiltölulega einföld, gefur afbragðs góða upplausn (greina má allt upp í þúsundir prótína á sama geli), og nákvæma massaákvörðun [[peptíð]]a sem aftur leiðir til tiltölulega öruggrar greiningar <ref name="pmid12634793">{{cite journal| author=R. Aebersold og M. Mann |year=2003 |title=Mass spectrometry-based proteomics | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-03-13_422_6928/page/198 |journal=Nature |volume=422 |pages=198-207 |pmid=12634793}}</ref> ==Heimildir== <div class="references-small">{{reflist}}</div> ==Tenglar== ===Fagfélög=== *[http://www.dgpf.org/dgpf-set.htm Þýska prótínmengjafélagið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604200202/http://www.dgpf.org/dgpf-set.htm |date=2008-06-04 }}. *[http://www.bspr.org/ Breska prótínmengjafélagið]. *[http://www.proteome.org/1Home/f_home.htm Bandaríska prótínmengjafélagið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080702151530/http://www.proteome.org/1Home/f_home.htm |date=2008-07-02 }}. *[http://www.sps.se/ Sænska prótínmengjafélagið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922220837/http://www.sps.se/ |date=2008-09-22 }}. ===Gagnasöfn og greiningartól=== *[http://www.expasy.org/ ExPASy - vefur svissnesku prótíngagnavinnslustofnunarinnar] *[http://www.brenda-enzymes.info/ BRENDA - Gagnagrunnur um ensím] frá Háskólanum í Köln. *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ Gagnagrunnur NCBI] inniheldur bæði gena- og prótíngögn. *[http://www.matrixscience.com/search_form_select.html Vefur Matrixscience] inniheldur m.a. MASCOT greiningartólið fyrir peptíðmassafingraför. [[Flokkur:Líftækni]] [[Flokkur:Lífefnafræði]] [[Flokkur:Sameindalíffræði]] c1ucd2ijk6xtco1cfvz2answv2wv9h4 0 76832 1972203 1362896 2026-07-15T23:36:11Z MyraMidnight 41218 Flokkur boltaleikir 1972203 wikitext text/x-wiki '''Verpa eggjum''' er leikur þar sem þarf einn bolta, einn eða fleiri leikmenn og húsvegg. == Hvernig er leikið == Leikmenn standa í röð fyrir framan vegginn og sá sem er fyrstur tekur boltann og kastar honum í vegginn. Um leið og boltinn skoppar til baka hoppar leikmaðurinn yfir boltann með fæturna í sundur, þannig að hann fari á milli fótanna, líkt og hann sé að verpa eggi. Sá sem er næstur í röðinni grípur og gerir það sama. Leikmaðurinn fer svo aftast í röðina og þannig gengur leikurinn eins lengi og leikmenn hafa þrek og þol til. {{stubbur}} [[Flokkur:Boltaleikir]] qzqp5vpd518so8grwk82vgdhz1bnjf6 0 77141 1972198 1879795 2026-07-15T21:59:28Z Akigka 183 1972198 wikitext text/x-wiki [[Mynd:80486dx2-large.jpg|thumb|right|Löð af [[Intel 80486DX2]]-miðverki (raunveruleg stærð: 12×6.75 mm) í pakkningu]] '''Miðverk''' [[tölva|tölvu]] er [[rafrás]] sem keyrir [[forrit]] (sjá [[örgjörvi]] sem er núorðið orðið samheiti, og þar er nútíma miðverki lýst í raun). Miðverk tölva hefur breyst gríðarlega í gegnum tíðina, en grunnvirkni þess hefur haldist sú sama í megindráttum. Miðverkið sækir skipanir úr minni, þýðir þær yfir á skipanamengi tölvunnar, keyrir þær og skrifar úttakið í minni, eftir tiltekinni tíðni sem gefur vísbendingu um reiknihraða. [[Örgjörvi]] er [[samrás]] sem útfærir alla þætti miðverksins á einni kísilflögu. Þeir komu fyrst fram á sjónarsviðið á [[1971-1980|8. áratug]] 20. aldar en fram að því var miðverkið samsett úr mörgum íhlutum í einni rafrás. {{stubbur}} [[Flokkur:Tölvur]] d8z8d2ir9070j477viukyfguup7t4q3 0 81193 1972208 1954801 2026-07-16T01:38:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972208 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lynx_IAU.svg|thumb|right|Gaupan á stjörnuhimninum.]] '''Gaupan''' ([[latína]]: ''Lynx'', íslenska orðið „[[gaupa]]“ að [[viðskeyttur greinir|viðskeyttum greini]])<ref name="stjornuskodun">[http://www.stjornuskodun.is/stjornumerkin Grein um stjörnumerkin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113044222/http://www.stjornuskodun.is/stjornumerkin |date=2010-01-13 }} á stjörnufræðivefinum</ref> er [[stjörnumerki]] á [[norðurhvel|norðurhimni]] sem er sjáanlegt frá [[Ísland]]i.<ref name="stjornuskodun"/> Gaupan er ungt stjörnumerki og var skilgreint af [[Jóhannes Hevelíus|Jóhannesi Hevelíus]] á [[17. öld]] og er nefnd eftir dýrinu [[gaupa|gaupu]]. == Heimildir == {{wikiorðabók|Gaupan|Gaupunni}} <references /> == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/gaupan Stjörnufræðivefurinn: Gaupan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222102027/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/gaupan |date=2025-02-22 }} {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 6qag27bl6tv2werj08wilah89xa7ao4 0 85671 1972234 1970498 2026-07-16T10:55:53Z Bjarki S 9 1972234 wikitext text/x-wiki [[Þjóðaratkvæðagreiðsla |Þjóðaratkvæðagreiðslur]] hafa átta sinnum farið fram á [[Ísland]]i. [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands]] kveður á um við hvaða aðstæður bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur skuli haldnar. Í 11 gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi leysir forseta frá störfum, í 26. gr. segir að hún skuli haldin ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar og í 79. gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi samþykkir breytingar á kirkjuskipan ríkisins. Frá 2013 til 2017 var einnig í gildi bráðabirgðaákvæði við stjórnarskrá sem heimilaði breytingar á henni með þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðaratkvæðagreiðslu má einnig halda um tiltekið lagafrumvarp eða málefni samkvæmt ályktun frá Alþingi, en slík þjóðaratkvæðagreiðsla getur þó aðeins verið ráðgefandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/138/s/0118.html|titill=Frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur (Lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþingi 2009–2010.)}}</ref> Af þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi hafa tvær verið vegna synjunar forseta á að undirrita lög og engar verið haldnar vegna breytinga á kirkjuskipan ríkisins eða vegna þess að alþingi hafi leyst forseta frá störfum. Tvisvar sinnum hafa farið fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur samkvæmt eldri stjórnarskrám. Fjórum sinnum hefur farið fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla samkvæmt ályktun frá Alþingi en boðað hefur verið til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|þeirrar fimmtu]] í ágúst 2026. Engin ákvæði voru í lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu þegar forseti Íslands synjaði lagafrumvarpi staðfestingar í Icesave-málinu 2010. Sett voru sérstök lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave 2010|þvi tilfelli]]. Almenn lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðsla voru svo sett síðar á árinu 2010. Þau lög voru afnumim með samþykkt nýrra kosningalaga 2021 sem fjalla um framkvæmd allra kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna en með þeim fékk [[Landskjörstjórn]] mun stærra hlutverk við framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu en hún skal til að mynda standa fyrir almennri kynningu á málefninu. Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá og kosningalögum þarf einungis hreinan meirihluta gildra atkvæða til þess að tillaga teljist samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu og ekki er krafist lágmarks þátttöku. Eina þjóðaratkvæðagreiðslan sem fram hefur farið á Íslandi þar giltu kröfur um aukinn meirihluta og lágmarksþátttöku var um slit [[Sambandslögin|sambandslaganna]] sem greidd voru atkvæði um 1944. 18. grein þeirra kvað á um að 3/4 hluti atkvæðisbærra kjósenda þyrftu að taka þátt og að 3/4 hluti greiddra atkvæða þyrfti að falla með sambandsslitum til þess að sambandslögin myndu falla úr gildi. Í [[bráðabirgðaákvæði]] við [[stjórnarskrá]]na sem sett árið [[2013]] sem fyrntist þann [[30. apríl]] [[2017]] var leyft að breyta mætti stjórnarskrá með þjóðaratkvæðagreiðslu ef það væri samþykkt með meirihluta gildra atkvæða en þó ekki nema 40% allra kjósenda á kjörskrá væru samþykkir breytingunni. Af þeim átta þjóðaratkvæðagreiðslum sem fram hafa farið á Íslandi voru fimm haldnar fyrir stofnun lýðveldisins og þrjár eftir stofnun þess. Í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum var spurt um fleira en eitt mál í einu: Í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944 var kosið um tvö mál í einu og í þjóðaratvæðagreiðslu 2012 um sex mál. Alls hafa því fjórtán spurningar verið lagðar fyrir kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi. {| class="wikitable" !Ár!!Kosið um!!Þátttaka!!Samþykk!!Andvíg |- |[[1908]]||[[áfengisbann]]||73%||60,1%||39,9% |- |[[1916]]||[[Þegnskylduvinna|þegnskylduvinnu]]||53%||8,2%||91,8% |- |[[1918]]||setningu [[sambandslögin|sambandslaganna]]||43,8% ||92,6%||7,4%. |- |[[1933]]||afnám áfengisbanns||45%||57,7%||42,3% |- |[[1944]]||afnám sambandslaganna||98,61%||99,5%||0,5% |- |[[1944]]||setningu nýrrar stjórnarskrár||98,61%||98,5%||1,5% |- |[[2010]]||[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 1/2010|ríkisábyrgð vegna Icesave]]||62,51%||1,82%||98,18% |- |[[2011]]||[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 13/2011|ríkisábyrgð vegna Icesave]]||75%||40,1%||59,7% |- |[[2012]]||[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs|tillögur stjórnlagaráðs]] (sex spurningar) ||48,9%|| || |- |[[2026]]||[[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið]] || || || |} == Forsetinn og þjóðaratkvæðagreiðsla == 26. grein [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrár Íslands]] hljóðar svo: :„Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“ Þrisvar hefur reynt á gildi 26. greinarinnar. Í fyrsta skiptið árið 2004 þegar forseti synjaði lögum um svokallað [[Fjölmiðlafrumvarpið|fjölmiðlafrumvarp]] staðfestingar. Í því tilfelli kom ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem ný lög voru sett sem námu þau fyrri úr gildi. Annað skiptið var þegar forseti synjaði lögum um skuldbindingar Íslands vegna [[Icesave]] staðfestingar árið 2010. Í því tilviki fór atkvæðagreiðslan fram þann 6. mars 2010. Það var í fyrsta skipti sem þjóðin felldi lög sem hafa verið samþykkt af Alþingi. Rúm 98% þeirra sem tóku afstöðu sögðu nei. Þriðja skiptið var 2011 og snerist einnig um Icesave. Þá var nýjum lögum um Icesave hafnað. == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20100307231351/http://www.kosning.is/thjodaratkvaedagreidslur/yfirlit/ Yfirlit yfir þjóðaratkvæðagreiðslur hér á landi] - Úr skýrslu starfshóps um tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslu skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar (júní 2004) {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi| ]] a7vv6li91vsjskldjdlyj0zd6ajwxzo 0 92777 1972168 1919769 2026-07-15T17:57:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972168 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #DFDFDF | nafn = Eris | tákn = [[Mynd:Eris symbol (bold).svg|24px|⯰]] | mynd = Eris and dysnomia2.jpg | alt = Eris og Dysnómía. Tveir óskýrir ljósdeplar í fjarska. Annar stærri en hinn. | myndatexti = Eris (fyrir miðju) og Dysnómía (til vinstri). Mynd tekin af Hubble-geimsjónaukanum. | kyn = kvk | nefnt_eftir = [[Eris (gyðja)|Erisi]] | uppgötvað af = {{einfaldur listi| * [[Michael E. Brown|M. E. Brown]] * [[Chad Trujillo|C. A. Trujillo]] * [[David L. Rabinowitz|D. L. Rabinowitz]]<ref name="discovery" /> }} | uppgötvun_dagsetning = [[5. janúar]] [[2005]]<ref name="New Planet" /> | önnur_nöfn = 2003 UB₃₁₃<ref name="jpldata" /> | rs_nafn = 136199 Eris | rs_flokkur = {{einfaldur listi| * [[dvergreikistjarna]] * [[útstirni]] * [[dreifstirni]] }} | sporbaugur_H = <ref name="jpldata" /> | viðmiðunartími = 30. september 2012 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 38,375 [[Stjarnfræðieining|AU]]<br />5,65×10⁹ km | firrð = 97,65 AU<br />14,60×10⁹ km | hálfur_langás = 68,01 AU<br />10,12×10⁹ km | miðskekkja = 0,435763 | umferðartími = 560,9 [[ár]] | meðalhraði = 3,436 km/s | meðalbrautarhorn = 202,75388° | brautarhalli = 43,844° | rishnútslengd = 36,051° | stöðuhorn_nándar = 150,809° | tungl = [[Dysnómía (tungl)|Dysnómía]] | meðalgeisli = 1163 ± 6 km<ref name="sicardy" /><ref name="Beatty2010-NewScientist" /> | flatarmál_yfirborðs = 1,7×10⁷km2</sup> | massi = (1,67 ± 0,02)×10²² kg<ref name="Brown Schaller 2007" /><br />(0,23 [[Tunglið|máni]]) | þéttleiki = 2,52 ± 0,05 g/cm³<ref name="sicardy" /><ref name="Beatty2010-SkyTelescope" /> | þyngdarafl = 0,827 m/s² | lausnarhraði = 1,384 km/s | stjarnbundinn dagur = 25,9&nbsp;±&nbsp;8 [[klukkustund|kl]]<ref name="jpldata" /> | endurskinshlutfall = 0,96<ref name="sicardy" /> | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = 30 K | meðal1 = 42,5 K | hæsti1 = 55 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = -243,15&nbsp;°C | meðal2 = -230,65&nbsp;°C | hæsti2 = -218,15&nbsp;°C | sýndarbirta = 18,7<ref name="AstDys" /> | reyndarbirta = −1,19&nbsp;±&nbsp;0,3<ref name="jpldata" /> | hornstærð = 40 [[bogamínúta|millibogasekúndur]]<ref name="Bertoldi Altenhoff et al. 2006" /> }} '''Eris''', [[Reikistirnanöfn|reikistirnisnafn]]: '''136199 Eris''' (tákn: [[File:Eris symbol (bold).svg|16px|⯰]]),<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> er [[massi|massamesta]] [[dvergreikistjarna]]n á [[sporbaugur|sporbaug]] um [[sólin|sólu]] og níunda massamesta fyrirbærið í [[sólkerfi]]nu. Hún er talin hafa [[þvermál]]ið 2.326 km (±12) og vera 27% þyngri en [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]] eða um það bil 0,27% af massa [[Jörðin|jarðarinnar]].<ref name="Beatty2010-NewScientist" /><ref name="Brown Schaller 2007" /><ref name="070614_eris_mass" /> Teymi sem starfaði undir stjórn [[Michael E. Brown|Mike Brown]] í [[Palomar-stjörnuathugunarstöðin]]ni fann Eris í janúar 2005 og tilvist hennar var staðfest síðar það ár. Hún er [[útstirni]] [[Útstirni handan Neptúnusar|handan brautar Neptúnusar]] og tilheyrir einnig flokki [[dreifstirni|dreifstirna]] sem eru útstirni sem ganga um sólina eftir mjög ílöngum brautum. Eina þekkta [[tungl]] hennar er [[Dysnómía (tungl)|Dysnómía]]. Árið 2011 var Eris stödd 96,6 [[stjarnfræðieining]]ar (AU) frá sólinni<ref name="AstDys" /> eða þrisvar sinnum fjær sólu en Plútó. Ef frá eru taldar sumar [[halastjarna|halastjörnur]] þá eru Eris og Dysnómía fjarlægustu þekktu fyrirbæri sólkerfisins.<ref name="New Planet" /> Þar sem Eris virtist vera stærri en Plútó þá lýstu uppgötvarar hennar og [[NASA]] henni í fyrstu sem tíundu reikistjörnunni.<ref name="mbrown-planetlila" /> Vegna þessa og vegna vaxandi líka á því að fleiri áþekkir hnettir myndu finnast ákvað [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga]] (IAU) að skilgreina í fyrsta skiptið hugtakið „[[reikistjarna]]“. Samkvæmt skilgreiningunni sem samþykkt var 24. ágúst 2006 var Eris skilgreind sem dvergreikistjarna ásamt hnöttum á borð við Plútó, [[Seres (dvergreikistjarna)|Seres]], [[Hámea (dvergreikistjarna)|Hámeu]] og [[Makemake (dvergreikistjarna)|Makemake]].<ref name="IAUPressRelease2006" /> Bráðabirgðaniðurstöður af athugunum á [[stjörnumyrkvi|stjörnumyrkva]] af völdum Erisar 6. nóvember 2010 bentu til þess að þvermál hennar væri um það bil 2.326 km en það er minna en talið var í fyrstu og nokkurn veginn hið sama og hjá Plútó.<ref name="Brown2010-occult" /> Vegna vikmarka í stærðaráætlunum er ekki hægt að slá því föstu að svo stöddu hvort Plútó eða Eris er stærri. Báðir hnettirnir eru taldir hafa þvermál í kringum 2.330 km.<ref name="Brown2010-Plutosize" /> == Uppgötvun == Hópur vísindamanna undir stjórn [[Michael E. Brown|Mike Brown]], [[Chad Trujillo]] og [[David L. Rabinowitz|David Rabinowitz]] fann Eris hinn 5. janúar 2005 á myndum sem teknar voru 21. október 2003.<ref name="New Planet" /> Tilkynnt var um fundinn hinn 29. júlí 2005, sama dag og tilkynnt var um fund [[Makemake (dvergreikistjarna)|Makemake]] og tveimur dögum eftir að tilkynnt hafði verið um fund [[Hámea (dvergreikistjarna)|Hámeu]].<ref name="MaughJohnson" /> Hópurinn hafði leitað kerfisbundið að stórum útstirnum í nokkur ár og hafði áður fundið nokkur slík, þar á meðal [[50000 Quaoar]], [[90482 Orcus]] og [[90377 Sedna]]. Venjubundnar athuganir fóru fram 21. október 2003 með 1,2 [[metri|m]] [[Schmidt stjörnusjónauki|Schmidt stjörnusjónauka]] í Palomar-stjörnuathugunarstöðinni í [[Kalifornía|Kaliforníu]] en myndin af Eris fannst þó ekki þá vegna þess hversu löturhægt hún fer yfir. Sjálfvirkur hugbúnaður hópsins hundsaði alla hluti sem færðust hægar en 1,5 [[bogasekúnda|bogasekúndu]] á klukkustund til þess að fækka fölskum niðurstöðum. Þegar Sedna fannst þá færðist hún yfir himininn á 1,75 bogasekúndu á klukkustund og í ljósi þess var ákveðið að kanna aftur gömul myndagögn með lægri mörkum og fara yfir allar niðurstöðurnar sem hafnað hafði verið í fyrri atrennu. Í janúar 2005 sást Eris á hægri ferð miðað við fastastjörnur. [[Mynd:Animation showing movement of 2003 UB313-2-.gif|thumb|left|Hreyfimynd er sýnir hreyfingu Erisar á myndunum sem hún fannst á. Örin bendir á Eris. Þessir þrír rammar voru teknir yfir þriggja klukkustunda tímabil.]] [[Mynd:TheTransneptunians 73AU.svg|left|thumb|Dreifing útstirna handan Neptúnusar.]] Athuganir fóru fram í kjölfarið til þess að ákvarða sporbaug Erisar og út frá því fjarlægð hennar. Hópurinn hafði ætlað sér að fresta opinberum tilkynningum um fund Erisar og Makemake þar til útreikningum og athugunum væri lokið en fallið var frá því og tilkynnt um fundina 29. júlí 2005 eftir að annar hópur á [[Spánn|Spáni]] varð fyrri til þess að tilkynna um fund Hámeu en hópurinn í Kaliforníu var þá einnig að fylgjast með henni.<ref name="New Planet" /> Frekari athuganir leiddu í ljós í október 2005 að Eris hafði fylgitungl sem síðar var kallað [[Dysnómía (tungl)|Dysnómía]]. Athuganir á sporbaugi hennar gerðu vísindamönnum kleift að ákvarða massa Erisar og gefið var út í júní 2007 að hún væri 1,66 × 10²² kg, 27% þyngri en Plútó. == Flokkun == Eris er [[dreifstirni]], þ.e. útstirni sem talið er hafa kastast úr Kuiper-beltinu og á aflangari og óvenjulegri sporbauga vegna víxlverkunar við þyngdarsvið [[Neptúnus]]ar þegar sólkerfið var í myndun. Brautarhalli hennar er verulegur miðað við flest dreifstirni en líkön benda til þess að hlutir sem voru innarlega í Kuiper-beltinu hafi dreifst á óreglulegri og meira hallandi sporbauga en hlutir sem voru utarlega í því.<ref name="GallardoBrunini" /> Hlutir sem eru innarlega eru vanalega stærri en þeir sem ganga utar þannig að stjörnufræðingar reikna með því að finna fleiri útstirni á hallandi sporbaugum á borð við Eris en slíkir sporbaugar hafa ekki verið kannað ítarlega hingað til. Þar sem Eris kann að vera stærri en Plútó, og virðist örugglega þyngri, lýstu NASA og ýmsir fjölmiðlar henni í fyrstu sem „tíundu reikistjörnunni“.<ref name="JPL-2005-126" /> Vegna óvissu um flokkun Erisar og eldri umræðna um stöðu Plútós ákvað [[Alþjóðasamband stjörnufræðinga|IAU]] að skipa nefnd stjörnufræðinga til þess að skilgreina með nákvæmari hætti hugtakið reikistjarna. Hin nýja skilgreining var tekin upp 24. ágúst 2006 og með henni var bæði Plútó og Eris skipað í nýjan flokk dvergreikistjarna sem aðskilinn er frá reikistjörnunum sem nú eru aðeins átta talsins.<ref name="IAU 2006 5&6" /> Brown hefur síðar tekið fram að hann sé samþykkur því að Plútó hafi misst nafnbót sína sem reikistjarna.<ref name="Britt2006" /> Í kjölfarið fór Eris á reikistirnalista IAU þar sem hún fékk heitið ''(136199) Eris.''<ref name="IAUC 8747" /> == Nafn == [[Mynd:Eris (Discordia).jpg|thumb|upright|Málverk frá [[Aþena|Aþenu]] frá því um 550 f.Kr. af gyðjunni [[Eris (gyðja)|Erisi]].]] Eris heitir eftir [[Grísk goðafræði|grísku gyðjunni]] [[Eris (gyðja)|Erisi]] ([[gríska]]: ''Ἔρις'') sem var holdgervingur erfiðleika og ósættis.<ref name="USGS-UB-313" /> Nafnið varð fyrir valinu þann 13. september 2006 eftir að hún hafði óvenjulega lengi þurft að ganga formlega undir bráðabirgðaheiti sínu '''2003 UB₃₁₃''' sem hún fékk sjálfkrafa samkvæmt nafnavenjum IAU um reikistirni. === Xena === Vegna óvissu um hvort fyrirbærið yrði flokkað sem reikistjarna eða reikistirni — en ólíkar venjur um nafngiftir gilda um þessa flokka<ref name="IAU-2003-UB313" /> — var ekki hægt að ákveða nafn formlega fyrr en eftir 24. ágúst 2006 þegar niðurstaða IAU um skilgreiningu reikistjarna lá fyrir.<ref name="IAUC 8747" /> Fram að því varð fyrirbærið þekkt á meðal almennings sem ''Xena''. Xena var óformlegt nafn sem hópurinn sem fann hana notaði innbyrðis og var sótt í kvenhetjuna úr samnefndum sjónvarpsþáttum, ''[[Xena: Warrior Princess]]''. Hópurinn hafði geymt nafnið til þess að nota á fyrsta hnöttinn sem fyndist sem væri stærri en Plútó. === Formlegt nafn valið === [[Mynd:Artist's impression dwarf planet Eris.jpg|thumb|Mynd listamanns af Eris sem byggir á athugunum frá stjörnuathugunarstöð [[ESO]] í [[La Silla]].<ref name="Pluto's Twin" />]] Samkvæmt vísindafréttamanninum [[Govert Schilling]] vildi Brown í upphafi að fyrirbærið fengi nafnið [[Lila (hindúismi)|Lila]] eftir hugtaki úr [[hindú goðafræði]] sem lýsir alheiminum sem niðurstöðu leiks sem [[Brahma]] lék. Nafnið var einnig líkt „Lilah“ sem var nafn nýfæddrar dóttur Brown. Brown hafði í huga að gera nafnið ekki opinbert fyrr en það hafði verið formlega samþykkt. Í tilfelli [[90377 Sedna|Sednu]] nokkru áður hafði hann gert það og hlotið gagnrýni fyrir. Hann skráði hins vegar heimasíðu sína þar sem uppgötvun Erisar var lýst á slóðina ''/~mbrown/planetlila'' og gleymdi að breyta því í öllum látunum í kringum uppgötvun Hámeu. Í stað þess að reita aðra stjörnufræðinga frekar til reiði gaf hann þá skýringu að síðan væri svo nefnd vegna dóttur hans og féll frá því að leggja til Lila sem nafn.<ref name="Schilling2008" /> Brown hafði einnig vakið máls á því að nafnið ''[[Persefóna]]'' væri viðeigandi þar sem hún var eiginkona [[Plútó (guð)|Plútós]].<ref name="New Planet" /> Nafnið hafði verið notað í [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldskap]] og naut vinsælda á meðal almennings, það var til að mynda hlutskarpast í könnun á vegum ''[[New Scientist]]'' tímaritsins (Xena lenti þar í fjórða sæti þrátt fyrir að vera aðeins gælunafn).<ref name="TechRepublic2006" /><ref name="O'Neill2005-NewScientist" /> Þetta var hins vegar ekki mögulegt eftir að fyrirbærið var flokkað sem dvergreikistjarna vegna þess að þegar var til [[smástirni]] með þessu nafni, [[399 Persefóna]].<ref name="New Planet" /> Þar sem reglur IAU kveða á um að fyrirbæri á stöðugum sporbaugum handan Neptúnusar eigi að bera nöfn sem tengjast [[sköpunarsaga|sköpunarsögum]], hafði hópur Mike Brown jafnframt hugleitt slíka möguleika.<ref name="caltech" /> Eftir að deilurnar um stöðu fyrirbærisins leystust stakk hópurinn upp á nafninu Eris hinn 6. september 2006. Nafnið hlaut svo staðfestingu IAU sem opinbert heiti hinn 13. september sama ár.<ref name="caltech" /><ref name="IAU0605" /> Að mati Brown var viðeigandi að Eris fengi nafn úr grískri eða rómverskri goðafræði eins og hinar reikistjörnunar, í ljósi þess að hún hafði talist reikistjarna til skamms tíma. Langflest þeirra nafna höfðu þegar verið notuð á smástirni en [[Eris (gyðja)|Eris]] var ekki þar á meðal. Brown sagði hana vera uppáhaldsgyðjuna sína og nafnið endurspeglar jafnframt það ósætti sem upp kom á meðal stjörnufræðinga um stöðu Erisar og Plútós við fund hennar.<ref name="WGBH" /> == Sporbaugur == [[Mynd:Eris Orbit-is.svg|left|thumb|Sporbaugur Erisar (blár) borinn saman við Satúrnus, Úranus, Neptúnus og Plútó (hvítur/grár). Rauði punkturinn er sólin og dekkri hlutar sporbauganna eru neðan [[sólbaugur|sólbaugs]]. Teikningin til vinstri horfir beint ofan á sléttu sólbaugsins en á teikningunum hægra meginn er horft þvert á sólbaug frá tveimur sjónarhornum.]] [[Mynd:Eris800yearsb.gif|thumb|Fjarlægðir Erisar og Plútós frá sólu næstu 1000 árin.]] [[Umferðartími]] Erisar er 557 ár og árið 2011 var hún stödd 96,6 [[Stjarnfræðieining|AU]] frá sólinni,<ref name="AstDys" /> sem er nálægt því lengsta sem hún fer (sólfirrð hennar er 97,5 AU). Seinasta sólnánd Erisar átti sér stað á árunum 1698<ref name="Buie2007" /> til 1699<ref name="horizons" /> og seinasta sólfirrð í kringum 1977.<ref name="horizons" /> Næsta sólnánd verður í kringum 2256<ref name="horizons" /> til 2258.<ref name="Johnston2007" /> Nú eru Eris og Dysnómía fjarlægustu hlutirnir í sólkerfinu sem vitað er um, ef frá eru taldar sumar [[halastjarna|halastjörnur]] og nokkur könnunarför sem menn hafa sent út að mörkum sólkerfisins.<ref name="Peat-Heavens-Above-dubious-source" /> Hins vegar eru í kringum 40 þekkt útstirni sem ganga enn lengra frá sólu en Eris þó að þau séu öll nær en Eris nú um stundir.<ref name="MPC" /> Sporbaugur Erisar er mjög [[miðskekkja|miðskakkur]]. Næst sólinni er hún í 37,9 AU fjarlægð sem er dæmigerð sólnánd dreifstirna. Það er fyrir innan sporbaug Plútós en þó það fjarri Neptúnusi (29,8-30,4 AU) að þyngdarsvið hans verkar hverfandi lítið á Eris. Plútó fylgir á hinn bóginn eins og önnur [[plútóstirni]] sporbaugi sem er ekki jafn miðskakkur og ekki jafn hallandi, miðað við sporbauga reikistjarnanna, og getur farið inn fyrir sporbaug Neptúnusar án hættu á árekstri vegna [[brautahermun]]ar. Mögulega er Eris í 17:5 hermun með Neptúnusi en frekari athugana er þörf áður en það fæst staðfest.<ref name="orbitsimulator" /> Sporbaugur Erisar er mjög hallandi miðað við reikistjörnurnar eða um 44° miðað við [[Sólbaugur|sólbaug]]. Eftir um 800 ár mun Eris ganga nær sólinni en Plútó til skamms tíma (sjá línuritið hægra megin). [[Sýndarbirta]] Erisar er 18,7 sem er nóg til þess að hún getur mögulega sést í betri stjörnu[[Sjónauki|sjónaukum]] áhugamanna. 200 mm sjónauki með [[ljósflaga|ljósflögu]] getur greint Erisi við bestu aðstæður. Ástæðan fyrir því að hún fannst ekki fyrr er mikill brautarhalli hennar en athyglin hefur fyrst og fremst beinst að sólbauginum þar sem flest fyrirbæri sólkerfisins liggja. Nú er Eris í [[Hvalurinn|Hvalsmerkinu]]. Hún var í [[Myndhöggvarinn|Myndhöggvaranum]] frá 1876 til 1929 og [[Fönix (stjörnumerki)|Fönix]] frá 1840 til 1874. Árið 2036 mun hún færast yfir í [[Fiskar (stjörnumerki)|Fiska]] og verður þar fram til 2065 þegar hún gengur yfir í [[Hrúturinn|Hrútinn]]<ref name="horizons" /> Eftir það gengur Eris inn á norðurhvolf himinsins þegar hún færist yfir í [[Perseifur (stjörnumerki)|Perseif]] árið 2128. Vegna brautarhallans gengur Eris aðeins inn í fá stjörnumerki hins hefðbunda [[dýrahringurinn|dýrahrings]]. == Stærð, massi og þéttni == {{plain row headers}} {| class="wikitable plain-row-headers" style="float: right; margin-left: 1em;" |+ '''Stærðarmöt''' |- ! scope="col" | Ár !! Geisli (þvermál) !! Heimild |- ! scope="row" | 2005 | 1.199 (2.397) km<!--1198.5--><ref name="hst1" /> | [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble]] |- ! scope="row" | 2007 | 1.300 (2.600) km<ref name="spitzer" /> | [[Spitzer-geimsjónaukinn|Spitzer]] |- ! scope="row" | 2011 | 1.163 (2.326) km<ref name="sicardy" /> | [[Stjörnumyrkvi]] |} Árið 2005 var þvermál Erisar áætlað 2.397 km með skekkjumörkum upp á 100 km, út frá myndum [[Hubble geimsjónaukinn|Hubble geimsjónaukans]].<ref name="hst1" /><ref name="Bertoldi2006" /> Stærðin er metin út frá [[reyndarbirta|reyndarbirtu]] og [[Endurskinshlutfall|endurskinshlutfalli]]. Úr 97 AU fjarlægð myndi hlutur sem er 3000 km í þvermáli hafa sýndarþvermálið 40 [[bogamínúta|bogamillisekúndur]]<ref name="Bertoldi Altenhoff et al. 2006" /> sem er sýnilegt með Hubble en þó alveg á mörkum þess sem sjónaukinn getur greint. Sé þetta rétt er Eris álíka stór og Plútó, sem er 2.330 km í þvermáli. Það bendir líka til þess að endurskinshlutfall Erisar sé 0,96, sem er hærra en hjá nokkru öðru fyrirbæri í sólkerfinu fyrir utan tunglið [[Enceladus|Enkeladus]].<ref name="sicardy" /> Getgátur eru um að hið háa endurskinshlutfall stafi af ís á yfirborðinu sem endurnýist reglulega vegna hitasveiflna sem fylgja ílöngum sporbaugi Erisar.<ref name="Brown-2003-UB313" /> Árið 2007 fóru fram talsverðar athuganir á stærstu útstirnunum handan Neptúnusar með [[Spitzer-geimsjónaukinn|Spitzer-geimsjónaukanum]] og niðurstaða þeirra um þvermál Erisar var að það væri 2.600 km en með skekkjumörkum á bilinu 2.400-3.000 km í þvermáli.<ref name="spitzer" /> Áætlanir Spitzer og Hubble sjónaukanna liggja saman á bilinu 2.400-2.500 km sem þýðir 4-8% meira þvermál en Plútó. Stjörnufræðinga grunar hins vegar núorðið að snúningsmöndull Eris beinist í átt að sólinni um þessar mundir sem myndi þýða að sú hlið sem snýr að sólu sé hlýrri en meðaltalið sem myndi skekkja allar mælingar sem byggja á [[Innrauðir geislar|innrauðum geislum]].<ref name="Beatty2010-NewScientist" /> Í nóvember 2010 var fylgst með Erisi ganga fyrir fastastjörnu, það var fjarlægasti slíki viðburðurinn sem sést hefur hingað til. Bráðabirgðaniðurstöður þeirrar athugunar vekja efasemdir um fyrri stærðarmöt.<ref name="Beatty2010-NewScientist" /> Lokaniðurstöður þessarar athugunar voru þær að þvermál Erisar var áætlað sem 2.326 ±12 km.<ref name="sicardy" /> Varasamt er að bera þessa tölu saman við Plútó til að reyna að ákvarða hvort Eris eða Plútó eru stærri. Það gildir líka um Plútó að þvermál hans er háð óvissu vegna þess að Plútó hefur talsverðan [[lofthjúpur|lofthjúp]] sem gerir erfitt að mæla fast yfirborð hans.<ref name="Young07" /> Það mun þó væntanlega skýrast 2015 með leiðangri [[New Horizons]] sem nú stefnir til Plútó. Massa Erisar er hægt að áætla með meiri vissu en þvermálið. Ef byggt er á því að umferðartími Dysnómíu um Eris sé 15,774 sólarhringar þá er Eris 27% þyngri en Plútó. Ef gengið er út frá þvermálinu sem fékkst með athugunum á stjörnumyrkvum, hefur Eris eðlismassann 2,52 g/cm³ sem er talsvert meira en eðlismassi Plútós og gæti skýrst af því að Eris sé að stærri hluta úr bergi en Plútó.<ref name="sicardy" /> == Yfirborð og lofthjúpur == [[Mynd:2003_UB313_near-infrared_spectrum.png|thumb|Innrautt litróf Erisar borið saman við Plútó sýnir líkindi dvergreikistjarnanna.]] [[Mynd:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|left|Hugmynd listamanns um Eris og Dysnómíu. Eris er stærri og Dysnómía grái hnötturinn aðeins ofar. Dauf sólin sést efst til vinstri.]] Hópurinn sem fann Eris fylgdi uppgötvuninni eftir með [[litrófsgreining]]u sem gerð var með 8 m Gemini North sjónaukanum á [[Hawaii]] hinn 25. janúar 2005. Innrautt ljós frá Eris afhjúpaði metanís á yfirborðinu, sem er ekki ósvipað Plútó sem fram að því hafði verið eina þekkta útstirnið með metani á yfirborðinu og jafnframt er það líkt [[Tríton (tungl)|Tríton]], tungli Neptúnusar.<ref name="gemini.edu.tenth" /> Ómögulegt er með þeim tækjum sem nú eru í boði að sjá yfirborðseinkenni á Eris. Hitastig á yfirborði Erisar er talið sveiflast frá 30 til 56 kelvin (-243&nbsp;°C til -217&nbsp;°C) eftir því hvort hún er í sólnánd eða sólfirrð.<ref name="New Planet" /> Ólíkt Plútó og Tríton sem virðast hafa rauðleitan blæ sýnist Eris frekar grá.<ref name="New Planet" /> Rauður blær Plútós er talinn tilkominn af [[þólín]]útfellingum á yfirborði hans og þar sem þessar útfellingar dekkja yfirborðið, dregur það í sig meira sólarljós og hitnar meira en ella sem stuðlar að uppgufun metans. Eris er á hinn bóginn yfirleitt fjær sólinni og því svo köld að metangas frýs á yfirborðinu jafnvel þótt undirlagið sé dökkt. Metanhrím sem dreifist jafnt yfir allan hnöttinn gæti því hulið mögulegar þólínútfellingar og valdið hinu mjög mikla endurskini Erisar.<ref name="Brown-AJ2005-635" /> Þrátt fyrir að sólfirrð Erisar sé þrisvar sinnum meiri en sólfirrð Plútós, kemur hún líka nógu nálægt til þess að metanhrímið á yfirborði hennar gæti hlýnað nógu mikið til þess að valda [[þurrgufun]] (þ.e. efni breytist beint úr föstu formi í gas án þess að verða fyrst að vökva). Metan er mjög [[rokgirni|rokgjarnt]] efni þannig að af návist þess á Erisi má draga þá ályktun að hún hafi annaðhvort alltaf verið svo utarlega í sólkerfinu að metanið hafi haldist frosið eða þá að hún hafi eigin uppsprettu metans sem endurnýjar það sem er á yfirborðinu í stað þess sem sleppur úr lofthjúpnum út í geiminn. Athuganir á öðru stóru útstirni, Hámeu, eru allar á annan veg og benda til að þar sé vatnsís en ekki metanís.<ref name="Licandro-AA2006-458" /> == Tungl == Árið 2005 var hópur vísindamanna að nota Keck-sjónaukana á Hawaii til þess að gera athuganir á fjórum björtustu útstirnunum ([[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]], [[Makemake(dvergreikistjarna)|Makemake]], [[Hámea (dvergreikistjarna)|Hámeu]] og Erisi) með nýrri lasermiðaðri tækni.<ref name="Brown Van Dam et al. 2006" /> Myndir sem teknar voru 10. september afhjúpuðu [[tungl]] á braut um Erisi. Í samræmi við gælunafnið "Xena" sem þá var notað um Erisi, nefndi hópur Mike Brown tunglið gælunafninu „Gabrielle“, í höfuðið á tryggri aðstoðarkonu Xenu úr sjónvarpsþáttunum um stríðsprinsessuna. Þegar Eris fékk formlegt heiti sitt staðfest hjá IAU var tunglinu jafnframt gefið heitið ''[[Dysnómía (tungl)|Dysnómía]]'' í höfuðið á dóttur grísku gyðjunnar Erisar en [[Dysnómía (gyðja)|Dysnómía]] er jafnframt gyðja lögleysis og upplausnar. Brown segist hafa valið það vegna líkinda við nafn eiginkonu sinnar, Diane. Í nafninu felst líka óbein vísun til gælunafnsins ''Xena,'' en þá persónu lék [[Lucy Lawless]] (þar sem lawless merkir lögleysa).<ref name="Tytell-ST2006" /> <!-- == Neðanmálsgreinar == {{refbegin}} <ol type="a"> <li> {{note label|A|a|none}}{{respell|EER|is}} or {{respell|ERR|is}}.<ref name="dic.ref.com-eris" /> Both are common; the former is the literary pronunciation of the name, but Brown and his students use the latter.<ref name="pluggd.tv-2007" /> </li> <li> {{note label|B|b|none}}Brown is joking on this point. It was in fact [[Pluto (Disney)|the Disney character Pluto]] that was named after the newly discovered "planet", though [[Venetia Phair]], Pluto's christener, had to counter accusations her whole life that she named the planet after a cartoon dog.<ref name="BBC2007-dog-girl" /> </li> <li> {{note label|C|c|none}}For an example of an amateur image of Eris, see [http://www.moonglow.net/ccd/pictures/pc/index.html#tnos Fred Bruenjes' Astronomy] </li> <li> {{note label|D|d|none}}The Resolution of the High Resolution Channel of the [[Advanced Camera for Surveys|ACS]] is 40&nbsp;marcsec (milliarcseconds) and the size of 1 pixel is ~25&nbsp;marcsec i.e. ~1875&nbsp;km at the distance of Eris. </li> <li> {{note label|E|e|none}}The reference to 'direct' measure by HST should not mislead into thinking that this method is as 'direct' and model-independent as measuring say [[Neptune|Neptune’s]] size. Basically, the method consists in finding the statistically best fit to a ''smeared'' image of the size of less than 2 pixels by comparing it with smeared images of the background [[star]]s, using a given computer model of the optics ([[point spread function|PSF]]). A non technical description of the method is given on [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/index.html#size Brown’s page], a detailed description of this approach and its limitations are discussed in a paper on {{dp|Quaoar}}<ref name="Brown-AJ2004-127" /> </li> <li> {{note label|F|f|none}}If the object is in pole-on position, the side facing the Sun (and the observer) gets hotter producing stronger emissions thus resulting in overestimation of the diameter using the thermal method. </li> <li> {{note label|G|g|none}}Images were taken on October 21, 2003, however the object was not detected and identified until 2005. </li> <li> {{note label|H|h|none}} {{As of|2011}}, [[90377 Sedna|Sedna]] is 87.3&nbsp;[[astronomical unit|AU]] from the Sun,<ref name="AstDys-Sedna" /> whereas Eris is 96.6&nbsp;AU from the Sun.<ref name="AstDys" /> Eris is near its aphelion (furthest distance from the Sun), while Sedna is nearing its 2076 perihelion (closest approach to the Sun).<ref name="Horizons2076" /> Sedna will overtake Eris as the farthest presently known spherical [[minor planet]] in 2114.<ref name="Horizons2076" /> </li> <li> {{note label|I|i|none}}It is, however, only the 16th most massive body in the Solar System over all, as [[List_of_Solar_System_objects_by_size|7 moons]] are more massive. </li> <li> {{note label|J|j|none}}According to most recent estimates, Eris is ~1% larger<ref name="sicardy" /> and 25% more massive than Pluto.<ref name="Brown Schaller 2007" /> Given the [[error bar]]s in the different diameter estimates, it is currently unknown whether Eris or Pluto has the larger diameter.<ref name="Brown2010-Plutosize" /> Both Pluto and Eris are estimated to have solid-body diameters of about 2330&nbsp;km.<ref name="Brown2010-Plutosize" /> </li> </ol> {{refend}} --> == Heimildir == {{heimildaskrá | colwidth = 30em | heimildir = <ref name="discovery"> {{H-vefur | höfundur = Staff | dagsetning = 2007-05-01 | url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/NumberedMPs.html | titill = Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets | útgefandi = IAU: Minor Planet Center | dags skoðað = 2007-05-05 }} </ref> <ref name="New Planet"> {{H-vefur | titill = The discovery of 2003 UB313 Eris, the largest known dwarf planet | url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ | nafn = Brown | eiginnafn = Mike | ár = 2006 | dags skoðað = 2007-05-03 }} </ref> <ref name="jpldata"> {{H-vefur | dagsetning = 2009-11-20 last obs | titill = JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313) | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Eris | dags skoðað = 2012-08-08 }} [http://www.webcitation.org/69l3y4NoX Archived] from the original on 2012-08-08 </ref> <ref name="MPC"> {{H-vefur | titill = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects | útgefandi = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html | dags skoðað = 2008-09-10 }} </ref> <ref name="Buie2007"> {{H-vefur | nafn = Buie | eiginnafn = Marc | höfundur tengill = Marc W. Buie | dagsetning = 2007-11-06 | titill = Orbit Fit and Astrometric record for 136199 | útgefandi = [[Deep Ecliptic Survey]] | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136199.html | dags skoðað = 2007-12-08 }} </ref> <ref name="sicardy"> {{H-tímarit | titill = Size, density, albedo and atmosphere limit of dwarf planet Eris from a stellar occultation | tímarit = European Planetary Science Congress Abstracts | árgangur = 6 | ár = 2011 | url = http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC-DPS2011/EPSC-DPS2011-137-8.pdf | dags skoðað = 2011-09-14 | bibcode = 2011epsc.conf..137S | nafn1 = Sicardy | eiginnafn1 = B. | nafn2 = Ortiz | eiginnafn2 = J. L. | nafn3 = Assafin | eiginnafn3 = M. | nafn4 = Jehin | eiginnafn4 = E. | nafn5 = Maury | eiginnafn5 = A. | nafn6 = Lellouch | eiginnafn6 = E. | nafn7 = Gil-Hutton | eiginnafn7 = R. | nafn8 = Braga-Ribas | eiginnafn8 = F. | nafn9 = Colas | eiginnafn9 = F. | síður = 137 }} </ref> <ref name="Beatty2010-NewScientist"> {{H-vefur | nafn = Beatty | eiginnafn = Kelly | titill = Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto | útgefandi = Sky and Telescope | miðill = NewScientist.com | dagsetning = November 2010 | url = http://www.newscientist.com/article/dn19697-former-tenth-planet-may-be-smaller-than-pluto.html | dags skoðað = 2011-10-17 }} </ref> <ref name="Brown Schaller 2007"> {{H-tímarit | nafn = Brown | eiginnafn = Michael E. | nafn2 = Schaller | eiginnafn2 = Emily L. | dagsetning = 15. júlí 2007. | titill = The Mass of Dwarf Planet Eris | tímarit = Science | árgangur = 316 | tölublað = 5831 | síður = 1585 }} </ref> <ref name="Beatty2010-SkyTelescope"> {{H-vefur | nafn = Beatty | eiginnafn = Kelly | dagsetning = 2010-11-07 | titill = Eris Gets Dwarfed (Is Pluto Bigger?) | útgefandi = Sky & Telescope (News Blog) | url = http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/newsblog/106861063.html | dags skoðað = 2011-10-17 }} </ref> <ref name="AstDys"> {{H-vefur | titill = AstDys (136199) Eris Ephemerides | útgefandi = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Eris | dags skoðað = 2009-03-16 }} </ref> <ref name="Bertoldi Altenhoff et al. 2006"> {{H-tímarit | nafn = Bertoldi | eiginnafn = F. | nafn2 = Altenhoff | eiginnafn2 = W. | nafn3 = Weiss | eiginnafn3 = A. | nafn4 = Menten | eiginnafn4 = K. | nafn5 = Thum | eiginnafn5 = C. | dagsetning = 2. febrúar 2006. | titill = "The trans-Neptunian object UB313 is larger than Pluto | tímarit = Nature | árgangur = 439 | tölublað = 7076 | síður = 563-564 }} </ref> <ref name="070614_eris_mass"> {{H-vefur | titill = Dwarf Planet Outweighs Pluto | url = http://www.space.com/scienceastronomy/070614_eris_mass.html | miðill = space.com | ár = 2007 | dags skoðað = 2007-06-14 }} </ref> <ref name="mbrown-planetlila"> {{H-vefur | nafn = Brown | eiginnafn = Mike | ár = 2006 | titill = The discovery of 2003 UB313 Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet | url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ | útgefandi = Caltech | dags skoðað = 2010-01-05 }} </ref> <ref name="IAUPressRelease2006"> {{H-vefur | útgefandi = [[IAU]] | dagsetning = 2006-08-16 | titill = The IAU draft definition of "planet" and "plutons" | url = http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0601/iau0601_release.html | dags skoðað = 2006-08-16 }} </ref> <ref name="Brown2010-occult"> {{H-vefur | nafn = Brown | eiginnafn = Mike | ár = 2010 | titill = The shadowy hand of Eris | útgefandi = Mike Brown's Planets | url = http://www.mikebrownsplanets.com/2010/11/shadowy-hand-of-eris.html | dags skoðað = 2010-11-07 }} </ref> <ref name="Brown2010-Plutosize"> {{H-vefur | nafn = Brown | eiginnafn = Mike | dagsetning = 2010-11-22 | titill = How big is Pluto, anyway? | útgefandi = Mike Brown's Planets | url = http://www.mikebrownsplanets.com/2010/11/how-big-is-pluto-anyway.html | dags skoðað = 2010-11-23}} [http://tech.groups.yahoo.com/group/mpml/message/24568 (Franck Marchis on 2010-11-08)] </ref> <ref name="MaughJohnson"> {{H-vefur | titill = His Stellar Discovery Is Eclipsed | höfundur = Thomas H. Maugh II and John Johnson Jr. | miðill = Los Angeles Times | url = http://articles.latimes.com/2005/oct/16/local/me-planet16 | dags skoðað = 2008-07-14 | dagsetning = 2005-10-16 }} </ref> <ref name="GallardoBrunini"> {{H-tímarit | titill = On the origin of the High-Perihelion Scattered Disk: the role of the Kozai mechanism and mean motion resonances | höfundur = Gomes R. S., Gallardo T., Fernández J. A., Brunini A. | tímarit = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | ár = 2005 | árgangur = 91 | tölublað = 1–2 | síður = 109–129 | doi = 10.1007/s10569-004-4623-y | bibcode = 2005CeMDA..91..109G }} </ref> <ref name="JPL-2005-126"> {{H-vefur | titill = NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet | url = http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2005-126 | miðill = Jet Propulsion Laboratory | ár = 2005 | dags skoðað = 2007-05-03 }} </ref> <ref name="IAU 2006 5&6"> {{H-vefur | url = http://www.iau.org/Resolutions_5-6.398.0.html | titill = IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6 | dagsetning = 2006-08-24 | útgefandi = IAU }} </ref> <ref name="Britt2006"> {{H-vefur | titill = Pluto Demoted: No Longer a Planet in Highly Controversial Definition | höfundur = Robert Roy Britt | url = http://space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html | miðill = space.com | ár = 2006 | dags skoðað = 2007-05-03 }} </ref> <ref name="IAUC 8747"> {{H-tímarit | nafn = Green | eiginnafn = Daniel W. E. | titill = (134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) | dagsetning = September 13, 2006 | tímarit = [[IAU Circular]] | árgangur = 8747 | url = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html | dags skoðað = 2012-01-12 | ref = {{sfnRef|IAUC 8747}} }} </ref> <ref name="USGS-UB-313"> {{H-vefur | nafn = Blue | eiginnafn = Jennifer | titill = 2003 UB 313 named Eris | dagsetning = 2006-09-14 | miðill = USGS Astrogeology Research Program | url = http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/211-2003-UB313-named-Eris.html | dags skoðað = 2007-01-03 }} </ref> <ref name="IAU-2003-UB313"> {{H-vefur | titill = International Astronomical Association homepage | url = http://www.iau.org/IAU/FAQ/2003_UB313.html/ | dags skoðað = 2007-01-05 | vefsafn = http://web.archive.org/web/20070930155414/http://www.iau.org/IAU/FAQ/2003_UB313.html/ | dags vefsafn = September 30, 2007 }} </ref> <ref name="WGBH"> {{H-vefur | nafn = Brown | eiginnafn = Mike | ár = 2007 | titill = Lowell Lectures in Astronomy | miðill = WGBH | url = http://forum.wgbh.org/content/forum/3710-2007_04_11.mp3 | dags skoðað = 2008-07-13 }} </ref> <ref name="Pluto's Twin"> {{H-vefur | titill = Faraway Eris is Pluto's Twin | miðill = ESO Science Release | dagsetning = 26 October 2011 | url = http://www.eso.org/public/news/eso1142/ | dags skoðað = 28 October 2011 }} </ref> <ref name="Schilling2008"> {{H-bók | nafn = Schilling | eiginnafn = Govert | ár = 2008 | titill = The Hunt For Planet X | útgefandi = Springer | síður = 214 | isbn = 978-0-387-77804-4 }} </ref> <ref name="TechRepublic2006"> {{H-vefur | titill = Planet X Marks the Spot | miðill = TechRepublic | ár = 2006 | url = http://www.sunflower-astronomy.com/KCKCC_Docs/NewsArticles/Geek_Trivia_Planet_X_marks_the_spot.pdf | format = PDF | dags skoðað = 2008-07-13 }} </ref> <ref name="O'Neill2005-NewScientist"> {{H-vefur | nafn = O'Neill | eiginnafn = Sean | ár = 2005 | titill = Your top 10 names for the tenth planet | miðill = NewScientist | url = http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7811 | dags skoðað = 2008-06-28 }} </ref> <ref name="caltech"> {{H-vefur | titill = The Discovery of Eris, the Largest Known Dwarf Planet | útgefandi = California Institute of Technology, Department of Geological Sciences | url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ | dags skoðað = 2007-01-05 }} </ref> <ref name="IAU0605"> {{H-vefur | titill = IAU0605: IAU Names Dwarf Planet Eris | útgefandi = | dagsetning = 2006-09-14 | miðill = International Astronomical Union News | url = http://www.iau.org/iau0605_Eris.409.0.html | dags skoðað = 2007-01-05 }} </ref> <ref name="horizons"> {{H-vefur | nafn = Yeomans | eiginnafn = Donald K. | titill = Horizons Online Ephemeris System | útgefandi = California Institute of Technology, Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=Eris | dags skoðað = 2007-01-05 }} </ref> <ref name="Johnston2007"> {{H-vefur | nafn = Johnston | eiginnafn = Wm. Robert | dagsetning = 2007-08-21 | titill = (136199) Eris and Dysnomia | útgefandi = Johnston's Archive | url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136199.html | dags skoðað = 2007-07-27 }} </ref> <ref name="Peat-Heavens-Above-dubious-source"> {{H-vefur | nafn = Peat | eiginnafn = Chris | titill = Spacecraft escaping the Solar System | útgefandi = Heavens-Above | url = http://www.heavens-above.com/solar-escape.asp | dags skoðað = 2008-01-25 }} </ref> <ref name="orbitsimulator"> [http://www.orbitsimulator.com/gravity/articles/newtno.html Líkan af sporbaugi Erisar sem spáir 17:5&nbsp;hermu] </ref> <ref name="hst1"> {{H-vefur | titill = Hubble Finds 'Tenth Planet' Slightly Larger Than Pluto | dagsetning = 2006-04-11 | útgefandi = NASA | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/hst_xena_20060410.html | dags skoðað = 2008-08-29 }} </ref> <ref name="spitzer"> {{H-vefur | höfundur = John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, John Spencer, David Trilling, Dale Cruikshank, Jean-Luc Margot | ár = 2007 | titill = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538 }} </ref> <ref name="Bertoldi2006"> {{H-vefur | titill = Comment on the recent Hubble Space Telescope size measurement of 2003 UB313 by Brown et al. | url = http://www.astro.uni-bonn.de/~bertoldi/ub313/ | miðill = Max Planck Institute | ár = 2006 | dags skoðað = 2007-05-03 }} </ref> <ref name="Brown-2003-UB313"> {{H-tímarit | titill = Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the [[Hubble Space Telescope]] | höfundur = [[Michael E. Brown|M. E. Brown]], E.L. Schaller, H.G. Roe, [[David L. Rabinowitz|D. L. Rabinowitz]], [[Chadwick A. Trujillo|C. A. Trujillo]] | tímarit = The Astronomical Journal | ár = 2006 | árgangur =643 | tölublað = 2 | síður = L61–L63 | doi = 10.1086/504843 | url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf | format = PDF | bibcode = 2006ApJ...643L..61B | arxiv = astro-ph/0604245 }} </ref> <ref name="Young07"> {{H-tímarit | nafn1 = Young | eiginnafn1 = Eliot F. | nafn2 = Young | eiginnafn2 = L. A. | nafn3 = Buie | eiginnafn3 = M. | ár = 2007 | titill = Pluto's Radius | tímarit = Bulletin of the American Astronomical Society | árgangur = 39 | síður = 541 | bibcode = 2007DPS....39.6205Y }} </ref> <ref name="gemini.edu.tenth"> {{H-vefur | titill = Gemini Observatory Shows That "10th Planet" Has a Pluto-Like Surface | url = http://www.gemini.edu/index.php?option=content&task=view&id=142 | miðill = Gemini Observatory | ár = 2005 | dags skoðað = 2007-05-03 }} </ref> <ref name="Brown-AJ2005-635"> {{H-tímarit | titill = Discovery of a Planetary-sized Object in the Scattered Kuiper Belt | höfundur = [[Michael E. Brown|M. E. Brown]], [[Chadwick A. Trujillo|C. A. Trujillo]], [[David L. Rabinowitz|D. L. Rabinowitz]] | tímarit = The Astrophysical Journal | ár = 2005 | árgangur = 635 | tölublað = 1 | síður = L97–L100 | doi = 10.1086/499336 | arxiv = astro-ph/0508633 | bibcode = 2005ApJ...635L..97B }} </ref> <ref name="Licandro-AA2006-458"> {{H-tímarit | titill = Visible spectroscopy of 2003 UB₃₁₃: evidence for N₂ ice on the surface of the largest TNO | höfundur = J. Licandro, W. M. Grundy, N. Pinilla-Alonso, P. Leisy | tímarit = Astronomy and Astrophysics | ár = 2006 | árgangur = 458 | tölublað = 1 | síður = L5–L8 | doi = 10.1051/0004-6361:20066028 | url = http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2006/40/aa6028-06.pdf | bibcode = 2006A&A...458L...5L | arxiv = astro-ph/0608044 }} </ref> <ref name="Brown Van Dam et al. 2006"> {{H-tímarit | nafn = Brown | eiginnafn = M. E. | nafn2 = Van Dam | eiginnafn2 = M. A. | nafn3 = Bouchez | eiginnafn3 = A. H. | nafn4 = Le Mignant | eiginnafn4 = D. | nafn5 = Campbell | eiginnafn5 = R. D. | nafn6 = Chin | eiginnafn6 = J. C. Y. | nafn7 = Conrad | eiginnafn7 = A. | nafn8 = Hartman | eiginnafn8 = S. K. | dagsetning = 2006 | titill = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects | tímarit = The Astrophysical Journal | árgangur = 639 | tölublað = 1 | síður = L43-L46 | url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/gab.pdf }} </ref> <ref name="Tytell-ST2006"> {{H-vefur | nafn = Tytell | eiginnafn = David | ár = 2006 | titill = All Hail Eris and Dysnomia | miðill = Sky and Telescope | url = http://www.skyandtelescope.com/news/home/3916126.html | dags skoðað = 2010-01-05 }} </ref> }} == Tenglar == {{CommonsCat|Eris}} * [http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/528 „Eris er tvíburi Plútós“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083409/http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/528 |date=2016-03-05 }}, ''Stjörnfræðivefurinn''. * [http://www.almanak.hi.is/tiunda.html „Tíunda reikistjarnan?“], ''Almanak Háskóla Íslands''. * [http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=Eris&commit=Show MPC skráning (136199) Eris] (enska) * [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ Vefsíða Michael Brown um Eris] (enska) * [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/moon/ Vefsíða Michael Brown um Dysnómíu] (enska) * [http://www.pluggd.tv/audio/channels/kcet_podcast__hammer_conversations/episodes/2h10l Viðtal KCET við Mike Brown um Eris og Hámeu frá 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626220548/http://www.pluggd.tv/audio/channels/kcet_podcast__hammer_conversations/episodes/2h10l |date=2008-06-26 }} (enska) * [http://neo.jpl.nasa.gov/orbits/2003ub313.html Java þrívíddarynd af sporbaugnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050731232015/http://neo.jpl.nasa.gov/orbits/2003ub313.html |date=2005-07-31 }} (enska) * [http://www.iau.org/TRANS-NEPTUNIAN_OBJECT_2003_UB.324.0.html Yfirlýsing IAU um stöðu Erisar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426030013/http://www.iau.org/TRANS-NEPTUNIAN_OBJECT_2003_UB.324.0.html |date=2006-04-26 }} (enska) * [http://www.orbitsimulator.com/gravity/articles/newtno.html Líkan af sporbaugi Erisar] (enska) * [http://www2.keck.hawaii.edu/optics/staff/mvandam/gabrielle Síða Keck stjörnuathugunarstöðvarinnar um fund Dysnómíu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114202745/http://www2.keck.hawaii.edu/optics/staff/mvandam/gabrielle |date=2006-01-14 }} (enska) {{Sólkerfið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Dvergreikistjörnur]] [[Flokkur:Sólkerfið]] to1v69mxewbksmjnh38pqjehpsf0e11 0 97223 1972222 1496656 2026-07-16T09:57:57Z Akigka 183 tek út þjóðsögu og fleira vafasamt 1972222 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Space_Invader_Cabinet.jpg|thumb|right|Space Invaders-kassi]] '''Space Invaders''' er [[tölvuleikur]] eftir [[Tomohiro Nishikado]] sem japanska leikjafyrirtækið [[Taito]] setti á markað fyrir [[spilakassi|spilakassa]] árið [[1978]]. Leikurinn er [[skotleikur]] þar sem leikmaður stjórnar byssu neðst á skjánum sem hann getur flutt til hægri og vinstri. Ofar á skjánum eru raðir af geimverum sem færast taktfast til hægri og vinstri og niður um eina línu þegar þær ná út að skjábrún. Geimverurnar sleppa sprengjum sem geta hitt byssu leikmannsins. Framan við byssuna eru fjögur virki sem smám saman eyðast upp þegar þau verða fyrir sprengjum geimveranna. Við og við svífur geimskip yfir skjáinn ofan við geimverurnar sem gefur aukastig. Leikurinn varð strax gríðarlega vinsæll og átti þátt í því að tölvuleikir urðu milljónaiðnaður í stað jaðarfyrirbæris. Sérstakir spilasalir voru settir upp í [[Japan]] þar sem Space Invaders var eini leikurinn.<ref name="GI-177">{{Cite magazine| date=January 2008| title=Classic GI: Space Invaders| magazine=[[Game Informer]]| editor-first = Andy| editor-last = McNamara| publisher=GameStop, Inc.| location = Minneapolis, Minnesota, United States| issue=177| pages=108–109| issn = 1067-6392| url = https://archive.org/details/game-informer-issue-177-january-2008/page/108/mode/2up| via = Internet Archive}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{tölvuleikjagátt}} {{stubbur|tölvuleikur}} [[Flokkur:Skotleikir]] [[Flokkur:Geimleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikir frá 1978]] [[Flokkur:Japanskir tölvuleikir]] 8plj0yx92mwxzj7h3e6ki01e9desvv9 0 101519 1972183 1957159 2026-07-15T20:25:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972183 wikitext text/x-wiki '''Fiseind'''<ref>{{orðabanki|457726|is=fiseind|ordasafn=Stjörnufræði}}</ref><ref>{{orðabanki|321275|is=fiseind|ordasafn=Eðlisfræði}}</ref><ref name="visindav">{{vísindavefurinn|52561|Hvað getið þið sagt mér um fiseindir?}}</ref> er [[öreind]]<ref name="visindav"/> sem ferðast nálægt [[Ljóshraði|ljóshraða]] og [[Víxlverkun|víxlverkar]] mjög lítið við annað efni.<ref name="visindav"/> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Fiseind mýeindar]] * [[Fiseind rafeindar]] * [[Hulduefni]] * [[Sólfiseindaeining]] == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fiseindir Fiseindir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260516165835/https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fiseindir/ |date=2026-05-16 }} á Stjörnufræðivefnum [[Flokkur:Fiseindir]] onroskmszm2etiug15knakfqwa8qt5j 0 101529 1972210 1953399 2026-07-16T06:22:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972210 wikitext text/x-wiki [[File:HD 85512 b (Artists's impression).jpg|thumb|right|302px|HD 85512 b]] '''HD 85512 b''' er risajörð, 3,6 sinnum massameiri en jörðin.<ref>Sævar Helgi Bragason (2011). HARPS finnur 50 fjarreikistjörnur. Stjörnufræðivefurinn https://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/502 sótt (21.03.2012)</ref><ref name=arxiv1>{{cite journal |title=The HARPS search for Earth-like planets in the habitable zone: I – Very low-mass planets around HD20794, HD85512 and HD192310 |first=F. |last=Pepe |last2=''et al.'' |work=|year=2011 |arxiv=1108.3447 }}</ref><ref name=arxiv>{{cite journal |title=A Habitable Planet around HD 85512? |first=L. |last=Kaltenegger |first2=S. |last2=Udry |first3=F. |last3=Pepe |work=|year=2011 |arxiv=1108.3561 }}</ref>. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commons}} * [http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ Stjörnufræðivefurinn: Fjarreikistjörnur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004010354/http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ |date=2011-10-04 }} * [https://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/502 Stjörnufræðivefurinn: HARPS finnur 50 fjarreikistjörnur] * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/risajord/ Stjörnufræðivefurinn: Risajörð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260425172752/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/risajord/ |date=2026-04-25 }} * [https://www.cfa.harvard.edu/~lkaltenegger/Home_files/KalteneggerHD85512.pdf Plánetunni um HD 85512] {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Vogin]] [[Flokkur:Stjarnfræðileg fyrirbæri]] [[Flokkur:Plánetunni]] lr9x91x43oee752kznhjsh334pu9ytk 0 104129 1972189 1956443 2026-07-15T20:51:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 5 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972189 wikitext text/x-wiki '''Fjarreikistjarna''' er [[reikistjarna]] utan [[sólkerfið|sólkerfisins]]. == Tenglar == * [http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ Stjörnufræðivefurinn: Fjarreikistjörnur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004010354/http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ |date=2011-10-04 }} * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/heitir-gasrisar/ Stjörnufræðivefurinn: Heitir gasrisar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260213225114/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/heitir-gasrisar/ |date=2026-02-13 }} * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/risajord/ Stjörnufræðivefurinn: Risajörð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260425172752/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/risajord/ |date=2026-04-25 }} * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ Stjörnufræðivefurinn: Kepler-22b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420213512/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ |date=2026-04-20 }} * [https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/keplerssjonaukinn/ Stjörnufræðivefurinn: Keplerssjónaukinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260307151617/https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/keplerssjonaukinn/ |date=2026-03-07 }} [[Flokkur:Reikistjörnur]] [[Flokkur:Stjörnufræði]] mn2l60r9a8mw97qga2o9l1eav0rqe6o 0 113570 1972174 1848864 2026-07-15T18:30:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972174 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #a0ffa0 | nafn = Evrópa | mynd = Europa-moon.jpg | alt = Ístunglið Evrópa | myndatexti = Evrópa í nálægt því réttum litum. Gígurinn neðarlega til hægri heitir Pwyll og dekkri svæði þýða að þar hefur ísyfirborðið meira steinefnainnihald en þau ljósari. Myndin var tekin 7. september 1996 af Galíleó-geimfarinu. | kyn = kvk | uppgötvað af = [[Galíleó Galílei]] &<br />[[Simon Marius]] | uppgötvunarstaður = | uppgötvun_dagsetning = [[8. janúar]] [[1610]] | uppgötvunaraðferð = | nefnt_eftir = [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]] | önnur_nöfn = Júpíter II | viðmiðunartími = 8. janúar 2004 | forskeyti_nándogfirrð = Júpíter | nánd = 664.862 km | firrð = 676.938 km | meðalgeisli sporbaugs = 680.900 km | miðskekkja = 0,009 | umferðartími = 3,551182 [[Dagur|d]] | meðalhraði = 13,74 km/s | brautarhalli = 0,47° (miðað við miðbaug Júpíters) | er_tungl = [[Júpíter]]s | meðalgeisli = 1560,8 km<br />(0,245 [[Jörðin|jörð]]) | flatarmál_yfirborðs = 3,09 × 10⁷ km²<br />(0,061 jörð) | rúmmál = 1,593×10¹⁰ km³<br />(0,015 jörð) | massi = 4,7998×10²² kg<br />(0,008 jörð) | þéttleiki = 3,01 g/cm³ | þyngdarafl = 1,314 m/s² (0,134 g) | lausnarhraði = 2,025 km/s | snúningstími = [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn]] | möndulhalli = 0,1° | endurskinshlutfall = 0,67 ± 0,03 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = ~50 | meðal1 = 102 | hæsti1 = 125 | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = | meðal2 = | hæsti2 = | loftþrýstingur = 0,1 [[Paskal|µPa]] }} '''Evrópa''' eða '''Júpíter II''', er [[Tungl Júpíters|sjötta]] innsta [[fylgitungl]] [[Júpíter]]s og hið minnsta af [[Galíleótunglin|Galíleótunglunum]] fjórum. Þó er það eitt af stærri tunglum [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. [[Galíleó Galílei]] fann Evrópu fyrstur manna árið [[1610]] svo að vitað sé en mögulega fann [[Simon Marius]] tunglið einnig um svipað leyti. Miklar athuganir á tunglinu hafa farið fram síðan þá í gegnum [[Sjónauki|sjónauka]] á [[jörðin]]ni en frá og með [[1971-1980|áttunda áratug 20. aldar]] hafa jafnframt farið fram athuganir með ómönnuðum [[Geimfar|geimförum]]. Evrópa er aðeins minni að þvermáli en [[Tunglið|tungl]] jarðarinnar (máninn) og er að uppistöðu til úr [[silíkat]]<nowiki/>bergi, sennilega með [[járn]]kjarna. Hún hefur þunnan [[lofthjúpur|lofthjúp]] sem er aðallega úr súrefni. Yfirborð Evrópu er úr [[vatn]]sís og eitt það sléttasta sem þekkist í sólkerfinu. Yfirborðið er þó þakið sprungum og rákum en tiltölulega lítið er um gíga eftir árekstra [[loftsteinn|loftsteina]], sem gefur til kynna að yfirborð tunglsins sé ungt. Vegna þess hve ungt og slétt yfirborðið virðist vera er uppi [[tilgáta]] um það að haf úr vatni liggi undir ísnum og að þar séu mögulega aðstæður sem séu hagstæðar lífi.<ref name="Tritt2002">{{H-vefur |url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html |titill = Possibility of Life on Europa |nafn = Tritt |eiginnafn = Charles S. |dags skoðað =2007-08-10 |útgefandi =Milwaukee School of Engineering |year=2002 }}</ref> Þessi tilgáta gerir ráð fyrir því að [[Þyngdarafl|þyngdarkraftarnir]] frá Júpíter og hinum fylgitunglum hans verki á Evrópu þannig að berg hennar togni og teygist þannig að varmi myndist sem gæti dugað til þess að viðhalda fljótandi höfum.<ref name="geology">{{H-vefur |url=http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |titill = Tidal Heating |dags skoðað =2007-10-20 |miðill = geology.asu.edu |vefsafn = http://web.archive.org/web/20060329000051/http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |dags vefsafn = 2006-03-29}}</ref> Megnið af þeim upplýsingum sem til eru um Evrópu fengust frá [[Galíleó (geimfar)|''Galíleó'' geimfarinu]] sem skotið á var loft [[1989]]. Önnur geimför hafa aðeins flogið framhjá Evrópu en áhugaverðir eiginleikar hennar hafa orðið til þess að metnaðarfullar tillögur um frekari könnun hennar hafa verið lagðar fram. Næsta geimfar sem til stendur að senda til Evrópu er [[Júpíter ístunglakönnuðurinn]] á vegum [[Geimferðastofnun Evrópu|Geimferðastofnunar Evrópu]] sem áætlað er að skjóta á loft árið 2022.<ref name='selection'>{{H-vefur|eiginnafn = Jonathan Amos|url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17917102 |titill = Esa selects 1bn-euro Juice probe to Jupiter |dags skoðað = 2012-05-02|dagsetning = 2. maí 2012|miðill = [[BBC News Online]]}}</ref> == Uppgötvun og nafngift == [[Galíleó Galílei]] uppgötvaði Evrópu [[8. janúar]] [[1610]] og [[Simon Marius]] mögulega um svipað leyti, án þess þó að þeir hafi vitað hvor af öðrum. Tunglið var nefnt eftir [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]], [[Föníka|föníkskri]] hefðarkonu úr [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]], sem var ástkona [[Seifur|Seifs]] og sem hann gerði að drottningu [[Krít]]ar. Jafnframt uppgötvaði Galíleó Galílei hin þrjú [[Galíleótunglin]], [[Íó]], [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Kallistó]], í janúar 1610. Hann sá Íó fyrst [[7. janúar]] í 20-faldri stækkun í frumstæðum [[linsusjónauki|linsusjónauka]] sínum í [[Háskólinn í Padúa|háskólanum í Padúa]]. Við þá athugun voru Íó og Evrópa hins vegar svo nálægt hvorri annarri að Galíleó gat ekki greint þær í sundur. Daginn eftir sá hann Evrópu og Íó í fyrsta skiptið sem aðskilin tungl og því hefur [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga]].<ref name="IAUMoonDiscoveries">{{H-vefur|nafn=Blue|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html|titill=Planet and Satellite Names and Discoverers|útgefandi=USGS|dags skoðað=2010-01-13|eiginnafn=Jennifer|date=9. nóvember, 2009}}</ref>skráð 8. janúar sem uppgötvunardag Evrópu. Líkt og hin Galílelótunglin er Evrópa nefnd eftir ástkonum Seifs, grískri hliðstæðu [[Rómversk goðafræði|rómverska guðsins]] [[Júpíter (guð)|Júpíters]]. Simon Marius átti hugmyndina að nafngift tunglanna en hann er talinn hafa uppgötvað þau á eigin spýtur um svipað leyti og Galíleó. Galíleó hélt því þó fram að Marius hefði stolið athugunum sínum. Marius sagði hugmyndina að nafngiftinni komna frá [[Jóhannes Kepler|Jóhannesi Kepler]].<ref name="SEDS">{{H-vefur |url=http://seds.lpl.arizona.edu/messier/xtra/Bios/marius.html |titill = Simon Marius |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[University of Arizona]] |miðill = Students for the Exploration and Development of Space }}</ref><ref name="Marius1614">[[Simon Marius|Marius, S.]]; (1614) ''[[Mundus Iovialis]] anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici'' [http://galileo.rice.edu/sci/marius.html], where he [http://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html attributes the suggestion] to [[Johannes Kepler]]</ref> Nöfn Galíleótunglanna voru þó aldrei almennt notuð fyrr en um miðja 20. öld.<ref name="marazzini">{{H-tímarit |nafn = Marazzini |eiginnafn = Claudio |year=2005 |titill = I nomi dei satelliti di Giove: da Galileo a Simon Marius (The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius) |tímarit=Lettere Italiane |árgangur=57 |tölublað=3 |pages=391–407 }}</ref> Lengst af vísuðu stjörnufræðingar til tunglsins sem '''Júpíter II''' eða sem „annars tungls Júpíters“. Árið [[1892]] uppgötvaðist [[Amalþea (tungl)|Amalþea]] sem er á sporbaug nær Júpíter en Galíleótunglin sem gerði Evrópu að þriðja innsta tunglinu. [[Voyager geimförin]] uppgötvuðu þrjú tungl til viðbótar sem lágu innar árið [[1979]] þannig að nú telst Evrópa sjötta innsta tunglið en þrátt fyrir það er nafngiftin '''Júpíter II''' stundum notuð.<ref name="marazzini" /> == Sporbaugur og snúningur == [[Mynd:Galilean moon Laplace resonance animation.gif|thumb|upright=1.5|left|Hreyfimynd sem sýnir [[Brautarherma|brautarhermun]] Íó, Evrópu og Ganýmedes.]] Evrópa fer einn hring í kringum Júpíter á þremur og hálfum degi, á [[sporbaugur|sporbaug]] með 670.000 km [[Geisli (rúmfræði)|geisla]]. [[Brautarskekkja]] sporbaugsins er aðeins 0,009 sem merkir að hann er nánast fullkomnlega hringlaga og [[brautarhalli]]nn, miðað við [[Miðbaugur|miðbaug]] Júpíters, er lítill eða aðeins 0,4701°.<ref name=datasheet>{{H-vefur | url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/#overview |titill = Europa, a Continuing Story of Discovery|dags skoðað =2007-08-09 |miðill = Project Galileo|útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory}}</ref> Evrópa er, líkt og hin Galíleótunglin, með [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn möndulsnúning]] sem þýðir að tunglið snýr ávallt sömu hliðinni að Júpíter. Vegna þess er til staður á Evrópu sem Júpíter virðist alltaf vera beint fyrir ofan. [[Núllbaugur]] Evrópu er skilgreindur út frá þessum punkti.<ref>{{H-vefur|titill = Planetographic Coordinates|útgefandi =Wolfram Research|url=http://documents.wolfram.com/applications/astronomer/AdditionalInformation/PlanetographicCoordinates.html|year=2010|dags skoðað =2010=03-29}}</ref> Rannsóknir benda þó til að möndulsnúningur Evrópu sé mögulega ekki fullkomlega bundinn heldur snúist hún hraðar um möndul sinn en hún snýst um sporbaug sinn, eða hafi í það minnsta gert það áður fyrr. Það bendir til þess að dreifing massa Evrópu sé ekki [[Samhverfa|samhverf]] og að haf í fljótandi formi skilji að ísskorpuna og bergmöttulinn.<ref>{{H-tímarit |nafn = Geissler |eiginnafn = P. E. |coauthors=Greenberg, R.; Hoppa, G.; Helfenstein, P.; McEwen, A.; Pappalardo, R.; Tufts, R.; Ockert-Bell, M.; Sullivan, R.; Greeley, R.; Belton, M. J. S.; Denk, T.; Clark, B. E.; Burns, J.; Veverka, J. |year=1998 |mánuður=January |titill = Evidence for non-synchronous rotation of Europa |tímarit=[[Nature (magazine)|Nature]] |árgangur=391 |pages=368–70 |bibcode=1998Natur.391..368G |doi= 10.1038/34869 |pmid= 9450751 |tölublað= 6665}}</ref> Þyngdarkraftar hinna Galíleótunglanna valda lítilsháttar brautarskekkju á sporbaug Evrópu, sem gerir að verkum að sá punktur á yfirborði hennar sem er beint undir Júpíter sveiflast í kringum [[miðgildi]]spunkt. Þegar Evrópa er nálægust Júpíter á sporbaug sínum togar þyngdarafl reikistjörnunnar í tunglið þannig að það tekur á sig ílangara form. Þegar Evrópa færist fjær Júpíter tekur hún á sig hnöttóttari lögun á ný. Brautarskekkjan viðhelst vegna [[Brautarherma|brautarhermunar]] Evrópu með Íó. <ref name=Showman1997>{{H-tímarit|doi=10.1006/icar.1996.5669|nafn = Showman|eiginnafn = Adam P.|coauthors=Malhotra, Renu|titill = Tidal Evolution into the Laplace Resonance and the Resurfacing of Ganymede|tímarit=Icarus|árgangur=127|year=1997|tölublað=1|pages=93&ndash;111| url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1997.pdf|bibcode=1997Icar..127...93S}}</ref> Þyngdarkraftar eins og þeir sem valda [[Sjávarföll|sjávarföllum]] á jörðinni toga stöðugt í Evrópu og teygja á henni . Það veldur því að innanvert tunglið hitnar, sem gæti viðhaldið fljótandi höfum og orsakað [[eldvirkni]] undir yfirborði þess.<ref name=geology/><ref name=Showman1997/> Orkan sem veldur þessari hitnun er uppruninn í snúningi Júpíters um sjálfan sig, Íó dregur hana til sín með flóðkröftum sem verka á lofthjúp Júpíters og skilar henni yfir á Evrópu og Ganýmedes með brautarhermun.<ref name=Showman1997/><ref>{{H-tímarit|titill = Tidal heating of Io and orbital evolution of the Jovian satellites|höfundur=A. Gailitis|ár=1982|bibcode=1982MNRAS.201..415G|dags skoðað =2008-01-02}}</ref> == Einkenni == [[Mynd:Europa Earth Moon Comparison.png|thumb|right|Evrópa (''neðra vinstri'') borin saman við tunglið (''efra vinstri'') og jörðina (''hægri'') í réttum hlutföllum.]] Evrópa er aðeins minni en [[Tunglið|tungl]] [[Jörðin|jarðarinnar]]. Hún er rétt rúmlega 3.100 km í þvermáli sem gerir hana að sjötta stærsta tungli sólkerfisins og [[Listi yfir hluti í sólkerfinu eftir stærð|fimmtánda stærsta]] fyrirbæri [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. Hún er léttari en hin Galíleótunglin en massi hennar er samt meiri en samanlagður massi allra þekktra tungla í sólkerfinu sem eru minni en hún.<ref name="Masses">Mass of Europa: 48 Yg. Mass of Triton plus all smaller moons: 39.5 Yg (see note ''g'' [[Triton (moon)#Notes|here]])</ref> Þéttleiki Evrópu bendir til þess að hún sé að innri gerð svipuð [[Jarðreikistjarna|jarðreikistjörnum]] sólkerfisins og að mestu úr [[silíkat]][[berg]]i.<ref>{{H-tímarit|titill = Europa's Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life|author=Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al.|url=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2440.pdf|miðill = Planetary Sciences Group, Brown University|tímarit=Icarus|árgangur=148|tölublað=1|pages=226–265|year=2000|doi=10.1006/icar.2000.6471|bibcode=2000Icar..148..226K}}</ref> === Innri bygging === [[Mynd:Europa poster IS.svg|left|thumb|upright=1.5|Skýringarmynd af innviðum Evrópu sem sýnir ísskorpu, fljótandi haf, bergmöttul og málmkjarna.]] Það er viðtekin kenning að ysta lag Evrópu sé um það bil 100 km þykkt lag af [[vatn]]i sem sé frosið efst og í fljótandi formi neðar. Mælingar [[Galíleló (geimfar)|''Galíleó'' geimfarsins]] á [[segulsvið]]i leiddu í ljós að Evrópa býr yfir veiku eigin segulsviði sem virkar með segulsviði Júpíters og bendir til að undir yfirborðinu sé lag með háa [[rafleiðni]]. Það lag er líklega [[saltvatn]]. Athuganir á rákum á yfirborði ísskorpunnar benda til þess að hún hafi einhvern tímann snúist um 80° á tiltölulega skömmum tíma, sem er enn ein vísbendingin um að skorpan sé ekki föst við bergið, heldur fljóti ofan á djúpu hafi.<ref name="Cowen2008">{{H-vefur |eiginnafn = Ron |nafn = Cowen |titill = A Shifty Moon |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/32135/title/A_shifty_moon |miðill = Science News |date=2008-06-07 }}</ref> Kjarni Evrópu er líklega [[Málmur|málmkenndur]] og úr [[járn]]i.<ref name="Kivelson">{{H-tímarit |nafn = Kivelson |eiginnafn = Margaret G. |coauthors=Khurana, Krishan K.; Russell, Christopher T.; Volwerk, Martin; Walker, Raymond J.; and Zimmer, Christophe |year=2000 |titill = Galileo Magnetometer Measurements: A Stronger Case for a Subsurface Ocean at Europa |tímarit=[[Science (journal)|Science]] |árgangur=289 |tölublað=5483 |pages=1340–1343 |doi=10.1126/science.289.5483.1340 |pmid=10958778 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/289/5483/1340 |bibcode = 2000Sci...289.1340K }}</ref> === Yfirborð === [[Mynd:PIA01092 - Evidence of Internal Activity on Europa.jpg|thumb|Samsett mynd úr myndum frá ''Galíleó'' sem sýnir ýmis einkenni á yfirborði Evrópu: rákir, dældir, bungur og „Conamara-óreiðuna“.]] Evrópa er einn sléttasti hnöttur sólkerfisins.<ref name="waterworld">{{H-vefur |url=http://teachspacescience.org/cgi-bin/search.plex?catid=10000304&mode=full |titill = Europa: Another Water World? |year=2001 |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |miðill = Project Galileo: Moons and Rings of Jupiter }}</ref> Yfirborðseinkenni tunglsins eru flest af völdum mismikils [[endurskin]]s fremur en mishæða í landslagi. Árekstrargígar eru fáir sem bendir til þess að yfirborðið sé ungt og virkt.<ref name="Arnett1996">Arnett, Bill; [http://www.astro.auth.gr/ANTIKATOPTRISMOI/nineplanets/nineplanets/europa.html ''Europa''] (7. nóvember, 1996)</ref><ref name="EuropaAlbedo">{{H-vefur |url=http://www.solarviews.com/eng/europa.htm |author=Hamilton, Calvin J. |titill = Jupiter's Moon Europa }}</ref> Ljós ísskorpa Evrópu gefur henni hæsta [[endurskin]]shlutfall allra tungla í sólkerfinu eða 0,64.<ref name="datasheet" /><ref name="EuropaAlbedo"/> Miðað við þann fjölda árekstra við [[Halastjarna|halastjörnur]] sem vænta má á Evrópu er yfirborðið líklega um 20 til 180 milljón ára gamalt.<ref name="Schenk">Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; [http://books.google.ca/books?id=8GcGRXlmxWsC&pg=PA427 ''Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites''], in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Ekki er samstaða á meðal vísindamanna um þróunarsögu Evrópu og ástæður þess að yfirborð Evrópu er eins og það er.<ref name="Astrobio2007">{{H-vefur |url=http://www.astrobio.net/exclusive/603/high-tide-on-europa |titill = High Tide on Europa |year=2007 |dags skoðað =2007-10-20 |útgefandi =astrobio.net |miðill = Astrobiology Magazine }}</ref> [[Geislun]] á yfirborði Evrópu jafngildir skammti upp á um það bil 5400 [[Sívert|mSv]] á dag.<ref name="ringwald">{{H-vefur |date=2000-02-29 |titill = SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) |útgefandi =California State University, Fresno |author=Frederick A. Ringwald |url=http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |dags skoðað =2009-07-04}} [https://web.archive.org/web/20080725050708/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt (Webcite from 2009-09-20)]</ref> Slíkur skammtur veldur mönnum alvarlegum veikindum eða dauða.<ref name="remeffects">''The Effects of Nuclear Weapons'', Revised ed., US DOD 1962, pp. 592&ndash;593</ref> ==== Lineae ==== [[Mynd:europa g1 true.jpg|left|thumb|Mynd frá ''Galíleó'' í náttúrulegum litum sem sýnir yfirborðsrákir á ísnum.]] Mest áberandi einkenni yfirborðs Evrópu eru dökkar rákir sem liggja þvers og kruss um allt yfirborðið. Rákirnar eru gjarnan nefndar ''lineae'' ([[latína]]: „línur“). Nánari athuganir á ísskorpunni beggja vegna þessara ráka sýnir að þær marka skil þar sem ísinn hefur færst í gagnstæðar áttir. Stærstu rákirnar eru meira en 20 km breiðar, gjarnan með dökkum dreifðum jöðrum og ljósari í miðjunni.<ref name="Geissler1998">{{H-vefur |titill = Evolution of Lineaments on Europa: Clues from Galileo Multispectral Imaging Observations |author=Geissler, Paul E.; Greenberg, Richard; ''et al.'' |year=1998 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45K1008-2F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e07fc794760364108153faa049c4b4cf |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Líklegasta tilgátan um uppruna þessara ráka er að þær hafi orðið til við umbrot í ísnum þar sem skorpan hefur opnast og heitari ís þrýst sér upp á yfirborðið líkt og í eldgosum.<ref name="Figueredo2003">{{H-vefur |titill = Resurfacing history of Europa from pole-to-pole geological mapping |author=Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald |year=2003 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4B28TH7-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=ec75f638368d30b181df7d17da020644 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Áhrifin eru svipuð þeim sem sjást á miðhafshryggjum á [[flekaskil]]um á jörðinni. Þessi brot í ísnum eru talin hafa myndast að miklu leyti vegna þyngdarkrafta Júpíters. Þar sem Evrópa er með [[bundinn möndulsnúning]] og snýr því ávallt sömu hliðinni að Júpíter, ættu þessar brotalínur að mynda augljóst og fyrirsjáanlegt mynstur. Svo er þó ekki þar sem aðeins yngstu brotalínurnar passa við mynstrið sem búast mætti við en aðrar brotalínur snúa öðruvísi en reikna mætti með og víkja því me frá mynstrinu sem þær eru eldri. Möguleg skýring á þessu er að yfirborð Evrópu snúist örlítið hraðar en innvols hennar sem er mögulegt ef ísskorpan er ekki föst við bergmöttulinn heldur fljótandi á vatni þar sem þyngdarafl Júpíters togar í hana.<ref name="Hurford2006">{{H-vefur |titill = Cycloidal cracks on Europa: Improved modeling and non-synchronous rotation implications |author=Hurford, Terry A.; Sarid, Alyssa R.; and Greenberg, Richard |year=2006 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4M645DK-6&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=1d983b9bb7b16c980ee900dbaf61e277 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Samanburður á myndum frá [[Voyager geimförin|''Voyager'' geimförunum]] og ''Galíleó'' hefur leitt í ljós hver efri mörk þessarar skorpuhreyfingar gætu verið. Samkvæmt því tekur heill snúningur ísskorpunnar miðað við bergmöttulinn að minnsta kosti 12.000 ár.<ref name="Kattenhorn">{{H-tímarit |nafn = Kattenhorn |eiginnafn = Simon A. |titill = Nonsynchronous Rotation Evidence and Fracture History in the Bright Plains Region, Europa |tímarit=Icarus |árgangur=157 |tölublað=2 |pages=490–506 |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6825 |bibcode=2002Icar..157..490K }}</ref> ==== Önnur jarðfræðileg einkenni ==== [[Mynd:Europa Chaos.jpg|thumb|Mynd með skerptum litum af hluta Conamara óreiðunnar sem sýnir allt að 10 km stór ísstykki. Hvítu svæðin eru ísduft sem komið hefur upp úr Pwyll-gígnum.]] [[Mynd:Europa chaotic terrain.jpg|thumb|Óreglulegum 250 m háum tindum og sléttum ísplötum ægir saman á þessari nærmynd af Conamara-óreiðunni.]] Önnur einkenni á yfirborði Evrópu eru hringlaga og sporöskjulaga fyrirbæri sem kölluð eru ''lenticulae'' (latína: „freknur“). Sum eru hæðir, sum eru dældir og önnur eru dökkir blettir, sumir sléttir en aðrir óreglulegir með grófa áferð. Sumar hæðirnar líta út fyrir að hafa áður verið hluti af sléttlendinu umhverfis þær og gætu hafa myndast við einhvern þrýsting að neðan.<ref name="diapir">{{H-vefur |titill = Europa: Tidal heating of upwelling thermal plumes and the origin of lenticulae and chaos melting |author=Sotin, Christophe; Head III, James W.; and Tobie, Gabriel |year=2001 |url=http://planetary.brown.edu/planetary/documents/2685.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref> Sú kenning er uppi að þessi fyrirbæri hafi myndast við [[innskot]] þar sem hlýrri ís af meira dýpi þrýstir sér upp í gegnum skorpu af kaldari ís nær yfirborðinu, á svipaðan hátt og [[kvika]] hegðar sér í jarðskorpunni á jörðinni.<ref name="diapir" /> Dökku og sléttu blettirnir gætu hafa myndast við [[ísbráð]] þegar hlýrri ísinn brýst upp í gegnum yfirborðið. Óreiðukenndari fyrirbærin (til að mynda [[Conamara-óreiðan]]) hefðu þá mögulega myndast við það að yfirborð skorpunnar brotnaði upp þannig að stykkin úr henni flytu eins og [[Ísjaki|ísjakar]] ofan á dekkra efni að neðan.<ref name="Goodman">{{H-vefur |titill = Hydrothermal Plume Dynamics on Europa: Implications for Chaos Formation |author=Goodman, Jason C.; Collins, Geoffrey C.; Marshall, John; and Pierrehumbert, Raymond T. |url=http://www-paoc.mit.edu/paoc/papers/europa_plume.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref> Önnur kenning um uppruna „freknanna“ er sú að þær séu í raun fremur smá brotasvæði í ísnum og að kenningar um hæðir, dældir og dökka bletti séu oftúlkanir á myndefni frá ''Galileo'' sem ekki var í hárri upplausn. Sé það satt, bendir það til þess að líklega sé ísinn of þunnur til þess að innskotakenningin geti gengið upp.<ref name="thinice">{{H-tímarit |titill = Tidal Heat in Europa: Ice Thickness and the Plausibility of Melt-Through |author=O'Brien, David P.; Geissler, Paul; and Greenberg, Richard |tímarit=Bulletin of the American Astronomical Society |year=2000 |mánuður=October |árgangur=30 |pages=1066 |bibcode=2000DPS....32.3802O |last2=Geissler |last3=Greenberg }}</ref> <ref name="Greenberg2008">{{H-vefur |titill = Unmasking Europa |author=Greenberg, Richard |year=2008 |url=http://www.springer.com/astronomy/book/978-0-387-47936-1 }}</ref> Teymi vísindamanna við [[Háskóli Texas í Austin|Háskóla Texas í Austin]] og víðar kynnti í nóvember 2011 niðurstöður sínar í tímaritinu ''Nature'' sem bentu til þess að mörg af „óreiðusvæðunum“ á Evrópu lægju ofan á risavöxnum fljótandi stöðuvötnum.<ref name="europagreatlake">{{H-tímarit |titill = Active formation of ‘chaos terrain’ over shallow subsurface water on Europa |author=Schmidt, Britney; Blankenship, Don; Patterson, Wes; Schenk, Paul |tímarit=Nature |date=24. nóvember 2011 |árgangur=479 |pages=502–505 |doi=10.1038/nature10608|bibcode = 2011Natur.479..502S }}</ref><ref name="europagreatlakeairhart">{{H-vefur|titill=Scientists Find Evidence for "Great Lake" on Europa and Potential New Habitat for Life|höfundur= Marc Airhart|ár=2011|útgefandi=Jackson School of Geosciences|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/2011/11/scientists-find-evidence-for-great-lake-on-europa/|dags skoðað=2011-11-16}}</ref> Samkvæmt kenningunni væru þessi stöðuvötn nálægt yfirborðinu en umlukin ís á alla kanta og því ótengd hafinu sem talið er liggja á meira dýpi undir ísnum. Til þess að staðfesta kenninguna um stöðuvötn nær yfirborðinu verður að senda geimfar til þess að skyggnast í gegnum ísinn &mdash; annaðhvort beint með því að lenda á ísnum og bora eða bræða leið í gegnum hann eða þá óbeint með því að nota til dæmis [[ratsjá]]. === Fljótandi haf === Flestir stjarnfræðingar aðhyllast kenningar sem gera ráð fyrir fljótandi hafi undir yfirborði Evrópu og að varminn sem [[flóðtognun]] tunglsins losar úr læðingi valdi því að vatn geti verið til staðar í fljótandi formi.<ref name="geology"/><ref name="greenberg" /> Á yfirborðinu er hins vegar nístingskuldi &mdash; að meðaltali 100 [[Kelvin|K]] (&ndash;160 °[[Celsíus|C]]) við miðbaug og 50 K (&ndash;220&nbsp;°C) á heimskautunum &mdash; sem veldur því að ísskorpan er eins hörð og [[granít]].<ref name="cyclo">{{H-bók |titill=The Encyclopedia of the Solar System |höfundur=McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; and Johnson, Torrence |útgefandi=Elsevier |ár=2007 |síður=432 |isbn=0-12-226805-9 }}</ref> Fyrstu tilgáturnar um haf undir yfirborðinu voru settar fram út frá vitneskju um þá þyngdarkrafta sem verka á tunglið, bæði vegna örlítillar brautarskekkju þess og vegna brautarhermunar við Jó og Ganýmedes. Myndefni frá ''Galíleó'' og ''Voyager'' geimförunum renndi síðan frekari stoðum undir kenninguna.<ref name="greenberg">Greenberg, Richard; ''Europa: The Ocean Moon: Search for an Alien Biosphere'', Springer Praxis Books, 2005</ref> Skýrustu vísbendingarnar um að haf sé til staðar undir yfirborðinu, að mati þeirra sem aðhyllast kenningar um þunna ísskorpu, eru „óreiðusvæðin“ svokölluðu, sem að þeirra mati eru vísbendingar um að hafið hafi þrýst á ísinn að neðan eða jafnvel brotist alveg í gegn. Þetta er hins vegar umdeild túlkun. Flestir jarðvísindamenn sem hafa rannsakað Evrópu hallast frekar að kenningum sem gera ráð fyrir þykkri ísskorpu þar sem hafið ná sjaldan, ef nokkurn tímann, að brjótast alla leið upp á yfirborðið.<ref name="greeley">Greeley, Ronald; ''et al.''; ''Chapter 15: Geology of Europa'', in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Þau líkön sem gerð hafa verið gefa misjafnar niðurstöður um þykkt íssins. Allt frá fáeinum kílómetrum upp í tugi kílómetra.<ref name="Billings">{{H-tímarit |titill=The great thickness debate: Ice shell thickness models for Europa and comparisons with estimates based on flexure at ridges |höfundur=Billings, Sandra E. |höfundur2=and Kattenhorn, Simon A. |tímarit=Icarus |árgangur= 177 |tölublað=2 | síður=397–412 |ár= 2005 |doi=10.1016/j.icarus.2005.03.013 |bibcode=2005Icar..177..397B}}</ref> [[Mynd:EuropaInterior1.jpg|thumb|left|Tvö möguleg líkön um innviði Evrópu.]] Árekstrargígar á yfirborðinu eru helsta vísbendingin um að þau líkön sem gera ráð fyrir þykkri ís séu réttari. Stærstu gígarnir eru umluktir sammiðja hringum og virðast fullir af flötum og tiltölulega nýlegum ís. Út frá þessu og þeim varma sem reiknað er með að flóðkraftar valdi á Evrópu þá hefur verið áætlað að ísskorpan sé um það bil 10–30&nbsp;km þykk og að það innifeli lag af hlýrri og [[Teygjanleiki|teygjanlegri]] ís. Sé það rétt gæti hafið verið um það bil 100 km djúpt undir ísnum.<ref name="Schenk" /><ref>{{H-vefur | eiginnafn = Zaina Adamu | titill=Water near surface of a Jupiter moon only temporary | dagsetning=1. október, 2012 | url = http://lightyears.blogs.cnn.com/2012/10/01/a-moon-of-jupiter-may-have-water-temporarily/?hpt=us_bn4 | miðill = CNN News | dags skoðað=2012-10-02}}</ref> Rúmmál hafsins væri þá 3&nbsp;×&nbsp;10¹⁸&nbsp;[[Rúmmetri|m³]] sem er rúmlega tvöfalt rúmmál alls hafs á jörðinni. Líkön sem benda frekar til þynnri íss gefa til kynna að ísskelin sé aðeins nokkurra kílómetra þykk. Flestir vísindamenn eru þó á því að slík líkön séu takmörkuð að því leyti að þau líti aðeins til efstu laga íssins sem sýni af sér teygjanleika þegar þyngdarkraftar Júpíters toga í þau. Dæmi um slíkt er líkan þar sem ísskorpan sem kúla er látin togna og beygjast undan þungu álagi. Þannig líkön hafa bent til þess að ysti hluti skorpunnar gæti verið allt niður í 200 metra þykkur. Ef skorpan er í raun svo þunn þá hlýtur það að þýða fljótandi vatn nái reglulega upp á yfirborðið í gegnum sprungur en þá væri yfirborðið væntanlega mun sprungnara en myndir benda til.<ref name="Billings" /> Sú kenning var sett fram árið 2008 að Júpíter héldi hita á hafinu á Evrópu með því að búa til stóra sjávarfallabylgju á tunglinu vegna smávægilegs möndulhalla þess. Þessi tegund sjávarfallabylgju, svokölluð [[Rossby-bylgja]], fer hægt yfir &mdash; aðeins nokkra kílómetra á dag &mdash; en í henni felst gríðarleg [[hreyfiorka]]. Miðað við möndulhalla upp á 0,1 gráðu þá gæti hreyfiorkan sem felst í bylgjunni numið 7,3&nbsp;×&nbsp;10¹⁷ [[Júl|J]]. Það er tvöhundruð sinnum meiri orka en felst í hefðbundnari sjávarfallabylgjum.<ref name="Zyga2008">{{H-vefur |titill=Scientist Explains Why Jupiter's Moon Europa Could Have Energetic Liquid Oceans |url=http://www.physorg.com/news148278114.html |eiginnafn = Lisa |nafn = Zyga |útgefandi=PhysOrg.com |date=12. desember 2008|dags skoðað=2009-07-28 }}</ref><ref name="Tyler2008">{{H-tímarit |nafn = Tyler |eiginnafn = Robert H. |titill=Strong ocean tidal flow and heating on moons of the outer planets |tímarit=Nature |date=11. desember 2008|árgangur=456 | síður=770–772 |doi=10.1038/nature07571 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v456/n7223/abs/nature07571.html |pmid=19079055 |tölublað=7223 |bibcode = 2008Natur.456..770T }}</ref> Umbreyting þessarar orku í varma gæti verið stærsta varmauppsprettan sem heldur hafinu á Evrópu fljótandi. ''Galileo'' geimfarið gerði þá uppgötvun að Evrópa hefur vægt [[segulvægi]] sem myndast við samspil við segulsvið Júpíters. Styrkur sviðsins við segulmiðbauginn (um það bil 120 [[Tesla|nT]]) sem þetta segulvægi skapar er um það bil einn sjötti af styrk sviðs Ganýmedes en sex sinnum sterkara en svið Kallistó.<ref name="Zimmer">{{H-tímarit |nafn = Zimmer |eiginnafn = Christophe |höfundur2=and Khurana, Krishan K. |titill=Subsurface Oceans on Europa and Callisto: Constraints from Galileo Magnetometer Observations |tímarit=Icarus |ár=2000 |árgangur=147 |tölublað=2 |síður=329–347 |doi=10.1006/icar.2000.6456 |url=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/ICRUS147329.pdf |format=PDF |bibcode=2000Icar..147..329Z}}</ref> Tilvist þessa segulvægis bendir til þess að í innviðum tunglsins sé að finna efni með háa rafleiðni og bendir það eindregið til þess að stórt saltvatnshaf sé að finna undir yfirborðinu.<ref name="Kivelson" /> Litrófsgreining á dökkrauðum rákum á yfirborðinu bendir til þess að þær séu að einhverju leyti úr söltum eins og [[magnesíumsúlfat]]i sem gæti hafa orðið eftir á yfirborðinu við uppgufun vatns sem komist hefur upp úr djúpinu.<ref name="McCord1998">{{H-vefur |titill=Salts on Europa's Surface Detected by Galileo's Near Infrared Mapping Spectrometer |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/280/5367/1242 |höfundur=McCord, Thomas B.; Hansen, Gary B.; ''et al.'' |ár=1998 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Önnur möguleg túlkun á niðurstöðu litrófsgreiningar er [[brennisteinssýra]].<ref name="Carlson2005">{{H-vefur |titill=Distribution of hydrate on Europa: Further evidence for sulfuric acid hydrate |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4G9Y58G-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5cf6924793fa56559bb84c45faafd445 |höfundur=Carlson, Robert W.; Anderson, Mark S.; Mehlman, Robert; and Johnson, Robert E. |ár=2005 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Hvort heldur sem er, þá eru bæði efnin annað hvort litlaus eða hvít ein og sér, þannig að rauði blærinn á rákunum hlýtur að stafa af öðrum efnum og beinist grunur sérstaklega að ýmsum [[brennisteinn|brennisteinssameindum]].<ref name="Calvin">{{H-tímarit |nafn = Calvin |eiginnafn = Wendy M. |höfundur2=Clark, Roger N.; Brown, Robert H.; and Spencer, John R. |titill=Spectra of the ice Galilean satellites from 0.2 to 5 µm: A compilation, new observations, and a recent summary |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=1995 |árgangur=100 |tölublað=E9 |síður=19,041–19,048 |bibcode=1995JGR...10019041C|doi=10.1029/94JE03349 }}</ref> === Lofthjúpur === [[Mynd:Europa field.png|thumb|Segulsviðið í kringum Evrópu. Rauða línan markar braut ''Galileo'' farsins við dæmigerð hjáflug þess.]] Evrópa hefur þunnan [[Lofthjúpur|lofthjúp]] sem er að mestu úr [[súrefni]] (O₂), samkvæmt athugunum [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]].<ref name="Hall1995">Hall, Doyle T.; ''et al.''; [http://www.nature.com/nature/journal/v373/n6516/abs/373677a0.html ''Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa''], [[Nature (journal)|Nature]], Vol. 373 (23. febrúar 1995), pp. 677–679 (sótt 15. apríl 2006)</ref><ref name="EuropaOxygenJPL">{{H-vefur |eiginnafn = Donald |nafn = Savage |höfundur2=Jones, Tammy; and Villard, Ray |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/hst.html |titill=Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa |dags skoðað=2007-08-17 |útgefandi=NASA, Jet Propulsion Laboratory |date=1995-02-23 |miðill = Project Galileo }}</ref> Loftþrýstingurinn við yfirborðið er 0,1&nbsp;[[paskal|μPa]], 10⁻¹² sinnum loftþrýstingur við sjávarmál á jörðinni. Helsta vísbendingin um lofthjúp er frá könnunum ''Galileo'' farsins árið [[1997]] sem leiddu í ljós að Evrópa hefur [[jónahvolf]] (lag hlaðinna agna í efri hluta loftjúps) vegna geislunar frá sólinni og orkuhlaðinna agna frá segulhvolfi Júpíters.<ref name="Kliore1997">{{H-tímarit |nafn = Kliore |eiginnafn = Arvydas J. |höfundur2=Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. |ár=1997 |mánuður=July |titill=The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations |tímarit=[[Science (magazine)|Science]] |árgangur= 277 |tölublað=5324 |síður=355–358 |doi=10.1126/science.277.5324.355 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/277/5324/355 |dags skoðað= 2007-08-10 |pmid=9219689 |bibcode = 1997Sci...277..355K }}</ref><ref name="NASA1997">{{H-vefur|ár=1997 |mánuður=July |titill=Galileo Spacecraft Finds Europa has Atmosphere |útgefandi=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/status970718.html |dags skoðað= 2007-08-10 |miðill = Project Galileo }}</ref> Súrefnið í lofthjúpi Evrópu er ekki af lífrænum uppruna líkt og súrefnið í [[Lofthjúpur jarðar|lofthjúpi jarðar]] heldur verður það til við sundrun vatnssameinda vegna sterkrar geislunar.<ref name="Johnson1982">{{H-tímarit |titill=Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts |höfundur=Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. |ár=1982 |bibcode=1982NucIM.198..147J |last2=Lanzerotti |last3=Brown |árgangur=198 |síður=147 |tímarit=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research |doi=10.1016/0167-5087(82)90066-7 }}</ref> Útfjólubláir [[sólargeisli|geislar sólarinnar]] og hlaðnar agnir úr segulhvolfi Júpíters dynja á ísi lögðu yfirborðinu, kljúfa vatnssameindirnar í [[vetni]] og súrefni og skjóta [[frumeind]]unum út í loftið.<ref name="Shematovich2003">{{H-tímarit |nafn = Shematovich |eiginnafn = Valery I. |höfundur2=Cooper, John F.; and Johnson, Robert E. |ár=2003 |mánuður=apríl |síður=13094 |titill=Surface-bounded oxygen atmosphere of Europa |tímarit=EGS - AGU - EUG Joint Assembly |tölublað=Abstracts from the meeting held in Nice, France |bibcode=2003EAEJA....13094S |last2=Cooper |last3=Johnson }}</ref> Vetnið er það eðlislétt að það sleppur undan þyngdarafli tunglsins og hverfur út í geim en súrefnið situr eftir.<ref name="Liang">{{H-tímarit |nafn = Liang |eiginnafn = Mao-Chang |höfundur2=Lane, Benjamin F.; Pappalardo, Robert T.; Allen, Mark; and Yung, Yuk L. |titill=Atmosphere of Callisto |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=2005 |árgangur=110 |tölublað=E2 |síður=E02003 |doi=10.1029/2004JE002322 |url=http://yly-mac.gps.caltech.edu/ReprintsYLY/N164Liang_Callisto%2005/Liang_callisto_05.pdf |format=PDF |bibcode=2005JGRE..11002003L}}</ref><ref name="Smyth">{{H-vefur |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/icysat2007/pdf/6039.pdf |titill=Processes Shaping Galilean Satellite Atmospheres from the Surface to the Magnetosphere |format=pdf |útgefandi=Workshop on Ices, Oceans, and Fire: Satellites of the Outer Solar System, Boulder, Colorado (ráðstefna) |dagsetning=15. ágúst, 2007 |síður=131–132 }}</ref> Athuganir á yfirborðinu hafa leitt í ljós að súrefnið sem verður til við sundrun vatnssameindanna fer ekki allt út í lofthjúpinn heldur verður sumt eftir á yfirborðinu eða síast inn í ísinn. Þetta súrefni gæti náð alla leið niður í hafið undir ísnum og mögulega hjálpað lífi að komast þar á legg.<ref name="Chyba">Chyba, Christopher F.; and Hand, Kevin P.; [http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 ''Life without photosynthesis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419015914/http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 |date=2008-04-19 }}</ref> Miðað við að yfirborðsís Evrópu er í mesta lagi 500 milljón ára gamall þá á sér stað endurnýjun á yfirborðinu sem þrýstir eldri og súrefnismettuðum ís neðar. Súrefnið losnar á endanum út í hafið sem gæti vegna þessa verið álíka súrefnismettað og [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="ChemDisequilib">{{H-tímarit |titill=Energy, Chemical Disequilibrium, and Geological Constraints on Europa |höfundur=Hand, Kevin P.; Carlson, Robert W.; Chyba, Christopher F. |tímarit=Astrobiology |ár=2007 |mánuður=December |árgangur=7 |tölublað=6 |síður=1006–1022 |url= http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/ast.2007.0156 |doi= 10.1089/ast.2007.0156 |pmid=18163875 |bibcode=2007AsBio...7.1006H}}</ref> Vetnið og eitthvað af súrefnisfrumeindum og sameindum sleppa undan þyngdarafli tunglsins út í geim. Þar myndar það gashring eftir sporbraut tunglsins í kringum Júpíter. Bæði Cassini–Huygens og Galileo geimförin hafa greint þetta gasský sem er þéttara en sambærilegt ský sem fylgir Jó. Sterk [[jónandi geislun]] breytir gasinu á endanum í [[rafgas]] sem bætist við segulhvolf Júpíters.<ref name="Smyth2006">{{H-tímarit |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |ár=2006 |titill=Europa's atmosphere, gas tori, and magnetospheric implications |tímarit=[[Icarus (journal)|Icarus]] |bibcode=2006Icar..181..510S |doi=10.1016/j.icarus.2005.10.019 |árgangur=181 |tölublað=2 |síður=510 }}</ref> == Möguleikar á lífi == [[Mynd:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|thumb|[[Hverastrýta]] í [[Atlantshaf]]i. Á slíkum jarðhitasvæðun neðansjávar er bæði varmi og sífellt uppstreymi efna sem raska jafnvæginu í hafinu. Slíkar aðstæður eru kjörnar fyrir myndun og þrón lífs.]] Evrópa er álitin einn líklegasti staður sólkerfisins utan jarðarinnar til þess að hýsa [[Ójarðneskt líf|líf]].<ref name="Schulze-Makuch2001">{{H-vefur |titill=Alternative Energy Sources Could Support Life on Europa |url=http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf |höfundur=Schulze-Makuch, Dirk; and Irwin, Louis N. |miðill = Departments of Geological and Biological Sciences, University of Texas at El Paso |ár=2001 |dags skoðað=2007-12-21 |format=PDF | vefsafn = http://web.archive.org/web/20060703033956/http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf| archivedagsetning=3. júlí, 2006}}</ref> Líf gæti hafa myndast í hafinu undir ísskorpunni og hafst við í svipuðum aðstæðum og þekkjast við [[hverastrýta|hverastrýtur]] á djúpsævi eða í einangruðum stöðuvötnum eins og [[Vostokvatn]]i á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]].<ref name="NASA1999">[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm ''Exotic Microbes Discovered near Lake Vostok''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826035720/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm |date=2009-08-26 }}, Science@NASA (10. desember, 1999)</ref> Lífi í slíku hafi gæti svipað til [[örvera|örverulífs]] á [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="EuropaLife"/><ref name="Jones2001">Jones, Nicola; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647 ''Bacterial explanation for Europa's rosy glow''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018082517/http://www.newscientist.com/article/dn1647 |date=2012-10-18 }}, NewScientist.com (11. desember 2001)</ref> Hingað til hafa engar vísbendingar fundist sem staðfesta að líf finnist á Evrópu en margir hafa bent á nauðsyn þess að senda þangað könnunarfar til þess að kanna málið nánar.<ref name="Phillips2006">Phillips, Cynthia; [http://www.space.com/searchforlife/seti_europa_060928.html ''Time for Europa''], Space.com (28. september 2006)</ref> Fram á áttunda áratug 20. aldar var almennur skilningur á eðli lífs sá að það hlyti alltaf að reiða sig á orku frá sólinni. Plöntur á yfirborði jarðar nota [[ljóstillífun]] til þess að breyta [[sólarljós]]i, [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og vatni í [[sykra|sykrur]] og gefa einnig frá sér súrefni í því ferli. Plönturnar grotna eða dýr sem anda að sér súrefni éta þær og þannig færist orka sólarljóssins upp [[fæðukeðja|fæðukeðjuna]]. Líf á djúpsævi, langt neðan þess svæðis sem sólarljós nær til, var jafnframt talið reiða sig á sólarljós með því að lifa á næringarefnum sem bærust að ofan eða með því að éta önnur dýr sem lifðu á slíkum næringarefnum.<ref name="smoker">{{H-vefur |titill=Creatures Of The Abyss: Black Smokers and Giant Worms |höfundur=Chamberlin, Sean |ár=1999 |miðill = Fullerton College |url=http://earthscape.org/t2/chs01/chs01i/chs01ib.html |dags skoðað=21. desember 2007 }}</ref> Því var ályktað að umhverfi gæti ekki borið líf nema með því að hafa aðgang að sólarljósi eftir einhverri leið. [[Mynd:Nur04505.jpg|thumb|left|Þetta er [[risaskeggormur|risaskeggormaþyrping]] við lághitasvæði á botni [[Kyrrahaf]]sins. Ormarnir eru rauðleitir vegna vegna þess að þeir þurfa súrefni til þess að lifa og hafa því [[blóðroði|rautt blóð]]. Ýmsar [[örvera|örverur]] sem hafast við í svipuðum aðstæðum þurfa hins vegar ekki súrefni.]] Árið 1977 uppgötvaði djúpsjávarkönnunarleiðangur á eldvirku svæði við [[Galapagos]]-eyjar þyrpingar [[risaskeggormur|risaskeggorma]], [[skeldýr]]a og [[krabbadýr]]a og ýmissa annarra tegunda sem verða í kringum jarðhitasvæði á hafsbotni sem kallast [[hverastrýta|hverastrýtur]].<ref name="smoker" /> Þessar verur þrífast þrátt fyrir að hafa ekki aðgang að sólarljósi og hafa sína eigin innbyrðis fæðukeðju sem ótengd er þeirri sem reiðir sig á sólarljósið. Í stað plantna er undirstaða þessarar fæðukeðju gerlar sem fá orku sína með [[oxun]] vetnis eða [[vetnissúlfíð|vetnissúlfíðs]] sem streymir upp úr iðrum jarðar. Uppgötvun [[efnatillífun]]ar gjörbylti [[stjörnulíffræði]] með því að benda á nýja tegund umhverfisaðstæðna á öðrum hnöttum sem gætu borið líf. Skeggormar og aðrir [[Fjölfrumungar|fjölfruma]] [[heilkjörnungar]] í nágrenni þessara hverastrýta [[öndun|anda]] að sér súrefni og reiða sig þannig á ljóstillífun plantna með óbeinum hætti, en gerlar og [[forngerlar]] sem treysta á [[loftfirrð öndun|loftfirrða öndun]] og efnatillífun gætu gefið vísbendingar um hvernig líf í hafi Evrópu kann að vera.<ref name="ChemDisequilib" /> Varmaorkan sem losnar úr læðingi við [[flóðtognun]] Evrópu og heldur hafinu á Evrópu fljótandi getur þó ekki staðið undir jafn stóru og fjölbreyttu [[vistkerfi]] og því sem byggir á ljóstillífun plantna á jörðinni.<ref name="McCollom1999">{{H-tímarit |titill=Methanogenesis as a potential source of chemical energy for primary biomass production by autotrophic organisms in hydrothermal systems on Europa |höfundur=McCollom, Thomas M. |miðill = Woods Hole Oceanographic Institute |ár=1999 |bibcode=1999JGR...10430729M |árgangur=104 |síður=30729 |tímarit=Journal of Geophysical Research |doi=10.1029/1999JE001126 }}</ref> Líf á Evrópu gæti verið að finna í þyrpingum nálægt hverastrýtum á hafsbotni eða grafið niður í sjávarbotninn líkt og örverur á jörðinni sem þrífast í örsmáum sprungum og holrýmum í bergi. Aðrir möguleikar væru þeir að líf væri að finna neðan á ísskorpunni líkt og þörungar og gerlar á heimskautasvæðum jarðar eða þá að það væri svífandi um laust í hafinu.<ref name="limit">{{H-vefur |titill=The Search for Life on Europa: Limiting Environmental Factors, Potential Habitats, and Earth Analogues |höfundur=Marion, Giles M.; Fritsen, Christian H.; Eicken, Hajo; and Payne, Meredith C. |miðill = Astrobiology |ár=2003 |url=http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110703322736105?cookieSet=1&journalCode=ast |dags skoðað=2007-12-21 }}</ref> Mikil óvissa ríkir þó enn um aðstæður. Sé hafið of kalt, gætu ekki átt sér stað líffræðileg efnaskipti lík þeim sem þekkjast á jörðinni. Ef það er of salt, gætu aðeins þrautseigustu saltkæru örverurnar lifað þar.<ref name="limit" /> Richard Greenberg geimvísindamaður reiknaði það út 2009 að [[geimgeisli|geimgeislar]] sem dyndu á yfirborði Evrópu sundruðu vatnssameindum þannig að [[súrefni]]ssameindir (O₂) losnuðu út í hafið. Þetta ferli gæti samkvæmt útreikningum Greenberg orðið til þess að súrefnismettun Evrópuhafsins yrði meiri en hafa á Evrópu á nokkrum milljónum ára. Þetta gæti gert stærri lífverum sem treysta á loftháða öndun — t.d. fiskum — kleift að lifa í hafinu.<ref>{{H-vefur|titill=Europa Capable of Supporting Life, Scientist Says|höfundur= Nancy Atkinson|ár=2009|útgefandi=Universe Today|url=http://www.universetoday.com/2009/10/08/europa-capable-of-supporting-life-scientist-says/|dags skoðað=2009-10-11}}</ref> == Könnun == [[Mynd:Pioneer 10 - p102b.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Pioneer 10 árið 1973]] [[Mynd:PIA01970.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Voyager 1 árið 1979]] Mest af því sem nú er vitað um Evrópu á rætur að rekja til hjáflugs könnunargeimfara sem hófst á [[1971-1980|áttunda áratug tuttugustu aldar]]. [[Pioneer 10]] og [[Pioneer 11]] heimsóttu Júpíter árin [[1973]] og [[1974]] og tóku myndir af tunglum hans um leið en þær voru þó óskýrar miðað við það sem síðar varð. [[Voyager-geimförin]] áttu leið hjá Júpíter árið [[1979]] og sýndu ísi lagt yfirborð Evrópu í betri [[upplausn]]. Í kjölfar þeirra fór að bera á vangaveltum um að mögulega væri haf undir ísnum. [[Galíleó (geimfar)|Galíleó geimfarið]] fór á sporbaug um Júpíter 1995 og var virkt í átta ár eftir það. Athuganir þess eru þær ítarlegustu sem fram hafa farið á Galíleótunglunum til þessa. Á meðal verkefna Galíleó voru ''Galileo Europa Mission'' og ''Galileo Millennium Mission'' sem bæði fólu í sér hjáflug nálægt Evrópu.<ref>{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |title=The Journey to Jupiter: Extended Tours - GEM and the Millennium Mission |access-date=2013-01-05 |archive-date=2013-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316020312/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |url-status=dead }}</ref> [[New Horizons]]-farið myndaði Evrópu árið 2007 þegar það átti leið hjá á leiðangri sínum til [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]]. === Framtíðaráform === Bollaleggingar um mögulegt líf á Evrópu hafa valdið því að tunglið hefur fengið mikla athygli og rík áhersla hefur verið lögð á að fleiri könnunarleiðangrar til þess þurfi að eiga sér stað í nánustu framtíð.<ref name="Europabudget">{{H-vefur |nafn=David |eiginnafn=Leonard |url=http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html |titill=Europa Mission: Lost In NASA Budget |dags skoðað=10. ágúst 2007 |dagsetning=7. febrúar 2006 |útgefandi=Space.com }}</ref><ref name="PlanetarySocEuropa">{{H-vefur |titill=Projects: Europa Mission Campaign; Campaign Update: 2007 Budget Proposal |nafn=Friedman |eiginnafn= Louis |dagsetning=14. desember 2005 |url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html |útgefandi=The Planetary Society |dags skoðað= 10. ágúst 2007}}</ref> Ætluð markmið slíkra leiðangra eru allt frá því að rannsaka betur [[efnasamsetning]]u tunglsins og til þess að leita að lífi í hafi þess.<ref name="EuropaLife">{{H-vefur |titill=Thin ice opens lead for life on Europa |höfundur=David L. Chandler |dagsetning=20. október 2002 |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2929 |miðill=New Scientist}}</ref><ref name="Muir2002">Muir, Hazel; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2313 ''Europa has raw materials for life''], NewScientist.com (22. maí 2002)</ref> Könnun Evrópu krefst tækni sem þolir bæði mikinn kulda og gríðaröfluga geislun sem nálægðin við Júpíter veldur.<ref name="PlanetarySocEuropa" /> Hún er áætluð 5400 [[Sívert|mSv]] á dag á yfirborðinu.<ref name="Ringwald2000">Ringwald, Frederick A. ; [http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt ''SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) námskeiðsglósur''], 29. febrúar 2012.</ref> Í 2011 útgáfu ''Planetary Science Decadal Survey'' — sem er rit sem gefið er út á 10 ára fresti og tekur saman helstu forgangsatriði að mati reikistjörnuvísindamanna — er mælt með leiðangri til Evrópu.<ref name=zab>{{H-vefur|titill=Lean U.S. missions to Mars, Jupiter moon recommended|url=http://www.reuters.com/article/2011/03/08/us-space-usa-future-idUSTRE7266XJ20110308|work=7 March 2011|útgefandi=Reuters|dagsetning=8 March 2011}}</ref> Ýmsar útfærslur hafa verið lagðar til, ýmist í formi hjáflugs, að fara á sporbraut um tunglið eða jafnvel að lenda á því.<ref>[http://www.lpi.usra.edu/opag/mar2012/presentations/ Fundur OPAG, mars 2012]</ref> [[ESA]] valdi [[Júpíter ístunglakönnuðurinn|Júpíter ístunglakönnuðinn]] (enska: ''Jupiter Icy Moon Explorer'') árið 2012 sem næsta könnunarleiðangur til Júpíters. Í þeim leiðangri munu felast nokkur hjáflug við Evrópu en aðallega snýst hann þó um könnun tunglsins [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedesar]].<ref name="selection"/><ref name=l1>[http://planetary.s3.amazonaws.com/assets/resources/ESA/ESA-SPC_20120417_selection-L1-mission.pdf ESA - Selection of the L1 mission - 17. apríl, 2012]</ref> == Heimildir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 Vísbendingar um stór stöðuvötn í ísskorpu Evrópu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305032841/http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 |date=2016-03-05 }}, ''Stjörnufræðivefurinn''. * [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=2269 Hvað er einkennandi fyrir tungl Júpíters, sérstaklega Kallistó, Ganýmedes, Íó og Evrópu?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Vísindavefurinn''. * [http://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jupiter/galileotunglin/ Galíleótunglin]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Stjörnufræðivefurinn''. {{gæðagrein}} {{sólkerfið}} [[Flokkur:Júpíter]] 7iqvdjhpgts4wlqe9cpydg7umzz7uf4 10 116655 1972167 1968434 2026-07-15T17:37:18Z MyraMidnight 41218 1972167 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}}{{High use}}{{Lua|Module:Infobox}} :Nánari upplýsingar: [[w:Template:Infobox|Template:Infobox]] Þetta snið er notað til þess að búa til upplýsingasnið. <pre>{{Infobox | headerclass = | labelstyle = | title = | titleclass = | titlestyle = | above = | aboveclass = | abovestyle = | above = | below = | belowclass = | belowstyle = | subheader = | subheader1 = | subheaderrowclass = | subheaderrowclass1 = | subheaderstyle = | subheaderclass = | image = | image1 = | image = | caption = | caption1 = | captionstyle = | imagestyle = | imageclass = | autoheaders = | datastyle = | name = | decat = | child = | subbox = | bodyclass = | bodystyle = }} </pre> == Notkun == *<code>name=</code> Þetta gildi er notað til þess að sýna "S • R • B" tenglana frá [[Snið:navbox]]. Tenglarnir tengja á snið með þeim titli sem er tilgreindur við þetta gildi. Þú getur einnig notað <nowiki>{{subst:PAGENAME}}</nowiki>. === Titill === Það eru nokkrar leiðir til að sýna titill upplýsingasniðsins. Ein leið er að setja titilinn innan við ramman og hin er að setja hana fyrir ofan eins og yfirskrift. *<code>title=</code> Texti sem á að fara innan við rammann. *<code>above=</code> Texti sem á að fara fyrir ofan rammann. === Raðir === Engar takmarkanir eru á hversu margar raðir sé hægt að nota. Hægt er að endurraða þeim, eins og má sjá hér fyrir neðan. Gæta þarf þess að raða gildunum í nokkurnveginn rétta röð. Ef meira en 20 gildi eru á milli þeirra þá getur sniðið brotið tilvísanir. <pre>|header3 = Section 1 |label5 = Label A |data5 = Data B |label7 = Label C |data7 = Data C |header10 = Section 2 |label12 = Label D |data12 = Data D</pre> === Valfrjáls gildi === *<code>subheader=</code> og <code>subheader_n=</code> (þ.e. subheader, subheader1 ... ) Undirtitill sem fer fyrir neðan gildið title og fyrir ofan gildið above. Engar takmarkanir eru á því hversu margir undirtitlarnir geta verið. *<code>image=</code> og <code>image_n=</code> (þ.e. image, image1, image2 ... ) Myndir sem á að sýna efst í sniðinu. Tengdu í myndina, á þennan hátt <nowiki>[[File:example.png|200px|alt=Dæmi um alt texta]]</nowiki>. Athugaðu að ef image gildið er tilgreint, þá verður image1 sleppt. *<code>caption=</code> og <code>caption_n=</code> (þ.e. caption, caption1, caption2 ... ) Myndatexti sem á að sýna með samsvarandi myndum. Tilgreina þarf samsvarandi image gildi, annars verður því sleppt. *<code>header_n=</code> (þ.e. header1, header2 ... ) Texti sem á að nota sem haus í röð n. *<code>label_n=</code> (þ.e. label1, label2 ... ) Texti sem á að nota sem merki í röð n. *<code>data_n=</code> (þ.e. data1, data2 ... ) Texti sem á að nota sem gögn í röð n. *<code>below=</code> Texti sem birtist í reit neðst í upplýsingasniðinu. *<code>child=</code> Wikikóði sem er notaður sem undirhópar, sjá [[#Undirhópar]]. *<code>italic title=</code> Skáletrar titil síðunnar. Þetta er gert sjálfvirkt með því að kalla á [[Snið:Skáletrað]]. *<code>decat=</code> Ef "yes" er tilgreint þá er sniðið ekki sjálfkrafa flokkað í flokkana [[:Flokkur:Greinar með infobox sniði með engum gagna röðum]] eða [[:Flokkur:Greinar með infobox sniði með gildið title]]. === Stíll === *<code>bodystyle=</code> Stílviðmið fyrir upplýsingasniðið í heild sinni. *<code>titlestyle=</code> Stílviðmið fyrir title gildið. *<code>abovestyle=</code> Stílviðmið fyrir above gildið. *<code>imagestyle=</code> Stílviðmið fyrir myndir og myndalýsingar. *<code>captionstyle=</code> Stílviðmið fyrir myndalýsingar. *<code>headerstyle=</code> Stílviðmið fyrir öll header gildi. *<code>labelstyle=</code> Stílviðmið fyrir öll label gildi. *<code>datastyle=</code> Stílviðmið fyrir öll data gildi. *<code>belowstyle=</code> Stílviðmið fyrir below reitinn. === HTML class === *<code>bodyclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir upplýsingasniðið í heild sinni. *<code>titleclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir title gildið. *<code>aboveclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir above gildið. *<code>subheaderclass</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir subheader gildin. *<code>imageclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir myndir og myndalýsingar. *<code>captionclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir myndalýsingar. *<code>headerclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir öll header gildi. *<code>labelclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir öll label gildi. *<code>dataclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir öll data gildi. *<code>imagerowclass(n)=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir mynd með töluna n. *<code>rowclass(n)=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir row gildi með töluna n. *<code>class(n)=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir data gildi með töluna n. *<code>belowclass=</code> Gildi sem er bætt við HTML eigindið class fyrir below reitinn. == Undirhópar == Hægt er að bæta við undirhópum við upplýsingasniðið með því að setja annað infobox snið í data gildi. Dæmi: {{Infobox | title = Titill | data1 = {{Infobox | child = yes | title = Fyrsti undirhópur | label1= Label 1.1 | data1 = Data 1.1 }} | data2 = {{Infobox | child = yes | title = Annar undirhópur | label1= Label 2.1 | data1 = Data 2.1 }} |belowstyle = |below = Texti neðst í sniðinu }} <pre style="overflow:auto"> {{Infobox | title = Titill | data1 = {{Infobox | child = yes | title = Fyrsti undirhópur | label1= Label 1.1 | data1 = Data 1.1 }} | data2 = {{Infobox | child = yes | title = Annar undirhópur | label1= Label 2.1 | data1 = Data 2.1 }} |belowstyle = |below = Texti neðst í sniðinu }} </pre> 8tiqbgf7a7i7si3c17024kaafcbx6g1 0 119232 1972216 1521117 2026-07-16T07:47:13Z MyraMidnight 41218 Flokkur söfnunarleikir 1972216 wikitext text/x-wiki '''Pox''' eða '''pogs''' er [[leikur]] sem var vinsæll meðal barna og unglinga á síðasta áratugi [[20. öld|20. aldar]]. Leikurinn gengur út á að safna sem flestum pappírsskífum með myndum. Hver leikmaður safnar myndum og gengur leikurinn út á að vinna myndir af andstæðingum. Svokölluð sleggja er notuð til að kasta á myndabúnkann og sá sem nær að snúa myndum á rönguna eignast þau spjöld. Tveir eða fleiri spila í einu og leggur hvort um sig undir ákveðinn fjölda af af poxum (pappasjöldum) sem hann staflar. Því næst er slegið eða hent með sleggju ofan á staflann í þeim tilgangi að láta poxin snúast við. Þau sem snúast við má viðkomandi leikmaður eiga. Sérstök pox hafa verið notuð sem gjaldmiðill í flugher Bandaríkjanna. Ástæðan er sú að takmarkað er hversu mikla þyngd má fljúga með en pappírsmynt vegur minna en mynt úr málmi og var því handhæg sem skiptimynt. == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3193002 „Poxið er að gera mann brjálaðan“, ''Helgarpósturinn'', 2. árg., 47. tbl. (15.06.1995), bls. 2] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4347846 „Úr golgífléttum í bókhaldsbrellur“, ''Stúdentablaðið'', 66. árg., 8. tbl. (15.12.1994), bls. 14] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1831086 „Poxað á hverju horni“, ''Morgunblaðið'' 83 árg., 123 tbl., (02.06.1995), bls. C1.] {{stubbur}} [[Flokkur:Leikir]] [[Flokkur:Söfnunarleikir]] 82bgo1glrrwik1q8k0ou8se9idg493v 14 125744 1972144 1473323 2026-07-15T14:17:53Z MyraMidnight 41218 Breyti yfirflokki 1972144 wikitext text/x-wiki Ýmis spil sem nota [[spilastokkur|spilastokk]] til leiks. [[Flokkur:Kortaspil]] 1hvi65wy4mbci0vqx65ohu9nyhjhzwh 0 126640 1972169 1967803 2026-07-15T18:05:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972169 wikitext text/x-wiki '''Geðhvörf''', eða '''geðhvarfasýki''', er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem einkennist af sveiflum milli góðs hugarástands ([[Geðhæð|geðhæðar]]) og [[Þunglyndi (geðröskun)|þunglyndis]] ([[Geðlægð|geðlægðar]]). Geðhvörfum er almennt skipt niður í geðhvörf I, geðhvörf II og hverfilyndi (geðhvörf III). En keimlíkt ástand getur einnig komið fram við notkun lyfja, [[Fíkniefni|fíkniefna]] eða af öðrum læknisfræðilegum ástæðum. Til að fá greiningu á geðhvörfum I þarf viðkomandi að hafa upplifað geðhæð að minnsta kosti einu sinni á ævinni. Það má vel vera að atvikið komi í kjölfar hýpómaníu eða þunglyndis, sem eru algeng meðal þeirra með geðhvörf I, þó eru þau ekki nauðsynleg forsenda fyrir greiningu. Hins vegar til að fá greiningu á geðhvörfum II, þarf viðkomandi að hafa upplifað hýpómaníu einu sinni á ævinni sem og meiriháttar þunglyndi. [[DSM-5]] (The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) gerir ráð fyrir því að þunglyndi einpóla sjúklinga sé eins og þunglyndi geðhvarfasjúkra.<ref name=DSM /> Sífellt fleiri eru að greinast með geðhvörf og sjúkdómsgreiningin talin færast í aukana, sérstaklega greining á geðhvörfum II. Sú aukning gæti endurspeglað breytingu á vitund fólks og leit eftir aðstoð, minni fordómum, bættari skimun og aðferðafræði, eða raunverulegri aukningu á röskuninni.<ref>{{cite journal|author=Parker, G. og Fletcher, K.|title=Differentiating bipolar I and II disorders and the likely contribution of DSM-5 classification to their cleavage|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=152-154|pages=57-64|doi=10.1016/j.jad.2013.10.006}}</ref> Sjúkdómurinn er almennt talinn vangreindur<ref name=DSM /> en skipulagt mat á klínískum þáttum getur aukið líkur á réttri greiningu sé því beitt áður en til greiningastaðla DSM eða ICD sé sótt. Þetta er gert með því að fara ítarlega í gegnum sögu sjúklingsins.<ref>{{cite journal|author=Phelps, J. og Ghaemi, S. N.|title=The mistaken claim of bipolar overdiagnosis: solving the false positives problem for DSM-5⁄ICD-11|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2012|volume=126|issue=6|pages=395–401|doi=10.1111/j.1600-0447.2012.01912.x}}</ref> == Dreifing og greining == === Lífstíðaralgengi === Lífstíðaralgengi geðhvarfa I og II eru álitin vera 0,6% og 0,3-0,4%, og leggst sjúkdómurinn jafnt á milli kynjanna. Áætlað algengi röskunarinnar er mjög misjafnt eftir tíma og svæðum, en sá breytileiki er háður breytingum í mælingaraðferðum.<ref name=DSM>{{bókaheimild|höfundur=American Psychiatric Association|titill=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition: DSM-5|ár=2013|útgefandi=American Psychiatric Association}}</ref> Ágætt er þó að minnast að tíðni geðhvarfarófsins er talin vera um 2,4-5,5%.<ref>{{cite journal|author=Angst, J.|title=The emerging epidemiology of hypomania and bipolar II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_1998-09_50_2-3/page/143|journal=Journal of Affective Disorders|year=1998|volume=50|issue=2-3|pages=143–151|doi=10.1016/S0165-0327(98)00142-6}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Merikangas, K. R.|author2=Jin, R.|author3=He, J.|author4=Kessler, R.|author5=C., Lee|author6=S., Sampson|author7=N. A. o.fl.|title=Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey initiative|journal=Arch Gen Psychiatry|date=2011|volume=63|issue=3|pages=241-251|doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.12|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21383262}}</ref> Geðhvörf geta valdið verulegri skerðingu á starfshæfni og félagslegri virkni. Alþjóðlega rannsóknin um sjúkdómsbyrði (e. The Global Burden of Disease Study) setti röskunina í sjötta sæti af ástæðum örorku af öllum læknisfræðilegum [[Sjúkdómur|sjúkdómum]] í heiminum.<ref>{{cite journal|author1=Lopez, A. D.|author2=Murrey, C. C. J. L. |title=The global burden of disease, 1990–2020|journal=Nature Medicine|year=1998|volume=11|issue=4|pages=1241-1243|doi=10.1038/3218}}</ref> Ástæðan fyrir því er einna helst vegna þess hversu snemma röskunin birtist, og hve krónísk hún er yfir ævi þeirra sem glíma við hana. <ref>{{bókaheimild|höfundur=World Health Organization|titill=The World Health Report 2002 – Reducing Risks, Promoting Healthy Life|ár=2002|útgefandi=Höfundur}}</ref> === Snemmbundin og síðbundin veikindi === Talsverður munur er á einstaklingum sem veikjast snemma (e. early onset), en það er ýmist skilgreint sem fyrsta atvik fyrir 18-21 ára aldur,  í samanburði við þá sem veikjast seint (e. late onset). Einstaklingar sem veikjast snemma glíma við alvarlegri einkenni, iðulega meira af geðrofseiginleikum og fleiri atvikum, þá einkum blönduðum atvikum. <ref>{{cite journal|author=Lish, J. D.|coauthors=Dime-Meenan, S., Whybrow, P. C., Price, P. C. og Hirschfeld, R. M. A.|title=The National Depressive and Manic-depressive Association (DMDA) survey of bipolar members|journal=Journal of Affective Disorder|year=1994|volume=4|issue=31|pages=281-294|doi=10.1016/0165-0327(94)90104-X}}</ref> Sem og er viðkomandi líklegri til að eiga frekar við [[felmtursröskun]], [[fíkn|fíknivanda]], [[sjálfsmorð|sjálfsvígstilraunir]], og svara síður fyrirbyggjandi [[litíum]] meðferð. Náskyldir ættingjar þessara sjúklinga eru í meiri hættu á að glíma við geðtruflanir, og sýna alvarlegri svipgerð þessara truflana.<ref>{{cite journal|author=Schürhoff, F.|coauthors=Bellivier, F., Jouvent, R., Mouren-Siméoni, M., Bouvard, M., Allilaire, J. o.fl.|title=Early and late onset bipolar disorders: two different forms of manic-depressive illness?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-06_58_3/page/215|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=58|issue=3|pages=215–221|doi=10.1016/S0165-0327(99)00111-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Coryell, W.|coauthors=Fiedorowicz, J., Leon, A. C., Endicott J. og Keller, M. B.|title=Age of onset and the prospectively observed course of illness in bipolar disorder|journal=Journal of Affective Disorders|year=2013|volume=146|issue=1|pages=34–38|doi=10.1016/j.jad.2012.08.031}}</ref><ref>{{cite journal|author=Perlis, R. H.|coauthors=Miyahara, S., Marangell, L. B., Wisniewski, S. R., Ostacher, M., DelBello, M. P. o.fl.|title=Long-term implications of early onset in bipolar disorder: data from the first 1000 participants in the systematic treatment enhancement program for bipolar disorder (STEP-BD)|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2004-05-01_55_9/page/n19|journal=Biological Psychiatry|year=2004|volume=55|issue=9|pages=875-881|doi=10.1016/j.biopsych.2004.01.022}}</ref> Að veikjast snemma eykur líkur á því að viðkomandi glími við fleiri samkvilla, og lengri tími líður á milli fyrsta atviks og meðferðar, í samanburði hjá þeim sem veikjast seinna á ævinni.<ref>{{cite journal|author=Suominen, K.|coauthors=Mantere, O., Valtonen, H., Arvilommi, P., Leppämäki, S., Paunio, T., o.fl.|title=Early age at onset of bipolar disorder is associated with more severe clinical features but delayed treatment seeking|journal=Bipolar Disorders|year=2007|volume=9|issue=7|pages=698–705|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00388.x}}</ref> Snemmbundin veikindi eru ekki sjaldgæf í sjálfu sér en þau eru erfið í greiningu.<ref>{{cite journal|author=Leboyer, M.|coauthors=Henry, C., Paillere-Martinot, M. og Bellivier, F.|title=Age at onset in bipolar affective disorders: a review|journal=Bipolar Disorders|year=2005|volume=7|issue=2|pages=111–118|doi=10.1111/j.1399-5618.2005.00181.x}}</ref> === Upphafsmeðferð og rangar greiningar === Þættir á borð við að veikjast snemma á lífsleiðinni, vera af eldri árgerð, ásamt ýmsum sálfélagslegum þáttum eins og að vera karlkyns, giftur, lítið menntaður og í minnihlutahópi, ýtir undir það að viðkomandi sækir sér enga, eða mjög seint, upphafsmeðferð.<ref>{{cite journal|author1=Wang, P. S.|author2=Berglund, P.|author3=Olfson, M.|author4=Pincus, H. A. |author5=Wells, K., B.|author6=Kessler, R. C.|title=Failure and delay in initial treatment contact after first onset of mental disorders in the National Comorbidity Survey Replication|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2005|volume=62|issue=6|pages=603-613|doi=10.1001/archpsyc.62.6.603}}</ref> Því miður er algengt að fólk með geðhvörf fái ranga greiningu á eigið sjúkdómsástandi.<ref name=kasper>{{cite journal|author=Kasper, S.|title=Issues in the treatment of bipolar disorder|journal=European Neuropsychopharmacology|year=2003|volume=13|issue=2|pages=37–42|doi=10.1016/S0924-977X(03)00076-2}}</ref> Um 40% greindra geðhvarfasjúklinga hafa áður verið ranglega greindir með meiriháttar þunglyndi og má sjá að það líði að jafnaði 7-8 ár þar til rétt greining kemur fram.<ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Boiman, E. E.|author3=Goodwin, F. K. |title=Diagnosing bipolar disorder and the effect of antidepressants: a naturalistic study|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2000|volume=61|issue=10|pages=804-808|url=https://www.madinamerica.com/wp-content/uploads/2011/12/Diagnosing%20bipolar%20disorder%20and%20the%20effect%20of%20antidepressants.PDF|accessdate=2015}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Sachs, G. S.|author3=Chiou, A. M.|author4=Pandurangi, A. K.|author5=Goodwin, F. K.|title=Is bipolar disorder still underdiagnosed? Are antidepressants overutilized?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_january-march-1999_52_1-3/page/135|journal=Journal of Affective Disorders|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=135–144|doi=10.1016/S0165-0327(98)00076-7}}</ref> Greiningarferlið er ennfremur flækt með þeirri staðreynd að margir sækja sér aldrei aðstoð, og telja eigin erfiðleika hluta af daglegu lífi.<ref name=kasper /> == Sjálfsvíg og tengd hegðun == Áætlað er að um 25-50% þessara sjúklinga muni gera a.m.k. einu sinni tilraun til sjálfsvígs á ævinni,<ref>{{cite journal|author=Chen, Y.|coauthors=Dilsaver, S. C.|title=Lifetime rates of suicide attempts among subjects with bipolar and unipolar disorders relative to subjects with other axis I disorders|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_1996-05-15_39_10/page/896|journal=Society of Biological Psychiatry|year=1996|volume=39|issue=10|pages=896-899|doi=10.1016/0006-3223(95)00295-2}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Lopez, P.|coauthors=Mosquera, F., Leon, J., Gutierrez, M., Ezcurra, J., Ramurez, F. o.fl.|title=Suicide attempts in bipolar patients|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2001-12_62_12/page/n60|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2001|volume=62|issue=12|pages=963-966}}</ref><ref name="simon">{{cite journal|author1=Simon, G. E.|date=|year=2007|title=Risk of suicide attempt and suicide death in patients treated for bipolar disorder|url=|journal=Bipolar Disorders|volume=9|issue=5|pages=526–530|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00408.x|via=|author2=Hunkeler, E.|author3= Fireman, B.|author4= Lee, J. Y.|author5= Savarino, J.}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Tsai, S.|author2=Lee, J. |author3=Chen, C.|title=Characteristics and psychosocial problems of patients with bipolar disorder at high risk for suicide attempt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_january-march-1999_52_1-3/page/145|journal=Journal of Affective Disorders,|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=145–152|doi=10.1016/S0165-0327(98)00066-4}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Valtonen, H. M.|author2=Suominen, K., |author3=Mantere, O. |author4=Leppämäki, S. |author5=Arvilommi, P. |author6=Isometsä, E. T.|title=Suicidal ideation and attempts in bipolar I and II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2005-11_66_11/page/1456|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2005|volume=66|issue=11|pages=1456-1462}}</ref> og ná 15-20% þeirra að ljúka ætlunarverki sínu.<ref>{{cite journal|author1=Gonda, X.|author2=Pompili, M. |author3=Serafini, G. |author4=Motebovi, F. |author5=Campi, S. |author6=Dome, P. |author7=o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar disorder: epidemiology, characteristics and major risk factors|journal=Journal of Affective Disorders|year=2012|volume=143|issue=1-3|pages=16–26|doi=10.1016/j.jad.2012.04.041}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Malafosse, A.|title=Genetics of suicidal behavior|journal=merican Journal of Medical Genetics Part C|year=2005|volume=133|issue=1|pages=1-2|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> Sjálfsvíg eru a.m.k. 30 sinnum algengari í þessum hópi en  á meðal almennings.<ref name=engstrom>{{cite journal|author=Engström, C.|coauthors=Brändström, S., Sigvardsson, S., Cloninger, C. R., og Nylander, P.|title=Bipolar disorder. III: harm avoidance a risk factor for suicide attempts|journal=Bipolar Disorders|year=2004|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Grunebraun, M. F.|author2=Ramsay, S. R.|author3= Galfalvy, H. C. |author4=Ellis, S.|author5=P., Burke|author6=A. K., Sher, |author7=L. o.fl.|title=Correlates of suicide attempt history in bipolar disorder: a stress-diathesis perspective|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5|pages=551–557|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00304.x}}</ref> Tímabil þunglyndis eða blandað ástands tvöfaldar líkur á sjálfsvígstilraun.<ref>{{cite journal|author=Oquendo, M. A., Waternaux, C., Brodsky, B., Parsons, B., Haas, G. L., Malone, K. M. o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar mood disorder: clinical characteristics of attempters and nonattempters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-08_59_2/page/107|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=59|issue=2|pages=107–117|doi=10.1016/S0165-0327(99)00129-9}}</ref> Með blönduðu ástandi er átt við að einkenni maníu eða hýpómaníu séu til staðar í samblandi við einkenni þunglyndis. Einnig aukast líkur sjálfsvígs á meðal einstaklinga sem upplifa hraðar sveiflur (e. rapid cycling).<ref>{{cite journal|author=Coryell, W., Soloman, D., Turvey, C., Keller, M., Leon, A. C., Endicott, J. o.fl.|title=The long-term course of rapid-cycling bipolar disoder|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2003|volume=60|issue=9|pages=914-920|doi=10.1001/archpsyc.60.9.914}}</ref> Tæplega helminga sjálfsvígstilrauna má líta á sem kall á hjálp frekar en raunverulega löngun sjúklingsins til að deyja.<ref>{{cite journal|author=Kessler, R. C., Borges, G. og Walters, E. E.|title=Prevalence of and risk factors for lifetime suicide attempts in the National Comorbidity Survey|journal=Arch Gen Psychiatry|year=1999|volume=56|issue=7|pages=617-626|doi=10.1001/archpsyc.56.7.617}}</ref> Sjálfsvígstilraunir eru 2-3 sinnum algengari meðal kvenna, <ref name=engstrom /> en karlmenn eru fjórum sinnum líklegri til að deyja við athæfið.<ref name=tondo>{{cite journal|author=Tondo, L., Lepri, B. og Baldessarini, R. J.|title=Suicidal risks among 2826 Sardinian major affective disorder patients|journal=Acta Psychiatr Scand|year=2007|volume=116|issue=6|pages=419–428|doi= 10.1111/j.1600-0447.2007.01066.x}}</ref><ref name=simon /> Þriðjungur allra tilfella eiga sér stað fyrsta árið eftir greiningu,<ref name=tondo /> einkum hjá yngri sjúklingum.<ref>{{cite journal|author=Ösby, U., Brandt, L., Correia, N., Ekbom, A. og Sparén, P.|title=Excess mortality in bipolar and unipolar disorder in Sweden|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2001|volume=58|issue=9|pages=844-850|doi=10.1001/archpsyc.58.9.844}}</ref> Um helmingur þeirra sem veikjast á fullorðins árum upplifa einhverntímann á ævinni sjálfsvígshugleiðingar, en þessi tala hækkar upp í þrjá af hverjum fjórum hafi einstaklingurinn fyrst veikst sem barn.<ref>{{cite journal|author=Carter, T. D. C., Mundo, E., Parikh, S. V. og Kennedy, J. L.|title=Early age at onset as a risk factor for poor outcome of bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychiatric-research_july-august-2003_37_4/page/297|journal=Journal of Psychiatric Research|year=2003|volume=37|issue=4|pages=297–303|doi=10.1016/S0022-3956(03)00052-9}}</ref> Tilraunir til sjálfsvíga eru algengastar hjá einstaklingum á aldrinum 18-34 ára, og meðal einstaklinga sem eru óvinnufærir, hafa skilið við maka sinn,<ref>{{cite journal|author=Szádóczky, E., Vitrai, J., Rihmer, Z. og Füredi, J.|title=Suicide attempts in the Hungarian adult population. Their relation with DIS/DSM-III-R affective and anxiety disorders|journal=Eur Psychiatry|year=2000|volume=15|issue=6|pages=343-347|doi=10.1016/S0924-9338(00)90501-7}}</ref> glíma við fíknivanda,<ref name=simon /> kvíða, mikið magn sjálfsvígshugsana og alvarlegri einkenni þunglyndis. <ref>{{cite journal|author=Sokero, T. P., Melatin, T. K., Rytsälä, H. J., Leskelä, U. S. og Lestelä-Mielonen, P. S.|title=Prospective study of risk factors for attempted suicide among patients with DSM−IV major depressive disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=186|pages=314-318|doi=10.1192/bjp.186.4.314}}</ref> Einnig hefur [[ofbeldi]] í barnæsku, einkum kynferðisofbeldi,<ref>{{cite journal|author=Brent, D. A., Oquendo, M., Birmaher, B., Greenhill, L., Kolko, D., Stanley, B. o.fl.|title=Familial pathways to early-onset suicide attemt risk for suicidal behavior in offspring of mood-disordered suicide attempters|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2002|volume=59|issue=9|pages=801-807|doi=10.1001/archpsyc.59.9.801}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., Altshuler, L. L., Frye, M. A., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., McElroy, S. L. o.fl.|title=Foctors associated with suicide attempts in 648 patients with bipolar disorder in the Stanley Foundation bipolar network|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2003-05_64_5/page/n23|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2003|volume=64|issue=5|pages=506-515}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., McElroy, S. L., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., Denicoff, K. D., Nolen, W. A. o.fl.|title=Early physical and sexual abuse associated with an adverse course of bipolar illness|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2002-02-15_51_4/page/n27|journal=Biological Psychiatry|year=2002|volume=51|issue=4|pages=288-297|doi=10.1016/S0006-3223(01)01239-2}}</ref> og heilaskaði af völdum áverka, áhrif á ákvörðun einstaklings til að reyna sjálfsvíg. Mikilvægt er að minnast á að hlutlæg mæling á alvarleika einkenna skipti ekki höfuðmáli, heldur er það upplifun sjúklingsins á einkennum sínum sem eykur líkur á sjálfsvígstilraunum.<ref>{{cite journal|author=Mann, J. J., Waternaux, C., Haas, G. L. og Malone, K. M.|title=Toward a clinical model of suicidal behavior in psychiatric patients|journal=Am J Psychiatry|year=1999|volume=156|issue=2|pages=181–189|url=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|accessdate=2014|archive-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727041635/https://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|url-status=dead}}</ref> === Fyrirbyggjandi þættir === Sjálfsvíg eru færri í þéttbýlum, meðal tekjuhærri einstaklinga, á svæðum þar sem [[hlutfall]] geðlækna og lækna eru hærri og þar sem ríki og sveitafélög eyða meira í geðheilsu.<ref>{{cite journal|author=Tondo, L., Albert M. J. og Baldessarini, R. J.|title=Suicide rates in relation to health care access in the United States: an ecological study|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2006-04_67_4/page/n18|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2006|volume=67|pages=517-523|doi=10.4088/JCP.v67n0402}}</ref> Sjúklingar á litíumi eru fimm sinnum ólíklegri til að reyna sjálfsvíg en þeir sem ekki taka lyfið.<ref>{{cite journal|author=Baldessarini, R. J., Tondo, L., Davis, P., Pompili, M., Goodwin, F. K. og Hennen, J.|title=Decreased risk of suicides and attempts during long-term lithium treatment: a meta-analytic review|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5p2|pages=625–639|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00344.x}}</ref><ref>{{cite journal|author=Isometsä, E. T.|title=Suicide [útdráttur]|journal=Current Opinion in Psychiatry|year=2000|volume=13|issue=2|pages=143-147|url=http://journals.lww.com/co-psychiatry/Abstract/2000/03000/Suicide.2.aspx|accessdate=2014}}</ref> [[Litíum]] er lífsbjargandi í mörgum tilfellum fyrir þá sem glíma við lyndisraskanir og er það iðulega notað þó að viðkomandi sé ekki með einkenni, en það er fyrirbyggjandi gagnvart þunglyndi og maníu. Helsta vandamálið með lyfið eru hugsanleg eitrunaráhrif. Stundum eru flogalyf notuð sem geðsveiflulyf, en þau eru ekki eins góð í að hindra sjálfsmorð og litíum. <ref>{{bókaheimild|höfundur=Nolen-Hoeksema, S.|titill=Abnormal Psychology|ár=2011|útgefandi=McGraw Hill}}</ref> == Orsakir == Rannsakendur hafa í gegnum tíðina skoðað mögulegar orsakir geðhvarfa. Flestir samþykkja hinsvegar að það sé engin ein orsök. Þeir telja frekar að margir þættir vinni saman til að mynda veikindi sem auka líkurnar á geðhvörfum.<ref name=sinacola>{{bókaheimild|höfundur=Sinacola, R. S og Strickland, T. S.|titill=Basic psychopharmacology for councelors and psychotherapist|ár=2012|útgefandi=Pearsons education}}</ref> Geðhvörf hafa tilhneigingu til að ganga í fjölskyldum. Ýmsar erfðarannsóknir gefa til kynna að fólk sé með ákveðin [[erfðaefni]] sem auka líkurnar á því að þróa með sér sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Sklar, P., Ripke, S., Scott, L. J., Andreassen, O. A., Cichon, S. o.fl.|title=Large-scale genome-wide association analysis of bipolar disorder identifies a new susceptibility locus near ODZ4|journal=Nature genetics|year=2011|volume=43|issue=10|pages=977|doi=10.1038/ng.943}}</ref> Börn sem eiga foreldri eða systkini með geðhvörf eru mun líklegri til að þróa sjúkdóminn í samanburði við börn sem hafa enga fjölskyldusögu um sjúkdóminn. Erfðir eru þó ekki eini áhættuþátturinn fyrir geðhvörf. Rannsóknir á eineggja tvíburum hafa sýnt að annar tvíburinn þrói ekki alltaf með sér geðhvörf þótt hinn tvíburinn sé með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blackwood, D. H., Visscher, P. M., og Muir, W. J.|title=Genetic studies of bipolar affective disorder in large families|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2001|volume=178|issue=41|pages=134-136|8=|url=http://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|access-date=2015-02-05|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312092958/https://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|url-status=dead}}</ref> Þess vegna telja rannsóknarmenn að fleiri þættir séu að verkum í þróun geðhvarfa. Vísindamenn hafa skoðað orsök m.t.t. taugarannsókna, sem og lyfja, enda virðast skapsveiflur, þunglyndi og oflæti oft temprast við lyfjagjöf. <ref name=sinacola /> == Taugarannsóknir == Aukin notkun myndgreininga á borð við [[Starfræn segulómmyndun|kvik-segulómunar]] (e. functional magnetic resonance imaging, fMRI), segulómunar (e. magnetic resonance imaging, MRI) og [[PET-skanni|jáeindarskanna]] (e. positron emission tomography) hafa gefið til kynna að heili einstaklinga með geðhvörf sé á einhver hátt afbrigðilegur í samanburði við heilbrigðan heila eða aðrar raskanir. Ein MRI rannsókn gaf til kynna að framennisbörkurinn (e. prefrontal cortex) hjá fullorðnum einstaklingum með geðhvörf sé minni og sýni almennt lægri virkni en hjá einstaklingum sem ekki eru með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|first=|date=|year=2008|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2008-05_47_5/page/483|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f|via=}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal= Psychiatry Research|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> === Framheili === Framennisbörkurinn er talinn hafa umsjón yfir stýrifærni (e. executive function) heilans á borð við þrautalausnir og ákvarðanatökur.<ref>{{cite journal|author=Mansouri, F. A., Tanaka, K., og Buckley, M. J.|title=Conflict-induced behavioural adjustment: a clue to the executive functions of the prefrontal cortex|journal=Nature Reviews Neuroscience|year=2009|volume=10|issue=2|pages=141-152|doi=10.1038/nrn2538}}</ref> Þessi hluti heilans sem og tengingar hans við önnur svæði heilans, halda áframa að þroskast fram að fullorðinsárunum. Þetta gæti útskýrt ástæðuna fyrir því að geðhvörf hefjast yfirleitt á unglingsárum, og hvernig afbrigðileiki á þessu svæði gæti haft áhrif þar á. Athugun svæðisins gæti hjálpað rannsakendur að greina geðhvörf fyrr og veita snemmbúið inngrip svo hægt sé að hægja á framgangi sjúkdómsins.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2008-05_47_5/page/483|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|year=2008|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal=Neuroimaging|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> == Geðhvörf meðal barna og unglinga == Tíðni geðhvarfa er talin vera um 1-3% meðal barna og unglinga. Vegna ungs aldurs, samkvilla, og möguleika á mismunandi túlkun á manískum einkennum, er mjög erfitt að greina geðhvörf í börnum. Börn með einkenni undir greiningaviðmiðum og hafa fjölskyldusögu af geðhvörfum, eru í mikilli hættu á að fá sjálf geðhvörf I og II. Hvort tveggja einstaklingar sem ná greiningarviðmiðum og þeir sem ekki ná þeim eru í aukinni hættu á sálfélagslegum vandamálum, notkun fíkniefna, sjálfsvígi, glæpsamlegri hegðun og nýtingu á félagslegum kerfum. Til að greina börn og unglinga með maníu eða hýpómaníu má nota DSM greiningakerfið fyrir fullorðna. Hins vegar verður að sýna aðgát. Einkenni verða að vera til staðar sem eru ekki í samræmi við þroskastig barnsins.<ref>{{cite journal|author=Birmaher, B.|title=Bipolar disorder in children and adolescents. Child and Adolescent Mental Health|year=2013|volume=18|issue=3|pages=140-148|doi=10.1111/camh.12021}}</ref> == Greiningaviðmið DSM-5 == === Viðmið maníu === A. Tímabil þar sem óeðlilegt og viðvarandi hækkað geðslag eða pirringur gerir vart við sig. Ásamt óeðlilegri og viðvarandi orku eða markmiða drifinni hegðun. Þetta þarf að vara í að minnsta kosti í eina viku og vera til staðar mest af deginum, næstum alla daga. B. Að á þessu tímabili séu þrjú eða fleiri einkenni til staðar í miklum mæli, fjögur ef pirringur er eingöngu til staðar og þau sýni fram á marktæka breytingu frá annars hefðbundinni hegðun: : 1. Aukið sjálfsálit eða mikilmennska. : 2. Minnkuð svefnþörf eins og að upplifa sig úthvíldan eftir eingöngu 3 klukkustunda svefn. : 3. Talar meira en venjulega eða þrýstingur til að tala. : 4. Mikið hugmyndaflug eða hraðar hugsanir. : 5. Utan við sig / truflast auðveldlega (lýst af viðkomandi eða af öðrum). : 6. Vinna að ákveðnu marki, félagslega, í vinnu eða skóla, kynferðislegt markaleysi. : 7. Óhófleg þátttaka í atferli sem veitir ánægju en mun líklega hafa í för með sér mjög neikvæðar afleiðingar. : Til dæmis óhófleg kaupgleði, vafasamar breytingar á kynhegðun eða slæmar fjárfestingar. C. Lyndisröskunin er næg til að valda alvarlegri skerðingu í félags- eða starfshæfni eða svo sjúkrahúsavistun sé þörf til að koma í veg fyrir að sjúklingurinn skaði sjálfann sig eða aðra eða ef geðrofseinkenni eru til staðar. D. Atvikið má ekki rekja til líffræðilegra áhrifa efnis, lyfja eða fíkniefna, eða annars læknisfræðilegs ástands.   === Viðmið hýpómaníu === A. Alveg eins og A. liður liður í skilgreiningu maníu. B. Alveg eins og B. liður liður í skilgreiningu maníu. C. Atvikið hefur án efa áhrif á virkni einstaklingsins og er ástandið honum annars óeðlilegt þegar hann er einkennalaus. D. Lyndisröskunin og breytingin í virkni er svo að aðrir taka eftir því. E. Atvikið er ekki nógu alvarlegt til að það hafi áhrif á einstaklinginn félagslega, né heldur á starfshæfni eða heldur til að þurfi sjúkrahúsvist. Ef að til staðar eru geðrofseinkenni þá er atvikið skilgreint sem manía. F. Alveg eins og D. liður í skilgreiningu maníu. == Meðferð við geðhvörfum == Þrátt fyrir gagnsemi lyfja má búast við betri útkomu í framgangi sjúkdómsins ef sálfræðimeðferðum er beitt samhliða.<ref>{{cite journal|author=Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., Schaffer, A., Beaulieuc, S., Alda, M o.fl.|title=Canadian network for mood and anxiety treatments (CANMAT) and international society for bipolar disorders (ISBD) collaborative update of CANMAT guidelines for the management of patients with bipolar disorder: update 2013|journal=Bipolar Disorders|year=2013|volume=15|issue=1|pages=1-44|doi=10.1111/bdi.12025}}</ref> Meðferðir á borð við sálarfræðslu (e. psychoeducation), hugræna atferlismeðferð, meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma (e. IPSRT eða interpersonal and social rhythm therapy) og fjölskyldumiðaðri meðferð (family-focused therapy) eru einna helst notaðar. <ref name=nimh>{{cite journal|author=National Institute of Mental Health|title=Bipolar Disorder|year=2008|url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|accessdate=25. janúar 2014|journal=|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731083808/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Kogan, J. N. Sachs, G. S. o.fl.|title=Intensive psychosocial intervention enhances functioning in patients with bipolar depression: results from a 9-month randomized controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2007-09_164_9/page/1340|journal=Am J Psychiatry|year=2007|volume=164|issue=9|pages=1340–1347|doi=10.1176/appi.ajp.2007.07020311}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when.|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=156|pages=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> === Sálarfræðsla === Sálarfræðsla er áhrifaríkt meðferðarform sem hindrar bakslag og eykur meðferðarheldni.<ref name=colom>{{cite journal|author=Colom, F. og Lamb, D.|title=Psychoeducation: improving outcomes in bipolar disorder|journal=European Psychiatry|year=2005|volume=20|issue=5-6|pages=359–364|doi=10.1016/j.eurpsy.2005.06.002}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Vieta, F., Sánchez-Mereno, J., Goikolea, J. M., Popova, E. og Bonnin, C. M.|title=Psychoeducation for bipolar II disorder: an exploratory, 5-year outcome subanalysis|journal=Journal of Affective Disorders|year=2009|volume=112|issue=1-3|pages=30-35|doi=10.1016/j.jad.2008.03.023}}</ref> Fræðslan tryggir rétt einstaklingsins til að vera upplýstur um eigin röskun.<ref name=colom /> Hér er einstaklingum hjálpað í því að koma augu á hættulega eða vafasama hegðun og bera snemma kennsl á viðvörunareinkenni bakslags. Með þessu eyðir fólk minni tíma í atvikum og getur fólk minnkað hrösunartíðni um allt að 40%.<ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Wisniewski, S. R., Kogan, J. N. o.fl.|title=Psychosocial treatments for bipolar depression a 1-year randomized trial from the systematic treatment enhancement program|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2007|volume=64|issue=4|pages=419-426|doi=10.1001/archpsyc.64.4.419}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F., Popova, E., Benabarre, A., Cruz, N., Valenti, M. o.fl.|title=Long-term mental health resource utilization and cost of care following group psychoeducation or unstructured group support for bipolar disorders: a cost-benefit analysis [útdráttur]|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2009-03_70_3/page/378|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2009|volume=70|issue=3|pages=378-386|doi=10.4088/JCP.08m04333}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F. og Vieta, E.|title=A meta-analysis of relapse rates with adjunctive psychological therapies compared to usual psychiatric treatment for bipolar disorders [útdráttur]|journal=he International Journal of Neuropsychopharmacology|year=2006|volume=10|issue=1|pages=123-129|doi=10.1017/S1461145706006900}}</ref> Sjúklingurinn er fenginn til að skilja flókna samspilið milli einkenna sinna, persónuleika, eigins umhverfis, aukaverkana lyfja, og það að bera ábyrgð á eigin sjúkdóm.<ref name=colom /> Fræðslan miðar er að bættari félags- og starfshæfni<ref>{{cite journal|author=Perry, A., Tarrier, N., Morriss, R., McCarthy, E. og Limb, K.|title=Randomised controlled trial of efficacy of teaching patients with bipolar disorder to identify early symptoms of relapse and obtain treatment|journal=BMJ|year=1999|volume=318|issue=7177|pages=149-153|doi=10.1136/bmj.318.7177.149}}</ref> og unnið er sérstaklega að því að draga úr fordómum hjá einstaklingnum sjálfum gagnvart eigin sjúkdóm og ástandi. <ref name=colom /> === Hugræn atferlismeðferð, HAM === [[Hugræn atferlismeðferð]] eða HAM miðar að því að hjálpa fólki að bera kennsl á og breyta skaðlegu eða neikvæðu hugsunarferli og hegðun.<ref name=nimh /> Talsverð sönnun er fyrir áhrifaríki HAM við þunglyndi<ref>{{bókaheimild|höfundur=Roth, A. og Fonagy, P.|titill=What works for whom? A critical review of psychotherapy research|ár=2006|útgefandi=The Guilford Press}}</ref> og kvíða.<ref>{{cite journal|author=Brown, T. A., Antony, M. M. og Barlow, D. H.|title=Diagnostic comorbidity in panic disorder: effect on treatment outcome and course of comorbid diagnoses following treatment|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|year=1995|volume=63|issue=3|pages=408-418|url=http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|access-date=2015-02-04|archive-date=2005-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20050330060251/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Craske, M. G., Farchione, T. J., Allen, L. B., Barrios, V., Stoyanova, M. og Rose, R.|title=Cognitive behavioral therapy for panic disorder and comorbidity: More of the same or less of more?|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2007-06_45_6/page/1095|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2007|volume=45|issue=6|pages=1095–1109|doi=10.1016/j.brat.2006.09.006}}</ref><ref>{{cite journal|author=Davis, L., Barlow, D. H. og Smith, L.|title=Comorbidity and the treatment of principal anxiety disorders in a naturalistic sample|journal=Behavior Therapy|year=2010|volume=41|issue=3|pages=296–305|doi=10.1016/j.beth.2009.09.002}}</ref><ref>{{cite journal|author=Storch, Lewin, Farrell, Aldea, Reid, Geffken o.fl.|title=Does cognitive-behavioral therapy response among adults with obsessive–compulsive disorder differ as a function of certain comorbidities?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anxiety-disorders_2010-08_24_6/page/547|journal=Journal of Anxiety Disorders|year=2010|volume=24|issue=6|pages=547–552|doi=10.1016/j.janxdis.2010.03.013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tsao, J. C. I., Mystkowski, J. L., Zucker, B. G. og Craske, M. G.|title=Impact ofcognitive-behavioral therapy for panic disorder on comorbidity: a controlled investigation|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2005-07_43_7/page/959|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2005|volume=43|issue=7|pages=959–970|doi=10.1016/j.brat.2004.11.013}}</ref> Um 75% geðhvarfasjúklinga glíma einnig við kvíða og eyða þessir einstaklingar iðulega lengri tíma í atviki, eru líklegri til að hrasa og njóta minna gagn af geðsveiflulyfjum.<ref>{{cite journal|author=Provencher, M. D., Hawke, L. D. og Thienot, E.|title=Psychotherapies for comorbid anxiety in bipolar spectrum disorders|journal=Journal of Affective Disorders|year=2011|volume=133|issue=3|pages=371–380|doi=10.1016/j.jad.2010.10.040}}</ref> Fjölmargar rannsóknir hafa athugað hugrænt mynstur hjá fólki með geðhvörf en niðurstöður hafa verið á reiki, einkum vegna takmarkanna í úrtaksstærð, óklínískra úrtaka, mismunandi skilgreiningar á jafnlyndi (e. euthymia) og ónæga stjórn á núliggjandi sálmeinisþáttum. Engu síður vísa sönnunargögn til þess að geðhvarfasjúkir sýna sambærilegt hugrænt mynstur og má sjá hjá einstaklingum með einpóla þunglyndi, þó með sérkenni eins og markmiðar drifinni hegðun, fullkomnunaráráttu, sjálfsgagnrýni, sjálfstæði og næmni fyrir umbunum.<ref>{{cite journal|author=Alatiq, Y., Crane, C., Williams, J. M. G. og Goodwin, G. M.|title=Dysfunctional beliefs in bipolar disorder: hypomanic vs. depressive attitudes|journal=Journal of Affective Disorders|year=2010|volume=122|issue=3|pages=294–300|doi=10.1016/j.jad.2009.08.021}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y., Walshaw, P. D., Cogswell, A., Smith, J. M., Neeren, A. M. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) sensitivity and bipolar spectrum disorders: a retrospective and concurrent behavioral high-risk design|url=https://archive.org/details/sim_motivation-and-emotion_2006-06_30_2/page/143|journal=Motivation and Emotion|year=2006|volume=30|issue=2|pages=143-155|doi=10.1007/s11031-006-9003-3}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y, Walshaw, P. D., Gerstein, R. K., Keyser, J. D., Whitehouse, W. G. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) - Relevant cognitive styles and bipolar spectrum disorders|journal=J Abnorm Psychol|year=2010|volume=118|issue=3|pages=459–471|doi=10.1037/a0016604}}</ref><ref>{{cite journal|author=Jones, L., Scott, J., Haque, S., Gordon-Smith, K., Heron, J., Caesar, S. o.fl.|title=Cognitive style in bipolar disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=187|pages=431-437|doi=10.1192/bjp.187.5.431}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lam, D. Wright, K. og Smith, N.|title=Dysfunctional assumptions in bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2004-04_79_1-3/page/193|journal=Journal of Affective Disorders|year=2004|volume=79|issue=1-3|pages=193-199|doi=10.1016/S0165-0327(02)00462-7}}</ref><ref>{{cite journal|author=Mansell, W., Paszek, G., Seal, K., Pedley, R., Jones, S., Thomas, N. o.fl.|title=Extreme appraisals of internal states in bipolar I disorder: a multiple control group study|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2011|volume=35|issue=1|pages=87-97|doi=10.1007/s10608-009-9287-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pardoen, D., Bauwens, F., Tracy, A., Martin, F. og Mendlewicz, J.|title=Self-esteem in recovered bipolar and unipolar out-patients|journal=The British Journal of Psychiatry|year=1993|volume=163|pages=755-762|doi=10.1192/bjp.163.6.755}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reilly-Harrington, N. A., Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Wisniewki, S. R:, Thase, M. E. o.fl.|title=Dysfunctional attitudes, attributional styles, and phase of illness in bipolar disorder|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2008|volume=34|issue=1|pages=22-34|doi=10.1007/s10608-008-9218-6}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Stanton, B., Garland, A. og Ferrier, I. N.|title=Cognitive vulnerability in patients with bipolar disorder|journal=Psychological Medicine|year=2000|volume=30|issue=2|pages=467-472|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|access-date=2015-02-04|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307024814/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Van der Gucht, E., Morriss, R., Lancaster, G., Kinderman, P. og Bentall, R. P.|title=Psychological processes in bipolar affective disorder: negative cognitive style and reward processing|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2009|volume=194|pages=146-151|doi=10.1192/bjp.bp.107.047894}}</ref> === Hugræn núvitundar-meðferð, MBCT === Hugræn núvitundar-meðferð (e. mindfulness-based cognitive therapy, MBCT) er einnig árangursríkt meðferðarform. Meðferðin er dregin af núvitund sem er æfingarkerfi til að auka sjálfsþekkingu, persónulega hæfni, sjálfsstjórn og ánægju. Rannsóknir hafa sýnt að núvitund dragi úr hvatvísi sem er algengur undanfari sjálfsvígstilrauna.<ref name=perich>{{cite journal|author=Perich, T., Manicavasagar, V., Mitchell, P. B., Ball, J. R., og Hadzi‐Pavlovic, D.|title=A randomized controlled trial of mindfulness‐based cognitive therapy for bipolar disorder|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2013|volume=127|issue=5|pages=333–343|doi=10.1111/acps.12033}}</ref><ref name=williams>{{cite journal|author=Williams, J. M. G., Alatiq, Y., Crane, C., Barnhofer, T., Fennell, M. J. V.|title=Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) in bipolar disorder: Preliminary evaluation of immediate effects on between-episode functioning|journal=Journal of Affective Disorders|year=2008|volume=107|issue=1-3|pages=275|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17884176}}</ref> Í MBCT eru lykileiningar hugrænnar meðferðar og þjálfun í núvitundar-hugleiðslu sameinaðar. <ref name=williams /> MBCT getur dregið úr þunglyndis- og kvíðaeinkennum og komið í veg fyrir hrösun.<ref name=williams /><ref name=perich /> Hugræn virkni á borð við athygli getur verið skert hjá einstaklingum með geðhvörf, og getur meðferðarformið þar af leiðandi aukið vanlíðan. En MBCT meðferð hefur gefið til kynna að hún getur aukið framkvæmdavirkni, minni, hæfni, frumkvæði í verkefnum og hvata til að ljúka þeim.<ref>{{cite journal|author=Howells, F. M., Ives-Deliperi, V. L., Horn, N. R. og Stein, D. J.|title=Mindfulness based cognitive therapy improves frontal control in bipolar disorder: A pilot EEG study|journal=BMC Psychiatry|year=2012|volume=12|pages=a-25|doi=10.1186/1471-244X-12-15}}</ref><ref name=stange>{{cite journal|author=Stange, J., Eisner, L., Hölzel, B., Peckham, A., Dougherty, D. o.fl.|title=Mindfulness-based cognitive therapy for bipolar disorder: Effects on cognitive functioning|journal=Journal of Psychiatric Practice|year=2011|volume=17|issue=6|pages=410|doi=10.1097/01.pra.0000407964.34604.03}}</ref> === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma, IPSRT === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma var sérstaklega hönnuð fyrir sjúklinga með geðhvörf en hún leggur áherslu á að hjálpa einstaklingum að bæta úr samböndum sínum við aðra og að hafa reglu á daglegri rútínu. T.d. með reglulegum svefnvenjum  má fyrirbyggja maníu. Meðferðarformið má beita hvort sem þegar einstaklingur er einkennamikill eða laus.<ref>{{cite journal|author=Frank, E., Swartz, H. A. og Kupfer, D. J.|title=Interpersonal and social rhythm therapy: managing the chaos of bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2000-09-15_48_6/page/592|journal=Biological Psychiatry|year=2000|volume=48|issue=6|pages=593-604|doi=10.1016/S0006-3223(00)00969-0}}</ref><ref name=nimh /> Fjölskyldumiðuð meðferð hjálpar sjúklingum einnig með samskipti, en hér taka fjölskyldumeðlimir þátt. Með þessari aðferð er unnið að því að auka bjargráð fjölskyldunnar í heild sinni, bæta samskipti og úrlausn vandamála.<ref name=nimh /> Sálarfræðsla er hluti af þessu ferli.<ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when|journal=Journal of Affective Disorders,|year=2014|volume=156|issue=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> ==Bækur== [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/503343/ Í róti hugans - Kay Redfield Jamison. Mbl.is] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Geðraskanir]] cdhpyu4qd2jjg3hrzw7rlzhj9txbfp0 0 130693 1972177 1971906 2026-07-15T19:10:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972177 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KorowaiHombre01.jpg|thumb|Fyrir áttunda áratuginn höfðu [[Korowaimenn]] í [[Papúa]] ekki haft neitt samband við umheiminn. Þeir eru ekki fleiri en 3.000 í dag.]] '''Þjóðarbrot''' (stundum kallað '''þjóðflokkur''', '''þjóðernishópur''', '''upprunahópur''' eða '''etní'''<ref>{{cite journal|author=Gunnar Karlsson|title=Syrpa um þjóðernisumræðu|journal=Skírnir|volume=178|number=1|year=2004|pages=153-201|url=https://timarit.is/gegnir/991000628329706886}}</ref>) er [[samfélag]] fólks með [[sjálfsmynd]] sem byggist á sameiginlegum uppruna, [[ætterni]] eða menningarlegum bakgrunni; en myndar ekki aðskilið [[þjóðfélag]] með eigin valdastofnunum, heldur tilheyrir stærri ríkisheild eða [[þjóð]]. Þjóðarbrot sem áður myndaði sérstakt ríki, eða sýnir viðleitni til að stofna ríki, er stundum nefnt [[ríkislaus þjóð]].<ref name=Nimni>{{cite book|last=Chouinard |first=Stéphanie |chapter=Stateless nations |editor1=Karl Cordell |editor2=Stefan Wolff |title=The Routledge Handbook of Ethnic Conflict |publisher=Routledge |year=2016 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=64JwCwAAQBAJ&pg=PA54|pages=54–66 |isbn= 978-1-317-51892-1}}</ref> Meðlimir þjóðarbrots eiga oft sameiginlegan [[menningararfur|menningararf]], [[hefð]]ir, [[mannkynssaga|sögu]], [[ættjörð]], [[tungumál]] eða [[mállýska|mállýsku]], [[trúarbrögð]], [[matarhefð]]ir, [[fatnaður|fatnað]] og [[alþýðumenning]]u, svo dæmi séu nefnd. [[Ættbálkur]] er svipað hugtak, einkum notað um [[hirðingi|hirðingjasamfélög]] sem lúta [[höfðingjaræði]]; og [[ættflokkur]] er gjarnan notað um stóran hóp fólks sem deilir sama ætterni, eins og meðal skoskra [[hálendingar|hálendinga]]. Í [[Afríka|Afríku]] hefur hugtakið „örþjóð“ verið notað um þjóðir með sameiginlega menningu og tungumál sem mynduðu sérstök ríki fyrir nýlendutímann.<ref>{{cite journal|author=Chirindo, K.|year=2018|title=Micronations and Postnational Rhetorics|journal=Women’s Studies in Communication|volume=41|number=4|pages=383–393|doi=10.1080/07491409.2018.1551686}}</ref> Stærstu þjóðarbrotin (það stærsta er [[Hankinverjar]]) telja milljónir manna, en þau minnstu aðeins nokkra tugi (svo sem margir [[frumbyggjar|frumbyggjahópar]]). Þjóðarbrot geta skipst í smærri hópa sem geta orðið að sjálfstæðum þjóðarbrotum. Þau geta líka sameinast og myndaði [[alþjóð]] út frá sameiginlegum einkennum eða pólitískri hugsjón. Með [[menningarleg samlögun|menningarlegri samlögun]], [[menningarleg aðlögun|aðlögun]], [[málbreyting]]um, [[útvensl]]um, [[ættleiðing]]um og [[trúskipti|trúskiptum]] getur sjálfsmynd þjóðarbrots tekið breytingum í tímans rás. [[Þjóðarmyndun]] er hugtak sem er stundum notað yfir myndun nýs þjóðarbrots.<ref>{{cite journal|author=Andrew Gillett|title=Ethnogenesis: A Contested Model of Early Medieval Europe|journal=History Compass|volume=4|number=2|year=2006|page=244|doi=10.1111/j.1478-0542.2006.00311.x}}</ref> Í dag er yfirleitt gerður greinarmunur á þjóðarbroti og [[kynþáttur|kynþætti]], en hann getur verið umdeildur. Yfirleitt tengist skilgreining á þjóðarbroti menningarvitund ákveðins hóps og byggist á menningarlegum þáttum svo sem sameiginlegu tungumáli og hefðum, meðan hugmyndir um kynþætti tengjast aðallega útlitseinkennum. Fyrir tíma [[vísindaleg kynþáttahyggja|vísindalegrar kynþáttahyggju]] undir lok 19. aldar voru þessi tvö hugtök þó oft notuð um sama hlut, þar sem margir töldu að menningarleg og félagsleg einkenni hópa tengdust arfgengri aðlögun þeirra að tilteknu umhverfi.<ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |date=2007 |title=Weber on Ethnic Communities: A critique|url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism|volume=13 |number=1 |pages=19–35|doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref> Frá sögulegu sjónarmiði hefur þjóðarbrot stundum tengst [[þjóðerni]]. Á Vesturlöndum þróuðust hugtökin „þjóð“ og „[[þjóðernisstefna]]“ á 19. öld við ris [[þjóðríki|þjóðríkja]].<ref>{{cite journal|author=Kohn H.|title=The Nature of Nationalism|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1939-12_33_6/page/1001|journal=American Political Science Review|year=1939|volume=33|number=6|pages=1001-1021|doi=10.2307/1948728}}</ref><ref>{{cite journal|author=Calhoun, C. |year=1997|title=Nationalism and the Contradictions of Modernity|journal=Berkeley journal of Sociology|volume=42|pages=1-30|url=https://www.jstor.org/stable/41035527}}</ref> Undir [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] vestrænna þjóða þróaðist hugtakið „þjóðarbrot“, þar sem hópar fólks frá sömu þjóð sem bjuggu í öðru ríki sameinuðust. [[Fjölþjóðaríki]] myndast þegar ólíkar þjóðir mynda saman eitt ríki, þegar ný landamæri eru teiknuð þvert yfir ættjörð ýmissa þjóða (eins og gerðist á nýlendutímanum), eða vegna þjóðflutninga eftir stofnun ríkis. Dæmi um fjölþjóðaríki af öðru tagi er víða að finna í Afríku þar sem ríki sem voru stofnuð við afnám nýlendustjórna með handahófskenndum landamærum, en líka í Evrópu (t.d. [[Belgía|Belgíu]] og [[Bretland]]i). Meðal dæma um lönd af hinu taginu eru [[Þýskaland]] og [[Holland]], sem voru stofnuð utan um mállega og trúarlega sjálfsmynd, en hafa síðar breyst vegna fólksflutninga. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Þjóðflokkar| ]] s1xqnnw17j0gd3kr8uz9c0u6dtuztpp 0 132173 1972220 1519946 2026-07-16T09:49:40Z MyraMidnight 41218 Flokkur manngerð dýr 1972220 wikitext text/x-wiki [[Mynd:4.11.15PeterGallagherByLuigiNovi15.jpg|thumbnail]] '''Högni hrekkvísi''' (e. ''Heathcliff'') er myndasögupersóna sköpuð af [[George Gately]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Myndasögupersónur]] [[Flokkur:Manngerð dýr]] 5key0an5ylivmu7mvj83u7mtusqyuq9 0 133022 1972181 1761376 2026-07-15T20:19:49Z MyraMidnight 41218 Spilastubbur 1972181 wikitext text/x-wiki {{Infobox | titill = Askur Yggdrasils | mynd = | teksti = | hönnuður = [[Rúnar Þór Þórarinsson]] og [[Jón Helgi Þórarinsson]] | útgefandi = Iðunn | teiknari = Atli Heiðar Gunnlaugsson, Birgitta Jónsdóttir og María Huld Pétursdóttir | dagsetning = 1994 | random_chance = [[teningar|teninga]] kast | spilunartími = breytilegt | flokkur = [[Fantasy]] | kerfi = | web = }} Askur Yggdrasils er [[spunaspil]] / hlutverkaspil. Það byggir á heimsmynd heiðni með vættum, óvættum, goðum, görpum og heimum þeirra. Þetta er að hluta eins og leikrit sem er spunnið á staðnum með hjálp persónublaða (sem sýna eiginleika persónanna) og teninga (sem gera meiri tilviljun í spunanum) og ímyndunar til að skapa söguna. Spilið var gert af Rúnari Þór Þórarinssyni og Jóni Helga Þórarinssyni 1994, sem vildu hafa RPG á íslensku.<ref>https://spunaspil.wordpress.com/2015/12/15/askur-yggdrasils-20-ar-fra-utgafu-eina-islenska-spunaspilsins/</ref> == Ytri tenglar == *[https://www.facebook.com/groups/347336632106459/ Fésbókarsíða Asks Yggdrasils] == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Spunaspil| ]] {{Stubbur/spil}} jfawp9s2jsnkvv1mtfnj7rhox3t2b79 0 135171 1972146 1705042 2026-07-15T14:21:45Z MyraMidnight 41218 Breyti flokk 1972146 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fluxx-2009.jpg|miniatyr|thumb|Fluxx, version 3.1.]] [[Mynd:Zombie Fluxx game.jpg|miniatyr|thumb|Zombie-Fluxx.]] '''Fluxx''' er borðspil sem [[spil]]að er með spilastokk. Það er ólíkt öðrum slíkum spilum að því leyti að spilareglur og markmið spilsins breytast eftir því hvaða spil spilarar nota. Í spilastokk eru 84 til 100 spil af fjórum gerðum en það eru nýjar reglur (e. new rules), hald (e. keepers), markmið (e. goals) og gjörðir (e. actions). Spilið hefst með einfaldri reglu "draga eitt spil/spila út einu spili". [[Flokkur:Kortaspil]] mvshk2qvnuyam7bgy3pqa2tne3dfx7z 0 136544 1972140 1551191 2026-07-15T14:14:52Z MyraMidnight 41218 Bæti við dæmum um kortaspil og færi commons categoru í flokkinn 1972140 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ingolds Guldin Spiel 1472.svg|Trérista frá 1472 af fólki við kortaspil|thumb]] [[Mynd:Ming Dynasty playing card, c. 1400.jpg|Kínverskt spilaspjald frá um 1400|thumb]] [[Mynd:Detalje fra dørmaleri (Søndre Brekke).JPG|Málverk af manni með spil á hurð frá Þelamörk í Noregi|thumb]] '''Kortaspil''' er [[borðspil]] sem spilað er með spilum, annað hvort spilum úr hefðbundnum [[spilastokkur|spilastokk]] eða spilum sem eru sérstaklega gerð fyrir viðkomandi spil. == Dæmi um kortaspil== === Hefðbundinn spilastokkur === {{Aðalgrein|Spilastokkur}} Bunki af 52 spilum, 4 mismunandi gerðir af spilum í stokkinum; hjarta, tígull, spaði og lauf. Það eru margir leikir sem hægt er að spila með slíkum stokki, þar með talið margar gerðir af einspilara köpluml. === Uno === Vel þekkt og einfalt spil þar sem keppt er um að vera fyrstur að losna við öll sín spil af hendi. Fólk skiptist á að setja eitt spil úr hendi og sum spilin snúa spilahringnum við, láta næsta draga fleirri spil og neita næsta leikmanni að gera. Leikurinn svipar mikið til olsen olsen án þess að setja niður mörg spil af sömu gerð.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/2223/uno|titill=Uno|útgefandi=BoardGameGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Sjö drekar === Sjö drekar er samstæðuspil þar sem markmiðið er að tengja saman sjö spil í sama lit. Hver leikmaður fær leynispil sem segjir til um hver litur manns er, og stundum á að skiptast á þessum spilum sem þá breytir þeim lit sem viðkomandi er að reyna að tengja saman á borðinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/98085/seven-dragons|titill=Seven dragons|útgefandi=BoardGameGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Cards against humanity === Þetta kortaspil gengur út á að ljúka við setningar sem dómarinn leggur á borðið með orðum sem eru á spilum í hendi leikspilara, og sá sem kemur með skemmtilegustu samsetninguna fær stig. Það er hægt að kaupa margar mismunandi aukapakka fyrir þennan leik.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/50381/cards-against-humanity|titill=Cards against humanity|útgefandi=GameBoardGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Magic: the gathering === Þetta er talið vera eitt af fyrstu safnspila kortaspilunum (t.d. [[pokémon]] eða [[Yu-Gi-Oh|Yu-Gi-Oh!]]) þar sem fólk getur keypt viðbótarpakka af spilum til að auka eigið úrval sem hægt er að nota í leiknum.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/463/magic-the-gathering|titill=Magic: The gathering|útgefandi=GameBoardGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Spil]] [[Flokkur:Leikir]] 530inr24cel055yvwrwaj7kx6vircxp 1972148 1972140 2026-07-15T14:25:50Z MyraMidnight 41218 Kortaspil flokkur 1972148 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ingolds Guldin Spiel 1472.svg|Trérista frá 1472 af fólki við kortaspil|thumb]] [[Mynd:Ming Dynasty playing card, c. 1400.jpg|Kínverskt spilaspjald frá um 1400|thumb]] [[Mynd:Detalje fra dørmaleri (Søndre Brekke).JPG|Málverk af manni með spil á hurð frá Þelamörk í Noregi|thumb]] '''Kortaspil''' er [[borðspil]] sem spilað er með spilum, annað hvort spilum úr hefðbundnum [[spilastokkur|spilastokk]] eða spilum sem eru sérstaklega gerð fyrir viðkomandi spil. == Dæmi um kortaspil== === Hefðbundinn spilastokkur === {{Aðalgrein|Spilastokkur}} Bunki af 52 spilum, 4 mismunandi gerðir af spilum í stokkinum; hjarta, tígull, spaði og lauf. Það eru margir leikir sem hægt er að spila með slíkum stokki, þar með talið margar gerðir af einspilara köpluml. === Uno === Vel þekkt og einfalt spil þar sem keppt er um að vera fyrstur að losna við öll sín spil af hendi. Fólk skiptist á að setja eitt spil úr hendi og sum spilin snúa spilahringnum við, láta næsta draga fleirri spil og neita næsta leikmanni að gera. Leikurinn svipar mikið til olsen olsen án þess að setja niður mörg spil af sömu gerð.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/2223/uno|titill=Uno|útgefandi=BoardGameGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Sjö drekar === Sjö drekar er samstæðuspil þar sem markmiðið er að tengja saman sjö spil í sama lit. Hver leikmaður fær leynispil sem segjir til um hver litur manns er, og stundum á að skiptast á þessum spilum sem þá breytir þeim lit sem viðkomandi er að reyna að tengja saman á borðinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/98085/seven-dragons|titill=Seven dragons|útgefandi=BoardGameGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Cards against humanity === Þetta kortaspil gengur út á að ljúka við setningar sem dómarinn leggur á borðið með orðum sem eru á spilum í hendi leikspilara, og sá sem kemur með skemmtilegustu samsetninguna fær stig. Það er hægt að kaupa margar mismunandi aukapakka fyrir þennan leik.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/50381/cards-against-humanity|titill=Cards against humanity|útgefandi=GameBoardGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> === Magic: the gathering === Þetta er talið vera eitt af fyrstu safnspila kortaspilunum (t.d. [[pokémon]] eða [[Yu-Gi-Oh|Yu-Gi-Oh!]]) þar sem fólk getur keypt viðbótarpakka af spilum til að auka eigið úrval sem hægt er að nota í leiknum.<ref>{{Vefheimild|url=https://boardgamegeek.com/boardgame/463/magic-the-gathering|titill=Magic: The gathering|útgefandi=GameBoardGeek.com|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Spil]] [[Flokkur:Leikir]] [[Flokkur:Kortaspil| ]] kz8a0cy08c19xwunazpvzygie747hl2 0 138259 1972202 1966979 2026-07-15T23:30:30Z MyraMidnight 41218 Bæti mynd og set í spilastubbar 1972202 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rubiks cube solved.jpg|alt=Töfrateningur Rubiks sem búið er að leysa|thumb|Tófrateningur Rubiks sem búið er að leysa.]] '''Töfrateningur Rubiks''' (eða '''Rubiksteningur''') ([[ungverska]]: ''Rubik-kocka'') er teningslaga [[gestaþraut]] sem ungverski arkitektinn og prófessórinn [[Ernö Rubik]] fann upp á árunum 1975-1977. Töfrateningur Rubiks er til í mismunandi stærðum en sá algengasti er 3×3×3 með 6 litum og hver litur með 9 samlitar einingar, allt í allt eru einingarnar því 54. Töfrateningur Rubiks hefur selst í meira en 300 miljónum eintaka. [[Flokkur:Þrautir]] {{Stubbur/spil}} dkcd7dm5do0ju2gek94e0y9i3vhxpne 0 138963 1972158 1814642 2026-07-15T16:19:31Z ~2026-34651-68 118611 1972158 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Guido Buchwald |mynd=[[file:6309Guido Buchwald.JPG|230px]] |fullt nafn=Guido Buchwald |fæðingardagur={{fæðingardagur og aldur|1961|1|24}} |fæðingarbær=[[Berlin]] |fæðingarland=[[Þýskaland]] |hæð= |staða=[[Varnarmaður]] |núverandi lið= |númer= |ár1=1981-1983 |ár2=1983-1994 |ár3=1994-1997 |ár4=1997-1999 |lið1=[[Stuttgarter Kickers]] |lið2=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]] |lið3=[[Urawa Reds]] |lið4=[[Karlsruher SC|Karlsruhe]] |leikir (mörk)1= |landsliðsár=1984-1994 |landslið=[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |landsliðsleikir (mörk)=76 (4) }} '''Guido Buchwald''' (fæddur [[24. janúar]] [[1961]]) er [[Þýskaland|þýskur]] fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 76 leiki og skoraði 4 mörk með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|Þýskaland |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |1984||3||0 |- |1985||0||0 |- |1986||7||0 |- |1987||7||0 |- |1988||6||0 |- |1989||6||0 |- |1990||12||0 |- |1991||6||1 |- |1992||13||1 |- |1993||10||2 |- |1994||6||0 |- !Heild||76||4 |} ==Tenglar== *[http://www.national-football-teams.com/player/14141/Guido_Buchwald.html National Football Teams] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Buchwald, Guido }} {{fe|1961}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] mcrvtkgduxpqniuwatiak64nj349d69 0 141075 1972166 1970715 2026-07-15T17:15:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972166 wikitext text/x-wiki {{Forseti |nafn = Alberto Fujimori |mynd = Visit of Alberto Fujimori, President of Peru, to the CEC (cropped).jpg |titill = Forseti Perú |stjórnartíð_start = 28. júlí 1990 |stjórnartíð_end = 22. nóvember 2000 |forsætisráðherra = {{Collapsible list|title = Listi|[[Juan Carlos Hurtado Miller]]<br>[[Carlos Torres y Torres Lara]]<br>[[Alfonso de los Heros]]<br>[[Óscar de la Puente Raygada]]<br>[[Alfonso Bustamante]]<br>[[Efraín Goldenberg]]<br>[[Dante Córdova Blanco]]<br>[[Alberto Pandolfi]]<br>[[Javier Valle Riestra]]<br>[[Víctor Joy Way]]<br>[[Alberto Bustamante Belaúnde]]<br>[[Federico Salas]]}} |vara_forseti = [[Máximo San Román]]<br>[[Ricardo Márquez Flores]]<br>[[Francisco Tudela]] |forveri = [[Alan García]] |eftirmaður = [[Valentín Paniagua]] |fæddur = {{fæðingardagur|1938|7|26}} |fæðingarstaður = [[Líma]], [[Perú]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2024|9|11|1938|7|26}} |dánarstaður = Líma, Perú |þjóderni = Perúskur |stjórnmálaflokkur = Cambio 90 |maki = Susana Higuchi (g. 1974–1994)<br>Satomi Kataoka (g. 2006) |börn = 4 |háskóli = [[Universidad Nacional Agraria La Molina]]<br>[[Strassborgarháskóli]]<br>[[Háskólinn í Wisconsin–Milwaukee]] | undirskrift = Firma de Alberto Fujimori.svg }} '''Alberto Kenya Fujimori Inomoto''' (26. júlí 1938 – 11. september 2024) var perúskur stjórnmálamaður, prófessor og verkfræðingur sem var forseti Perú frá 1990 til 2000.<ref name="Multi12">* {{cite journal |last1=Burt |first1=Jo-Marie |last2=Youngers |first2=Coletta A. |title=Peruvian precedent: the Fujimori conviction and the ongoing struggle for justice |url=https://archive.org/details/sim_nacla-report-on-the-americas_march-april-2010_43_2/page/6 |journal=[[North American Congress on Latin America|NACLA Report on the Americas]] |volume=43 |issue=2 |page=6 |date=2010 |s2cid=157981443 |doi=10.1080/10714839.2010.11722203}} * {{cite journal |last=Contesse |first=Jorge |title=Inter-American Court of Human Rights – presidential pardon – anti-impunity – conventionality control |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=113 |issue=3 |pages=568 |date=July 2019 |s2cid=199175644 |doi=10.1017/ajil.2019.28 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Dzero |first=Irina |date=Summer 2016 |title=La fiesta del Chivo, novel and film: on the transition to democracy in Latin America |url=https://archive.org/details/latin-american-research-review_2016_51_3/page/85 |journal=[[Latin American Research Review]] |volume=51 |issue=3 |pages=85–100 |doi=10.1353/lar.2016.0035 |s2cid=152210483}} * {{cite journal |last=Brickner |first=Rachel K. |title=Assessing Fujimori's Peru |journal=[[Georgetown Journal of International Affairs]] |volume=7 |issue=2 |pages=160 |date=2006}} * {{cite journal |last1=Frantz |first1=Erica |last2=Geddes |first2=Barbara |title=The legacy of dictatorship for democratic parties in Latin America |journal=[[GIGA Journal Family|Journal of Politics in Latin America]] |publisher=[[German Institute for Global and Area Studies]] |volume=8 |issue=1 |pages=3–32 |date=April 2016 |s2cid=55466885 |doi=10.1177/1866802X1600800101 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Lesser |first1=Jeffrey |last2=Hu-DeHart |first2=Evelyn |last3=Lopez-Calvo |first3=Ignacio |date=Fall 2017 |title=Why Asia and Latin America? |journal=[[University of Minnesota Press|Verge: Studies in Global Asias]] |volume=3 |issue=2 |pages=1 |doi=10.5749/vergstudglobasia.3.2.0001 |s2cid=166028670 }} * {{cite news |last=Collyns |first=Dan |date=3 June 2021 |title=Leftist teacher takes on dictator's daughter as Peru picks new president |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jun/03/peru-presidential-election-pedro-castillo-keiko-fujimori |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210606052404/https://www.theguardian.com/world/2021/jun/03/peru-presidential-election-pedro-castillo-keiko-fujimori |archive-date=6 June 2021 |access-date=6 June 2021 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Í stjórnartíð Fujimori kvað perúski herinn niður uppreisn [[Maóismi|maóísku]] skæruliðahreyfingarinnar [[Skínandi stígur|Skínandi stígs]] en drap um leið þúsundir saklausra borgara.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Bejar-Garcia |first=Carlos |date=2021 |title=POPULISM AND PERU: HOW A DANGEROUS IDEOLOGY CAUSED THE COUNTRY'S RECENT INSTABILITY |journal=[[Harvard International Review]] |volume=42 |issue=2 |pages=24–28}}</ref> Fujimori varð þekktur fyrir stjórnmála- og efnahagsstefnu í anda [[Nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], svokallaðan [[Fujimorismi|fujimorisma]], sem blandaði saman frjálsu markaðshagkerfi og félagslegri íhaldsstefnu. Hann vann jafnframt með formanni perúsku leyniþjónustunnar [[Servicio de Inteligencia Nacional|SIN]], [[Vladimiro Montesinos]], við að safna að sér völdum og gera út af við pólitíska mótherja. Forsetatíð Fujimori einkenndist af [[Valdboðsstefna|valdboðsstefnu]], miklum ríkisáróðri, kerfisbundinni spillingu, fjölda aftaka án dóms og laga og mannréttindabrotum. Samkvæmt spillingarvísitölu [[Transparency International]] frá árinu 2004 var Fujimori sjöundi spilltasti þjóðhöfðingi nútímasögunnar.<ref>[http://files.transparency.org/content/download/479/1974/file/2004_GCR_PoliticalCorruption_EN.pdf Highlights from the Global Corruption Report 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413031700/http://files.transparency.org/content/download/479/1974/file/2004_GCR_PoliticalCorruption_EN.pdf |date=2019-04-13 }}, Transparency International, 25. mars 2004. Sótt 26. september 2006.</ref> ==Æviágrip== Fujimori fæddist í [[Líma]] og var fyrsti forseti landsins af japönskum ættum. Áður en hann hóf feril í stjórnmálum var hann [[búfræði]]ngur og háskólarektor. Fujimori lét fyrst að sér kveða í stjórnmálum á tíma innanlandsófriðar í Perú, hins svokallaða „glataða áratugar“, og ofbeldishrinu af völdum Skínandi stígs.<ref>"Guzmán, Abimael (Comrade Gonzalo)". Terrorism Reference Library. Encyclopedia.com. (12. janúar 2021). https://www.encyclopedia.com/books/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/guzMan-abimael-comradegonzalo</ref> Á fyrsta kjörtímabili sínu árið 1992 hleypti Fujimori, með stuðningi leyniþjónustunnar [[Servicio de Inteligencia Nacional|SIN]] og perúska hersins, af stokkunum svonefndri „grænni áætlun“ þar sem ríkið skar upp herör gegn frumbyggjasamfélögum Perú og lét frumbyggja gangast undir þvingaðar ófrjósemisaðgerðir. Árið 1992 framdi Fujimori jafnframt [[valdarán]] gegn þingi og dómstólum Perú í samræmi við áætlunina, leysti upp þingið og hæstaréttinn og tók sér í reynd [[einræði]]svald.<ref name="Multi12" /><ref name="CK">Charles D. Kenney, 2004 ''Fujimori's Coup and the Breakdown of Democracy in Latin America'' (Helen Kellogg Institute for International Studies) [[University of Notre Dame]] Press {{ISBN|0-268-03172-X}}</ref> Perúskir stjórnmálamenn, erlendar ríkisstjórnir, fræðimenn og blaðamenn gagnrýndu valdaránið en því var fagnað af einkageira og stórum hluta almennings Perú.<ref>{{cite journal |last=Ferrero Costa |first=Eduardo |date=1993 |title=Peru's Presidential Coup |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/225483 |journal=Journal of Democracy |volume=4 |issue=1 |pages=28–40 |doi=10.1353/jod.1993.0010 |issn=1086-3214|url-access=subscription }}</ref> Í kjölfar valdaránsins lét Fujimori skrifa nýja stjórnarskrá fyrir landið árið 1993 sem var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu sama ár. Hann var endurkjörinn forseti árið 1995 og aftur árið 2000. Árið 2000, eftir að Fujimori hafði verið kjörinn til þriðja kjörtímabils, hrönnuðust upp ásakanir á hendur honum um kerfisbundna spillingu og [[Glæpir gegn mannúð|glæpi gegn mannúð]] innan ríkisstjórnar hans. Fujimori flúði því til Japans og sendi tilkynningu um afsögn sína með [[fax]]i til Perú. Perúska þingið neitaði að taka við afsögninni og kaus þess í stað að víkja honum úr embætti með vísan til þess að hann væri „varanlega siðferðislega vanhæfur“.<ref name="LUM">{{cite web |date=22 November 2000 |title=Congreso declara la vacancia de Fujimori por permanente incapacidad moral |url=https://lum.cultura.pe/cdi/periodico/congreso-declara-la-vacancia-de-fujimori-por-permanente-incapacidad-moral |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918003832/https://lum.cultura.pe/cdi/periodico/congreso-declara-la-vacancia-de-fujimori-por-permanente-incapacidad-moral |archive-date=18 September 2024 |access-date=12 September 2024 |website=Centro de Documentación e Investigación LUM |publisher=Ministry of Culture of Peru}}</ref> Á meðan Fujimori var í Japan voru gegnar út ákærur gegn honum í Perú í tengslum við spillingu og mannréttindabrot ríkisstjórnar hans. Perú fór fram á framsal hans frá Japan en var synjað þar sem hann var japanskur ríkisborgari og Japan heimilar ekki framsal ríkisborgara sinna.<ref name="VOA030801">{{cite web |date=2009-10-28 |title=Japan: Fujimori To Be Treated As Japanese Citizen - 2001-08-03 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2001-08-03-7-japan-66957247/378202.html |access-date=2025-02-22 |website=Voice of America}}</ref> Árið 2005 var Fujimori handtekinn í heimsókn í [[Santíagó]] í [[Síle]] og framseldur til Líma árið 2007. Fujimori var dæmdur í 25 ára fangelsi en árið 2017 náðaði [[Pedro Pablo Kuczynski]] forseti hann af mannúðarástæðum vegna veikinda hans<ref>{{Cite web|title=Fyrrverandi forseti Perú náðaður |date=25. desember 2017 |accessdate=31. desember 2017|publisher=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=http://www.visir.is/g/2017171229387}}</ref> en eftir áfrýjun var náðunin ógilt árið 2018 og svo fyrirskipað að Fujimori skyldi fangelsaður á ný.<ref>{{Vefheimild|titill=Fujimori aftur í fangelsi|útgefandi=RÚV|url=http://www.ruv.is/frett/fujimori-aftur-i-fangelsi|mánuður=3. október|ár=2018|mánuðurskoðað=7. október|árskoðað=2018}}</ref> Fujimori var loks sleppt í desember 2023 eftir að stjórnlagadómstóll Perú staðfesti að náðun hans hefði verið gild að lögum.<ref>{{Vefheimild|titill=Fujimori laus úr fangelsi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20232499978d/fujimori-laus-ur-fangelsi|dags=7. desember 2023|skoðað=24. desember 2023|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Fujimori lést þann 11. september árið 2024.<ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori er látinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20242620083d/fujimori-er-latinn|dags= 12. september 2024 |skoðað=6. júlí 2026|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Fjölskylda== Dóttir Fujimori er [[Keiko Fujimori]], sem er virk í perúskum stjórnmálum og var kjörin forseti Perú árið 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Annar sigur hægrimanna í Suður-Ameríku|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/06/24/annar_sigur_haegrimanna_i_sudur_ameriku/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026}}</ref> Hún hafði áður naumlega tapað kjöri til forseta árin 2011, 2016 og 2021. ==Tilvísanir== <references/>{{Töflubyrjun}}{{Erfðatafla | titill = Forseti Perú | frá = 28. júlí 1990 | til = 22. nóvember 2000 | fyrir = [[Alan García]] | eftir = [[Valentín Paniagua]] }}{{Töfluendir}}{{fd|1938|2024}}{{DEFAULTSORT:Fujimori, Alberto}}[[Flokkur:Forsetar Perú]] ayyxmnnoyl4d7b6baewa02pyu4pv8iz 0 142849 1972135 1951980 2026-07-15T13:01:40Z Akigka 183 /* Heimild */ 1972135 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Christian-gottlieb-kratzenstein-stub-hervor-henter-sværdet-hos-angartyr.jpg|alt=Hervör sækir sverðið Tyrfing í haug föður síns.|thumb|Hervör sækir sverðið Tyrfing í haug föður síns.]] '''Hervarar saga og Heiðreks''' er ein af [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum Norðurlanda]]. Sagan snýst um galdrasverðið Tyrfing og áhrif þess á þá sem það eignast. Helstu söguhetjurnar eru Hervör og sonur hennar Heiðrekur konungur. Sagan inniheldur kvæðið „[[Gátur Gestumblinda]]“. Þar kemur [[Óðinn]] í dulargervi til Heiðreks konungs og takast þeir á í gátukeppni. Í lokagátunni er spurt hvað Óðinn hafi hvíslað að [[Baldur|Baldri]] áður en lík hans var brennt. Þá áttar Heiðrekur sig á að þarna er Óðinn sjálfur kominn og heggur til hans, en Óðinn bregður sér í valslíki og flaug á brott. Eftir þetta leggur Óðinn það á Heiðrek að hann muni verða drepinn af þrælum sínum og það gengur eftir. Sagan hafði meðal annars áhrif [[J. R. R. Tolkien]]. ==Heimild== * [https://baekur.is/bok/eaf7e3b8-c8d6-451c-bebe-833c9090262c Hervarar saga og Heiðreks (baekur.is)] {{stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Fornaldarsögur]] kx22v6m0hg2aqt1wjvdqsoden1niave 0 142957 1972172 1972128 2026-07-15T18:25:35Z TKSnaevarr 53243 1972172 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = George Smith Patton | mynd = Pattonphoto.jpg | myndatexti = George Patton sem lautinant-hershöfðingi. | fæðingardagur = [[11. nóvember]] [[1885]] | fæðingarstaður = [[San Gabriel]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1945|12|21|1885|11|11}} | dauðastaður = [[Heidelberg]], [[Þýskaland]]i | starf = Hermaður | maki = Beatrice Banning Ayer (g. 1910) | börn = Beatrice Smith, Ruth Ellen og George Patton IV | foreldrar = George Smith Patton eldri & Ruth Wilson | undirskrift = George S Patton Signature.svg }} '''George Smith Patton yngri''' (11. nóvember 1885 – 21. desember 1945) var [[Bandaríkin|bandarískur]] hershöfðingi sem stýrði sjöundu herdeild [[Bandaríkjaher|Bandaríkjahers]] á Miðjarðarhafs- og Evrópuvígstöðvunum í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Hann er þó þekktastur fyrir að stýra þriðju herdeild Bandaríkjahersins í Frakklandi og Þýskalandi eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] í júní árið 1944. ==Æviágrip== Patton fæddist árið 1885 og var af hermannaættum. Ættingjar hans höfðu verið hermenn bæði í her Bandaríkjanna og her [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]]. Patton gekk í herskóla Virginíu og útskrifaðist frá bandaríska herháskólanum [[West Point]] árið 1909.<ref>{{Tímarit.is|5613404|Patton hershöfðingi|blað=[[Ný vikutíðindi]]|útgáfudagsetning=14. janúar 1972|blaðsíða=6–7; 5}}</ref> Hann æfði [[skylmingar]] og hannaði eigin sverðtegund sem var kölluð „Patton-sverðið“ eftir honum. Patton keppti á [[Sumarólympíuleikarnir 1912|sumarólympíuleikunum árið 1912]], meðal annars vegna skylmingahæfni sinnar. Hann komst fyrst í hernaðarátök árið 1916 þegar hann tók þátt í misheppnuðum leiðangri til Mexíkó til að handsama [[Pancho Villa]]. Hann gekk síðan til liðs við hina nýstofnuðu skriðdrekadeild Bandaríkjahers og barðist með henni í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]]. Patton særðist í Frakklandi seint í stríðinu. Á [[Millistríðsárin|millistríðsárunum]] lék hann lykilhlutverk í þróun brynvarinna herfarartækja og gegndi ýmsum embættum í hernum víðs vegar um Bandaríkin. Hann kleif upp metorðastigann og var orðinn foringi annarrar bryndeildar Bandaríkjahersins þegar Bandaríkin gengu inn í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]]. Patton stýrði innrás bandarískra hermanna í [[Casablanca]] í [[Torch-aðgerðin]]ni árið 1942. Þar var honum talið til tekna að hafa stappað stálinu í bandaríska hermenn sem höfðu glatað baráttuandanum. Patton stýrði sjöundu herdeild Bandaríkjahers í [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás bandamanna í Sikiley]], en þar var hann fyrsti herforingi bandamanna sem náði til [[Messina|Messinu]]. Patton vakti hneyksli almennings eftir að hann gaf tveimur hermönnum í [[sprengjulost]]i kinnhest og var tímabundið leystur frá störfum. Patton sneri aftur á vígvöllinn sem foringi þriðju herdeildarinnar í júní árið 1944 eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] og stýrði áhlaupi bandarískra bryndeilda frá París til bakka [[Rín]]arfljóts. Hann veitti síðan bandarískum hermönnum liðsauka við Bastogne í [[Ardennasóknin|Ardennasókninni]] og hafði ráðist með her sinn inn í [[Þriðja ríkið|Þýskaland]] undir lok stríðsins.<ref>{{Tímarit.is|1254705|Nýjar sögur um Patton hershöfðingja|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=16. mars 1945|blaðsíða=7–8}}</ref> Eftir stríðið varð Patton herstjóri [[Bæjaraland|Bæjaralands]] á meðan á hernámi bandamanna stóð en var leystur frá störfum fyrir að gera lítið úr tilraunum til þess að uppræta nasisma í Þýskalandi. Hann stýrði fimmtándu herdeild Bandaríkjahers í rúman mánuð. Patton lést í Þýskalandi þann 21. desember 1945 vegna meiðsla sem hann hlaut í bílslysi tólf dögum fyrr. ==Orðspor== Litríkur persónuleiki Pattons og afrek hans sem herforingi gerðu hann frægan og dáðan en hann varð jafnframt umdeildur vegna harkalegrar orðræðu sinnar. Hann varð vinsæll vegna lífsspeki sinnar, sem fólst í því að veita forystu frá fremstu víglínu, og með því að blása hermönnum eldmóð í brjóst með klúrum ræðum. Leiðtogar bandamanna voru ekki á sama máli um hæfni Pattons og ágæti hans en andstæðingar hans meðal Þjóðverja báru mikla virðingu fyrir honum. Árið 1970 kom út vinsæl [[Patton (kvikmynd)|kvikmynd um Patton]] sem vann til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] sem besta myndin það ár og festi Patton í sessi sem nokkurs konar alþýðuhetju í Bandaríkjunum. == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = George S. Patton | mánuðurskoðað = 29. mars | árskoðað = 2018}} ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1885|1945}} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Patton, George S.}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] 5px76u0unc5q3wa8zzrzzubw5ub16ms 1972173 1972172 2026-07-15T18:27:16Z TKSnaevarr 53243 1972173 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = George Smith Patton | mynd = Pattonphoto.jpg | myndatexti = George Patton sem aðstoðarhershöfðingi árið 1943. | fæðingardagur = [[11. nóvember]] [[1885]] | fæðingarstaður = [[San Gabriel]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1945|12|21|1885|11|11}} | dauðastaður = [[Heidelberg]], [[Þýskaland]]i | starf = Hermaður | maki = Beatrice Banning Ayer (g. 1910) | börn = Beatrice Smith, Ruth Ellen og George Patton IV | foreldrar = George Smith Patton eldri & Ruth Wilson | undirskrift = George S Patton Signature.svg }} '''George Smith Patton yngri''' (11. nóvember 1885 – 21. desember 1945) var [[Bandaríkin|bandarískur]] hershöfðingi sem stýrði sjöundu herdeild [[Bandaríkjaher|Bandaríkjahers]] á Miðjarðarhafs- og Evrópuvígstöðvunum í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Hann er þó þekktastur fyrir að stýra þriðju herdeild Bandaríkjahersins í Frakklandi og Þýskalandi eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] í júní árið 1944. ==Æviágrip== Patton fæddist árið 1885 og var af hermannaættum. Ættingjar hans höfðu verið hermenn bæði í her Bandaríkjanna og her [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]]. Patton gekk í herskóla Virginíu og útskrifaðist frá bandaríska herháskólanum [[West Point]] árið 1909.<ref>{{Tímarit.is|5613404|Patton hershöfðingi|blað=[[Ný vikutíðindi]]|útgáfudagsetning=14. janúar 1972|blaðsíða=6–7; 5}}</ref> Hann æfði [[skylmingar]] og hannaði eigin sverðtegund sem var kölluð „Patton-sverðið“ eftir honum. Patton keppti á [[Sumarólympíuleikarnir 1912|sumarólympíuleikunum árið 1912]], meðal annars vegna skylmingahæfni sinnar. Hann komst fyrst í hernaðarátök árið 1916 þegar hann tók þátt í misheppnuðum leiðangri til Mexíkó til að handsama [[Pancho Villa]]. Hann gekk síðan til liðs við hina nýstofnuðu skriðdrekadeild Bandaríkjahers og barðist með henni í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]]. Patton særðist í Frakklandi seint í stríðinu. Á [[Millistríðsárin|millistríðsárunum]] lék hann lykilhlutverk í þróun brynvarinna herfarartækja og gegndi ýmsum embættum í hernum víðs vegar um Bandaríkin. Hann kleif upp metorðastigann og var orðinn foringi annarrar bryndeildar Bandaríkjahersins þegar Bandaríkin gengu inn í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]]. Patton stýrði innrás bandarískra hermanna í [[Casablanca]] í [[Torch-aðgerðin]]ni árið 1942. Þar var honum talið til tekna að hafa stappað stálinu í bandaríska hermenn sem höfðu glatað baráttuandanum. Patton stýrði sjöundu herdeild Bandaríkjahers í [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás bandamanna í Sikiley]], en þar var hann fyrsti herforingi bandamanna sem náði til [[Messina|Messinu]]. Patton vakti hneyksli almennings eftir að hann gaf tveimur hermönnum í [[sprengjulost]]i kinnhest og var tímabundið leystur frá störfum. Patton sneri aftur á vígvöllinn sem foringi þriðju herdeildarinnar í júní árið 1944 eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] og stýrði áhlaupi bandarískra bryndeilda frá París til bakka [[Rín]]arfljóts. Hann veitti síðan bandarískum hermönnum liðsauka við Bastogne í [[Ardennasóknin|Ardennasókninni]] og hafði ráðist með her sinn inn í [[Þriðja ríkið|Þýskaland]] undir lok stríðsins.<ref>{{Tímarit.is|1254705|Nýjar sögur um Patton hershöfðingja|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=16. mars 1945|blaðsíða=7–8}}</ref> Eftir stríðið varð Patton herstjóri [[Bæjaraland|Bæjaralands]] á meðan á hernámi bandamanna stóð en var leystur frá störfum fyrir að gera lítið úr tilraunum til þess að uppræta nasisma í Þýskalandi. Hann stýrði fimmtándu herdeild Bandaríkjahers í rúman mánuð. Patton lést í Þýskalandi þann 21. desember 1945 vegna meiðsla sem hann hlaut í bílslysi tólf dögum fyrr. ==Orðspor== Litríkur persónuleiki Pattons og afrek hans sem herforingi gerðu hann frægan og dáðan en hann varð jafnframt umdeildur vegna harkalegrar orðræðu sinnar. Hann varð vinsæll vegna lífsspeki sinnar, sem fólst í því að veita forystu frá fremstu víglínu, og með því að blása hermönnum eldmóð í brjóst með klúrum ræðum. Leiðtogar bandamanna voru ekki á sama máli um hæfni Pattons og ágæti hans en andstæðingar hans meðal Þjóðverja báru mikla virðingu fyrir honum. Árið 1970 kom út vinsæl [[Patton (kvikmynd)|kvikmynd um Patton]] sem vann til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] sem besta myndin það ár og festi Patton í sessi sem nokkurs konar alþýðuhetju í Bandaríkjunum. == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = George S. Patton | mánuðurskoðað = 29. mars | árskoðað = 2018}} ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1885|1945}} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Patton, George S.}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] dmrfwh38kewwtpcpdztqybjc5zmqdab 1972192 1972173 2026-07-15T21:17:14Z TKSnaevarr 53243 1972192 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = George Smith Patton | mynd = Pattonphoto.jpg | myndatexti = George Patton sem aðstoðarhershöfðingi árið 1943. | fæðingardagur = [[11. nóvember]] [[1885]] | fæðingarstaður = [[San Gabriel]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1945|12|21|1885|11|11}} | dauðastaður = [[Heidelberg]], [[Þýskaland]]i | starf = Hermaður | maki = Beatrice Banning Ayer (g. 1910) | börn = Beatrice Smith, Ruth Ellen og George Patton IV | foreldrar = George Smith Patton eldri & Ruth Wilson | undirskrift = George S Patton Signature.svg }} '''George Smith Patton yngri''' (11. nóvember 1885 – 21. desember 1945) var [[Bandaríkin|bandarískur]] hershöfðingi sem stýrði sjöundu herdeild [[Bandaríkjaher|Bandaríkjahers]] á Miðjarðarhafs- og Evrópuvígstöðvunum í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Hann er þó þekktastur fyrir að stýra þriðju herdeild Bandaríkjahers í Frakklandi og Þýskalandi eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] í júní árið 1944. ==Æviágrip== Patton fæddist árið 1885 og var af hermannaættum. Ættingjar hans höfðu verið hermenn bæði í her Bandaríkjanna og her [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]]. Patton gekk í herskóla Virginíu og útskrifaðist frá bandaríska herháskólanum [[West Point]] árið 1909.<ref>{{Tímarit.is|5613404|Patton hershöfðingi|blað=[[Ný vikutíðindi]]|útgáfudagsetning=14. janúar 1972|blaðsíða=6–7; 5}}</ref> Hann æfði [[skylmingar]] og hannaði eigin sverðtegund sem var kölluð „Patton-sverðið“ eftir honum. Patton keppti á [[Sumarólympíuleikarnir 1912|sumarólympíuleikunum árið 1912]], meðal annars vegna skylmingahæfni sinnar. Hann komst fyrst í hernaðarátök árið 1916 þegar hann tók þátt í misheppnuðum leiðangri til Mexíkó til að handsama [[Pancho Villa]]. Hann gekk síðan til liðs við hina nýstofnuðu skriðdrekadeild Bandaríkjahers og barðist með henni í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]]. Patton særðist í Frakklandi seint í stríðinu. Á [[Millistríðsárin|millistríðsárunum]] lék hann lykilhlutverk í þróun brynvarinna herfarartækja og gegndi ýmsum embættum í hernum víðs vegar um Bandaríkin. Hann kleif upp metorðastigann og var orðinn foringi annarrar bryndeildar Bandaríkjahersins þegar Bandaríkin gengu inn í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]]. Patton stýrði innrás bandarískra hermanna í [[Casablanca]] í [[Torch-aðgerðin]]ni árið 1942. Þar var honum talið til tekna að hafa stappað stálinu í bandaríska hermenn sem höfðu glatað baráttuandanum. Patton stýrði sjöundu herdeild Bandaríkjahers í [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás bandamanna í Sikiley]], en þar var hann fyrsti herforingi bandamanna sem náði til [[Messina|Messinu]].<ref>{{Tímarit.is|1066301|Patton hershöfðingi – Sigurvegarinn á Sikiley|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=22. ágúst 1943|blaðsíða=3}}</ref> Patton vakti hneyksli almennings eftir að hann gaf tveimur hermönnum í [[sprengjulost]]i kinnhest og var tímabundið leystur frá störfum. Patton sneri aftur á vígvöllinn sem foringi þriðju herdeildarinnar í júní árið 1944 eftir [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] og stýrði áhlaupi bandarískra bryndeilda frá París til bakka [[Rín]]arfljóts. Hann veitti síðan bandarískum hermönnum liðsauka við Bastogne í [[Ardennasóknin|Ardennasókninni]] og hafði ráðist með her sinn inn í [[Þriðja ríkið|Þýskaland]] undir lok stríðsins.<ref>{{Tímarit.is|1254705|Nýjar sögur um Patton hershöfðingja|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=16. mars 1945|blaðsíða=7–8}}</ref> Eftir stríðið varð Patton herstjóri [[Bæjaraland|Bæjaralands]] á meðan á hernámi bandamanna stóð en var leystur frá störfum fyrir að gera lítið úr tilraunum til þess að uppræta nasisma í Þýskalandi. Hann stýrði fimmtándu herdeild Bandaríkjahers í rúman mánuð. Patton lést í Þýskalandi þann 21. desember 1945 vegna meiðsla sem hann hlaut í bílslysi tólf dögum fyrr. ==Orðspor== Litríkur persónuleiki Pattons og afrek hans sem herforingi gerðu hann frægan og dáðan en hann varð jafnframt umdeildur vegna harkalegrar orðræðu sinnar. Hann varð vinsæll vegna lífsspeki sinnar, sem fólst í því að veita forystu frá fremstu víglínu, og með því að blása hermönnum eldmóð í brjóst með klúrum ræðum.<ref>{{Tímarit.is|5614014|Þjóðsagnapersónan Patton hershöfðingi, talar til hermanna sinna|blað=[[Ný vikutíðindi]]|útgáfudagsetning=15. júní 1973|blaðsíða=6–7}}</ref> Leiðtogar bandamanna voru ekki á sama máli um hæfni Pattons og ágæti hans en andstæðingar hans meðal Þjóðverja báru mikla virðingu fyrir honum. Árið 1970 kom út vinsæl [[Patton (kvikmynd)|kvikmynd um Patton]] sem vann til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] sem besta myndin það ár og festi Patton í sessi sem nokkurs konar alþýðuhetju í Bandaríkjunum. Patton var þekktur fyrir að trúa á [[endurholdgun]]. Hann trúði því að í fyrri lífum sínum hefði hann barist í mörgum af þekktustu stríðum mannkynssögunnar.<ref>{{Tímarit.is|5208832|Patton, mörg líf, margar orrustur|blað=[[Morgunn]]|útgáfudagsetning=1. júní 1990|blaðsíða=38–46|höfundur=Karl F. Hollenbach}}</ref> == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = George S. Patton | mánuðurskoðað = 29. mars | árskoðað = 2018}} ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1885|1945}} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Patton, George S.}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] p0xmph5a1w3hgi6puq5r22qed0eklpc 0 147492 1972184 1957517 2026-07-15T20:26:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972184 wikitext text/x-wiki [[File:Sidney Hall - Urania's Mirror - Pisces.jpg|thumb|300px|right|Myndin er úr ''[[Urania's Mirror]]'' (1824)]] [[File:Pisces.svg|20px]] '''Fiskarnir''' er stórt en fremur dauft [[stjörnumerki]] á norðurhveli himins. Það liggur á milli [[Vatnsberinn|Vatnsberans]] í vestri og [[Hrúturinn|Hrútsins]] í austri. Stjörnumerkið á sér langa sögu og er í hópi þeirra 48 stjörnumerkja sem gríski stjörnufræðingurinn [[Ptólmæos]] lýsti í riti sínu [[Almagest]] frá 2. öld e.Kr. Merkið státar ekki af neinni bjartri eða nafntogaðri stjörnu en hefur margt sér til ágætis að öðru leyti. Sólbrautin eða [[sólbaugurinn]] liggur í gegn um Fiskana. Þeir eru því eitt af stjörnumerkjum [[dýrahringurinn|dýrahringsins]]. Sólin er innan marka Fiskanna frá 11. mars til 18. apríl. Fiskamerkið teygir sig suður fyrir miðbaug. [[Vorpunkturinn|Vorpunktur himins]] er í stjörnumerkinu en það er sá staður þar sem sólin sker miðbaug himins þegar hún gengur til norðurs. Hann markar [[vorjafndægur]]. Þar sem Fiskarnir eru að langmestu leyti fyrir ofan miðbaug himins sjást þeir vel að kvöldlagi frá Íslandi stærstan hluta vetrar (frá september fram í febrúar). Tákn Fiskamerkisins er tveir fiskar sem synda hvor í sína áttina, en eru eigi að síður tengdir saman með bandi. Táknmynd þess er ♓. == Stjörnuspeki == Fiskarnir spanna tímabilið 19. febrúar til 20. mars. Samkvæmt stjörnufræðivef [[Gunnlaugur Guðmundsson|Gunnlaugs Guðmundssonar]] er sá sem fæddur er í Fiskamerkinu, fiskurinn, mikil tilfinningavera í eðli sínu. Hann er fæddur í breytilegu vatnsmerki og getur því tjáð sig á margslunginn hátt. Fiskamerkið er síðasta merkið í dýrahringnum og um fiskinn er oft sagt að hann hafi öll önnur merki fólgin í skapgerð sinni. Fiskurinn er því oftast bæði víðsýnn og margbrotinn, á auðvelt með að skilja ólíkt fólk og setja sig í annarra spor. Hann hefur mikla aðlögunarhæfni og ræður einnig miklu um eigið líf. Hann er stórhuga og oft fjölhæfur, en getur átt erfitt með að takmarka sig og einbeita sér. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/tviburarnir Stjörnufræðivefurinn: Fiskarnir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124224420/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/tviburarnir |date=2025-01-24 }} * http://stjornuspeki.is/show.pl?id=SIGN,12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421225450/http://stjornuspeki.is/show.pl?id=SIGN,12 |date=2016-04-21 }}: Stjörnuspekivegur Gunnlaugs Guðmundssonar] {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnuspeki]] 6v8pi187pd0xx460ynyxwa4l04k17yx 0 152886 1972235 1971576 2026-07-16T11:28:06Z Makenzis 56151 /* Leikmenn */ 1972235 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo klubas Banga |mynd= |Gælunafn= bangiečiai |Stytt nafn=FK Banga |Stofnað=1966 |Leikvöllur=Gargždų miesto stadionas|Stærð=3,000 |Stjórnarformaður= {{LTU}} [[Rimantas Mikalauskas]]<ref>https://www.fkbanga.lt/kontaktai</ref> |Knattspyrnustjóri= [[David Afonso]] |Deild=[[TOPLYGA]] |Tímabil=2025 |Staðsetning= 8. i ''[[A lyga]]'' (D1) | pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1= | leftarm1=FF6600|body1=FF6600|rightarm1=FF6600|shorts1=FF6600|socks1=FF6600 | pattern_la2=_navyshoulders|pattern_b2=_thindkbluesides|pattern_ra2=_navyshoulders | leftarm2=223D71|body2=223D71|rightarm2=223D71|shorts2=223D71|socks2=223D71 }} '''Futbolo klubas Banga''' er lið sem er í [[A lyga]]. Liðið var stofnað árið [[1966]], endurreist [[2006]]. Núverandi völlur [[Gargždų miesto stadionas]] tekur tæp 3.000 í sæti. ==Titlar== *'''Meistarar i [[A lyga]] (0)''': *'''LFF taurė (1)''': 2024 *'''Supertaurė (0):''' == Árangur (2004–...) == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2004 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 3. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu04lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2019-07-18 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820033958/http://almis.sritis.lt/ltu04lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2005 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu05lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2019-07-18 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820034430/http://almis.sritis.lt/ltu05lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2006 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 12. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2007 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2008 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2009 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2010 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2011 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2012 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2013 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2014 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 9. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2015 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| 2. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| 2. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| . | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[16. júlí]] 2026 {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Armantas Vitkauskas]]}} {{Fs player|no=12|nat=LTU|pos=GK|name=Lukas Grinkevičius}} {{Fs player|no=14|nat=UKR|pos=GK|name=Volodymyr Krynskij}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no=19|nat=LTU|pos=DF|name=[[Valdas Antužis]]}} {{Fs player|no=21|nat=LTU|pos=DF|name=[[Karolis Pliuškys]]}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=DF|name=Ricardo Henning}} {{Fs player|no=88|nat=LTU|pos=DF|name=[[Erikas Smulkys]]}} {{Fs player|no= 3|nat=LTU|pos=DF|name=[[Deividas Malžinskas]]}} {{Fs player|no=20|nat=LTU|pos=DF|name=[[Aleksandras Levšinas]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no=14|nat=LTU|pos=MF|name=[[Karolis Žebrauskas]]}} {{Fs player|no=22|nat=LTU|pos=MF|name=[[Mantas Petrikas]]}} {{fs player|no=99|nat=NGR|pos=MF|name=[[Aaron Olugbogi]]}} {{fs player|no=47|nat=SWE|pos=MF|name=[[Kofi Asare]]}} {{fs player|no=30|nat=GNB|pos=MF|name=[[Umaro Cande]]}} {{fs player|no=|nat=GNB|pos=MF|name=[[Ronaldo Camara]]}} {{fs player|no=|nat=LTU|pos=MF|name=[[Domantas Vaičekauskas]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no=|nat=LTU|name=|pos=FW}} {{Fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.fkbanga.lt FK Banga] * [https://www.facebook.com/fkbanga facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/banga TOPLYGA ''toplyga.lt''] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-banga-gargzdai/15839/ Globalsportsarchive] {{DEFAULTSORT:Banga}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] qlw2s6cd85c7stch6yof8cthlqrd53g 0 159922 1972190 1894028 2026-07-15T20:54:37Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972190 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Reggio emilia panorama e Ghiara.jpg|thumb|Reggio Emilia.]] '''Reggio Emilia''' (formlega '''Reggio nell'Emilia''') er borg í [[Emilía-Rómanja]] á Norður-[[Ítalía|Ítalíu]] með um 172.000 íbúa (2024). Reggio Emilia er, ásamt [[Parma]] og [[Modena]], ein af framleiðsluborgum ostsins [[Parmigiano Reggiano]].<ref>{{cite journal|author=Marchi, M.|year=2015|title=Geografie del cibo in Emilia Romagna. Culture alimentari e prodotti tipici|journal=Ri-Vista. Research for landscape architecture|volume=13|number=2|pp=42-59|doi=10.13128/RV-17587}}</ref> [[Reggio Emilia-nálgunin]] er kennslufræðileg nálgun fyrir [[leikskóli|leikskóla]] sem er kennd við borgina.<ref>{{cite journal|author=Hewett, V. M.|year=2001|title=Examining the Reggio Emilia approach to early childhood education|url=https://archive.org/details/sim_early-childhood-education-journal_winter-2001_29_2/page/n22|journal=Early childhood education journal|volume=29|pp=95-100|doi=10.1023/A:1012520828095}}</ref> Borgin var stofnuð eftir að [[Rómaveldi]] lagði [[Gallía|Gallíu]] hérna megin Alpa (''[[Gallia Cisalpina]]'') undir sig á 2. öld f.o.t. Hún reis við rómverska veginn [[via Aemilia]] sem náði frá Ariminum (nú [[Rimini]]) til Placentia (nú [[Piacenza]]) og hét upphaflega ''Regium Lepidi'' eftir konsúlnum [[Marcus Aemilius Lepidus (187 f.Kr.)|Marcusi Aemiliusi Lepidusi]] sem stóð fyrir gerð vegarins. Síðar varð borgin ein af höfuðborgum [[Langbarðar|Langbarða]] sem [[hertogadæmið Reggio]], en á 15. öld varð borgin hluti af [[hertogadæmi Módena og Reggio]] sem tilheyrði [[Este-ætt]] frá Módena. Borgin var kölluð Reggio di Lombardia þar til hertogadæmið sameinaðist öðrum héruðum undir [[Konungsríkið Sardinía|Konungsríkinu Sardiníu]] og myndaði nútímaríkið Ítalíu árið 1860. Þá fyrst fékk borgin núverandi nafn. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Borgir í Emilía-Rómanja]] tr0ywmichm60bcibcjryluxpvg92oxi 0 162734 1972152 1880083 2026-07-15T14:58:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972152 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Antlia_constellation_map.svg|alt=Stjörnukort þar sem eru línur á milli stjarnanna sem mynda stjörnumerkið Dælan.|thumb|Stjörnumerkið Dælan]] [[Mynd:Constellation_Antlia.jpg|alt=Mynd af gömlu loftdælu og í bakgrunni stjörnumerkið Dælan|thumb|Stjörnumerkið Dælan, hvernig maður maður sér það með berum augum]] [[Mynd:Antlia_bode.JPG|alt=Teikning af stjörnumerkinu Dælan og tvöföldu strokk-loftdælu.|thumb|Teikning eftir Johann Bode af stjörnumerkinu Dælan og tvöföldu strokk-loftdælu.]] [[Mynd:Ant_bode.jpg|alt=Mynd af gömlu loftdælu og í bakgrunni stjörnumerkið Dælan|thumb|Koparstunga af stjörnumerkinu Dælan]] '''Dælan''' (latneskt heiti: '''Antlia''') er [[stjörnumerki]] á [[Suðurhvel|suðurhveli]] jarðar sem franski [[Stjörnufræðingur|stjörnufræðingurinn]], [[Stærðfræðingur|stærðfræðingurinn]] og [[Kortagerðarmaður|kortagerðarmaðurinn]] [[Nicolas-Louis de Lacaille]] nefndi [[1752|árið 1752]]. Dælan er frekar ósýnilegt [[stjörnumerki]], vegna þess að það er ekki svo bjart. Einungis bjartasta stjarnan, α Antliae, nægir til þess að vera í [[Birtustig|birtuflokki]] 4. Dælan sést ekki á Íslandi en hún sést á milli 50° N og 90° S.<ref>{{Citation|title=Luftpumpe (Sternbild)|date=2020-12-12|url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Luftpumpe_(Sternbild)&oldid=206490241|work=Wikipedia|language=de|access-date=2021-03-26}}</ref> == Saga == Á 18. öld nefndi franski [[Stjörnufræðingur|stjörnufræðingurinn]] [[Nicolas-Louis de Lacaille]] nokkur svæði stjörnuhiminsins á suðurhveli jarðar sem voru ónefnd. Á móti flestum [[stjörnumerki]], sem eru nefnd eftir persónum í goðsögnum, bera stjörnumerki hans oftast tæknileg nöfn. Stjörnumerkið Dælan nefndi hann [[1752|árið 1752]] eftir [[Loftdæla|tækið loftdæla]] sem var upphugsað af [[Otto von Guericke]] og þróað áfram af [[Robert Boyle]].<ref>{{Citation|title=Luftpumpe (Sternbild)|date=2020-12-12|url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Luftpumpe_(Sternbild)&oldid=206490241|work=Wikipedia|language=de|access-date=2021-03-26}}</ref> == Stjarnfræðileg fyrirbæri == === Stjörnur === Bjartasta stjarnan, α Antliae, er með 4,28 mag [[sýndarbirtustig]] og er appelsínugul stjarna í 366 [[Ljósár|ljósára]] fjarlægð af gerðinni K4 III.<ref>{{Citation|title=Luftpumpe (Sternbild)|date=2020-12-12|url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Luftpumpe_(Sternbild)&oldid=206490241|work=Wikipedia|language=de|access-date=2021-03-26}}</ref> {| class="wikitable sortable" !B !HR !Nöfn, önnur hugtök !mag !M> !Fjarlægð í ljósárum !Gerð |- |α |4104 |Alpha Antliae |4,28 |−0,97 |366 |K4 III |- |ε |3765 |Epsilon Antliae |4,51 |−2,16 |704 |K3 IIIa |- |ι |4273 |Iota Antliae |4,60 |0,58 |208 |K0 III |- |θ |3871 |Theta Antliae |4,78 |−0,58 |384 |A7 V |- |η |3947 |Eta Antliae |5,22 |2,61 |109 |F1 V |- | |4086 | |5,34 |2,3 |132 |A8 V |- | |4313 | |5,43 |−0,63 |530 |A0 V |- | |4049 | |5,44 |−3,68 |2200 |B9.5 Ib/II |- | |3770 | |5,49 |−1,36 |760 |K2 III CNII |- | |4153 | |5,50 |−1,54 |840 |C5 |- | |4049 | |5,52 | | | |- |δ |4118 |Delta Antliae |5,55 | |481 | |- |ζ¹ |3780, 3781 |Zeta Antliae |5,76 <small>(6,19 / 6,96)</small> | |372 | |- |ζ² |3789 |Zeta Antliae |5,93 | |374 | |} === [[Tvístirni]] === {| class="wikitable" !Kerfi !Heildarbirta !Hornbil !Stjörnur !^mag |- | rowspan="2" |θ | rowspan="2" |4,78 | rowspan="2" |0,1" |A (HR 3871) |5,30 |- |B (HR 3871) |6,18 |- | rowspan="2" |δ | rowspan="2" |5,55 | rowspan="2" |11,0" |A (HR 4118) |5,58 |- |B (HR 4118) |9,65 |- | rowspan="2" |ζ¹ | rowspan="2" |5,76 | rowspan="2" |8,0" |A (HR 3781) |6,19 |- |B (HR 3780) |6,96 |} == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/daelan/ Dælan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220923135338/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/daelan/ |date=2022-09-23 }} á Stjörnufræðivefnum == Tilvísanir == <references /> == Heimild == * {{Wpheimild|titill=Luftpumpe (Sternbild)|tungumál=de|mánuðurskoðað=26. mars|árskoðað=2021}} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 0lmxc2x3ocs3okfios3kyaop3e6vilz 0 166222 1972197 1741385 2026-07-15T21:57:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972197 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Equuleus_IAU.svg|thumb|right|Stjörnukort sem sýnir Folann.]] '''Folinn''' ([[latína]]: ''Equuleus'') er mjög lítið og dauft [[stjörnumerki]] á [[norðurhiminn|norðurhimninum]]. Það er annað minnsta stjörnumerkið á eftir [[Suðurkrossinn|Suðurkrossinum]]. Folinn var eitt af 48 stjörnumerkjum fornaldar sem [[Kládíos Ptólemajos]] lýsti á 2. öld. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/folinn Folinn á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111091617/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/folinn |date=2022-01-11 }} {{stubbur}} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] ggqpeg2cgkin80n1rqswbdazbtdo10g 0 166223 1972159 1741389 2026-07-15T16:27:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Monoceros_IAU.svg|thumb|right|Stjörnukort sem sýnir Einhyrninginn.]] '''Einhyrningurinn''' ([[gríska]]: Μονόκερως ''Monokerós'') er dauft [[stjörnumerki]] á [[miðbaugur himins|miðbaug himins]] á svæði milli [[Veiðimaðurinn|Veiðimannsins]], [[Stórihundur|Stórahunds]] og [[Vatnaskrímslið|Vatnaskrímslisins]]. Því var fyrst lýst af hollenska stjörnufræðingnum [[Petrus Plancius]] á 17. öld. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/einhyrningurinn/ Einhyrningurinn á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111091629/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/einhyrningurinn/ |date=2022-01-11 }} {{stubbur}} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] d1novpilhwvuq8w8jspsgeri655hwid 0 173870 1972194 1802719 2026-07-15T21:31:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972194 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Musca_IAU.svg|thumb|right|Stjörnukort af Flugunni.]] '''Flugan''' (latína: ''Musca'') er lítið [[stjörnumerki]] á [[suðurhimininn|suðurhimni]]. Hún er eitt af 12 stjörnumerkjum sem [[Petrus Plancius]] skilgreindi eftir athuganir [[Pieter Dirkszoon Keyser]] og [[Frederick de Houtman]] og kom fyrst út á stjörnukorti árið 1597. Björtustu stjörnur stjörnumerkisins eru hlutar af [[Sco-Cen-stjörnufélagið|Sco-Cen-stjörnufélaginu]] sem er það [[stjörnufélag]] sem er næst sólu. Þetta er hópur bláhvítra stjarna sem virðast eiga sér sama uppruna og eru á sömu ferð um [[Vetrarbrautin]]a. Bjartasta stjarnan er [[Alfa Muscae]] í miðju stjörnumerkinu í um 315 ljósára fjarlægð frá jörð. ==Tenglar== * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/flugan/ Flugan á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412104422/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/flugan/ |date=2023-04-12 }} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 4e2wp8dlblkcvcpxps3b0s6lxg02cxr 0 173872 1972154 1802725 2026-07-15T15:14:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972154 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Columba_IAU.svg|thumb|right|Dúfan á stjörnukorti.]] '''Dúfan''' (latína: ''Columba'') er [[stjörnumerki]] á [[suðurhimininn|suðurhimni]], á milli [[Stóri hundur|Stóra hunds]] og [[Hérinn|Hérans]]. [[Petrus Plancius]] skilgreindi hana fyrstur á stjörnukorti árið 1592 og nefndi hana ''Columba Noachi'' („dúfa [[Nói|Nóa]]“). Hún á að tákna [[dúfa|dúfu]] sem ber ólífugrein. Bjartasta stjarna merkisins, [[Alfa Columbae]], hefur aðeins birtustigið 2,7. Hún er í um 270 ljósára fjarlægð frá jörðinni. ==Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/dufan/ Dúfan á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412114648/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/dufan/ |date=2023-04-12 }} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] msws3889bx1gbcefh8enywmakji6g2j 0 173874 1972193 1802749 2026-07-15T21:23:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972193 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Eridanus_IAU.svg|thumb|right|Fljótið á stjörnukorti.]] '''Fljótið''' (latína: ''Eridanus'') er [[stjörnumerki]] á [[suðurhimininn|suðurhimni]]. Það er sjötta stærsta stjörnumerkið og það sem nær lengst frá norðri til suðurs. Því var lýst af [[Kládíus Ptólmæos|Kládíusi Ptólmæosi]] á 2. öld og nefnt eftir ánni [[Pó]] (sem nefnist Eridanus á latínu). Bjartasta stjarna merkisins er [[Achernar]] við suðurenda þess. ==Tenglar== * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/fljotid/ Fljótið á Stjörnufræðivefnum.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412130847/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/fljotid/ |date=2023-04-12 }} {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 9f6vr4k67kmvgr86xvug36ot0o2molh 0 175846 1972176 1822510 2026-07-15T19:06:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972176 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lacerta_IAU.svg|thumb|right|Eðlan á stjörnukorti.]] '''Eðlan''' ([[latína]]: ''Lacerta'') er dauft [[stjörnumerki]] á norðurhimni sem [[Johannes Hevelius]] lýsti fyrstur árið 1687. Það er staðsett á milli [[Svanurinn (stjörnumerki)|Svansins]], [[Kassíópeia (stjörnumerki)|Kassíópeiu]] og [[Andrómeda (stjörnumerki)|Andrómedu]]. Björtustu stjörnur þess mynda „W“ líkt og í Kassíópeiu, svo það er stundum kallað „litla Kassíópeia“. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/edlan/ Eðlan á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815225856/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/edlan/ |date=2023-08-15 }} {{stjörnumerkin}} {{stubbur}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 7m87idh5qad1d6mju5oei8y69x66gf1 0 175975 1972196 1824235 2026-07-15T21:33:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972196 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Volans_IAU.svg|thumb|right|Flugfiskurinn á stjörnukorti.]] '''Flugfiskurinn''' ([[latína]]: ''Volans'') er [[stjörnumerki]] á [[suðurhiminn|suðurhimni]] og eitt af tólf stjörnumerkjum sem [[Petrus Plancius]] lýsti á 16. öld. Í Flugfisknum eru tvö [[tvístirni]]: [[Gamma Volantis]] og [[Epsilon Volantis]] og nokkur [[djúpfyrirbæri]]. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/flugfiskurinn Flugfiskurinn á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230829223838/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/flugfiskurinn |date=2023-08-29 }} {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] 9d093zfz44cw7gbrpq8lp4ov0u96vuo 0 177530 1972207 1838959 2026-07-16T00:54:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972207 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Phoenix_IAU.svg|thumb|right|Fönix á stjörnukorti.]] '''Fönix''' ([[latína]]: ''Phoenix'') er [[stjörnumerki]] á [[suðurhiminn|suðurhimni]] sem [[Petrus Plancius]] skilgreindi á 16. öld. Stjörnumerkið dregur nafn sitt af goðsagnafuglinum [[fönix]]. Fönix er einn af „suðurfuglunum“ ásamt [[Tranan|Trönunni]], [[Páfuglinn|Páfuglinum]] og [[Túkaninn|Túkananum]]. Bjartasta stjarna merkisins, [[Alfa Phoenicis]] eða [[Ankaa]] (sem merkir „fönix“ á arabísku), er rauðgul risastjarna með birtustigið 2,4. == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/fonix Fönix á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207025319/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/fonix/ |date=2023-12-07 }} {{stubbur}} {{Stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] qer9c4yowwcnz30quz34csmgdymdpvl 0 183409 1972162 1933026 2026-07-15T16:35:43Z Alvaldi 71791 1972162 wikitext text/x-wiki '''''NBA 2K''''' er tölvuleikjasería sem Visual Concepts þróaði og hefur verið gefin út árlega frá árinu 1999.<ref>{{Cite web|url=https://computercity.com/software/gaming/history-of-every-nba-2k-cover-athlete|author=Chad Collins|title=History of Every NBA 2K Cover Athlete: List - ComputerCity|date=2024-07-10|website=computercity.com|language=en-US|access-date=2024-11-11}}</ref> Í leikjunum getur spilarinn leikið með liðum og leikmönnum úr NBA-deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://hoopshype.com/lists/nba-2k-covers-through-the-years/|title=NBA 2K covers through the years|date=2024-07-10|website=HoopsHype|author=Raul Barrigon|language=en-US|access-date=2024-11-11}}</ref><ref name="vocal">{{Cite web|url=https://vocal.media/gamers/the-history-and-evolution-of-the-nba-2-k-franchise|title=The History and Evolution of the NBA 2K Franchise|website=Gamers|language=en|access-date=2024-11-11}}</ref> Hver leikur inniheldur lið og leikmenn frá núverandi NBA tímabili en einnig hefur verið hægt að spila með valin söguleg NBA lið og leikmenn. Einnig hefur verið boðið upp á lið úr Euroleague ásamt því að [[Women's National Basketball Association|WNBA]] lið hafa verið spilanleg síðan NBA 2K20.<ref name="Polygon article">[http://www.polygon.com/2014/6/3/5775846/nba-2k-best-sports-game-last-generation-ps3-xbox-360 "Looking back on ''NBA 2K'': The best sports game of the last generation"]. ''[[Polygon (website)|Polygon]]'' (June 3, 2014). Retrieved January 4, 2017.</ref><ref name="Polygon article 2">Tracey Lien (September 17, 2012). [http://www.polygon.com/gaming/2012/9/17/3345836/NBA-2k13 "Making 'That 2K': How Visual Concepts brought NBA 2K to dizzying heights"]. ''[[Polygon (website)|Polygon]]''. Retrieved January 4, 2017.</ref><ref name="Polygon article 3">Owen S. Good (February 15, 2015). [http://www.polygon.com/2015/2/15/8043147/nba-2k-is-bigger-than-madden-because-it-paid-for-others-failures "''NBA 2K'' is bigger than ''Madden'' because it paid for others' failures"]. ''[[Polygon (website)|Polygon]]''. Retrieved January 4, 2017.</ref> Í NBA 2K23 var [[Pétur Guðmundsson]], eini Íslendingurinn sem hefur leikið í NBA, spilanlegur leikmaður í leiknum.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/esport/2023/04/21/petur_gudmundsson_heidradur/|title=Pétur Guðmundsson heiðraður|author=Sævar Breki Einarsson|publisher=[[Morgunblaðið]]|language=is|date=2023-04-21|access-date=2024-11-11}}</ref> Leikirnir hafa verið fáanlegir á hinum ýmsu gerðum af tölvu, meðal annars Dreamcast, Xbox, GameCube, PlayStation 2, Xbox 360, PlayStation 3, PlayStation Portable, Microsoft Windows, PlayStation 4, Xbox One, iOs, Wii, Wii U, and Nintendo Switch.<ref name="vocal"/> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:NBA tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] 0go8v0emv44558yuz48qjyde3uy3tkv 0 183639 1972163 1933027 2026-07-15T16:35:50Z Alvaldi 71791 1972163 wikitext text/x-wiki '''''NBA Live''''' er tölvuleikjasería sem gefin var út af [[Electronic Arts|EA Sports]]. Serían, Fyrsti leikurinn í seríunni, ''[[NBA Live 95]]'',<ref>{{cite news |author1=Joe Blenkle |title=Not enough basketball? Try EA's 'NBA Live 95' |url=https://www.newspapers.com/article/the-folsom-telegraph-not-enough-basketba/159663995/ |access-date=2024-11-24 |work=The Folsom Telegraph |date=1994-12-14 |page=A15 |language=English |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref> kom út árið 1994 og var arftaki ''NBA Playoffs'' og ''NBA Showdown'' seríanna. Eftir aldamótin varð ''NBA Live'' undir í samkeppninni við aðal keppinaut sinn í ''[[NBA 2K]]'' leikjaseríunni. Síðasta útgáfan til þessa er ''NBA Live 19'' sem kom út árið 2018. Eftir að bæði ''NBA Live 20'' og ''NBA Live 21'' var aflýst hefur ekki komið nein yfirlýsing frá EA um það hvort fleiri leikir muni vera gefnir út í seríunni.<ref>{{cite news |author1=Michael Straw |title=Has NBA Live Come To An End? |url=https://www.sportsgamersonline.com/games/basketball/has-nba-live-come-to-an-end/ |access-date=2024-11-24 |work=Sports Gamers Online |date=2022-08-17 |language=English}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:NBA tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] 6khsnak4lq13z4k31uz1d95bnznfr15 0 184878 1972206 1923717 2026-07-16T00:25:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972206 wikitext text/x-wiki {{hreingera|vantar heimildir, tilheyrir kannski skordýr síðunni, laga frágang}} Athafnir manna stuðla verulega að '''fækkun skordýrastofna''', fyrst og fremst með tapi búsvæða vegna þéttbýlismyndunar og landbúnaðar. Að auki skaða skordýraeitur eins og neonicotinoids frævunarefni og valda 72% minnkun á fjölgun býflugnastofna. Önnur efni trufla einnig búsvæði og fjarlægja nauðsynlegar fæðuuppsprettur skordýra. Fækkun skordýrastofna skapar stórt vistfræðilegt vandamál vegna þess að skordýr gegna mikilvægu hlutverki í frævun, niðurbroti og þjóna sem fæðuuppspretta margra dýra. Fækkun þeirra truflar vistkerfi, ógnar matvælaframleiðslu og skaðar líffræðilegan fjölbreytileika, sem hefur að lokum áhrif á landbúnað manna og náttúruleg búsvæði. ==Býflugur== Býflugur gegna mikilvægu hlutverki í landbúnaði, sérstaklega við frævun ræktunar. Hins vegar hefur fækkun býflugnastofna haft veruleg áhrif á landbúnaðarhætti um allan heim. Fækkun býflugna stofna hefur bein áhrif á uppskeru og leiðir til færri ávaxta og fræja. Til dæmis myndi möndlu framleiðsla, sem byggir á frævun býflugna, minnka verulega án býflugna, sem leiðir til minna framboðs, hærra verðs og minna aðgengis fyrir neytendur, sem ógnar fæðuöryggi á heimsvísu. [[Mynd:A-european-honey-bee-1261715511.jpg|thumb]] Býflugur eru í útrýmingarhættu og sú hætta ógnar einnig mannkyninu. Þann 20. maí halda Sameinuðu þjóðirnar upp á Alþjóðlega býflugnadaginn. Tilgangurinn er að vekja fólk til vitundar um mikilvægt hlutverk býflugna og annarra frjóbera í vistkerfinu. Fjölbreytni matvæla í boði myndi minnka við fækkun býflugna og kostnaður við ákveðnar vörur myndi aukast. Möndluráð Kaliforníu hefur til dæmis barist fyrir því að bjarga býflugum í mörg ár. Án býflugna og þeirra líka, segir hópurinn, væru möndlur „einfaldlega ekki til.“ Við myndum enn fá okkur kaffi án býflugna, en það yrði dýrt og sjaldgæft. Kaffiblómið er aðeins opið fyrir frævun í þrjá eða fjóra daga. Ef ekkert skordýr kemur fram hjá í þessum stutta glugga verður plantan ekki frjóvguð. == Fiðrildi== [[Mynd:Monarch Butterfly Danaus plexippus on Milkweed Hybrid 2800px.jpg|thumb|Monarch butterfly]] Ef fiðrildi myndu deyja út myndu það hafa alvarlegar vistfræðilegar afleiðingar, þar á meðal truflun á frævunarferlum sem eru mikilvægir fyrir fjölmargar blómplöntur. Þetta myndi leiða til minni uppskeru, sérstaklega í matvælaræktun eins og tómötum og papriku, sem gæti aukið fæðuóöryggi. Útrýmingin myndi gera fæðukeðjur óstöðugar, þar sem margir fuglar og spendýr treysta á fiðrildi sem fæðuuppsprettu, sem leiðir til víðtækara vistfræðilegs ójafnvægis. Skortur á frævunarþjónustu myndi draga úr líffræðilegum fjölbreytileika plantna og seiglu vistkerfa og auka á umhverfiskreppuna. Skilningur á þessum flóknu tengingum varpar enn frekar ljósi á allt vistfræðilegt tómarúm sem fiðrildi myndu skilja eftir sig. == Afleiðingar == Nýlegar rannsóknir sýna að í mörgum heimshlutum hefur skordýrabúum fækkað gríðarlega. Vísindamenn segja að ýmsir þættir, allt frá einræktarbúskap til taps á búsvæðum, séu ábyrgir fyrir því að skordýrin, sem eru nauðsynleg fyrir landbúnað og vistkerfin, lifi illa. Fækkun skordýra hefur áhrif á öll vistkerfi. Flestir fuglar, skriðdýr og smádýr hafa skordýr sem fæðu. Ef skordýr fækka getur það valdið því að frjóvgun plantna minnki, þá fækkar gróður og ræktun um allan heim. Skordýr, einkum fiðrildi og býflugur, gegna mikilvægu hlutverki í frjóvgun. Um 75% af gróðri stólar á frjóvgun skordýra. Fækkun skordýra ógnar matvælaframleiðslu og getur haft veruleg áhrif á framleiðslu á ávöxtum, grænmeti og hnetum, sem veldur miklum áhrifum á matarframleiðslu um allan heim. Til að koma í veg fyrir að skordýrum fækki er hægt að nota ekki skordýraeitur. Mörg skordýr gegna mikilvægu hlutverki við að viðhalda heilsu jarðvegs: Bjöllur, maurar og önnur loft jarðvegs bæta uppbyggingu skordýra hennar, brjóta niður lífræn efni, endurvinnsla næringarefna. Ef að jarðaskordýrum fækka getur það leitt til þess að það verði minni frjósemi sem getur valdið því að uppskeran verði verri. Fækkun skordýrastofna skapar stórt vistfræðilegt vandamál vegna þess að skordýr gegna mikilvægu hlutverki í frjóvgun, niðurbroti og þjóna sem fæðuuppspretta margra dýra. Fækkun þeirra truflar vistkerfi, ógnar matvælaframleiðslu og skaðar líffræðilegan fjölbreytileika, sem hefur að lokum áhrif á landbúnað manna og náttúruleg búsvæði. Algeng notkun skordýraeiturs í landbúnaði og garðyrkju hefur leitt til beinnar eitrun skordýra, sérstaklega frjóvgunar skordýr eins og býflugur og fiðrildi. Þessi efni geta einnig truflað frjóvgunar hringrás og heilsu skordýrafjölda. Loftslagsbreytingar af völdum manna hafa áhrif á hitastig og úrkomumynstur, sem trufla vistkerfin. Mörg skordýr eru viðkvæm fyrir breytingu á hitastigi og breytingar á loftslagi getur haft mikil áhrif á flæði þeirra, fjölgun og lífi þeirra.   === Helstu afleiðingar fækkun skordýra === '''Minni uppskera''': Frævunarefni eins og býflugur eru nauðsynleg fyrir matvælaframleiðslu. - '''Röskun vistkerfa''': Skordýr hjálpa til við niðurbrot og meindýraeyðingu. '''Tap á líffræðilegum fjölbreytileika''': Mörg dýr eru háð skordýrum til matar. '''Aukin útbreiðsla sjúkdóma''': Færri skordýr leiða til fleiri meindýra sem bera sjúkdóma. == Heimsmarkmið == [[Mynd:Sustainable Development Goal 15-zh.png|thumb|Heimsmarkmið 15]] Nýlegar rannsóknir sýna að í mörgum heimshlutum hefur skordýrabúum fækkað gríðarlega. Vísindamenn segja að ýmsir þættir, allt frá einræktarbúskap til taps á búsvæðum, séu ábyrgir fyrir því að skordýrin, sem eru nauðsynleg fyrir landbúnað og vistkerfin, lifi illa. Heimsmarkmið 15 snýst um að vernda og endurheimta vistkerfi á landi og stuðla að sjálfbærri nýtingu þeirra, vinna að sjálfbærri stjórn skóga, berjast gegn eyðimerkurmyndun, stöðva jarðvegseyðingu, endurheimta landgæði og sporna við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni. Heimsmarkmið 15, sem snýst um að vernda landlíf og nýta náttúruauðlindir á sjálfbæran hátt, tengist fækkun skordýra þar sem þau gegna lykilhlutverki í vistkerfum, eins og frjóvgun, niðurbroti lífrænna efna og sem fæðugjafar fyrir dýr. Fækkun þeirra, vegna ofnotkunar á skordýraeitrum og eyðingu búsvæða, truflar þessa ferla og ógnar líffræðilegri fjölbreytni. == '''Frjóvgun''' == [[Mynd:Bee pollinating a rose.jpg|thumb|Býfluga að frjóvga blóm]] Skordýr, einkum fiðrildi og býflugur, gegna mikilvægu hlutverki í frjóvgun. Um 75% af gróðri stólar á frjóvgun skordýra. Fækkun skordýra ógnar matvælaframleiðslu og getur haft veruleg áhrif á framleiðslu á ávöxtum, grænmeti og hnetum, sem veldur miklum áhrifum á matarframleiðslu um allan heim. Til að koma í veg fyrir að skordýr fækki er hægt að nota ekki skordýraeitur og ekki kaupa mikið af matvælum sem nota skordýraeitur Mörg skordýr gegna mikilvægu hlutverki við að viðhalda heilsu jarðvegs: bjöllur, maurar og önnur loft jarðvegs bæta uppbyggingu skordýra hennar, brjóta niður lífræn efni, endurvinnsla næringarefna Ef að jarða skordýr fækka getur það leitt til þess að það verði minni frjósemi sem getur valdið því að uppskeran verði verri. == Mannfólk == Þegar mannfólkið byggir nýjar byggingar á náttúrulegum búsvæðum, eru þau að eyða skógum, mýrum og graslendum, og þá eru skordýr að missa heimilin sín, fæðu og fjölgunar svæðum. Algeng notkun skordýraeiturs í landbúnaði og garðyrkju hefur leitt til beinnar eitrun skordýra, sérstaklega frjóvgunar skordýr eins og býflugur og fiðrildi. Þessi efni geta einnig truflað frjóvgunar hringrás og heilsu skordýrafjölda. Loftslagsbreytingar af völdum manna hafa áhrif á hitastig og úrkomumynstur, sem trufla vistkerfin. Mörg skordýr eru viðkvæm fyrir breytingu á hitastigi og breytingar á loftslagi getur haft mikil áhrif á flæði þeirra, fjölgun og lífi þeirra.   === Til að hjálpa til við að stöðva fækkun skordýra getur fólk: === 1. '''Draga úr notkun skordýraeiturs''': Veldu lífrænar eða vistvænar vörur og styðjið bændur sem nota sjálfbæra búskaparhætti sem vernda skordýrastofna. 2. '''Styðjið frævunarvæna starfshætti''': Gróðursettu innfæddar plöntur og blóm í görðum eða landslagi til að veita búsvæði og fæðu fyrir frævunarefni eins og býflugur. 3. '''Borðaðu sjálfbærara mataræði''': Veldu staðbundin, lífræn matvæli sem reiða sig ekki á skaðleg skordýraeitur eða einræktun sem skaðar skordýrastofna. 4. '''Forðastu óhóflega plastnotkun''': Plast stuðlar að mengun og eyðileggingu búsvæða, sem hefur áhrif á skordýr og vistkerfi þeirra. == Okkar skoðun == Okkur finnst að það væri ekki erfitt að breyta venjum okkar til að hjálpa. Það verður samt erfitt að fá alla aðra til að breyta mjög miklu en það er ekki erfitt að fá alla að breyta einu litlu til að bjarga jörðinni. Þannig ef allir breyta einhverju litlu í daglega lífi sínu eins og að kaupa meiri íslenskan mat heldur en erlendan, getur það hjálpað að laga fækkun skordýra. == Heimildir == Sophie Roberts, Paige Aldenberg, and Clara Pitsker (2021, 12. september) History of bees https://www.planetbee.org/post/history-of-bees Chrissy Sexton.(2024, 29. maí). ''Global insect decline: What are the causes and consequences?. earth.com'' [https://www.earth.com/news/global-insect-decline-what-are-the-causes-and-consequences/&#x20;Ecochatters. https://www.earth.com/news/global-insect-decline-what-are-the-causes-and-consequences/ Ecochatters.] (2024, 7. október). ''7 Alarming Consequences of Insect Population Decline.'' https://ecochatters.com/7-consequences-of-insect-population-decline/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250319102642/https://ecochatters.com/7-consequences-of-insect-population-decline/ |date=2025-03-19 }} Elizabeth Morris.(2022, 2. maí). ''A World Without Bees? Here’s What Happens If Bees Go Extinct.'' NRDC https://www.nrdc.org/stories/world-without-bees-heres-what-happens-if-bees-go-extinct Damian Carrington.(2019, 10. feb). ''Plummeting insect numbers 'threaten collapse of nature'.''The Guardian. https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/10/plummeting-insect-numbers-threaten-collapse-of-nature Vilmundur Hansen.(2018, 29. Okt). ''Geigvænleg fækkun skordýra.'' Bændablaðið. https://www.bbl.is/lif-og-starf/geigvaenleg-faekkun-skordyra https://www.fws.gov/initiative/pollinators/how-you-can-help https://malstadur.mideind.is/malfridur [[Flokkur:Skordýr]] tihegf8jsz3nbr8mkg1gujfxiau8lh9 0 187348 1972155 1944862 2026-07-15T15:29:27Z TKSnaevarr 53243 1972155 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Zechariah's Vision of Four Chariots (89472609).jpg|thumb|right|Myndskreyting eftir [[Gustave Doré]] sýnir [[reiðmennirnir fjórir|reiðmennina fjóra]] sem koma meðal annars fyrir í Sakaríabók.]] '''Sakaríabók''' (líka nefnd '''Sakarías''') er rit í [[hebreska biblían|Hebresku biblíunni]] sem er eignað [[Sakaría spámaður|Sakaría spámanni]]. Bókin er hluti af [[Tólf minni spámenn|minni spámannsbókunum tólf]]. Í kristna [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]] er Sakaríabók sérstakt rit sem skiptist í fjórtán kafla. Sakaría er einn af þremur spámönnum tímans eftir [[útlegð Gyðinga]] og spádómar hans eiga við valdatíð [[Daríus mikli|Daríusar mikla]]. Fyrstu átta kaflarnir eru samtíða spádómum [[Haggaíbók]]ar, meðan seinni sex kaflarnir eru oftast taldir ritaðir löngu síðar, eða á [[5. öldin f.Kr.|5. öld f.Kr.]]<ref name=Nelson2014>{{cite book|last=Nelson|first=Richard D.|author-link=Richard D. Nelson|title=Historical Roots of the Old Testament (1200–63&nbsp;BCE)|pages=215–216|publisher=SBL Press|year=2014|isbn=978-1628370065|url=https://books.google.com/books?id=AJ64BAAAQBAJ}}</ref> Síðustu kaflarnir eru dæmi um [[heimsendarit]] þar sem fjallað er um komu [[Messías]]ar, [[síðari daga]], lokaátökin og [[guðsríki]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{Bækur Biblíunnar}} [[Flokkur:Bækur gamla testamentsins]] evhxy7tdv8k2zq8eutweglf79p6p5fv 0 187353 1972209 1927696 2026-07-16T02:19:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972209 wikitext text/x-wiki [[Mynd:GPS_Block_IIIA.jpg|thumb|right|Bandaríska GPS-kerfið var fyrsta hnattræna gervihnattaleiðsögukerfið og það fyrsta sem var opnað fyrir almenna notkun.]] '''Gervihnattaleiðsögn''' er notkun [[gervihnöttur|gervihnatta]] til að fá [[staðarákvörðun]] fyrir [[leiðsögn]]. Hnattrænt gervihnattaleiðsögukerfi gefur notendum upp staðarákvörðun hvar sem þeir eru staddir á [[jörðin]]ni. Í dag eru fjögur slík kerfi til: bandaríska [[GPS]]-kerfið, rússneska [[GLONASS]]-kerfið, [[BeiDou]]-kerfið frá Kína<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://www.cnn.com/2020/06/24/tech/china-beidou-satellite-gps-intl-hnk/index.html |title=China's GPS rival Beidou is now fully operational after final satellite launched |date=24 June 2020 |publisher=cnn.com |access-date=2020-06-26}}</ref> og [[Galíleó (gervihnattaleiðsögn)|Galíleó]] frá Evrópusambandinu.<ref>{{cite web|url=https://www.euspa.europa.eu/european-space/galileo/What-Galileo |title=Galileo is the European global satellite-based navigation system |website=www.euspa.europa.eu|date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024}}</ref> Auk þessara kerfa eru nokkur staðbundin leiðsögukerfi sem notast við gervihnetti, eins og [[NAVIC]] á Indlandi og [[QZSS]] í Japan;<ref name=":1">{{cite web |last1=Kriening |first1=Torsten |title=Japan Prepares for GPS Failure with Quasi-Zenith Satellites |url=https://spacewatch.global/2019/01/japan-prepares-for-gps-failure-with-quasi-zenith-satellites/ |website=SpaceWatch.Global |access-date=10 August 2019 |date=23 January 2019}}</ref> og hnattræn leiðsögukerfi sem bjóða nákvæmari staðsetningar gegn greiðslu, eins og [[OmniSTAR]] og [[StarFire]].<ref>{{cite web|url=https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/ee_1.html|title=GPS Correction Technology Lets Tractors Drive Themselves |publisher=NASA|accessdate=5 December 2016}}</ref> [[Gervihnattaleiðsögutæki]] gefur upp staðsetningu sína með [[lengdargráða|lengdargráðu]], [[breiddargráða|breiddargráðu]] og [[landhæð]], með mikilli nákvæmni (þar sem skekkjan er frá nokkrum sentimetrum að metrum) með [[tímamerki]] sem sent er í [[sjónlína|sjónlínu]] með [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjum]]. Hægt er að nota kerfið til að staðsetja sig, ferðast eftir og rekja ferðir fyrirbæra sem búin eru slíku tæki. Merkin gera móttakaranum líka kleift að reikna út nákvæman tíma sem aftur er hægt að nota sem samræmdan tíma milli ólíkra tækja. Þjónustan felst því í staðarákvörðun, leiðsögn og tíma. Gervihnattaleiðsögukerfi eru óháð staðbundnum stöðvum, en slíkar stöðvar geta þó bætt virkni kerfanna á ýmsan hátt. Í hverju kerfi um sig næst fullkomin þekja yfir allt yfirborð jarðar með 18-30 gervihnöttum á [[miðbraut um jörðu]] dreift á nokkra [[brautarflötur|brautarfleti]]. Hnattræn þekja fyrir gervihnattakerfi á miðbraut krefst aðeins sex gervihnatta, en til að staðsetningarkerfið virki þarf tæki að sjá merki frá minnst 3 gervihnöttum samtímis.<ref>{{cite web|url=https://www.deepinsecurity.com/medium-earth-orbit/|title=Medium Earth Orbit (MEO): An Overview|author=Andrea Grillo|date=2. maí 2024|website=Deep InSecurity}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Kerfin eru mismunandi, en nota öll [[brautarhalli|brautarhalla]] sem er stærri en 50° og hafa um 12 tíma [[umferðartími|umferðartíma]] (í 20.000 km hæð). == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Gervihnattaleiðsögn| ]] c4plq6qedvg46bbvr08t96hvw74xyeq 0 190116 1972200 1971644 2026-07-15T22:39:59Z TKSnaevarr 53243 1972200 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Mojtaba Khamenei | nafn_á_frummáli = {{nobold|مجتبی خامنه‌ای}} | mynd = Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg | titill = [[Æðsti leiðtogi Írans]] | stjórnartíð_start = 8. mars 2026 | stjórnartíð_end = | forseti = [[Masoud Pezeshkian]] | forveri = [[Ali Khamenei]] | eftirmaður = | myndatexti1 = Khamenei árið 2026. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1969|9|8}} | fæðingarstaður = [[Mashhad]], [[Íran]] | þjóðerni = [[Íran]]skur | maki = {{gifting|Zahra Haddad-Adel|1999|2026|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = | börn = 3 | háskóli = Qom-klerkaskólinn | faðir = [[Ali Khamenei]] | móðir = [[Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh]] | undirskrift = Mojtaba Khamenei Signature.svg }} '''Mojtaba Khamenei''' (f. 8. september 1969) er [[íran]]skur stjórnmálamaður og [[sjía]]klerkur sem hefur verið [[æðsti leiðtogi Írans]] frá 8. mars 2026. Hann er annar sonur [[Ali Khamenei]], sem var æðsti leiðtogi Írans á undan honum. ==Æviágrip== Mojtaba Khamenei fæddist 8. september 1969 í borginni [[Mashhad]] og er eitt af sex börnum [[Ali Khamenei]], sem var annar [[æðsti leiðtogi Írans]] eftir stofnun Íslamska lýðveldisins frá 1989 til 2026. Khamenei gegndi þjónustu í íranska hernum í [[Stríð Írans og Íraks|stríði Írans og Íraks]] þegar hann var sautján ára gamall. Talið er að hann hafi á þeim tíma orðið náinn [[Íranski byltingarvörðurinn|Íranska byltingarverðinum]]. Eftir stríðið nam Khamenei guðfræði í borginni [[Qom]].<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill= Hver er Mojtaba Khamenei?|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/08/hver_er_mojtaba_khamenei/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=8. mars 2026|skoðað=8. mars 2026}}</ref> Mojtaba var hið eina af börnum Ali Khamenei sem gegndi opinberu hlutverki í stjórnartíð föður síns, þrátt fyrir að gegna engu formlegu embætti. Hann er talinn hafa haft nokkur áhrif á bak við tjöldin og hefur verið sakaður um að stýra ofbeldisfullri bælingu á mótmælum sem brutust út í Íran eftir endurkjör [[Mahmoud Ahmadinejad|Mahmouds Ahmadinejad]] forseta árið 2009. [[Fjármálaráðuneyti Bandaríkjanna]] beitti Mojtaba Khamenei efnahagslegum refsiaðgerðum árið 2019 og sakaði hann um að hafa unnið náið með írönskum öryggissveitum til að skapa óreiðu í nágrannaríkjum Írans.<ref name=mbl/> Mojtaba Khamenei er talinn eiga miklar eignir erlendis, í bönkum í [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmunum]], [[Sýrland]]i, [[Venesúela]] og [[Afríka|Afríku]]. Hann er jafnframt talinn eiga gull og demanta að andvirði 300 milljóna bandaríkjadala og bankareikninga í Sviss. Í janúar 2026 vændi arabíska dagblaðið Khamenei um að hafa flutt rafmyntir til Dúbaí fyrir um 328 milljónir bandaríkjadala. Innan Írans er Khamenei talinn eiga hluta af hinu dýra [[Abas Abad-hverfi]] í [[Teheran]] og miklar landeignir nærri Mashhad.<ref name=dv>{{Vefheimild|titill=Sagður eiga milljarða og lúxuseignir um allan heim|url=https://www.dv.is/pressan/2026/03/09/sonurinn-tekinn-vid-sagdur-eiga-milljarda-og-luxuseignir-um-allan-heim/|útgefandi=[[DV]]|dags= 9. mars 2026|skoðað= 9. mars 2026}}</ref> Mojtaba Khamenei er talinn hlynntur því að Íran eignist [[kjarnorkuvopn]], ólíkt föður sínum, sem hafði gefið út trúarlegan úrskurð (''fatwa'') gegn þróun og notkun slíkra vopna.<ref name=dv/> Ali Khamenei var drepinn í loftárásum Ísraela og Bandaríkjamanna á fyrsta degi [[Íransstríðið 2026|Íransstríðsins 2026]]. Móðir, eiginkona og eitt barna Mojtaba voru einnig drepin í árásunum.<ref name=mbl/> Þann 8. mars var tilkynnt að sérfræðingaráð Írans hefði kjörið Mojtaba nýjan æðsta leiðtoga Írans. Talið er að byltingarvörðurinn hafi þrýst mjög á ráðið til þess að Mojtaba yrði fyrir valinu.<ref>{{Vefheimild|titill= Sonur Khamenei nýr leið­togi Írans|url=https://www.visir.is/g/20262853110d/sonur-khamenei-nyr-leid-togi-irans|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=8. mars 2026|skoðað=8. mars 2026|höfundur=Freyja Þórisdóttir}}</ref> Valið á honum var talið fela í sér skilaboð um að Íran myndi ekki víkja frá harðlínustefnu sinni þrátt fyrir árásir Ísraela og Bandaríkjanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Hið nýja andlit Írans|url=https://mannlif.is/greinar/hid-nyja-andlit-irans/|útgefandi=[[Mannlíf]]|dags= 4. mars 2026|skoðað= 9. mars 2026|höfundur=Björgvin Gunnarsson}}</ref> Mojtaba er talinn hafa særst í árásum Bandaríkjanna en hafa lifað af. Hann hefur ekki sést opinberlega frá því að hann tók við sem æðsti leiðtogi landsins en Ísraelar hafa hótað því að ráða hann einnig af dögum.<ref>{{Vefheimild|titill= Mojtaba Khamenei særður en ó­hultur|url=https://www.visir.is/g/20262854162d/mojtaba-khamenei-saerdur-en-ohultur|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. mars 2026|skoðað=11. mars 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> [[Pete Hegseth]] varnarmálaráðherra Bandaríkjanna sagði þann 13. mars að líklegt væri að Khamenei sé „afmyndaður“ eftir meiðsli sín í loftárásunum.<ref>{{Vefheimild|titill= Segir líklegt að Khamenei sé „afmyndaður“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/13/segir_liklegt_ad_khamenei_se_afmyndadur/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=13. mars 2026|skoðað=13. mars 2026}}</ref> Fyrsta yfirlýsing Khamenei eftir valdatöku hans var lesin upp í íranska ríkissjónvarpinu af þuli, en ekki af honum sjálfum.<ref>{{Vefheimild|titill= Mojtaba Khamenei sendir frá sér yfirlýsingu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/12/mojtaba_khamenei_sendir_fra_ser_yfirlysingu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=12. mars 2026|skoðað=13. mars 2026}}</ref> Khamenei var ekki viðstaddur útför föður síns, sem hófst 5. júlí 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Æðstiklerkur ekki viðstaddur útför föður síns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/07/05/aedstiklerkur_ekki_vidstaddur_utfor_fodur_sins/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=5. júlí 2026|skoðað=15. júlí 2026}}</ref> Fréttastofan ''[[Reuters]]'' hafði eftir nafnlausum heimildarmönnum 11. apríl að Khamenei væri enn að jafna sig eftir alvarlega áverka sem hann hlaut í árásinni sem varð föður hans að bana í upphafi stríðsins. Hann væri engu að síður með rænu og tæki þátt í fundum með háttsettum embættismönnum gegnum hljóðfundi.<ref>{{Vefheimild|titill= Æðsti leiðtogi Írans er með alvarleg og afmyndandi sár|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/04/11/aedsti_leidtogi_irans_er_med_alvarleg_og_afmyndandi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026}}</ref> Talið er að völd Mojtaba Khamenei séu takmörkuð miðað við völd forvera hans. Áhrifamenn innan byltingarvarðarins eru taldir taka flestar mikilvægar ákvarðanir sem Khamenei veitir síðan blessun sína.<ref>{{Vefheimild|titill=Byltingarvörðurinn herðir tökin á stjórnar­taumunum|url=https://www.visir.is/g/20262876060d/byltingarvordurinn-herdir-tokin-a-stjornar-taumunum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. apríl 2026 |skoðað=1. maí 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Æðsti leiðtogi Írans]] | frá = 8. mars 2026 | til = | fyrir = [[Ali Khamenei]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Írans}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Khamenei, Mojtaba}} {{f|1969}} [[Flokkur:Æðstuklerkar Írans]] fk1vbusc9vzei7om6j2iia8lzrfuctm 14 191485 1972221 1967879 2026-07-16T09:53:31Z MyraMidnight 41218 Lýsing á flokki 1972221 wikitext text/x-wiki Þessi flokkur inniheldur [[dýr]] sem hafa verið gædd [[manngerving|mannlegum eiginleikum]]. [[Flokkur:Manngerving]] niorutmhs9baxjfokchmih7z640elim 0 191640 1972187 1969178 2026-07-15T20:49:38Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260715sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972187 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Harris_Ranch_Jack's_Cut.jpg|thumb|Nautasteik með meðlæti.]] '''Nautakjöt''' er [[kjöt]] af [[nautgripur|nautgripum]] (''Bos taurus'') sem er mikilvæg fæða manna víða um heim. Nautakjöt er skorið, verkað og matreitt á ýmsa vegu. Nautasteik er [[steikarstig|mismikið steikt]]. Nautahakk er notað í [[hamborgari|hamborgara]]. Nautakjöt inniheldur [[prótein]], [[B12-vítamín]] og járn. Ásamt öðrum tegundum af [[rautt kjöt|rauðu kjöti]] hefur aukin neysla á nautakjöti verið tengd við aukna tíðni [[krabbamein í ristli og endaþarmi|krabbameins í ristli og endaþarmi]]<ref>{{cite web|url=https://www.krabb.is/krabbamein/tegundir-krabbameina/ristil-og-endatharmskrabbamein|title=Krabba­mein í ristli og enda­þarmi|website=Krabbameinsfélagið|access-date=26.6.2026}}</ref> og [[hjartasjúkdómur|hjartasjúkdóma]] (sérstaklega [[unnin kjötvara|unnar kjötvörur]] úr nautakjöti). Nautgriparæktun hefur mikil [[umhverfisáhrif]]. Hún er einn helsti orsakaþáttur [[skógareyðing]]ar á heimsvísu<ref name="fao2005">{{cite web|url=http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/102924/|title=Cattle ranching is encroaching on forests in Latin America|date=8 June 2005|publisher=Fao.org|access-date=30 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523022221/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/102924/|archive-date=23 May 2020}}</ref> og hefur hlutfallslega mestu losun [[gróðurhúsalofttegund]]a af öllum landbúnaðarafurðum.<ref>{{Cite journal|last1=Michael Clark|last2=Tilman|first2=David|date=November 2014|title=Global diets link environmental sustainability and human health|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-27_515_7528/page/518|journal=Nature|volume=515|issue=7528|pages=518–522|doi=10.1038/nature13959|pmid=25383533|issn=1476-4687|bibcode=2014Natur.515..518T|s2cid=4453972}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kjöt]] [[Flokkur:Nautgriparækt]] 5uul6n1q8t8twloapis2vfiwp06onag 0 192069 1972129 1972116 2026-07-15T12:30:15Z TKSnaevarr 53243 1972129 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Patton | image = 1970 - Plaza Theater - 18 Jul MC - Allentown PA.jpg | caption = Dagblaðaauglýsing fyrir ''Patton'' | director = [[Franklin J. Schaffner]] | producer = [[Frank McCarthy (framleiðandi)|Frank McCarthy]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Francis Ford Coppola]] * [[Edmund H. North]] }} | based_on = {{Plainlist| * ''Patton: Ordeal and Triumph'' eftir [[Ladislas Farago]] * ''A Soldier's Story'' eftir [[Omar Bradley|Omar N. Bradley]] }} | starring = {{Plainlist| * [[George C. Scott]] * [[Karl Malden]] }} | music = [[Jerry Goldsmith]] | cinematography = [[Fred J. Koenekamp]] | editing = [[Hugh S. Fowler|Hugh Fowler]] | color_process = [[DeLuxe Color|Color by Deluxe]] | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{Film date|1970|2|5|New York-borg|1970|4|2|Bandaríkin}} | runtime = 172 mínútur<ref>{{cite web |url= https://www.bbfc.co.uk/release/patton-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodi0nzi |title=Patton |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $12,6&nbsp;milljónir<ref>{{cite book |last=Solomon |first=Aubrey |title=Twentieth Century Fox: A Corporate and Financial History |year=1989 |series=Scarecrow Filmmakers Series |volume=20 |location=Lanham, Maryland |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-0-8108-4244-1 |page=256}}</ref><ref name="NUM">{{Cite web|title=Patton - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Patton#tab=summary |website=The Numbers |access-date=June 1, 2024}}</ref> | gross = $61,7&nbsp;milljónir<ref name="mojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=patton.htm |website=[[Box Office Mojo]] |title=Patton, Box Office Information|access-date=February 13, 2026 |archive-date=January 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129020210/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=patton.htm |url-status=live}}</ref> }} '''''Patton''''' er bandarísk stríðskvikmynd frá árinu 1970 sem fjallar um bandaríska hershöfðingjann [[George S. Patton]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. [[George C. Scott]] lék aðalhlutverkið sem Patton og [[Karl Malden]] birtist sem [[Omar Bradley]] hershöfðingi. [[Franklin J. Schaffner]] leikstýrði myndinni upp úr handriti eftir [[Francis Ford Coppola]] og [[Edmund H. North]], sem byggðu handritið á bókinni ''Patton: Ordeal and Triumph'' eftir [[Ladislas Farago]] og æviminningum Bradleys, ''A Soldier's Story''. ''Patton'' var frumsýnd í New York-borg þann 5. febrúar 1970 og var síðan dreift í kvikmyndahús á landsvísu af [[20th Century Fox]] þann 2. apríl sama ár. Myndin halaði inn 61,7 milljónum bandaríkjadala en kostaði 12 milljónir að framleiða. ''Patton'' vann sjö [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þar á meðal sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|besta kvikmyndin]], fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] og [[Óskarsverðlaunin fyrir besta frumsamda handritið|besta frumsamda handritið]]. Scott vann einnig Óskarinn sem besti aðalleikarinn en neitaði að taka við verðlaununum.<ref>{{cite web|url=http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/patton |title=Review of Patton |author=TotalFilm |access-date=2006-04-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705124124/http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/patton |archive-date=July 5, 2011 }}</ref> Opnunaratriði myndarinnar, þar sem Patton hershöfðingi flytur einræðu fyrir framan gríðarstóran bandarískan fána, er frægt atriði sem oft hefur verið vitnað í. Árið 2003 var ''Patton'' valin til varðveislu í kvikmyndasafni [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna|Þjóðskjalasafns Bandaríkjanna]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“. Kvikmyndasafn [[Bandaríska kvikmyndaakademían|Bandarísku kvikmyndaakademíunnar]] valdi myndina einnig til varðveislu árið 2003.<ref>{{cite web|title=Preserved Projects|url=http://www.oscars.org/academy-film-archive/preserved-projects?title=patton&filmmaker=&category=All&collection=All|website=Academy Film Archive|access-date=August 4, 2016|archive-date=August 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813130130/http://www.oscars.org/academy-film-archive/preserved-projects?title=patton&filmmaker=&category=All&collection=All|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== Í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni er II. herdeild Bandaríkjahers sigruð í [[Orrustan um Kasserine-skarðið|orrustunni um Kasserine-skarðið]] í Norður-Afríku. Hershöfðinginn [[George S. Patton]] er sendur til að taka við stjórnvelinum. Hann endurskipuleggur herdeildina og kemur á ströngum en nauðsynlegum heraga. Patton gremst að breski herforinginn [[Bernard Montgomery]], sem hefur rekið herafla [[Erwin Rommel|Erwins Rommel]] á flótta og þannig létt þrýstinginn á Bandaríkjamenn, sé að fá allan dýrðarljómann af herför bandamanna í Norður-Afríku. Patton leiðir hersveitina í [[Orrustan við El Guettar|orrustunni við El Guettar]]. Eftir sigur bandamanna í Norður-Afríku leggja Patton og Montgomery hvor fram sína áætlun um [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás bandamanna í Sikiley]]. Patton mælir með því að hann komi á land með sjöunda bandaríska hernum nálægt [[Palermó]]. Yfirmaðurinn [[Harold Alexander, 1. jarlinn Alexander af Túnis|Harold Alexander]] velur heldur varkárri áætlun Montgomerys og skipar Patton að koma á land við [[Gela]]. Þótt her Pattons sé ætlað að styðja Montgomery sækir Patton fram í norðvesturátt, hertekur Palermó og flýtir sér til [[Messina|Messinu]] á undan Bretum. Á meðan á herförinni stendur heimsækir Patton sjúkrabúðir og löðrungar þar hermann fyrir heigulsskap. Atvikið vekur hneyksli og Patton neyðist til að biðjast formlega afsökunar. [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] ýtir Patton til hliðar þegar kemur að undirbúningi [[Innrásin í Normandí|innrásar bandamanna í Frakkland]] og felur honum stjórn ímyndaðrar herdeildar í [[London]] svo hann geti verið tálbeita til að villa um fyrir Þjóðverjum um hinn raunverulega innrásarstað. Á fjöldafundi í [[Knutsford]] lætur Patton þau orð falla að eftir stríðið muni heimurinn lúta ensk-bandarískri forystu, sem vekur ugg leiðtoga bandamanna. [[George C. Marshall|George Marshall]] verður að taka ákvörðun um hvort Patton verði sendur heim vegna beryrði sinnar. Nokkrum vikum eftir að bandamenn stíga á land í Normandí er Patton falin stjórn þriðja bandaríska hersins, þar sem hann hlítir stjórn fyrrum undirmanns síns, [[Omar Bradley|Omars Bradley]]. Undir forystu Pattons fer þriðji herinn yfir Frakkland á örskotstíma en neyðist til að nema staðar áður en haldið er inn í Þýskaland þegar eldsneyti og birgðum er beint til hers Montgomery. Patton kvartar yfir þessu við Bradley, sem varar hann við því að tala svo fjálglega framar. Í [[Ardennasóknin]]ni leggur Patton fram djarfa áætlun til að bjarga hinni innlyksa 101. loftvarnadeild Bandaríkjahers í [[Umsátrið um Bastogne|Bastogne]]. Eftir uppgjöf Þjóðverja vekur opinskár samanburður Pattons á [[Bandarísk stjórnmál|bandarískum stjórnmálum]] við [[Nasismi|nasisma]] frekara hneyksli og hann er því leystur frá störfum sem leiðtogi þriðja hersins. Hann fær þó að gegna frekari störfum við hernám Þýskalands. Í lokaatriði myndarinnar lendir Patton næstum í banaslysi á meðan hann gengur með [[Bull Terrier]]-hund sinn. Hann hugleiðir síðan hverfulleika dýrðarinnar, sér í lagi þeirrar sem er áunnin í stríði. {{Tilvitnun|For over a thousand years, [[Ancient Rome|Roman]] conquerors returning from the wars enjoyed the honor of a [[Roman triumph|triumph]]—a tumultuous parade. In the procession came trumpeters and musicians and strange animals from the conquered territories, together with carts laden with treasure and captured armaments. The conqueror rode in a triumphal chariot, the dazed prisoners walking in chains before him. Sometimes his children, robed in white, stood with him in the chariot, or rode the trace horses. A [[Slavery in ancient Rome|slave]] stood behind the conqueror, holding a golden crown, and whispering in his ear a warning that all glory ... is fleeting.}} ==Leikarar== {{div col}} * [[George C. Scott]] sem [[George S. Patton]] hershöfðingi * [[Karl Malden]] sem [[Omar Bradley|Omar N. Bradley]] hershöfðingi * [[David Bauer (leikari)|David Bauer]] sem Harry Buford aðstoðarhershöfðingi * [[Edward Binns]] sem [[Walter Bedell Smith]] aðstoðarhershöfðingi * [[John Doucette]] sem [[Lucian Truscott]] undirhershöfðingi * [[Michael Strong]] sem Hobart Carver fylkishershöfðingi, byggður á [[Hobart Gay]] * [[Peter Barkworth]] sem John Welkin ofursti * [[Lawrence Dobkin]] sem Gaston Bell ofursti * [[Paul Stevens (leikari)|Paul Stevens]] sem [[Charles R. Codman]] ofursti * [[Morgan Paull]] sem Richard N. Jenson höfuðsmaður * [[Stephen Young (leikari)|Stephen Young]] sem Chester B. Hansen höfuðsmaður * [[James Edwards (leikari)|James Edwards]] sem William George Meeks liðþjálfi * [[Tim Considine]] sem hermaður með sprengjulost * [[Michael Bates (leikari)|Michael Bates]] sem [[Bernard Montgomery]] hermarskálkur * [[Jack Gwillim]] sem [[Harold Alexander, 1. jarlinn Alexander af Túnis|Sir Harold Alexander]] hermarskálkur * [[Gerald Flood]] sem [[Arthur Tedder, 1. baróninn Tedder|Sir Arthur Tedder]] yfirflugmarskálkur * [[John Barrie (actor)|John Barrie]] sem [[Arthur Coningham (herflugmaður)|Sir Arthur Coningham]] undirflugmarskálkur * [[Frank Latimore]] sem Henry Davenport undirofursti * [[Karl Michael Vogler]] sem [[Erwin Rommel]] hermarskálkur * [[Richard Münch (leikari)|Richard Münch]] sem [[Alfred Jodl]] yfirhershöfðingi * [[Siegfried Rauch]] sem Oskar Steiger höfuðsmaður {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd}} {{k|1970}} [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Ævisögulegar kvikmyndir]] ptbmsib2rhazqacn4o8w2wk2kefhdew 1972130 1972129 2026-07-15T12:38:44Z TKSnaevarr 53243 1972130 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Patton | image = 1970 - Plaza Theater - 18 Jul MC - Allentown PA.jpg | caption = Dagblaðaauglýsing fyrir ''Patton'' | director = [[Franklin J. Schaffner]] | producer = [[Frank McCarthy (framleiðandi)|Frank McCarthy]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Francis Ford Coppola]] * [[Edmund H. North]] }} | based_on = {{Plainlist| * ''Patton: Ordeal and Triumph'' eftir [[Ladislas Farago]] * ''A Soldier's Story'' eftir [[Omar Bradley|Omar N. Bradley]] }} | starring = {{Plainlist| * [[George C. Scott]] * [[Karl Malden]] }} | music = [[Jerry Goldsmith]] | cinematography = [[Fred J. Koenekamp]] | editing = [[Hugh S. Fowler|Hugh Fowler]] | color_process = [[DeLuxe Color|Color by Deluxe]] | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{Film date|1970|2|5|New York-borg|1970|4|2|Bandaríkin}} | runtime = 172 mínútur<ref>{{cite web |url= https://www.bbfc.co.uk/release/patton-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodi0nzi |title=Patton |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $12,6&nbsp;milljónir<ref>{{cite book |last=Solomon |first=Aubrey |title=Twentieth Century Fox: A Corporate and Financial History |year=1989 |series=Scarecrow Filmmakers Series |volume=20 |location=Lanham, Maryland |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-0-8108-4244-1 |page=256}}</ref><ref name="NUM">{{Cite web|title=Patton - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Patton#tab=summary |website=The Numbers |access-date=June 1, 2024}}</ref> | gross = $61,7&nbsp;milljónir<ref name="mojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=patton.htm |website=[[Box Office Mojo]] |title=Patton, Box Office Information|access-date=February 13, 2026 |archive-date=January 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129020210/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=patton.htm |url-status=live}}</ref> }} '''''Patton''''' er bandarísk stríðskvikmynd frá árinu 1970 sem fjallar um bandaríska hershöfðingjann [[George S. Patton]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. [[George C. Scott]] lék aðalhlutverkið sem Patton og [[Karl Malden]] birtist sem [[Omar Bradley]] hershöfðingi. [[Franklin J. Schaffner]] leikstýrði myndinni upp úr handriti eftir [[Francis Ford Coppola]] og [[Edmund H. North]], sem byggðu handritið á bókinni ''Patton: Ordeal and Triumph'' eftir [[Ladislas Farago]] og æviminningum Bradleys, ''A Soldier's Story''. ''Patton'' var frumsýnd í New York-borg þann 5. febrúar 1970 og var síðan dreift í kvikmyndahús á landsvísu af [[20th Century Fox]] þann 2. apríl sama ár. Myndin halaði inn 61,7 milljónum bandaríkjadala en kostaði 12 milljónir að framleiða. ''Patton'' vann sjö [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þar á meðal sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|besta kvikmyndin]], fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] og [[Óskarsverðlaunin fyrir besta frumsamda handritið|besta frumsamda handritið]]. Scott vann einnig Óskarinn sem besti aðalleikarinn en neitaði að taka við verðlaununum.<ref>{{cite web|url=http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/patton |title=Review of Patton |author=TotalFilm |access-date=2006-04-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705124124/http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/patton |archive-date=July 5, 2011 }}</ref> Opnunaratriði myndarinnar, þar sem Patton hershöfðingi flytur einræðu fyrir framan gríðarstóran bandarískan fána, er frægt atriði sem oft hefur verið vitnað í. Árið 2003 var ''Patton'' valin til varðveislu í kvikmyndasafni [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna|Þjóðskjalasafns Bandaríkjanna]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“. Kvikmyndasafn [[Bandaríska kvikmyndaakademían|Bandarísku kvikmyndaakademíunnar]] valdi myndina einnig til varðveislu árið 2003.<ref>{{cite web|title=Preserved Projects|url=http://www.oscars.org/academy-film-archive/preserved-projects?title=patton&filmmaker=&category=All&collection=All|website=Academy Film Archive|access-date=August 4, 2016|archive-date=August 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813130130/http://www.oscars.org/academy-film-archive/preserved-projects?title=patton&filmmaker=&category=All&collection=All|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== Í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni er II. herdeild Bandaríkjahers sigruð í [[Orrustan um Kasserine-skarðið|orrustunni um Kasserine-skarðið]] í Norður-Afríku. Hershöfðinginn [[George S. Patton]] er sendur til að taka við stjórnvelinum. Hann endurskipuleggur herdeildina og kemur á ströngum en nauðsynlegum heraga. Patton gremst að breski herforinginn [[Bernard Montgomery]], sem hefur rekið herafla [[Erwin Rommel|Erwins Rommel]] á flótta og þannig létt þrýstinginn á Bandaríkjamenn, sé að fá allan dýrðarljómann af herför bandamanna í Norður-Afríku. Patton leiðir hersveitina í [[Orrustan við El Guettar|orrustunni við El Guettar]]. Eftir sigur bandamanna í Norður-Afríku leggja Patton og Montgomery hvor fram sína áætlun um [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás bandamanna í Sikiley]]. Patton mælir með því að hann komi á land með sjöunda bandaríska hernum nálægt [[Palermó]]. Yfirmaðurinn [[Harold Alexander, 1. jarlinn Alexander af Túnis|Harold Alexander]] velur heldur varkárri áætlun Montgomerys og skipar Patton að koma á land við [[Gela]]. Þótt her Pattons sé ætlað að styðja Montgomery sækir Patton fram í norðvesturátt, hertekur Palermó og flýtir sér til [[Messina|Messinu]] á undan Bretum. Á meðan á herförinni stendur heimsækir Patton sjúkrabúðir og löðrungar þar hermann fyrir heigulsskap. Atvikið vekur hneyksli og Patton neyðist til að biðjast formlega afsökunar. [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] ýtir Patton til hliðar þegar kemur að undirbúningi [[Innrásin í Normandí|innrásar bandamanna í Frakkland]] og felur honum stjórn ímyndaðrar herdeildar í [[London]] svo hann geti verið tálbeita til að villa um fyrir Þjóðverjum um hinn raunverulega innrásarstað. Á fjöldafundi í [[Knutsford]] lætur Patton þau orð falla að eftir stríðið muni heimurinn lúta ensk-bandarískri forystu, sem vekur ugg leiðtoga bandamanna. [[George C. Marshall|George Marshall]] verður að taka ákvörðun um hvort Patton verði sendur heim vegna beryrði sinnar. Nokkrum vikum eftir að bandamenn stíga á land í Normandí er Patton falin stjórn þriðja bandaríska hersins, þar sem hann hlítir stjórn fyrrum undirmanns síns, [[Omar Bradley|Omars Bradley]]. Undir forystu Pattons fer þriðji herinn yfir Frakkland á örskotstíma en neyðist til að nema staðar áður en haldið er inn í Þýskaland þegar eldsneyti og birgðum er beint til hers Montgomery. Patton kvartar yfir þessu við Bradley, sem varar hann við því að tala svo fjálglega framar. Í [[Ardennasóknin]]ni leggur Patton fram djarfa áætlun til að bjarga hinni innlyksa 101. loftvarnadeild Bandaríkjahers í [[Umsátrið um Bastogne|Bastogne]]. Eftir uppgjöf Þjóðverja vekur opinskár samanburður Pattons á [[Bandarísk stjórnmál|bandarískum stjórnmálum]] við [[Nasismi|nasisma]] frekara hneyksli og hann er því leystur frá störfum sem leiðtogi þriðja hersins. Hann fær þó að gegna frekari störfum við hernám Þýskalands. Í lokaatriði myndarinnar lendir Patton næstum í banaslysi á meðan hann gengur með [[Bull Terrier]]-hund sinn. Hann hugleiðir síðan hverfulleika dýrðarinnar, sér í lagi þeirrar sem er áunnin í stríði. ==Leikarar== {{div col}} * [[George C. Scott]] sem [[George S. Patton]] hershöfðingi * [[Karl Malden]] sem [[Omar Bradley|Omar N. Bradley]] hershöfðingi * [[David Bauer (leikari)|David Bauer]] sem Harry Buford aðstoðarhershöfðingi * [[Edward Binns]] sem [[Walter Bedell Smith]] aðstoðarhershöfðingi * [[John Doucette]] sem [[Lucian Truscott]] undirhershöfðingi * [[Michael Strong]] sem Hobart Carver fylkishershöfðingi, byggður á [[Hobart Gay]] * [[Peter Barkworth]] sem John Welkin ofursti * [[Lawrence Dobkin]] sem Gaston Bell ofursti * [[Paul Stevens (leikari)|Paul Stevens]] sem [[Charles R. Codman]] ofursti * [[Morgan Paull]] sem Richard N. Jenson höfuðsmaður * [[Stephen Young (leikari)|Stephen Young]] sem Chester B. Hansen höfuðsmaður * [[James Edwards (leikari)|James Edwards]] sem William George Meeks liðþjálfi * [[Tim Considine]] sem hermaður með sprengjulost * [[Michael Bates (leikari)|Michael Bates]] sem [[Bernard Montgomery]] hermarskálkur * [[Jack Gwillim]] sem [[Harold Alexander, 1. jarlinn Alexander af Túnis|Sir Harold Alexander]] hermarskálkur * [[Gerald Flood]] sem [[Arthur Tedder, 1. baróninn Tedder|Sir Arthur Tedder]] yfirflugmarskálkur * [[John Barrie (actor)|John Barrie]] sem [[Arthur Coningham (herflugmaður)|Sir Arthur Coningham]] undirflugmarskálkur * [[Frank Latimore]] sem Henry Davenport undirofursti * [[Karl Michael Vogler]] sem [[Erwin Rommel]] hermarskálkur * [[Richard Münch (leikari)|Richard Münch]] sem [[Alfred Jodl]] yfirhershöfðingi * [[Siegfried Rauch]] sem Oskar Steiger höfuðsmaður {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd}} {{k|1970}} [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Ævisögulegar kvikmyndir]] 3qklfssb8gro50zomppquv5jbbw65u7 2 192073 1972136 1972073 2026-07-15T13:34:52Z Kaupahéðinn 116104 /* Kvika verður til */ 1972136 wikitext text/x-wiki = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónasson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland). == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og Íslandsbanka. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == gtnplxbhgd1lulv8w0ptxln1hjrb1yg 1972139 1972136 2026-07-15T14:11:53Z Kaupahéðinn 116104 1972139 wikitext text/x-wiki = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónasson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland). == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == ok9i0c59hcqvoolpd69cauwhfw8num8 1972150 1972139 2026-07-15T14:35:22Z Kaupahéðinn 116104 1972150 wikitext text/x-wiki = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónasson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland).<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-maett-adalmarkad/|title=Kvika mætt á Aðalmarkað|website=www.vb.is|access-date=2026-07-15}}</ref> == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == fg4oskrefp48a1onaqsbyyrf8v2yujq 0 192076 1972151 1972062 2026-07-15T14:53:24Z Alvaldi 71791 Tiltekt 1972151 wikitext text/x-wiki {{SÝNATITIL:Kolbrún Óskarsdóttir (KUSK)}} <!-- Vantar stórt Ó í föðurnafn -->Kolbrún Óskarsdóttir, betur þekkt sem KUSK, er íslensk tónlistarkona. Tónlist hennar er blanda af svefnherbergispoppi og taktfastri raftónlist. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/454063|title=Kusk og Óviti dansa og rífast - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2025-09-22|website=RÚV|access-date=2026-07-14}}</ref> Plöturnar hennar eru Skvaldur og Rífast. <ref>{{Cite web|url=https://www.aldrei.is/tonlist/kusk-og-oviti|title=Kusk og Óviti|last=Ragnar|first=Diego|website=www.aldrei.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> [[Mynd:818A70D6DA8CFB8AF7BF5FD61B1818339EC60BED079A387597580A26463B4C0F 713x0.jpg|hægri|313x313dp]] Hún hefur mikið unnið með Hrannari Mána Ólafssyni, betur þekktur sem Óviti. Hafa þau saman gefið út plötuna RÍFAST. <ref name=":0" /> Þau hafa verið par síðan byrjun árs 2026. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262889761d/samstarfsfelagar-ad-elsk-hugum|title=Samstarfsfélagar að elsk­hugum - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2026-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kolbrún Óskarsdóttir (KUSK)}} [[Flokkur:Íslenskar tónlistarkonur]] oxfq07e1da7kb6fayb0sm8qnlszzlhb 0 192085 1972137 1972121 2026-07-15T13:50:00Z Alvaldi 71791 1972137 wikitext text/x-wiki {{Tölvuleikur | nafn = Laser Squad | mynd = | myndastærð = 200px | myndatexti = | framleiðandi = [[Mythos Games|Target Games]] | útgefandi = Blade Software | sería = | dagur = | útgáfudagur = 1988 | tegund = | aldurstakmark = | leikjatölva = | leikjavél = | spilunarmöguleikar = Einspilun, fjölspilun | tungumál = | geymslumiðill = [[Kassetta]], [[disklingur]] | hönnuðir = [[Julian Gollop]] | vefsíða = [https://www.mobygames.com/game/180/laser-squad/ Laser Squad] }} '''Laser Squad''' er umferðaskiptur (en: [[:en:turn-based|turn-based]]) tölvuleikur, upprunalega gefinn út fyrir [[ZX Spectrum]] árið 1988 en seinna gefinn út fyrir [[Commodore 64]], [[Amstrad CPC]], [[Amiga]], [[Atari ST]], og [[MS-DOS]]. Hann var þróaður af Julian Gollop hjá Target Games (seinna Mythos Games) og fyrst gefinn út af Blade Software. Upprunalega 8-bita útgáfan kom út með þremur borðum en fleiri borð voru seinna gefin út.<ref>{{Cite web|url=https://metro.co.uk/2026/04/12/i-still-play-my-favourite-zx-spectrum-game-38-years-after-it-came-out-readers-feature-27930484/|title=I still play my favourite ZX Spectrum game 38 years after it came out|date=2026-04-12|website=Metro|language=en|access-date=2026-07-15}}</ref> Í leiknum stýrir spilarinn hópi [[Landgöngulið|geim-landgönguliða]] í ýmsum verkefnum. Andstæðingurinn var annað hvort tölvustýrður eða skipst á við annan spilara (en: [[:en:Hotseat (multiplayer mode)|hotseat]]). Leikurinn fékk mög góða dóma í leikjablöðum og vann til fjölda verðlauna. Leikurinn ''[[UFO: Enemy Unkown]]'' var upprunalega hugsaður sem framhald af ''Laser Squad''.<ref>{{Cite web|url=https://techraptor.net/gaming/guides/how-julian-gollop-created-influential-strategy-classic-x-com-ufo-defense|title=How Julian Gollop Created Influential Strategy Classic X-COM: UFO Defense {{!}} TechRaptor|last=Allen|first=Joseph|date=2019-03-27|website=techraptor.net|language=en|access-date=2026-07-15}}</ref> Árið 2002 var gefið út framhald af leiknum sem bar heitið Laser ''Squad Nemesis''.<ref>{{Cite news |last=Co-founder |first=Kieron Gillen |last2=Gillen |first2=Kieron |date=2007-11-09 |title=Making Of: Laser Squad Nemesis |url=https://www.rockpapershotgun.com/laser-squad-nemesis |access-date=2026-07-15 |work=Rock, Paper, Shotgun |language=en}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://www.mobygames.com/game/180/laser-squad/ Laser Squad] á MobyGames [[Flokkur:Breskir tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikir frá 1988]] [[Flokkur:Umferðaskiptir tölvuleikir]] hcqh78q1ue36qo1q98l1ykwmd5yjc24 0 192087 1972134 2026-07-15T12:42:30Z Akigka 183 Tilvísun á [[Persaflóasamstarfsráðið]] 1972134 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Persaflóasamstarfsráðið]] opkgilfv0w2024a6eu9x7ekdzdcadfs 14 192088 1972138 2026-07-15T13:50:55Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Tölvuleikir eftir tegund]]“ 1972138 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Tölvuleikir eftir tegund]] p8p7ncor9w41ayx399gprm71l2eqbf7 14 192089 1972141 2026-07-15T14:16:33Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „[[Flokkur:spil]] {{Commonscat|Card games}}“ 1972141 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:spil]] {{Commonscat|Card games}} 2oza317ed3vmll1zs8moz7thtl5hs0l 1972147 1972141 2026-07-15T14:24:53Z MyraMidnight 41218 Aðalgrein 1972147 wikitext text/x-wiki {{Aðalgrein|kortaspil}} [[Flokkur:spil]] {{Commonscat|Card games}} sr662eqjeybmthp11bfq7h4wej4crs7 2 192090 1972145 2026-07-15T14:18:38Z Kaupahéðinn 116104 Bjó til síðu með „Iðnaðarbankinn var stofnaður“ 1972145 wikitext text/x-wiki Iðnaðarbankinn var stofnaður f6h5011tsuiz4dd56vxc0xb1570g9gp 0 192091 1972149 2026-07-15T14:29:14Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „[[Mynd:Amstrad CPC logo.svg|thumb|200px|Merki Amstrad]] '''Amstrad CPC''' (stytting af ''Colour Personal Computer'') er sería af [[einkatölva|einkatölvum]] sem framleiddar voru af breska rafeindafyrirtækinu [[Amstrad]] á árunum 1984 til 1990. ==Módel== [[Mynd:Amstrad CPC464.jpg|thumb|200px|Amstrad CPC 464 með litaskjá.]] *CPC 464<ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.com/on-prem/2014/02/12/youre-not-fired-the-story-of-amstrads-amazing-cpc-464/617821...“ 1972149 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Amstrad CPC logo.svg|thumb|200px|Merki Amstrad]] '''Amstrad CPC''' (stytting af ''Colour Personal Computer'') er sería af [[einkatölva|einkatölvum]] sem framleiddar voru af breska rafeindafyrirtækinu [[Amstrad]] á árunum 1984 til 1990. ==Módel== [[Mynd:Amstrad CPC464.jpg|thumb|200px|Amstrad CPC 464 með litaskjá.]] *CPC 464<ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.com/on-prem/2014/02/12/youre-not-fired-the-story-of-amstrads-amazing-cpc-464/617821|title=You’re NOT fired: The story of Amstrad’s amazing CPC 464|last=Smith|first=Tony|date=2014-02-12|website=theregister|language=en-US|access-date=2026-07-15}}</ref> *CPC 664 *CPC 6128<ref>{{Cite web|url=https://www.computinghistory.org.uk/det/2666/amstrad-cpc-6128/|title=Amstrad CPC 6128 - Computer - Computing History|website=www.computinghistory.org.uk|access-date=2026-07-15}}</ref> *464 plus *6128 plus *GX4000 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Amstrad]] [[Flokkur:Tölvur]] 4aa24e2riwocl0xoxdpg2x9t2hvlcop 0 192092 1972156 2026-07-15T15:32:21Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Íranska byltingin]] 1972156 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Íranska byltingin]] m3l2xby5iwgwbcq8981t2tn4vxfh9rm 0 192093 1972157 2026-07-15T15:34:06Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)]] 1972157 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Stríðið í Afganistan (2001–2021)]] 5htoaoskcehgql0vwqmke4ig3p47az9 14 192094 1972161 2026-07-15T16:35:21Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „[[Flokkur:NBA]] [[Flokkur:Tölvuleikir]]“ 1972161 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:NBA]] [[Flokkur:Tölvuleikir]] rirknqkt9c1zms3qowmwux2ojgqo38m 0 192095 1972165 2026-07-15T16:55:18Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Tölvuleikur | nafn = Lakers versus Celtics and the NBA Playoffs | mynd = | myndastærð = 200px | myndatexti = | framleiðandi = [[Electronic Arts]] | útgefandi = Electronic Arts | sería = [[NBA Playoffs]] | dagur = | útgáfudagur = 1989 | tegund = Körfuboltaleikur | aldurstakmark = | leikja...“ 1972165 wikitext text/x-wiki {{Tölvuleikur | nafn = Lakers versus Celtics and the NBA Playoffs | mynd = | myndastærð = 200px | myndatexti = | framleiðandi = [[Electronic Arts]] | útgefandi = Electronic Arts | sería = [[NBA Playoffs]] | dagur = | útgáfudagur = 1989 | tegund = Körfuboltaleikur | aldurstakmark = | leikjatölva = [[MS-DOS]], [[Sega Genesis|Sega Genesis/Mega Drive]] | leikjavél = | spilunarmöguleikar = Einspilun, fjölspilun | tungumál = | geymslumiðill = | hönnuðir = | lagahöfundur = [[Rob Hubbard]] | vefsíða = }} '''Lakers versus Celtics and the NBA Playoffs''' er [[tölvuleikur]] gefinn út af [[Electronic Arts]]. Hann var fyrst gefinn út árið 1989 fyrir [[MS-DOS]] og svo árið 1990 fyrir [[Sega Genesis]]. Þetta var fyrsti leikurinn sem gefinn var út með nafni [[NBA]]-deildarinnar og fyrsti leikurinn í ''[[NBA Playoffs]]'' seríunni.<ref>{{Cite news |date=1991-04-05 |title=Lakers versus Celticsslam dunks most pro basketball simulators |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-progress-lakers-versus-celtics/201686840/ |access-date=2026-07-15 |work=The Daily Progress |pages=32}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fadeawayworld.net/the-reason-why-michael-jordan-stopped-appearing-in-video-games-in-the-90s|title=The Reason Why Michael Jordan Stopped Appearing In Video Games In The 90s - Fadeaway World|date=2023-04-27|language=en-US|access-date=2026-07-15}}</ref> ===Teams=== Hægt var að velja á milli átta liða af 16 sem tóku þátt í úrslitakeppninni árið sem leikurinn var gefinn út. MS-DOS útgáfan innihélt lið frá úrslitakeppninni 1989 á meðan Genesis var með lið úr úrslitakeppninni árið 1990. '''MS-DOS:''' {| class="wikitable" |- ! Austur ! Vestur |- | [[Boston Celtics]] | [[Los Angeles Lakers]] |- | [[Chicago Bulls]] | [[Phoenix Suns]] |- | [[Detroit Pistons]] | [[Seattle SuperSonics]] |- | [[New York Knicks]] | [[Utah Jazz]] |- |} '''Genesis:''' {| class="wikitable" |- ! Austur ! Vestur |- | [[Boston Celtics]] | [[Los Angeles Lakers]] |- | [[Chicago Bulls]] | [[Phoenix Suns]] |- | [[Detroit Pistons]] | [[Portland Trail Blazers]] |- | [[Philadelphia 76ers]] | [[San Antonio Spurs]] |- |} Leikurinn innihélt bæði lið úr[[Stjörnuleikur NBA-deildarinnar|stjörnuleik deildarinnar]] og í þeim voru leikmenn úr liðum sem voru ekki spilanleg í leiknum, svo sem [[Hakeem Olajuwon]], [[Dominique Wilkins]], [[Chris Mullin]] og [[Reggie Miller]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikir]] [[Flokkur:Íþróttatölvuleikir]] [[Flokkur:NBA tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikir frá 1989]] 0zail4ph9vhrf52zcqjusds8ued74lg 0 192097 1972185 2026-07-15T20:33:44Z MyraMidnight 41218 Tilvísun á [[Töfrateningur Rubiks]] 1972185 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Töfrateningur Rubiks]] 1vp9jxtbucjcvoc6jm8yqjkubq7hlix 0 192098 1972186 2026-07-15T20:38:47Z MyraMidnight 41218 Tilvísun á [[Töfrateningur Rubiks]] 1972186 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Töfrateningur Rubiks]] 1vp9jxtbucjcvoc6jm8yqjkubq7hlix 0 192099 1972199 2026-07-15T22:26:38Z Akigka 183 Tilvísun á [[Sínó-tíbesk tungumál]] 1972199 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Sínó-tíbesk tungumál]] 6iw2ulgs8aldmv19cen4db3rqqmp2uz 0 192100 1972201 2026-07-15T23:20:34Z MyraMidnight 41218 Gestaþrautir 1972201 wikitext text/x-wiki '''Gestaþraut''' er hlutur sem er einhverskonar þraut sem er leyst sem [[afþreying]], og eina og orðið gefur til kynna þá þjónar það oft þeim tilgangi að eyða tíma gesta svo þeim leiðist ekki. Það eru til margskonar gestaþrautir, margar þeirra ganga út á að færa eða taka hlutinn í sundur til að leysa einhverja þraut. == Ýmsar gestaþrautir == === Töfrateningur Rubiks === Þessi samsetningsþraut er með 6 mislitar hliðar, hver hlið hefur 9 fleti, og markmið þrautarinnar er að koma hverjum aðskildum litafleti á sömu hliðina eftir að teningi hefur verið ruglað. {{aðalgrein|Töfrateningur Rubiks}} {{Stubbur/spil}} [[Flokkur:Þrautir]] ofjovhrl1bqe01w91b56udj9899d3v4 14 192101 1972212 2026-07-16T07:11:21Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „Leikir þar sem fólki er skipt í hópa [[Flokkur:Leikir]]“ 1972212 wikitext text/x-wiki Leikir þar sem fólki er skipt í hópa [[Flokkur:Leikir]] 0qvmsmhge44dsq3iab2ibk5u2a2l1v9 14 192102 1972215 2026-07-16T07:43:12Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „[[leikur|leikir]] sem notast við [[söfnunargripur|söfnunargripi]] (e. collectables). [[Flokkur:Leikir]]“ 1972215 wikitext text/x-wiki [[leikur|leikir]] sem notast við [[söfnunargripur|söfnunargripi]] (e. collectables). [[Flokkur:Leikir]] nn917aaxyf6ahycvliexr7dzx1dnwkl